൩. മഹാവഗ്ഗോ

൧. പബ്ബജ്ജാസുത്തവണ്ണനാ

൪൦൮. പബ്ബജ്ജം കിത്തയിസ്സാമീതി പബ്ബജ്ജാസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘സാരിപുത്താദീനം മഹാസാവകാനം പബ്ബജ്ജാ കിത്തിതാ, തം ഭിക്ഖൂ ച ഉപാസകാ ച ജാനന്തി. ഭഗവതോ പന അകിത്തിതാ, യംനൂനാഹം കിത്തേയ്യ’’ന്തി. സോ ജേതവനവിഹാരേ ആസനേ നിസീദിത്വാ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഭഗവതോ പബ്ബജ്ജം കിത്തേന്തോ ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ യസ്മാ പബ്ബജ്ജം കിത്തേന്തേന യഥാ പബ്ബജി, തം കിത്തേതബ്ബം. യഥാ ച പബ്ബജി, തം കിത്തേന്തേന യഥാ വീമംസമാനോ പബ്ബജ്ജം രോചേസി, തം കിത്തേതബ്ബം. തസ്മാ ‘‘പബ്ബജ്ജം കിത്തയിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘യഥാ പബ്ബജീ’’തിആദിമാഹ. ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ ചക്ഖുസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. സേസമാദിഗാഥായ ഉത്താനമേവ.

൪൦൯. ഇദാനി ‘‘യഥാ വീമംസമാനോ’’തി തമത്ഥം പകാസേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്ബാധോയ’’ന്തി. തത്ഥ സമ്ബാധോതി പുത്തദാരാദിസമ്പീളനേന കിലേസസമ്പീളനേന ച കുസലകിരിയായ ഓകാസരഹിതോ. രജസ്സായതനന്തി കമ്ബോജാദയോ വിയ അസ്സാദീനം, രാഗാദിരജസ്സ ഉപ്പത്തിദേസോ. അബ്ഭോകാസോതി വുത്തസമ്ബാധപടിപക്ഖഭാവേന ആകാസോ വിയ വിവടാ. ഇതി ദിസ്വാന പബ്ബജീതി ഇതി ഘരാവാസപബ്ബജ്ജാസു ബ്യാധിജരാമരണേഹി സുട്ഠുതരം ചോദിയമാനഹദയോ ആദീനവമാനിസംസഞ്ച വീമംസിത്വാ, മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ, അനോമാനദീതീരേ ഖഗ്ഗേന കേസേ ഛിന്ദിത്വാ, താവദേവ ച ദ്വങ്ഗുലമത്തസണ്ഠിതസമണസാരുപ്പകേസമസ്സു ഹുത്വാ ഘടികാരേന ബ്രഹ്മുനാ ഉപനീതേ അട്ഠ പരിക്ഖാരേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏവം നിവാസേതബ്ബം പാരുപിതബ്ബ’’ന്തി കേനചി അനനുസിട്ഠോ അനേകജാതിസഹസ്സപവത്തിതേന അത്തനോ പബ്ബജ്ജാചിണ്ണേനേവ സിക്ഖാപിയമാനോ പബ്ബജി. ഏകം കാസാവം നിവാസേത്വാ ഏകം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഏകം ചീവരം ഖന്ധേ കരിത്വാ മത്തികാപത്തം അംസേ ആലഗ്ഗേത്വാ പബ്ബജിതവേസം അധിട്ഠാസീതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൪൧൦. ഏവം ഭഗവതോ പബ്ബജ്ജം കിത്തേത്വാ തതോ പരം പബ്ബജിതപടിപത്തിം അനോമാനദീതീരം ഹിത്വാ പധാനായ ഗമനഞ്ച പകാസേതും ‘‘പബ്ബജിത്വാന കായേനാ’’തിആദിം സബ്ബമഭാസി. തത്ഥ കായേന പാപകമ്മം വിവജ്ജയീതി തിവിധം കായദുച്ചരിതം വജ്ജേസി. വചീദുച്ചരിതന്തി ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം. ആജീവം പരിസോധയീതി മിച്ഛാജീവം ഹിത്വാ സമ്മാജീവമേവ പവത്തയി.

൪൧൧. ഏവം ആജീവട്ഠമകസീലം സോധേത്വാ അനോമാനദീതീരതോ തിംസയോജനപ്പമാണം സത്താഹേന അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി യദാ രാജഗഹം അഗമാസി, തദാ ബുദ്ധോ ന ഹോതി, തഥാപി ബുദ്ധസ്സ പുബ്ബചരിയാതി കത്വാ ഏവം വത്തും ലബ്ഭതി – ‘‘ഇധ രാജാ ജാതോ, ഇധ രജ്ജം അഗ്ഗഹേസീ’’തിആദി ലോകിയവോഹാരവചനം വിയ. മഗധാനന്തി മഗധാനം ജനപദസ്സ നഗരന്തി വുത്തം ഹോതി. ഗിരിബ്ബജന്തി ഇദമ്പി തസ്സ നാമം. തഞ്ഹി പണ്ഡവഗിജ്ഝകൂടവേഭാരഇസിഗിലിവേപുല്ലനാമകാനം പഞ്ചന്നം ഗിരീനം മജ്ഝേ വജോ വിയ ഠിതം, തസ്മാ ‘‘ഗിരിബ്ബജ’’ന്തി വുച്ചതി. പിണ്ഡായ അഭിഹാരേസീതി ഭിക്ഖത്ഥായ തസ്മിം നഗരേ ചരി. സോ കിര നഗരദ്വാരേ ഠത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ അത്തനോ ആഗമനം നിവേദേയ്യം, ‘സുദ്ധോദനസ്സ പുത്തോ സിദ്ധത്ഥോ നാമ കുമാരോ ആഗതോ’തി ബഹുമ്പി മേ പച്ചയം അഭിഹരേയ്യ. ന ഖോ പന മേ തം പതിരൂപം പബ്ബജിതസ്സ ആരോചേത്വാ പച്ചയഗഹണം, ഹന്ദാഹം പിണ്ഡായ ചരാമീ’’തി ദേവദത്തിയം പംസുകൂലചീവരം പാരുപിത്വാ മത്തികാപത്തം ഗഹേത്വാ പാചീനദ്വാരേന നഗരം പവിസിത്വാ അനുഘരം പിണ്ഡായ അചരി. തേനാഹ ആയസ്മാ ആനന്ദോ – ‘‘പിണ്ഡായ അഭിഹാരേസീ’’തി. ആകിണ്ണവരലക്ഖണോതി സരീരേ ആകിരിത്വാ വിയ ഠപിതവരലക്ഖണോ വിപുലവരലക്ഖണോ വാ. വിപുലമ്പി ഹി ‘‘ആകിണ്ണ’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘ആകിണ്ണലുദ്ദോ പുരിസോ, ധാതിചേലംവ മക്ഖിതോ’’തി (ജാ. ൧.൬.൧൧൮; ൧.൯.൧൦൬). വിപുലലുദ്ദോതി അത്ഥോ.

൪൧൨. തമദ്ദസാതി തതോ കിര പുരിമാനി സത്ത ദിവസാനി നഗരേ നക്ഖത്തം ഘോസിതം അഹോസി. തം ദിവസം പന ‘‘നക്ഖത്തം വീതിവത്തം, കമ്മന്താ പയോജേതബ്ബാ’’തി ഭേരി ചരി. അഥ മഹാജനോ രാജങ്ഗണേ സന്നിപതി. രാജാപി ‘‘കമ്മന്തം സംവിദഹിസ്സാമീ’’തി സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ ബലകായം പസ്സന്തോ തം പിണ്ഡായ അഭിഹാരേന്തം മഹാസത്തം അദ്ദസ. തേനാഹ ആയസ്മാ ആനന്ദോ – ‘‘തമദ്ദസാ ബിമ്ബിസാരോ, പാസാദസ്മിം പതിട്ഠിതോ’’തി. ഇമമത്ഥം അഭാസഥാതി ഇമം അത്ഥം അമച്ചാനം അഭാസി.

൪൧൩. ഇദാനി തം തേസം അമച്ചാനം ഭാസിതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ഇമം ഭോന്തോ’’തി. തത്ഥ ഇമന്തി സോ രാജാ ബോധിസത്തം ദസ്സേതി, ഭോന്തോതി അമച്ചേ ആലപതി. നിസാമേഥാതി പസ്സഥ. അഭിരൂപോതി ദസ്സനീയങ്ഗപച്ചങ്ഗോ. ബ്രഹ്മാതി ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ. സുചീതി പരിസുദ്ധഛവിവണ്ണോ. ചരണേനാതി ഗമനേന.

൪൧൪-൫. നീചകുലാമിവാതി നീചകുലാ ഇവ പബ്ബജിതോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. മകാരോ പദസന്ധികരോ. കുഹിം ഭിക്ഖു ഗമിസ്സതീതി അയം ഭിക്ഖു കുഹിം ഗമിസ്സതി, അജ്ജ കത്ഥ വസിസ്സതീതി ജാനിതും രാജദൂതാ സീഘം ഗച്ഛന്തു. ദസ്സനകാമാ ഹി മയം അസ്സാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ആഹ. ഗുത്തദ്വാരോ ഓക്ഖിത്തചക്ഖുതായ, സുസംവുതോ സതിയാ. ഗുത്തദ്വാരോ വാ സതിയാ, സുസംവുതോ പാസാദികേന സങ്ഘാടിചീവരധാരണേന.

൪൧൬. ഖിപ്പം പത്തം അപൂരേസീതി സമ്പജാനത്താ പതിസ്സതത്താ ച അധികം അഗണ്ഹന്തോ ‘‘അലം ഏത്താവതാ’’തി അജ്ഝാസയപൂരണേന ഖിപ്പം പത്തം അപൂരേസി. മുനീതി മോനത്ഥായ പടിപന്നത്താ അപ്പത്തമുനിഭാവോപി മുനിഇച്ചേവ വുത്തോ, ലോകവോഹാരേന വാ. ലോകിയാ ഹി അമോനസമ്പത്തമ്പി പബ്ബജിതം ‘‘മുനീ’’തി ഭണന്തി. പണ്ഡവം അഭിഹാരേസീതി തം പബ്ബതം അഭിരുഹി. സോ കിര മനുസ്സേ പുച്ഛി ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ പബ്ബജിതാ കത്ഥ വസന്തീ’’തി. അഥസ്സ തേ ‘‘പണ്ഡവസ്സ ഉപരി പുരത്ഥാഭിമുഖപബ്ഭാരേ’’തി ആരോചേസും. തസ്മാ തമേവ പണ്ഡവം അഭിഹാരേസി ‘‘ഏത്ഥ വാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ.

൪൧൯-൨൩. ബ്യഗ്ഘുസഭോവ സീഹോവ ഗിരിഗബ്ഭരേതി ഗിരിഗുഹായം ബ്യഗ്ഘോ വിയ ഉസഭോ വിയ സീഹോ വിയ ച നിസിന്നോതി അത്ഥോ. ഏതേ ഹി തയോ സേട്ഠാ വിഗതഭയഭേരവാ ഗിരിഗബ്ഭരേ നിസീദന്തി, തസ്മാ ഏവം ഉപമം അകാസി. ഭദ്ദയാനേനാതി ഹത്ഥിഅസ്സരഥസിവികാദിനാ ഉത്തമയാനേന. സയാനഭൂമിം യായിത്വാതി യാവതികാ ഭൂമി ഹത്ഥിഅസ്സാദിനാ യാനേന സക്കാ ഗന്തും, തം ഗന്ത്വാ. ആസജ്ജാതി പത്വാ, സമീപമസ്സ ഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. ഉപാവിസീതി നിസീദി. യുവാതി യോബ്ബനസമ്പന്നോ. ദഹരോതി ജാതിയാ തരുണോ. പഠമുപ്പത്തികോ സുസൂതി തദുഭയവിസേസനമേവ. യുവാ സുസൂതി അതിയോബ്ബനോ. പഠമുപ്പത്തികോതി പഠമേനേവ യോബ്ബനവേസേന ഉട്ഠിതോ. ദഹരോ ചാസീതി സതി ച ദഹരത്തേ സുസു ബാലകോ വിയ ഖായസീതി.

൪൨൪-൫. അനീകഗ്ഗന്തി ബലകായം സേനാമുഖം. ദദാമി ഭോഗേ ഭുഞ്ജസ്സൂതി ഏത്ഥ ‘‘അഹം തേ അങ്ഗമഗധേസു യാവിച്ഛസി, താവ ദദാമി ഭോഗേ. തം ത്വം സോഭയന്തോ അനീകഗ്ഗം നാഗസങ്ഘപുരക്ഖതോ ഭുഞ്ജസ്സൂ’’തി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഉജും ജനപദോ രാജാതി ‘‘ദദാമി ഭോഗേ ഭുഞ്ജസ്സു, ജാതിം അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി ഏവം കിര വുത്തോ മഹാപുരിസോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അഹം രജ്ജേന അത്ഥികോ അസ്സം, ചാതുമഹാരാജികാദയോപി മം അത്തനോ അത്തനോ രജ്ജേന നിമന്തേയ്യും, ഗേഹേ ഠിതോ ഏവ വാ ചക്കവത്തിരജ്ജം കാരേയ്യം. അയം പന രാജാ അജാനന്തോ ഏവമാഹ – ‘ഹന്ദാഹം, തം ജാനാപേമീ’’’തി ബാഹം ഉച്ചാരേത്വാ അത്തനോ ആഗതദിസാഭാഗം നിദ്ദിസന്തോ ‘‘ഉജും ജനപദോ രാജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹിമവന്തസ്സ പസ്സതോതി ഭണന്തോ സസ്സസമ്പത്തിവേകല്ലാഭാവം ദസ്സേതി. ഹിമവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ പാസാണവിവരസമ്ഭവാ മഹാസാലാപി പഞ്ചഹി വുദ്ധീഹി വഡ്ഢന്തി, കിമങ്ഗം പന ഖേത്തേ വുത്താനി സസ്സാനി. ധനവീരിയേന സമ്പന്നോതി ഭണന്തോ സത്തഹി രതനേഹി അവേകല്ലത്തം, പരരാജൂഹി അതക്കനീയം വീരപുരിസാധിട്ഠിതഭാവഞ്ചസ്സ ദസ്സേതി. കോസലേസു നികേതിനോതി ഭണന്തോ നവകരാജഭാവം പടിക്ഖിപതി. നവകരാജാ ഹി നികേതീതി ന വുച്ചതി. യസ്സ പന ആദികാലതോ പഭുതി അന്വയവസേന സോ ഏവ ജനപദോ നിവാസോ, സോ നികേതീതി വുച്ചതി. തഥാരൂപോ ച രാജാ സുദ്ധോദനോ, യം സന്ധായാഹ ‘‘കോസലേസു നികേതിനോ’’തി. തേന അന്വയാഗതമ്പി ഭോഗസമ്പത്തിം ദീപേതി.

൪൨൬. ഏത്താവതാ അത്തനോ ഭോഗസമ്പത്തിം ദീപേത്വാ ‘‘ആദിച്ചാ നാമ ഗോത്തേന, സാകിയാ നാമ ജാതിയാ’’തി ഇമിനാ ജാതിസമ്പത്തിഞ്ച ആചിക്ഖിത്വാ യം വുത്തം രഞ്ഞാ ‘‘ദദാമി ഭോഗേ ഭുഞ്ജസ്സൂ’’തി, തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ – ‘‘തമ്ഹാ കുലാ പബ്ബജിതോമ്ഹി, ന കാമേ അഭിപത്ഥയ’’ന്തി. യദി ഹി അഹം കാമേ അഭിപത്ഥയേയ്യം, ന ഈദിസം ധനവീരിയസമ്പന്നം ദ്വാസീതിസഹസ്സവീരപുരിസസമാകുലം കുലം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജേയ്യന്തി അയം കിരേത്ഥ അധിപ്പായോ.

൪൨൭. ഏവം രഞ്ഞോ വചനം പടിക്ഖിപിത്വാ തതോ പരം അത്തനോ പബ്ബജ്ജാഹേതും ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘കാമേസ്വാദീനവം ദിസ്വാ, നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോ’’തി. ഏതം ‘‘പബ്ബജിതോമ്ഹീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തത്ഥ ദട്ഠൂതി ദിസ്വാ. സേസമേത്ഥ ഇതോ പുരിമഗാഥാസു ച യം യം ന വിചാരിതം, തം തം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥത്താ ഏവ ന വിചാരിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം അത്തനോ പബ്ബജ്ജാഹേതും വത്വാ പധാനത്ഥായ ഗന്തുകാമോ രാജാനം ആമന്തേന്തോ ആഹ – ‘‘പധാനായ ഗമിസ്സാമി, ഏത്ഥ മേ രഞ്ജതീ മനോ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാഹം, മഹാരാജ, നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോ പബ്ബജിതോ, തസ്മാ തം പരമത്ഥനേക്ഖമ്മം നിബ്ബാനാമതം സബ്ബധമ്മാനം അഗ്ഗട്ഠേന പധാനം പത്ഥേന്തോ പധാനത്ഥായ ഗമിസ്സാമി, ഏത്ഥ മേ പധാനേ രഞ്ജതി മനോ, ന കാമേസൂതി. ഏവം വുത്തേ കിര രാജാ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘പുബ്ബേവ മേതം, ഭന്തേ, സുതം ‘സുദ്ധോദനരഞ്ഞോ കിര പുത്തോ സിദ്ധത്ഥകുമാരോ ചത്താരി പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ പബ്ബജിത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’തി, സോഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം അധിമുത്തിം ദിസ്വാ ഏവംപസന്നോ ‘അദ്ധാ ബുദ്ധത്തം പാപുണിസ്സഥാ’തി. സാധു, ഭന്തേ, ബുദ്ധത്തം പത്വാ പഠമം മമ വിജിതം ഓക്കമേയ്യാഥാ’’തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പബ്ബജ്ജാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൨൮. തം മം പധാനപഹിതത്തന്തി പധാനസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ‘‘പധാനായ ഗമിസ്സാമി, ഏത്ഥ മേ രഞ്ജതീ മനോ’’തി ആയസ്മാ ആനന്ദോ പബ്ബജ്ജാസുത്തം നിട്ഠാപേസി. ഭഗവാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഛബ്ബസ്സാനി പധാനം പത്ഥയമാനേന ദുക്കരകാരികാ കതാ, തം അജ്ജ ഭിക്ഖൂനം കഥേസ്സാമീ’’തി. അഥ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ ‘‘തം മം പധാനപഹിതത്ത’’ന്തി ആരഭിത്വാ ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ തം മന്തി ദ്വീഹിപി വചനേഹി അത്താനമേവ നിദ്ദിസതി. പധാനപഹിതത്തന്തി നിബ്ബാനത്ഥായ പേസിതചിത്തം പരിച്ചത്തഅത്തഭാവം വാ. നദിം നേരഞ്ജരം പതീതി ലക്ഖണം നിദ്ദിസതി. ലക്ഖണഞ്ഹി പധാനപഹിതത്തായ നേരഞ്ജരാ നദീ. തേനേവ ചേത്ഥ ഉപയോഗവചനം. അയം പനത്ഥോ ‘‘നദിയാ നേരഞ്ജരായാ’’തി, നേരഞ്ജരായ തീരേതി വുത്തം ഹോതി. വിപരക്കമ്മാതി അതീവ പരക്കമിത്വാ. ഝായന്തന്തി അപ്പാണകജ്ഝാനമനുയുഞ്ജന്തം. യോഗക്ഖേമസ്സ പത്തിയാതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അധിഗമത്ഥം.

൪൨൯. നമുചീതി മാരോ. സോ ഹി അത്തനോ വിസയാ നിക്ഖമിതുകാമേ ദേവമനുസ്സേ ന മുഞ്ചതി, അന്തരായം നേസം കരോതി, തസ്മാ ‘‘നമുചീ’’തി വുച്ചതി. കരുണം വാചന്തി അനുദ്ദയായുത്തം വാചം. ഭാസമാനോ ഉപാഗമീതി ഇദം ഉത്താനമേവ. കസ്മാ പന ഉപാഗതോ? മഹാപുരിസോ കിര ഏകദിവസം ചിന്തേസി – ‘‘സബ്ബദാ ആഹാരം പരിയേസമാനോ ജീവിതേ സാപേക്ഖോ ഹോതി, ന ച സക്കാ ജീവിതേ സാപേക്ഖേന അമതം അധിഗന്തു’’ന്തി. തതോ ആഹാരുപച്ഛേദായ പടിപജ്ജി, തേന കിസോ ദുബ്ബണ്ണോ ച അഹോസി. അഥ മാരോ ‘‘അയം സമ്ബോധായ മഗ്ഗോ ഹോതി, ന ഹോതീതി അജാനന്തോ അതിഘോരം തപം കരോതി, കദാചി മമ വിസയം അതിക്കമേയ്യാ’’തി ഭീതോ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച വത്വാ വാരേസ്സാമീ’’തി ആഗതോ. തേനേവാഹ – ‘‘കിസോ ത്വമസി ദുബ്ബണ്ണോ, സന്തികേ മരണം തവാ’’തി.

൪൩൦. ഏവഞ്ച പന വത്വാ അഥസ്സ മരണസന്തികഭാവം സാവേന്തോ ആഹ – ‘‘സഹസ്സഭാഗോ മരണസ്സ, ഏകംസോ തവ ജീവിത’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – സഹസ്സം ഭാഗാനം അസ്സാതി സഹസ്സഭാഗോ. കോ സോ? മരണസ്സ പച്ചയോതി പാഠസേസോ. ഏകോ അംസോതി ഏകംസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അയം അപ്പാണകജ്ഝാനാദിസഹസ്സഭാഗോ തവ മരണസ്സ പച്ചയോ, തതോ പന തേ ഏകോ ഏവ ഭാഗോ ജീവിതം, ഏവം സന്തികേ മരണം തവാതി. ഏവം മരണസ്സ സന്തികഭാവം സാവേത്വാ അഥ നം ജീവിതേ സമുസ്സാഹേന്തോ ആഹ ‘‘ജീവ ഭോ ജീവിതം സേയ്യോ’’തി. കഥം സേയ്യോതി ചേ. ജീവം പുഞ്ഞാനി കാഹസീതി.

൪൩൧. അഥ അത്തനാ സമ്മതാനി പുഞ്ഞാനി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ചരതോ ച തേ ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി. തത്ഥ ബ്രഹ്മചരിയന്തി കാലേന കാലം മേഥുനവിരതിം സന്ധായാഹ, യം താപസാ കരോന്തി. ജൂഹതോതി ജുഹന്തസ്സ. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൪൩൨. ദുഗ്ഗോ മഗ്ഗോതി ഇമം പന അഡ്ഢഗാഥം പധാനവിച്ഛന്ദം ജനേന്തോ ആഹ. തത്ഥ അപ്പാണകജ്ഝാനാദിഗഹനത്താ ദുക്ഖേന ഗന്തബ്ബോതി ദുഗ്ഗോ, ദുക്ഖിതകായചിത്തേന കത്തബ്ബത്താ ദുക്കരോ, സന്തികമരണേന താദിസേനാപി പാപുണിതും അസക്കുണേയ്യതോ ദുരഭിസമ്ഭവോതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതോ പരം ഇമാ ഗാഥാ ഭണം മാരോ, അട്ഠാ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേതി അയമുപഡ്ഢഗാഥാ സങ്ഗീതികാരേഹി വുത്താ. സകലഗാഥാപീതി ഏകേ. ഭഗവതാ ഏവ പന പരം വിയ അത്താനം നിദ്ദിസന്തേന സബ്ബമേത്ഥ ഏവംജാതികം വുത്തന്തി അയമമ്ഹാകം ഖന്തി. തത്ഥ അട്ഠാതി അട്ഠാസി. സേസം ഉത്താനമേവ.

൪൩൩. ഛട്ഠഗാഥായ യേനത്ഥേനാതി ഏത്ഥ പരേസം അന്തരായകരണേന അത്തനോ അത്ഥേന ത്വം, പാപിമ, ആഗതോസീതി അയമധിപ്പായോ. സേസം ഉത്താനമേവ.

൪൩൪. ‘‘ജീവം പുഞ്ഞാനി കാഹസീ’’തി ഇദം പന വചനം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘അണുമത്തോപീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പുഞ്ഞേനാതി വട്ടഗാമിം മാരേന വുത്തം പുഞ്ഞം സന്ധായ ഭണതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

൪൩൫. ഇദാനി ‘‘ഏകംസോ തവ ജീവിത’’ന്തി ഇദം വചനം ആരബ്ഭ മാരം സന്തജ്ജേന്തോ ‘‘അത്ഥി സദ്ധാ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്രായമധിപ്പായോ – അരേ, മാര, യോ അനുത്തരേ സന്തിവരപദേ അസ്സദ്ധോ ഭവേയ്യ, സദ്ധോപി വാ കുസീതോ, സദ്ധോ ആരദ്ധവീരിയോ സമാനോപി വാ ദുപ്പഞ്ഞോ, തം ത്വം ജീവിതമനുപുച്ഛമാനോ സോഭേയ്യാസി, മയ്ഹം പന അനുത്തരേ സന്തിവരപദേ ഓകപ്പനസദ്ധാ അത്ഥി, തഥാ കായികചേതസികമസിഥിലപരക്കമതാസങ്ഖാതം വീരിയം, വജിരൂപമാ പഞ്ഞാ ച മമ വിജ്ജതി, സോ ത്വം ഏവം മം പഹിതത്തം ഉത്തമജ്ഝാസയം കിം ജീവമനുപുച്ഛസി, കസ്മാ ജീവിതം പുച്ഛസി. പഞ്ഞാ ച മമാതി ഏത്ഥ ച സദ്ദേന സതി സമാധി ച. ഏവം സന്തേ യേഹി പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതാ നിബ്ബാനം പാപുണന്തി, തേസു ഏകേനാപി അവിരഹിതം ഏവം മം പഹിതത്തം കിം ജീവമനുപുച്ഛസി? നനു – ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, വീരിയമാരഭതോ ദള്ഹം (ധ. പ. ൧൧൨). പഞ്ഞവന്തസ്സ ഝായിനോ, പസ്സതോ ഉദയബ്ബയന്തി (ധ. പ. ൧൧൧, ൧൧൩).

൪൩൬-൮. ഏവം മാരം സന്തജ്ജേത്വാ അത്തനോ ദേഹചിത്തപ്പവത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘നദീനമപീ’’പി ഗാഥാത്തയമാഹ. തമത്ഥതോ പാകടമേവ. അയം പന അധിപ്പായവണ്ണനാ – യ്വായം മമ സരീരേ അപ്പാണകജ്ഝാനവീരിയവേഗസമുട്ഠിതോ വാതോ വത്തതി, ലോകേ ഗങ്ഗായമുനാദീനം നദീനമ്പി സോതാനി അയം വിസോസയേ, കിഞ്ച മേ ഏവം പഹിതത്തസ്സ ചതുനാളിമത്തം ലോഹിതം ന ഉപസോസേയ്യ. ന കേവലഞ്ച മേ ലോഹിതമേവ സുസ്സതി, അപിച ഖോ പന തമ്ഹി ലോഹിതേ സുസ്സമാനമ്ഹി ബദ്ധാബദ്ധഭേദം സരീരാനുഗതം പിത്തം, അസിതപീതാദിപടിച്ഛാദകം ചതുനാളിമത്തമേവ സേമ്ഹഞ്ച, കിഞ്ചാപരം തത്തകമേവ മുത്തഞ്ച ഓജഞ്ച സുസ്സതി, തേസു ച സുസ്സമാനേസു മംസാനിപി ഖീയന്തി, തസ്സ മേ ഏവം അനുപുബ്ബേന മംസേസു ഖീയമാനേസു ഭിയ്യോ ചിത്തം പസീദതി, ന ത്വേവ തപ്പച്ചയാ സംസീദതി. സോ ത്വം ഈദിസം ചിത്തമജാനന്തോ സരീരമത്തമേവ ദിസ്വാ ഭണസി ‘‘കിസോ ത്വമസി ദുബ്ബണ്ണോ, സന്തികേ മരണം തവാ’’തി. ന കേവലഞ്ച മേ ചിത്തമേവ പസീദതി, അപിച ഖോ പന ഭിയ്യോ സതി ച പഞ്ഞാ ച സമാധി മമ തിട്ഠതി, അണുമത്തോപി പമാദോ വാ സമ്മോഹോ വാ ചിത്തവിക്ഖേപോ വാ നത്ഥി, തസ്സ മയ്ഹം ഏവം വിഹരതോ യേ കേചി സമണബ്രാഹ്മണാ അതീതം വാ അദ്ധാനം അനാഗതം വാ ഏതരഹി വാ ഓപക്കമികാ വേദനാ വേദയന്തി, താസം നിദസ്സനഭൂതം പത്തസ്സ ഉത്തമവേദനം. യഥാ അഞ്ഞേസം ദുക്ഖേന ഫുട്ഠാനം സുഖം, സീതേന ഉണ്ഹം, ഉണ്ഹേന സീതം, ഖുദായ ഭോജനം, പിപാസായ ഫുട്ഠാനം ഉദകം അപേക്ഖതേ ചിത്തം, ഏവം പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഏകകാമമ്പി നാപേക്ഖകേ ചിത്തം. ‘‘അഹോ വതാഹം സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സുഖസേയ്യം സയേയ്യ’’ന്തി ഈദിസേനാകാരേന മമ ചിത്തം ന ഉപ്പന്നം, പസ്സ, ത്വം മാര, സത്തസ്സ സുദ്ധതന്തി.

൪൩൯-൪൧. ഏവം അത്തനോ സുദ്ധതം ദസ്സേത്വാ ‘‘നിവാരേസ്സാമി ത’’ന്തി ആഗതസ്സ മാരസ്സ മനോരഥഭഞ്ജനത്ഥം മാരസേനം കിത്തേത്വാ തായ അപരാജിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ’’തിആദികാ ഛ ഗാഥായോ ആഹ.

തത്ഥ യസ്മാ ആദിതോവ അഗാരിയഭൂതേ സത്തേ വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമാ മോഹയന്തി, തേ അഭിഭുയ്യ അനഗാരിയഭാവം ഉപഗതാനം പന്തേസു വാ സേനാസനേസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു വാ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അരതി ഉപ്പജ്ജതി. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘പബ്ബജിതേന ഖോ, ആവുസോ, അഭിരതി ദുക്കരാ’’തി (സം. നി. ൪.൩൩൧). തതോ തേ പരപടിബദ്ധജീവികത്താ ഖുപ്പിപാസാ ബാധേതി, തായ ബാധിതാനം പരിയേസനതണ്ഹാ ചിത്തം കിലമയതി, അഥ നേസം കിലന്തചിത്താനം ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമതി. തതോ വിസേസമനധിഗച്ഛന്താനം ദുരഭിസമ്ഭവേസു അരഞ്ഞവനപത്ഥേസു സേനാസനേസു വിഹരതം ഉത്രാസസഞ്ഞിതാ ഭീരു ജായതി, തേസം ഉസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതാനം ദീഘരത്തം വിവേകരസമനസ്സാദയമാനാനം വിഹരതം ‘‘ന സിയാ നു ഖോ ഏസ മഗ്ഗോ’’തി പടിപത്തിയം വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, തം വിനോദേത്വാ വിഹരതം അപ്പമത്തകേന വിസേസാധിഗമേന മാനമക്ഖഥമ്ഭാ ജായന്തി, തേപി വിനോദേത്വാ വിഹരതം തതോ അധികതരം വിസേസാധിഗമം നിസ്സായ ലാഭസക്കാരസിലോകാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ലാഭാദിമുച്ഛിതാ ധമ്മപതിരൂപകാനി പകാസേന്താ മിച്ഛായസം അധിഗന്ത്വാ തത്ഥ ഠിതാ ജാതിആദീഹി അത്താനം ഉക്കംസേന്തി, പരം വമ്ഭേന്തി, തസ്മാ കാമാദീനം പഠമസേനാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

൪൪൨-൩. ഏവമേതം ദസവിധം സേനം ഉദ്ദിസിത്വാ യസ്മാ സാ കണ്ഹധമ്മസമന്നാഗതത്താ കണ്ഹസ്സ നമുചിനോ ഉപകാരായ സംവത്തതി, തസ്മാ നം തവ സേനാതി നിദ്ദിസന്തോ ആഹ – ‘‘ഏസാ നമുചി തേ സേനാ, കണ്ഹസ്സാഭിപ്പഹാരിനീ’’തി. തത്ഥ അഭിപ്പഹാരിനീതി സമണബ്രാഹ്മണാനം ഘാതനീ നിപ്പോഥനീ, അന്തരായകരീതി അത്ഥോ. ന നം അസൂരോ ജിനാതി, ജേത്വാ ച ലഭതേ സുഖന്തി ഏവം തവ സേനം അസൂരോ കായേ ച ജീവിതേ ച സാപേക്ഖോ പുരിസോ ന ജിനാതി, സൂരോ പന ജിനാതി, ജേത്വാ ച മഗ്ഗസുഖം ഫലസുഖഞ്ച അധിഗച്ഛതി. യസ്മാ ച ലഭതേ സുഖം, തസ്മാ സുഖം പത്ഥയമാനോ അഹമ്പി ഏസ മുഞ്ജം പരിഹരേതി. സങ്ഗാമാവചരാ അനിവത്തിനോ പുരിസാ അത്തനോ അനിവത്തനകഭാവവിഞ്ഞാപനത്ഥം സീസേ വാ ധജേ വാ ആവുധേ വാ മുഞ്ജതിണം ബന്ധന്തി, തം അയമ്പി പരിഹരതിച്ചേവ മം ധാരേഹി. തവ സേനായ പരാജിതസ്സ ധിരത്ഥു മമ ജീവിതം, തസ്മാ ഏവം ധാരേഹി – സങ്ഗാമേ മേ മതം സേയ്യോ, യഞ്ചേ ജീവേ പരാജിതോ, യേന ജീവിതേന പരാജിതോ ജീവേ, തസ്മാ ജീവിതാ തയാ സമ്മാപടിപന്നാനം അന്തരായകരേന സദ്ധിം സങ്ഗാമേ മതം മമ സേയ്യോതി അത്ഥോ.

൪൪൪. കസ്മാ മതം സേയ്യോതി ചേ? യസ്മാ പഗാള്ഹേത്ഥ…പേ… സുബ്ബതാ, ഏത്ഥ കാമാദികായ അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനപരിയോസാനായ തവ സേനായ പഗാള്ഹാ നിമുഗ്ഗാ അനുപവിട്ഠാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന ദിസ്സന്തി, സീലാദീഹി ഗുണേഹി നപ്പകാസന്തി, അന്ധകാരം പവിട്ഠാ വിയ ഹോന്തി. ഏതേ ഏവം പഗാള്ഹാ സമാനാ സചേപി കദാചി ഉമ്മുജ്ജിത്വാ നിമുജ്ജനപുരിസോ വിയ ‘‘സാഹു സദ്ധാ’’തിആദിനാ നയേന ഉമ്മുജ്ജന്തി, തഥാപി തായ സേനായ അജ്ഝോത്ഥടത്താ തഞ്ച മഗ്ഗം ന ജാനന്തി ഖേമം നിബ്ബാനഗാമീനം, സബ്ബേപി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാദയോ യേന ഗച്ഛന്തി സുബ്ബതാതി. ഇമം പന ഗാഥം സുത്വാ മാരോ പുന കിഞ്ചി അവത്വാ ഏവ പക്കാമി.

൪൪൫-൬. പക്കന്തേ പന തസ്മിം മഹാസത്തോ തായ ദുക്കരകാരികായ കിഞ്ചിപി വിസേസം അനധിഗച്ഛന്തോ അനുക്കമേന ‘‘സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’’തിആദീനി ചിന്തേത്വാ ഓളാരികാഹാരം ആഹാരേത്വാ, ബലം ഗഹേത്വാ, വിസാഖപുണ്ണമദിവസേ പഗേവ സുജാതായ പായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ, ഭദ്രവനസണ്ഡേ ദിവാവിഹാരം നിസീദിത്വാ, തത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേന്തോ ദിവസം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ മഹാബോധിമണ്ഡാഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ സോത്ഥിയേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ബോധിമൂലേ വികിരിത്വാ ദസസഹസ്സലോകധാതുദേവതാഹി കതസക്കാരബഹുമാനോ –

‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച, അട്ഠി ച അവസിസ്സതു;

ഉപസുസ്സതു നിസ്സേസം, സരീരേ മംസലോഹിത’’ന്തി. –

ചതുരങ്ഗവീരിയം അധിട്ഠഹിത്വാ ‘‘ന ദാനി ബുദ്ധത്തം അപാപുണിത്വാ പല്ലങ്കം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞം കത്വാ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസീദി. തം ഞത്വാ മാരോ പാപിമാ ‘‘അജ്ജ സിദ്ധത്ഥോ പടിഞ്ഞം കത്വാ നിസിന്നോ, അജ്ജേവ ദാനിസ്സ സാ പടിഞ്ഞാ പടിബാഹിതബ്ബാ’’തി ബോധിമണ്ഡതോ യാവ ചക്കവാളമായതം ദ്വാദസയോജനവിത്ഥാരം ഉദ്ധം നവയോജനമുഗ്ഗതം മാരസേനം സമുട്ഠാപേത്വാ ദിയഡ്ഢയോജനസതപ്പമാണം ഗിരിമേഖലം ഹത്ഥിരാജാനം ആരുയ്ഹ ബാഹുസഹസ്സം മാപേത്വാ നാനാവുധാനി ഗഹേത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഹനഥ, പഹരഥാ’’തി ഭണന്തോ ആളവകസുത്തേ വുത്തപ്പകാരാ വുട്ഠിയോ മാപേസി, താ മഹാപുരിസം പത്വാ തത്ഥ വുത്തപ്പകാരാ ഏവ സമ്പജ്ജിംസു. തതോ വജിരങ്കുസേന ഹത്ഥിം കുമ്ഭേ പഹരിത്വാ മഹാപുരിസസ്സ സമീപം നേത്വാ ‘‘ഉട്ഠേഹി, ഭോ സിദ്ധത്ഥ, പല്ലങ്കാ’’തി ആഹ. മഹാപുരിസോ ‘‘ന ഉട്ഠഹാമി മാരാ’’തി വത്വാ തം ധജിനിം സമന്താ വിലോകേന്തോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി ‘‘സമന്താ ധജിനി’’ന്തി.

തത്ഥ ധജിനിന്തി സേനം. യുത്തന്തി ഉയ്യുത്തം. സവാഹനന്തി ഗിരിമേഖലനാഗരാജസഹിതം. പച്ചുഗ്ഗച്ഛാമീതി അഭിമുഖോ ഉപരി ഗമിസ്സാമി, സോ ച ഖോ തേജേനേവ, ന കായേന. കസ്മാ? മാ മം ഠാനാ അചാവയി, മം ഏതസ്മാ ഠാനാ അപരാജിതപല്ലങ്കാ മാരോ മാ ചാലേസീതി വുത്തം ഹോതി. നപ്പസഹതീതി സഹിതും ന സക്കോതി, നാഭിഭവതി വാ. ആമം പത്തന്തി കാചജാതം മത്തികാഭാജനം. അസ്മനാതി പാസാണേന. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൪൪൭-൮. ഇദാനി ‘‘ഏതം തേ മാരസേനം ഭിന്ദിത്വാ തതോ പരം വിജിതസങ്ഗാമോ സമ്പത്തധമ്മരാജാഭിസേകോ ഇദം കരിസ്സാമീ’’തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വസീകരിത്വാ’’തി. തത്ഥ വസീകരിത്വാ സങ്കപ്പന്തി മഗ്ഗഭാവനായ സബ്ബം മിച്ഛാസങ്കപ്പം പഹായ സമ്മാസങ്കപ്പസ്സേവ പവത്തനേന വസീകരിത്വാ സങ്കപ്പം. സതിഞ്ച സൂപതിട്ഠിതന്തി കായാദീസു ചതൂസു ഠാനേസു അത്തനോ സതിഞ്ച സുട്ഠു ഉപട്ഠിതം കരിത്വാ ഏവം വസീകതസങ്കപ്പോ സുപ്പതിട്ഠിതസ്സതി രട്ഠാ രട്ഠം വിചരിസ്സാമി ദേവമനുസ്സഭേദേ പുഥൂ സാവകേ വിനയന്തോ. അഥ മയാ വിനീയമാനാ തേ അപ്പമത്താ…പേ… ന സോചരേ, തം നിബ്ബാനാമതമേവാതി അധിപ്പായോ.

൪൪൯-൫൧. അഥ മാരോ ഇമാ ഗാഥായോ സുത്വാ ആഹ – ‘‘ഏവരൂപം പക്ഖം ദിസ്വാ ന ഭായസി ഭിക്ഖൂ’’തി? ‘‘ആമ, മാര, ന ഭായാമീ’’തി. ‘‘കസ്മാ ന ഭായസീ’’തി? ‘‘ദാനാദീനം പാരമിപുഞ്ഞാനം കതത്താ’’തി. ‘‘കോ ഏതം ജാനാതി ദാനാദീനി ത്വമകാസീ’’തി? ‘‘കിം ഏത്ഥ പാപിമ സക്ഖികിച്ചേന, അപിച ഏകസ്മിംയേവ ഭവേ വേസ്സന്തരോ ഹുത്വാ യം ദാനമദാസിം, തസ്സാനുഭാവേന സത്തക്ഖത്തും ഛഹി പകാരേഹി സഞ്ജാതകമ്പാ അയം മഹാപഥവീയേവ സക്ഖീ’’തി. ഏവം വുത്തേ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ മഹാപഥവീ കമ്പി ഭേരവസദ്ദം മുഞ്ചമാനാ, യം സുത്വാ മാരോ അസനിഹതോ വിയ ഭീതോ ധജം പണാമേത്വാ പലായി സദ്ധിം പരിസായ. അഥ മഹാപുരിസോ തീഹി യാമേഹി തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛികത്വാ അരുണുഗ്ഗമനേ ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി. മാരോ ഉദാനസദ്ദേന ആഗന്ത്വാ ‘‘അയം‘ബുദ്ധോ അഹ’ന്തി പടിജാനാതി, ഹന്ദ നം അനുബന്ധാമി ആഭിസമാചാരികം പസ്സിതും. സചസ്സ കിഞ്ചി കായേന വാ വാചായ വാ ഖലിതം ഭവിസ്സതി, വിഹേഠേസ്സാമി ന’’ന്തി പുബ്ബേ ബോധിസത്തഭൂമിയം ഛബ്ബസ്സാനി അനുബന്ധിത്വാ ബുദ്ധത്തം പത്തം ഏകം വസ്സം അനുബന്ധി. തതോ ഭഗവതോ കിഞ്ചി ഖലിതം അപസ്സന്തോ ‘‘സത്ത വസ്സാനീ’’തി ഇമാ നിബ്ബേജനീയഗാഥായോ അഭാസി.

തത്ഥ ഓതാരന്തി രന്ധം വിവരം. നാധിഗച്ഛിസ്സന്തി നാധിഗമിം. മേദവണ്ണന്തി മേദപിണ്ഡസദിസം. അനുപരിയഗാതി പരിതോ പരിതോ അഗമാസി. മുദുന്തി മുദുകം. വിന്ദേമാതി അധിഗച്ഛേയ്യാമ. അസ്സാദനാതി സാദുഭാവോ. വായസേത്തോതി വായസോ ഏത്തോ. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

അയം പന യോജനാ – സത്ത വസ്സാനി ഭഗവന്തം ഓതാരാപേക്ഖോ അനുബന്ധിം കത്ഥചി അവിജഹന്തോ പദാപദം, ഏവം അനുബന്ധിത്വാപി ച ഓതാരം നാധിഗമിം. സോഹം യഥാ നാമ മേദവണ്ണം പാസാണം മേദസഞ്ഞീ വായസോ ഏകസ്മിം പസ്സേ മുഖതുണ്ഡകേന വിജ്ഝിത്വാ അസ്സാദം അവിന്ദമാനോ ‘‘അപ്പേവ നാമ ഏത്ഥ മുദു വിന്ദേമ, അപി ഇതോ അസ്സാദനാ സിയാ’’തി സമന്താ തഥേവ വിജ്ഝന്തോ അനുപരിയായിത്വാ കത്ഥചി അസ്സാദം അലദ്ധാ ‘‘പാസാണോവായ’’ന്തി നിബ്ബിജ്ജ പക്കമേയ്യ, ഏവമേവാഹം ഭഗവന്തം കായകമ്മാദീസു അത്തനോ പരിത്തപഞ്ഞാമുഖതുണ്ഡകേന വിജ്ഝന്തോ സമന്താ അനുപരിയഗാ ‘‘അപ്പേവ നാമ കത്ഥചി അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാദിമുദുഭാവം വിന്ദേമ, കുതോചി അസ്സാദനാ സിയാ’’തി, തേ ദാനി മയം അസ്സാദം അലഭമാനാ കാകോവ സേലമാസജ്ജ നിബ്ബിജ്ജാപേമ ഗോതമം ആസജ്ജ തതോ ഗോതമാ നിബ്ബിജ്ജ അപേമാതി. ഏവം വദതോ കിര മാരസ്സ സത്ത വസ്സാനി നിപ്ഫലപരിസ്സമം നിസ്സായ ബലവസോകോ ഉദപാദി. തേനസ്സ വിസീദമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്സ ബേലുവപണ്ഡു നാമ വീണാ കച്ഛതോ പതിതാ. യാ സകിം കുസലേഹി വാദിതാ ചത്താരോ മാസേ മധുരസ്സരം മുഞ്ചതി, യം ഗഹേത്വാ സക്കോ പഞ്ചസിഖസ്സ അദാസി. തം സോ പതമാനമ്പി ന ബുജ്ഝി. തേനാഹ ഭഗവാ –

൪൫൨. ‘‘തസ്സ സോകപരേതസ്സ, വീണാ കച്ഛാ അഭസ്സഥ;

തതോ സോ ദുമ്മനോ യക്ഖോ, തത്ഥേവന്തരധായഥാ’’തി.

സങ്ഗീതികാരകാ ആഹംസൂതി ഏകേ, അമ്ഹാകം പനേതം നക്ഖമതീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പധാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി സുഭാസിതസുത്തം. അത്തജ്ഝാസയതോ ചസ്സ ഉപ്പത്തി. ഭഗവാ ഹി സുഭാസിതപ്പിയോ, സോ അത്തനോ സുഭാസിതസമുദാചാരപ്പകാസനേന സത്താനം ദുബ്ഭാസിതസമുദാചാരം പടിസേധേന്തോ ഇമം സുത്തമഭാസി. തത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തിആദി സങ്ഗീതികാരവചനം. തത്ഥ തത്ര ഖോ ഭഗവാ…പേ… ഭദന്തേതി തേ ഭിക്ഖൂതി ഏതം അപുബ്ബം, സേസം വുത്തനയമേവ. തസ്മാ അപുബ്ബപദവണ്ണനത്ഥമിദം വുച്ചതി – തത്രാതി ദേസകാലപരിദീപനം. തഞ്ഹി യം സമയം വിഹരതി, തത്ര സമയേ, യസ്മിഞ്ച ആരാമേ വിഹരതി, തത്ര ആരാമേതി ദീപേതി. ഭാസിതബ്ബയുത്തേ വാ ദേസകാലേ ദീപേതി. ന ഹി ഭഗവാ അയുത്തേ ദേസേ കാലേ വാ ധമ്മം ഭാസതി. ‘‘അകാലോ ഖോ, താവ, ബാഹിയാ’’തിആദി (ഉദാ. ൧൦) ചേത്ഥ സാധകം. ഖോതി പദപൂരണമത്തേ അവധാരണാദികാലത്ഥേ വാ നിപാതോ. ഭഗവാതി ലോകഗരുപരിദീപനം. ഭിക്ഖൂതി കഥാസവനയുത്തപുഗ്ഗലപരിദീപനം. ആമന്തേസീതി ആലപി അഭാസി സമ്ബോധേസി.

ഭിക്ഖവോതി ആമന്തനാകാരപരിദീപനം. തഞ്ച ഭിക്ഖനസീലതാദിഗുണയോഗസിദ്ധത്താ വുത്തം. തേന നേസം ഹീനാധികജനസേവിതം വുത്തിം പകാസേന്തോ ഉദ്ധതദീനഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതി. ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ഇമിനാ ച കരുണാവിപ്ഫാരസോമ്മഹദയനയനനിപാതപുബ്ബങ്ഗമേന വചനേന തേ അത്തനോ മുഖാഭിമുഖേ കരിത്വാ തേനേവ കഥേതുകമ്യതാദീപകേന വചനേന തേസം സോതുകമ്യതം ജനേതി, തേനേവ ച സമ്ബോധനത്ഥേന വചനേന സാധുകസവനമനസികാരേപി തേ നിയോജേതി. സാധുകസവനമനസികാരായത്താ ഹി സാസനസമ്പത്തി. അപരേസുപി ദേവമനുസ്സേസു വിജ്ജമാനേസു കസ്മാ ഭിക്ഖൂ ഏവ ആമന്തേസീതി ചേ? ജേട്ഠസേട്ഠാസന്നസദാസന്നിഹിതഭാവതോ. സബ്ബപരിസസാധാരണാ ഹി അയം ധമ്മദേസനാ, ന പാടിപുഗ്ഗലികാ. പരിസായ ച ജേട്ഠാ ഭിക്ഖൂ പഠമുപ്പന്നത്താ, സേട്ഠാ അനഗാരിയഭാവം ആദിം കത്വാ സത്ഥു ചരിയാനുവിധായകത്താ സകലസാസനപടിഗ്ഗാഹകത്താ ച. ആസന്നാ തത്ഥ നിസിന്നേസു സത്ഥു സന്തികത്താ, സദാ സന്നിഹിതാ സത്ഥു സന്തികാവചരത്താ. തേന ഭഗവാ സബ്ബപരിസസാധാരണം ധമ്മം ദേസേന്തോ ഭിക്ഖൂ ഏവ ആമന്തേസി. അപിച ഭാജനം തേ ഇമായ കഥായ യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തിസബ്ഭാവതോതിപി തേ ഏവ ആമന്തേസി. ഭദന്തേതി ഗാരവാധിവചനമേതം. തേ ഭിക്ഖൂതി യേ ഭഗവാ ആമന്തേസി, തേ ഏവം ഭഗവന്തം ആലപന്താ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി.

ചതൂഹി അങ്ഗേഹീതി ചതൂഹി കാരണേഹി അവയവേഹി വാ. മുസാവാദാവേരമണിആദീനി ഹി ചത്താരി സുഭാസിതവാചായ കാരണാനി. സച്ചവചനാദയോ ചത്താരോ അവയവാ, കാരണത്ഥേ ച അങ്ഗസദ്ദോ. ചതൂഹീതി നിസ്സക്കവചനം ഹോതി, അവയവത്ഥേ കരണവചനം. സമന്നാഗതാതി സമനുആഗതാ പവത്താ യുത്താ ച. വാചാതി സമുല്ലപനവാചാ. യാ സാ ‘‘വാചാ ഗിരാ ബ്യപ്പഥോ’’തി (ധ. സ. ൬൩൬) ച, ‘‘നേലാ കണ്ണസുഖാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൯; മ. നി. ൩.൧൪) ച ഏവമാദീസു ആഗച്ഛതി. യാ പന ‘‘വാചായ ചേ കതം കമ്മ’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കായകമ്മദ്വാര) ഏവം വിഞ്ഞത്തി ച, ‘‘യാ ചതൂഹി വചീദുച്ചരിതേഹി ആരതി വിരതി…പേ… അയം വുച്ചതി സമ്മാവാചാ’’തി (ധ. സ. ൨൯൯; വിഭ. ൨൦൬) ഏവം വിരതി ച, ‘‘ഫരുസവാചാ, ഭിക്ഖവേ, ആസേവിതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിരയസംവത്തനികാ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൮.൪൦) ഏവം ചേതനാ ച വാചാതി ആഗച്ഛതി, സാ ഇധ ന അധിപ്പേതാ. കസ്മാ? അഭാസിതബ്ബതോ. സുഭാസിതാ ഹോതീതി സുട്ഠു ഭാസിതാ ഹോതി. തേനസ്സാ അത്ഥാവഹനതം ദീപേതി. ന ദുബ്ഭാസിതാതി ന ദുട്ഠു ഭാസിതാ. തേനസ്സാ അനത്ഥാനാവഹനതം ദീപേതി. അനവജ്ജാതി വജ്ജസങ്ഖാതരാഗാദിദോസവിരഹിതാ. തേനസ്സാ കാരണസുദ്ധിം വുത്തദോസാഭാവഞ്ച ദീപേതി. അനനുവജ്ജാ ചാതി അനുവാദവിമുത്താ. തേനസ്സാ സബ്ബാകാരസമ്പത്തിം ദീപേതി. വിഞ്ഞൂനന്തി പണ്ഡിതാനം. തേന നിന്ദാപസംസാസു ബാലാ അപ്പമാണാതി ദീപേതി.

കതമേഹി ചതൂഹീതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഭിക്ഖവേതി യേസം കഥേതുകാമോ, തദാലപനം. ഭിക്ഖൂതി വുത്തപ്പകാരവാചാഭാസനകപുഗ്ഗലനിദസ്സനം. സുഭാസിതംയേവ ഭാസതീതി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ചതൂസു വാചങ്ഗേസു അഞ്ഞതരങ്ഗനിദ്ദേസവചനം. നോ ദുബ്ഭാസിതന്തി തസ്സേവ വാചങ്ഗസ്സ പടിപക്ഖഭാസനനിവാരണം. തേന ‘‘മുസാവാദാദയോപി കദാചി വത്തബ്ബാ’’തി ദിട്ഠിം നിസേധേതി. ‘‘നോ ദുബ്ഭാസിത’’ന്തി ഇമിനാ വാ മിച്ഛാവാചപ്പഹാനം ദീപേതി, ‘‘സുഭാസിത’’ന്തി ഇമിനാ പഹീനമിച്ഛാവാചേന സതാ ഭാസിതബ്ബവചനലക്ഖണം. തഥാ പാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദം. അങ്ഗപരിദീപനത്ഥം പന അഭാസിതബ്ബം പുബ്ബേ അവത്വാ ഭാസിതബ്ബമേവാഹ. ഏസ നയോ ധമ്മംയേവാതിആദീസുപി.

ഏത്ഥ ച ‘‘സുഭാസിതംയേവ ഭാസതി നോ ദുബ്ഭാസിത’’ന്തി ഇമിനാ പിസുണദോസരഹിതം സമഗ്ഗകരണവചനം വുത്തം, ‘‘ധമ്മംയേവ ഭാസതി നോ അധമ്മ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ഫദോസരഹിതം ധമ്മതോ അനപേതം മന്താവചനം വുത്തം, ഇതരേഹി ദ്വീഹി ഫരുസാലികരഹിതാനി പിയസച്ചവചനാനി വുത്താനി. ഇമേഹി ഖോതിആദിനാ പന താനി അങ്ഗാനി പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേന്തോ തം വാചം നിഗമേതി. വിസേസതോ ചേത്ഥ ‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ വാചാ സുഭാസിതാ ഹോതീ’’തി ഭണന്തോ യദഞ്ഞേ പടിഞ്ഞാദീഹി അവയവേഹി നാമാദീഹി പദേഹി ലിങ്ഗവചനവിഭത്തികാലകാരകാദീഹി സമ്പത്തീഹി ച സമന്നാഗതം വാചം ‘‘സുഭാസിത’’ന്തി മഞ്ഞന്തി, തം ധമ്മതോ പടിസേധേതി. അവയവാദിസമ്പന്നാപി ഹി പേസുഞ്ഞാദിസമന്നാഗതാ വാചാ ദുബ്ഭാസിതാവ ഹോതി അത്തനോ പരേസഞ്ച അനത്ഥാവഹത്താ. ഇമേഹി പന ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ സചേപി മിലക്ഖുഭാസാപരിയാപന്നാ ഘടചേടികാഗീതികപരിയാപന്നാ വാ ഹോതി, തഥാപി സുഭാസിതാ ഏവ ലോകിയലോകുത്തരഹിതസുഖാവഹത്താ. സീഹളദീപേ മഗ്ഗപസ്സേ സസ്സം രക്ഖന്തിയാ സീഹളചേടികായ സീഹളകേനേവ ജാതിജരാമരണപടിസംയുത്തം ഗീതം ഗായന്തിയാ സുത്വാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ സട്ഠിമത്താ വിപസ്സകഭിക്ഖൂ ചേത്ഥ അരഹത്തം പത്താ നിദസ്സനം. തഥാ തിസ്സോ നാമ ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഭിക്ഖു പദുമസരസമീപേന ഗച്ഛന്തോ പദുമസരേ പദുമാനി ഭഞ്ജിത്വാ ഭഞ്ജിത്വാ –

‘‘പാതോ ഫുല്ലം കോകനദം, സൂരിയാലോകേന ഭജ്ജിയതേ;

ഏവം മനുസ്സത്തഗതാ സത്താ, ജരാഭിവേഗേന മദ്ദീയന്തീ’’തി. –

ഇമം ഗീതം ഗായന്തിയാ ചേടികായ സുത്വാ അരഹത്തം പത്തോ, ബുദ്ധന്തരേ ച അഞ്ഞതരോ പുരിസോ സത്തഹി പുത്തേഹി സദ്ധിം വനാ ആഗമ്മ അഞ്ഞതരായ ഇത്ഥിയാ മുസലേന തണ്ഡുലേ കോട്ടേന്തിയാ –

‘‘ജരായ പരിമദ്ദിതം ഏതം, മിലാതഛവിചമ്മനിസ്സിതം;

മരണേന ഭിജ്ജതി ഏതം, മച്ചുസ്സ ഘസമാമിസം.

‘‘കിമീനം ആലയം ഏതം, നാനാകുണപേന പൂരിതം;

അസുചിസ്സ ഭാജനം ഏതം, കദലിക്ഖന്ധസമം ഇദ’’ന്തി. –

ഇമം ഗീതികം സുത്വാ സഹ പുത്തേഹി പച്ചേകബോധിം പത്തോ, അഞ്ഞേ ച ഈദിസേഹി ഉപായേഹി അരിയഭൂമിം പത്താ നിദസ്സനം. അനച്ഛരിയം പനേതം, യം ഭഗവതാ ആസയാനുസയകുസലേന ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താ ഗാഥായോ സുത്വാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു, അഞ്ഞേ ച ഖന്ധായതനാദിപടിസംയുത്താ കഥാ സുത്വാ അനേകേ ദേവമനുസ്സാതി. ഏവം ഇമേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ വാചാ സചേപി മിലക്ഖുഭാസാപരിയാപന്നാ, ഘടചേടികാഗീതികപരിയാപന്നാ വാ ഹോതി, തഥാപി ‘‘സുഭാസിതാ’’തി വേദിതബ്ബാ. സുഭാസിതത്താ ഏവ ച അനവജ്ജാ ച അനനുവജ്ജാ ച വിഞ്ഞൂനം അത്ഥത്ഥികാനം കുലപുത്താനം അത്ഥപടിസരണാനം, നോ ബ്യഞ്ജനപടിസരണാനന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാതി ഇദം സുഭാസിതലക്ഖണം ഭഗവാ അവോച. ഇദം വത്വാന സുഗതോ, അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാതി ഇദഞ്ച ലക്ഖണം വത്വാ അഥ അഞ്ഞമ്പി ഏതം അവോച സത്ഥാ. ഇദാനി വത്തബ്ബഗാഥം ദസ്സേത്വാ സബ്ബമേതം സങ്ഗീതികാരകാ ആഹംസു. തത്ഥ അപരന്തി ഗാഥാബന്ധവചനം സന്ധായ വുച്ചതി. തം ദുവിധം ഹോതി – പച്ഛാ ആഗതപരിസം അസ്സവനസുസ്സവനആധാരണദള്ഹീകരണാദീനി വാ സന്ധായ തദത്ഥദീപകമേവ ച. പുബ്ബേ കേനചി കാരണേന പരിഹാപിതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനേന അത്ഥവിസേസദീപകഞ്ച ‘‘പുരിസസ്സ ഹി ജാതസ്സ, കുഠാരീ ജായതേ മുഖേ’’തിആദീസു (സു. നി. ൬൬൨) വിയ. ഇധ പന തദത്ഥദീപകമേവ.

൪൫൩. തത്ഥ സന്തോതി ബുദ്ധാദയോ. തേ ഹി സുഭാസിതം ‘‘ഉത്തമം സേട്ഠ’’ന്തി വണ്ണയന്തി. ദുതിയം തതിയം ചതുത്ഥന്തി ഇദം പന പുബ്ബേ നിദ്ദിട്ഠക്കമം ഉപാദായ വുത്തം. ഗാഥാപരിയോസാനേ പന വങ്ഗീസത്ഥേരോ ഭഗവതോ സുഭാസിതേ പസീദി.

സോ യം പസന്നാകാരം അകാസി, യഞ്ച വചനം ഭഗവാ അഭാസി, തം ദസ്സേന്താ സങ്ഗീതികാരകാ ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ’’തിആദിമാഹംസു. തത്ഥ പടിഭാതി മന്തി മമ ഭാഗോ പകാസതി. പടിഭാതു തന്തി തവ ഭാഗോ പകാസതു. സാരുപ്പാഹീതി അനുച്ഛവികാഹി. അഭിത്ഥവീതി പസംസി.

൪൫൪. ന താപയേതി വിപ്പടിസാരേന ന താപേയ്യ. ന വിഹിംസേയ്യാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്ദന്തോ ന ബാധേയ്യ. സാ വേ വാചാതി സാ വാചാ ഏകംസേനേവ സുഭാസിതാ. ഏത്താവതാ അപിസുണവാചായ ഭഗവന്തം ഥോമേതി.

൪൫൫. പടിനന്ദിതാതി ഹട്ഠേന ഹദയേന പടിമുഖം ഗന്ത്വാ നന്ദിതാ സമ്പിയായിതാ. യം അനാദായ പാപാനി, പരേസം ഭാസതേ പിയന്തി യം വാചം ഭാസന്തോ പരേസം പാപാനി അപ്പിയാനി പടിക്കൂലാനി ഫരുസവചനാനി അനാദായ അത്ഥബ്യഞ്ജനമധുരം പിയമേവ വചനം ഭാസതി, തം പിയവാചമേവ ഭാസേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമായ ഗാഥായ പിയവചനേന ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവി.

൪൫൬. അമതാതി അമതസദിസാ സാദുഭാവേന. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘സച്ചം ഹവേ സാദുതരം രസാന’’ന്തി (സം. നി. ൧.൭൩; സു. നി. ൧൮൪). നിബ്ബാനാമതപച്ചയത്താ വാ അമതാ. ഏസ ധമ്മോ സനന്തനോതി യായം സച്ചവാചാ നാമ, ഏസ പോരാണോ ധമ്മോ ചരിയാ പവേണീ, ഇദമേവ ഹി പോരാണാനം ആചിണ്ണം, ന തേ അലികം ഭാസിംസു. തേനേവാഹ – ‘‘സച്ചേ അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച, അഹു സന്തോ പതിട്ഠിതാ’’തി. തത്ഥ സച്ചേ പതിട്ഠിതത്താ ഏവ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അത്ഥേ പതിട്ഠിതാ. അത്ഥേ പതിട്ഠിതത്താ ഏവ ച ധമ്മേ പതിട്ഠിതാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. പരം വാ ദ്വയം സച്ചവിസേസനമിച്ചേവ വേദിതബ്ബം. സച്ചേ പതിട്ഠിതാ. കീദിസേ? അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച, യം പരേസം അത്ഥതോ അനപേതത്താ അത്ഥം അനുപരോധം കരോതീതി വുത്തം ഹോതി. സതിപി ച അനുപരോധകരത്തേ ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മം, യം ധമ്മികമേവ അത്ഥം സാധേതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇമായ ഗാഥായ സച്ചവചനേന ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവി.

൪൫൭. ഖേമന്തി അഭയം നിരുപദ്ദവം. കേന കാരണേനാതി ചേ? നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായ, യസ്മാ കിലേസനിബ്ബാനം പാപേതി, വട്ടദുക്ഖസ്സ ച അന്തകിരിയായ സംവത്തതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ യം ബുദ്ധോ നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായാതി ദ്വിന്നം നിബ്ബാനധാതൂനമത്ഥായ ഖേമമഗ്ഗപ്പകാസനതോ ഖേമം വാചം ഭാസതി, സാ വേ വാചാനമുത്തമാതി സാ വാചാ സബ്ബവാചാനം സേട്ഠാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമായ ഗാഥായ മന്താവചനേന ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവന്തോ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസീതി അയമേത്ഥ അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പൂരളാസസുത്ത-(സുന്ദരികഭാരദ്വാജസുത്ത)-വണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി പൂരളാസസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ പച്ഛാഭത്തകിച്ചാവസാനേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജബ്രാഹ്മണം അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം ദിസ്വാ ‘‘തത്ഥ മയി ഗതേ കഥാ പവത്തിസ്സതി, തതോ കഥാവസാനേ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി ച ഞത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തിആദി സങ്ഗീതികാരകാനം വചനം. കിംജച്ചോ ഭവന്തിആദി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ, ന ബ്രാഹ്മണോ നോമ്ഹീതിആദി ഭഗവതോ. തം സബ്ബമ്പി സമോധാനേത്വാ ‘‘പൂരളാസസുത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ വുത്തസദിസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം, അവുത്തം വണ്ണയിസ്സാമ, തഞ്ച ഖോ ഉത്താനത്ഥാനി പദാനി അനാമസന്താ. കോസലേസൂതി കോസലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ. തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹിസദ്ദേന ‘‘കോസലാ’’തി വുച്ചതി. തസ്മിം കോസലേസു ജനപദേ. കേചി പന ‘‘യസ്മാ പുബ്ബേ മഹാപനാദം രാജകുമാരം നാനാനാടകാദീനി ദിസ്വാ സിതമത്തമ്പി അകരോന്തം സുത്വാ രാജാ ആണാപേസി ‘യോ മമ പുത്തം ഹസാപേതി, സബ്ബാഭരണേഹി നം അലങ്കരോമീ’തി. തതോ നങ്ഗലാനി ഛഡ്ഡേത്വാ മഹാജനകായോ സന്നിപതി. തേ ച മനുസ്സാ അതിരേകസത്തവസ്സാനി നാനാകീളികാദയോ ദസ്സേന്താപി തം നാസക്ഖിംസു ഹസാപേതും. തതോ സക്കോ ദേവനടം പേസേസി, സോ ദിബ്ബനാടകം ദസ്സേത്വാ ഹസാപേസി. അഥ തേ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ വസനോകാസാഭിമുഖാ പക്കമിംസു. തേ പടിപഥേ മിത്തസുഹജ്ജാദയോ ദിസ്വാ പടിസന്ഥാരമകംസു ‘കച്ചി ഭോ കുസലം, കച്ചി ഭോ കുസല’ന്തി. തസ്മാ തം ‘കുസല’ന്തി സദ്ദം ഉപാദായ സോ പദേസോ ‘കോസലോ’തി വുച്ചതീ’’തി വണ്ണയന്തി. സുന്ദരികായ നദിയാ തീരേതി സുന്ദരികാതി ഏവംനാമികായ നദിയാ തീരേ.

തേന ഖോ പനാതി യേന സമയേന ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം വിനേതുകാമോ ഗന്ത്വാ തസ്സാ നദിയാ തീരേ സസീസം പാരുപിത്വാ രുക്ഖമൂലേ നിസജ്ജാസങ്ഖാതേന ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതി. സുന്ദരികഭാരദ്വാജോതി സോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ നദിയാ തീരേ വസതി അഗ്ഗിഞ്ച ജുഹതി, ഭാരദ്വാജോതി ചസ്സ ഗോത്തം, തസ്മാ ഏവം വുച്ചതി. അഗ്ഗിം ജുഹതീതി ആഹുതിപക്ഖിപനേന ജാലേതി. അഗ്ഗിഹുത്തം പരിചരതീതി അഗ്യായതനം സമ്മജ്ജനൂപലേപനബലികമ്മാദിനാ പയിരുപാസതി. കോ നു ഖോ ഇമം ഹബ്യസേസം ഭുഞ്ജേയ്യാതി സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗിമ്ഹി ജുഹിത്വാ അവസേസം പായാസം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഗ്ഗിമ്ഹി താവ പക്ഖിത്തപായാസോ മഹാബ്രഹ്മുനാ ഭുത്തോ, അയം പന അവസേസോ അത്ഥി. തം യദി ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ ജാതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സേവ ദദേയ്യം, ഏവം മേ പിതരാ സഹ പുത്തോപി സന്തപ്പിതോ ഭവേയ്യ, സുവിസോധിതോ ച ബ്രഹ്മലോകഗാമിമഗ്ഗോ അസ്സ, ഹന്ദാഹം ബ്രാഹ്മണം ഗവേസാമീ’’തി. തതോ ബ്രാഹ്മണദസ്സനത്ഥം ഉട്ഠായാസനാ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേസി – ‘‘കോ നു ഖോ ഇമം ഹബ്യസേസം ഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി.

അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേതി തസ്മിം വനസണ്ഡേ സേട്ഠരുക്ഖമൂലേ. സസീസം പാരുതന്തി സഹ സീസേന പാരുതകായം. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏവമകാസി, കിം നാരായനസങ്ഖാതബലോപി ഹുത്വാ നാസക്ഖി ഹിമപാതം സീതവാതഞ്ച പടിബാഹിതുന്തി? അത്ഥേതം കാരണം. ന ഹി ബുദ്ധാ സബ്ബസോ കായപടിജഗ്ഗനം കരോന്തി ഏവ, അപിച ഭഗവാ ‘‘ആഗതേ ബ്രാഹ്മണേ സീസം വിവരിസ്സാമി, മം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണോ കഥം പവത്തേസ്സതി, അഥസ്സ കഥാനുസാരേന ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി കഥാപവത്തനത്ഥം ഏവമകാസി. ദിസ്വാന വാമേന…പേ… തേനുപസങ്കമീതി സോ കിര ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അയം സസീസം പാരുപിത്വാ സബ്ബരത്തിം പധാനമനുയുത്തോ, ഇമസ്സ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ ഇമം ഹബ്യസേസം ദസ്സാമീ’’തി ബ്രാഹ്മണസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഏവ ഉപസങ്കമി. മുണ്ഡോ അയം ഭവം, മുണ്ഡകോ അയം ഭവന്തി സീസേ വിവരിതമത്തേവ കേസന്തം ദിസ്വാ ‘‘മുണ്ഡോ’’തി ആഹ. തതോ സുട്ഠുതരം ഓലോകേന്തോ പരിത്തമ്പി സിഖം അദിസ്വാ ഹീളേന്തോ ‘‘മുണ്ഡകോ’’തി ആഹ. ഏവരൂപാ ഹി നേസം ബ്രാഹ്മണാനം ദിട്ഠി. തതോ വാതി യത്ഥ ഠിതോ അദ്ദസ, തമ്ഹാ പദേസാ മുണ്ഡാപീതി കേനചി കാരണേന മുണ്ഡിതസീസാപി ഹോന്തി.

൪൫൮. ന ബ്രാഹ്മണോ നോമ്ഹീതി ഏത്ഥ നകാരോ പടിസേധേ, നോകാരോ അവധാരണേ ‘‘ന നോ സമ’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) വിയ. തേന നേവമ്ഹി ബ്രാഹ്മണോതി ദസ്സേതി. ന രാജപുത്തോതി ഖത്തിയോ നമ്ഹി. ന വേസ്സായനോതി വേസ്സോപി നമ്ഹി. ഉദകോചി നോമ്ഹീതി അഞ്ഞോപി സുദ്ദോ വാ ചണ്ഡാലോ വാ കോചി ന ഹോമീതി ഏവം ഏകംസേനേവ ജാതിവാദസമുദാചാരം പടിക്ഖിപതി. കസ്മാ? മഹാസമുദ്ദം പത്താ വിയ ഹി നദിയോ പബ്ബജ്ജൂപഗതാ കുലപുത്താ ജഹന്തി പുരിമാനി നാമഗോത്താനി. പഹാരാദസുത്തഞ്ചേത്ഥ (അ. നി. ൮.൧൯) സാധകം. ഏവം ജാതിവാദം പടിക്ഖിപിത്വാ യഥാഭൂതമത്താനം ആവികരോന്തോ ആഹ – ‘‘ഗോത്തം പരിഞ്ഞായ പുഥുജ്ജനാനം, അകിഞ്ചനോ മന്ത ചരാമി ലോകേ’’തി. കഥം ഗോത്തം പരിഞ്ഞാസീതി ചേ? ഭഗവാ ഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഞ്ഞാസി, തേസു ച പരിഞ്ഞാതേസു ഗോത്തം പരിഞ്ഞാതമേവ ഹോതി. രാഗാദികിഞ്ചനാനം പന അഭാവേന സോ അകിഞ്ചനോ മന്താ ജാനിത്വാ ഞാണാനുപരിവത്തീഹി കായകമ്മാദീഹി ചരതി. തേനാഹ – ‘‘ഗോത്തം…പേ… ലോകേ’’തി. മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ ചേസ ചരതി. തേനേവാഹ – ‘‘മന്തം ചരാമി ലോകേ’’തി ഛന്ദവസേന രസ്സം കത്വാ.

൪൫൯-൬൦. ഏവം അത്താനം ആവികത്വാ ഇദാനി ‘‘ഏവം ഓളാരികം ലിങ്ഗമ്പി ദിസ്വാ പുച്ഛിതബ്ബാപുച്ഛിതബ്ബം ന ജാനാസീ’’തി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉപാരമ്ഭം ആരോപേന്തോ ആഹ – ‘‘സങ്ഘാടിവാസീ…പേ… ഗോത്തപഞ്ഹ’’ന്തി. ഏത്ഥ ച ഛിന്നസങ്ഘടിതട്ഠേന തീണിപി ചീവരാനി ‘‘സങ്ഘാടീ’’തി അധിപ്പേതാനി, താനി നിവാസേതി പരിദഹതീതി സങ്ഘാടിവാസീ. അഗഹോതി അഗേഹോ, നിത്തണ്ഹോതി അധിപ്പായോ. നിവാസാഗാരം പന ഭഗവതോ ജേതവനേ മഹാഗന്ധകുടികരേരിമണ്ഡലമാളകോസമ്ബകുടിചന്ദനമാലാദിഅനേകപ്പകാരം, തം സന്ധായ ന യുജ്ജതി. നിവുത്തകേസോതി അപനീതകേസോ, ഓഹാരിതകേസമസ്സൂതി വുത്തം ഹോതി. അഭിനിബ്ബുതത്തോതി അതീവ വൂപസന്തപരിളാഹചിത്തോ, ഗുത്തചിത്തോ വാ. അലിപ്പമാനോ ഇധ മാണവേഹീതി ഉപകരണസിനേഹസ്സ പഹീനത്താ മനുസ്സേഹി അലിത്തോ അസംസട്ഠോ ഏകന്തവിവിത്തോ. അകല്ലം മം ബ്രാഹ്മണാതി യ്വാഹം ഏവം സങ്ഘാടിവാസീ…പേ… അലിപ്പമാനോ ഇധ മാണവേഹി, തം മം ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, പാകതികാനി നാമഗോത്താനി അതീതം പബ്ബജിതം സമാനം അപ്പതിരൂപം ഗോത്തപഞ്ഹം പുച്ഛസീതി.

ഏവം വുത്തേ ഉപാരമ്ഭം മോചേന്തോ ബ്രാഹ്മണോ ആഹ – പുച്ഛന്തി വേ, ഭോ ബ്രാഹ്മണാ, ബ്രാഹ്മണേഭി സഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ നോ ഭവ’’ന്തി. തത്ഥ ബ്രാഹ്മണോ നോതി ബ്രാഹ്മണോ നൂതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – നാഹം ഭോ അകല്ലം പുച്ഛാമി. അമ്ഹാകഞ്ഹി ബ്രാഹ്മണസമയേ ബ്രാഹ്മണാ ബ്രാഹ്മണേഹി സഹ സമാഗന്ത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ നു ഭവം, ഭാരദ്വാജോ നു ഭവ’’ന്തി ഏവം ജാതിമ്പി ഗോത്തമ്പി പുച്ഛന്തി ഏവാതി.

൪൬൧-൨. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചിത്തമുദുഭാവകരണത്ഥം മന്തേസു അത്തനോ പകതഞ്ഞുതം പകാസേന്തോ ആഹ – ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ഹി ചേ ത്വം ബ്രൂസി…പേ… ചതുവീസതക്ഖര’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – സചേ ത്വം ‘‘ബ്രാഹ്മണോ അഹം’’തി ബ്രൂസി, മഞ്ച അബ്രാഹ്മണം ബ്രൂസി, തസ്മാ ഭവന്തം സാവിത്തിം പുച്ഛാമി തിപദം ചതുവീസതക്ഖരം, തം മേ ബ്രൂഹീതി. ഏത്ഥ ച ഭഗവാ പരമത്ഥവേദാനം തിണ്ണം പിടകാനം ആദിഭൂതം പരമത്ഥബ്രാഹ്മണേഹി സബ്ബബുദ്ധേഹി പകാസിതം അത്ഥസമ്പന്നം ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നഞ്ച ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മം സരണം ഗച്ഛാമി, സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ഇമം അരിയസാവിത്തിം സന്ധായ പുച്ഛതി. യദിപി ഹി ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞം വദേയ്യ, അദ്ധാ നം ഭഗവാ ‘‘നായം, ബ്രാഹ്മണ, അരിയസ്സ വിനയേ സാവിത്തീതി വുച്ചതീ’’തി തസ്സ അസാരകത്തം ദസ്സേത്വാ ഇധേവ പതിട്ഠാപേയ്യ. ബ്രാഹ്മണോ പന ‘‘സാവിത്തിം പുച്ഛാമി തിപദം ചതുവീസതക്ഖര’’ന്തി ഇദം അത്തനോ സമയസിദ്ധം സാവിത്തിലക്ഖണബ്യഞ്ജനകം ബ്രഹ്മസ്സരേന നിച്ഛാരിതവചനം സുത്വാവ ‘‘അദ്ധായം സമണോ ബ്രാഹ്മണസമയേ നിട്ഠം ഗതോ, അഹം പന അഞ്ഞാണേന ‘അബ്രാഹ്മണോ അയ’ന്തി പരിഭവിം, സാധുരൂപോ മന്തപാരഗൂ ബ്രാഹ്മണോവ ഏസോ’’തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ‘‘ഹന്ദ നം യഞ്ഞവിധിം ദക്ഖിണേയ്യവിധിഞ്ച പുച്ഛാമീ’’തി തമത്ഥം പുച്ഛന്തോ ‘‘കിംനിസ്സിതാ…പേ… ലോകേ’’തി ഇമം വിസമഗാഥാപദത്തയമാഹ. തസ്സത്ഥോ – കിംനിസ്സിതാ കിമധിപ്പായാ കിം പത്ഥേന്താ ഇസയോ ച ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച അഞ്ഞേ ച മനുജാ ദേവതാനം അത്ഥായ യഞ്ഞം അകപ്പയിംസു. യഞ്ഞമകപ്പയിംസൂതി മകാരോ പദസന്ധികരോ. അകപ്പയിംസൂതി സംവിദഹിംസു അകംസു. പുഥൂതി ബഹൂ അന്നപാനദാനാദിനാ ഭേദേന അനേകപ്പകാരേ പുഥൂ വാ ഇസയോ മനുജാ ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ ച കിംനിസ്സിതാ യഞ്ഞമകപ്പയിംസു. കഥം നേസം തം കമ്മം സമിജ്ഝതീതി ഇമിനാധിപ്പായേന പുച്ഛതി.

൪൬൩. അഥസ്സ ഭഗവാ തമത്ഥം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘യദന്തഗൂ വേദഗൂ യഞ്ഞകാലേ. യസ്സാഹുതിം ലഭേ തസ്സിജ്ഝേതി ബ്രൂമീ’’തി ഇദം സേസപദദ്വയമാഹ. തത്ഥ യദന്തഗൂതി യോ അന്തഗൂ, ഓകാരസ്സ അകാരോ, ദകാരോ ച പദസന്ധികരോ ‘‘അസാധാരണമഞ്ഞേസ’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൮.൯) മകാരോ വിയ. അയം പന അത്ഥോ – യോ വട്ടദുക്ഖസ്സ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി അന്തഗതത്താ അന്തഗൂ, ചതൂഹി ച മഗ്ഗഞാണവേദേഹി കിലേസേ വിജ്ഝിത്വാ ഗതത്താ വേദഗൂ, സോ യസ്സ ഇസിമനുജഖത്തിയബ്രാഹ്മണാനം അഞ്ഞതരസ്സ യഞ്ഞകാലേ യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ആഹാരേ പച്ചുപട്ഠിതേ അന്തമസോ വനപണ്ണമൂലഫലാദിമ്ഹിപി ആഹുതിം ലഭേ, തതോ കിഞ്ചി ദേയ്യധമ്മം ലഭേയ്യ, തസ്സ തം യഞ്ഞകമ്മം ഇജ്ഝേ സമിജ്ഝേയ്യ, മഹപ്ഫലം ഭവേയ്യാതി ബ്രൂമീതി.

൪൬൪. അഥ ബ്രാഹ്മണോ തം ഭഗവതോ പരമത്ഥയോഗഗമ്ഭീരം അതിമധുരഗിരനിബ്ബികാരസരസമ്പന്നം ദേസനം സുത്വാ സരീരസമ്പത്തിസൂചിതഞ്ചസ്സ സബ്ബഗുണസമ്പത്തിം സമ്ഭാവയമാനോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ‘‘അദ്ധാ ഹി തസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഇതി ബ്രാഹ്മണോതി സങ്ഗീതികാരാനം വചനം, സേസം ബ്രാഹ്മണസ്സ. തസ്സത്ഥോ – അദ്ധാ ഹി തസ്സ മയ്ഹം ഹുതമിജ്ഝേ, അയം അജ്ജ ദേയ്യധമ്മോ ഇജ്ഝിസ്സതി സമിജ്ഝിസ്സതി മഹപ്ഫലോ ഭവിസ്സതി യം താദിസം വേദഗുമദ്ദസാമ, യസ്മാ താദിസം ഭവന്തരൂപം വേദഗും അദ്ദസാമ. ത്വഞ്ഞേവ ഹി സോ വേദഗൂ, ന അഞ്ഞോ. ഇതോ പുബ്ബേ പന തുമ്ഹാദിസാനം വേദഗൂനം അന്തഗൂനഞ്ച അദസ്സനേന അമ്ഹാദിസാനം യഞ്ഞേ പടിയത്തം അഞ്ഞോ ജനോ ഭുഞ്ജതി പൂരളാസം ചരുകഞ്ച പൂവഞ്ചാതി.

൪൬൫. തതോ ഭഗവാ അത്തനി പസന്നം വചനപടിഗ്ഗഹണസജ്ജം ബ്രാഹ്മണം വിദിത്വാ യഥാസ്സ സുട്ഠു പാകടാ ഹോന്തി, ഏവം നാനപ്പകാരേഹി ദക്ഖിണേയ്യേ പകാസേതുകാമോ ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ മയി പസന്നോസി, തസ്മാ പന ഇഹ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഉപസങ്കമ്മ പുച്ഛാതി അത്താനം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഇദാനി ഇതോ പുബ്ബം അത്ഥേനഅത്ഥികപദം പരപദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം – അത്ഥേന അത്ഥികോ തസ്സ അത്ഥത്ഥികഭാവസ്സ അനുരൂപം കിലേസഗ്ഗിവൂപസമേന സന്തം, കോധധൂമവിഗമേന വിധൂമം, ദുക്ഖാഭാവേന അനീഘം, അനേകവിധആസാഭാവേന നിരാസം അപ്പേവിധ ഏകംസേന ഇധ ഠിതോവ ഇധ വാ സാസനേ അഭിവിന്ദേ ലച്ഛസി അധിഗച്ഛിസ്സസി സുമേധം വരപഞ്ഞം ഖീണാസവദക്ഖിണേയ്യന്തി. അഥ വാ യസ്മാ മയി പസന്നോസി, തസ്മാതിഹ, ത്വം ബ്രാഹ്മണ, അത്ഥേന അത്ഥികോ സമാനോ ഉപസങ്കമ്മ പുച്ഛ സന്തം വിധൂമം അനീഘം നിരാസന്തി അത്താനം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഏവം പുച്ഛന്തോ അപ്പേവിധ അഭിവിന്ദേ സുമേധം ഖീണാസവദക്ഖിണേയ്യന്തി ഏവമ്പേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൪൬൬. അഥ ബ്രാഹ്മണോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനോ ഭഗവന്തം ആഹ – ‘‘യഞ്ഞേ രതോഹം…പേ… ബ്രൂഹി മേത’’ന്തി. തത്ഥ യഞ്ഞോ യാഗോ ദാനന്തി അത്ഥതോ ഏകം. തസ്മാ ദാനരതോ അഹം, തായ ഏവ ദാനാരാമതായ ദാനം ദാതുകാമോ, ന പന ജാനാമി, ഏവം അജാനന്തം അനുസാസതു മം ഭവം. അനുസാസന്തോ ച ഉത്താനേനേവ നയേന യത്ഥ ഹുതം ഇജ്ഝതേ ബ്രൂഹി മേതന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘യഥാഹുത’’ന്തിപി പാഠോ.

൪൬൭. അഥസ്സ ഭഗവാ വത്തുകാമോ ആഹ – ‘‘തേന ഹി…പേ… ദേസേസ്സാമീ’’തി. ഓഹിതസോതസ്സ ചസ്സ അനുസാസനത്ഥം താവ ‘‘മാ ജാതിം പുച്ഛീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ മാ ജാതിം പുച്ഛീതി യദി ഹുതസമിദ്ധിം ദാനമഹപ്ഫലതം പച്ചാസീസസി, ജാതിം മാ പുച്ഛ. അകാരണഞ്ഹി ദക്ഖിണേയ്യവിചാരണായ ജാതി. ചരണഞ്ച പുച്ഛാതി അപിച ഖോ സീലാദിഗുണഭേദം ചരണം പുച്ഛ. ഏതഞ്ഹി ദക്ഖിണേയ്യവിചാരണായ കാരണം.

ഇദാനിസ്സ തമത്ഥം വിഭാവേന്തോ നിദസ്സനമാഹ – ‘‘കട്ഠാ ഹവേ ജായതി ജാതവേദോ’’തിആദി. തത്രായമധിപ്പായോ – ഇധ കട്ഠാ അഗ്ഗി ജായതി, ന ച സോ സാലാദികട്ഠാ ജാതോ ഏവ അഗ്ഗികിച്ചം കരോതി, സാപാനദോണിആദികട്ഠാ ജാതോ ന കരോതി, അപിച ഖോ അത്തനോ അച്ചിആദിഗുണസമ്പന്നത്താ ഏവ കരോതി. ഏവം ന ബ്രാഹ്മണകുലാദീസു ജാതോ ഏവ ദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലാദീസു ജാതോ ന ഹോതി, അപിച ഖോ നീചാകുലീനോപി ഉച്ചാകുലീനോപി ഖീണാസവമുനി ധിതിമാ ഹിരീനിസേധോ ആജാനിയോ ഹോതി, ഇമായ ധിതിഹിരിപമുഖായ ഗുണസമ്പത്തിയാ ജാതിമാ ഉത്തമദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി. സോ ഹി ധിതിയാ ഗുണേ ധാരയതി, ഹിരിയാ ദോസേ നിസേധേതി. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘ഹിരിയാ ഹി സന്തോ ന കരോന്തി പാപ’’ന്തി. തേന തേ ബ്രൂമി –

‘‘മാ ജാതിം പുച്ഛീ ചരണഞ്ച പുച്ഛ,

കട്ഠാ ഹവേ ജായതി ജാതവേദോ;

നീചാകുലീനോപി മുനീ ധിതീമാ,

ആജാനിയോ ഹോതി ഹിരീനിസേധോ’’തി. –

ഏസ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന അസ്സലായനസുത്താനുസാരേന (മ. നി. ൨.൪൦൧ ആദയോ) വേദിതബ്ബോ.

൪൬൮. ഏവമേതം ഭഗവാ ചാതുവണ്ണിസുദ്ധിയാ അനുസാസിത്വാ ഇദാനി യത്ഥ ഹുതം ഇജ്ഝതേ, യഥാ ച ഹുതം ഇജ്ഝതേ, തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സച്ചേന ദന്തോ’’തിആദിഗാഥമാഹ. തത്ഥ സച്ചേനാതി പരമത്ഥസച്ചേന. തഞ്ഹി പത്തോ ദന്തോ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘സച്ചേന ദന്തോ’’തി. ദമസാ ഉപേതോതി ഇന്ദ്രിയദമേന സമന്നാഗതോ. വേദന്തഗൂതി വേദേഹി വാ കിലേസാനം അന്തം ഗതോ, വേദാനം വാ അന്തം ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണം ഗതോ. വൂസിതബ്രഹ്മചരിയോതി പുന വസിതബ്ബാഭാവതോ വുത്ഥമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയോ. കാലേന തമ്ഹി ഹബ്യം പവേച്ഛേതി അത്തനോ ദേയ്യധമ്മട്ഠിതകാലം തസ്സ സമ്മുഖീഭാവകാലഞ്ച ഉപലക്ഖേത്വാ തേന കാലേന താദിസേ ദക്ഖിണേയ്യേ ദേയ്യധമ്മം പവേച്ഛേയ്യ, പവേസേയ്യ പടിപാദേയ്യ.

൪൬൯-൭൧. കാമേതി വത്ഥുകാമേ ച കിലേസകാമേ ച. സുസമാഹിതിന്ദ്രിയാതി സുട്ഠു സമാഹിതഇന്ദ്രിയാ, അവിക്ഖിത്തഇന്ദ്രിയാതി വുത്തം ഹോതി. ചന്ദോവ രാഹുഗ്ഗഹണാ പമുത്താതി യഥാ ചന്ദോ രാഹുഗ്ഗഹണാ, ഏവം കിലേസഗ്ഗഹണാ പമുത്താ യേ അതീവ ഭാസന്തി ചേവ തപന്തി ച. സതാതി സതിസമ്പന്നാ. മമായിതാനീതി തണ്ഹാദിട്ഠിമമായിതാനി.

൪൭൨. യോ കാമേ ഹിത്വാതി ഇതോ പഭുതി അത്താനം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ കാമേ ഹിത്വാതി കിലേസകാമേ പഹായ. അഭിഭുയ്യചാരീതി തേസം പഹീനത്താ വത്ഥുകാമേ അഭിഭുയ്യചാരീ. ജാതിമരണസ്സ അന്തം നാമ നിബ്ബാനം വുച്ചതി, തഞ്ച യോ വേദി അത്തനോ പഞ്ഞാബലേന അഞ്ഞാസി. ഉദകരഹദോ വാതി യേ ഇമേ അനോതത്തദഹോ കണ്ണമുണ്ഡദഹോ രഥകാരദഹോ ഛദ്ദന്തദഹോ കുണാലദഹോ മന്ദാകിനിദഹോ സീഹപ്പപാതദഹോതി ഹിമവതി സത്ത മഹാരഹദാ അഗ്ഗിസൂരിയസന്താപേഹി അസമ്ഫുട്ഠത്താ നിച്ചം സീതലാ, തേസം അഞ്ഞതരോ ഉദകരഹദോവ സീതോ പരിനിബ്ബുതകിലേസപരിളാഹത്താ.

൪൭൩. സമോതി തുല്യോ. സമേഹീതി വിപസ്സിആദീഹി ബുദ്ധേഹി. തേ ഹി പടിവേധസമത്താ ‘‘സമാ’’തി വുച്ചന്തി. നത്ഥി തേസം പടിവേധേനാധിഗന്തബ്ബേസു ഗുണേസു, പഹാതബ്ബേസു വാ ദോസേസു വേമത്തതാ, അദ്ധാനആയുകുലപ്പമാണാഭിനിക്ഖമനപധാനബോധിരസ്മീഹി പന നേസം വേമത്തതാ ഹോതി. തഥാ ഹി തേ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ചതൂഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേഹി കപ്പസതസഹസ്സേന ച പാരമിയോ പൂരേന്തി, ഉപരിമപരിച്ഛേദേന സോളസഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേഹി കപ്പസതസഹസ്സേന ച. അയം നേസം അദ്ധാനവേമത്തതാ. ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ച വസ്സസതായുകകാലേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപരിമപരിച്ഛേദേന വസ്സസതസഹസ്സായുകകാലേ. അയം നേസം ആയുവേമത്തതാ. ഖത്തിയകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണകുലേ വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. അയം കുലവേമത്തതാ. ഉച്ചാ വാ ഹോന്തി അട്ഠാസീതിഹത്ഥപ്പമാണാ, നീചാ വാ പന്നരസഅട്ഠാരസഹത്ഥപ്പമാണാ. അയം പമാണവേമത്തതാ. ഹത്ഥിഅസ്സരഥസിവികാദീഹി നിക്ഖമന്തി വേഹാസേന വാ. തഥാ ഹി വിപസ്സികകുസന്ധാ അസ്സരഥേന നിക്ഖമിംസു, സിഖീകോണാഗമനാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേന, വേസ്സഭൂ സിവികായ, കസ്സപോ വേഹാസേന, സക്യമുനി അസ്സപിട്ഠിയാ. അയം നേക്ഖമ്മവേമത്തതാ. സത്താഹം വാ പധാനമനുയുഞ്ജന്തി, അഡ്ഢമാസം, മാസം, ദ്വേമാസം, തേമാസം, ചതുമാസം, പഞ്ചമാസം, ഛമാസം, ഏകവസ്സം ദ്വിതിചതുപഞ്ചഛവസ്സാനി വാ. അയം പധാനവേമത്തതാ. അസ്സത്ഥോ വാ ബോധിരുക്ഖോ ഹോതി നിഗ്രോധാദീനം വാ അഞ്ഞതരോ. അയം ബോധിവേമത്തതാ. ബ്യാമാസീതിഅനന്തപഭായുത്താ ഹോന്തി. തത്ഥ ബ്യാമപ്പഭാ വാ അസീതിപ്പഭാ വാ സബ്ബേസം സമാനാ, അനന്തപ്പഭാ പന ദൂരമ്പി ഗച്ഛതി ആസന്നമ്പി, ഏകഗാവുതം ദ്വിഗാവുതം യോജനം അനേകയോജനം ചക്കവാളപരിയന്തമ്പി, മങ്ഗലസ്സ ബുദ്ധസ്സ സരീരപ്പഭാ ദസസഹസ്സചക്കവാളം അഗമാസി. ഏവം സന്തേപി മനസാ ചിന്തായത്താവ സബ്ബബുദ്ധാനം, യോ യത്തകമിച്ഛതി, തസ്സ തത്തകം ഗച്ഛതി. അയം രസ്മിവേമത്തതാ. ഇമാ അട്ഠ വേമത്തതാ ഠപേത്വാ അവസേസേസു പടിവേധേനാധിഗന്തബ്ബേസു ഗുണേസു, പഹാതബ്ബേസു വാ ദോസേസു നത്ഥി നേസം വിസേസോ, തസ്മാ ‘‘സമാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏവമേതേഹി സമോ സമേഹി.

വിസമേഹി ദൂരേതി ന സമാ വിസമാ, പച്ചേകബുദ്ധാദയോ അവസേസസബ്ബസത്താ. തേഹി വിസമേഹി അസദിസതായ ദൂരേ. സകലജമ്ബുദീപം പൂരേത്വാ പല്ലങ്കേന പല്ലങ്കം സങ്ഘട്ടേത്വാ നിസിന്നാ പച്ചേകബുദ്ധാപി ഹി ഗുണേഹി ഏകസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം, കോ പന വാദോ സാവകാദീസു. തേനാഹ – ‘‘വിസമേഹി ദൂരേ’’തി. തഥാഗതോ ഹോതീതി ഉഭയപദേഹി ദൂരേതി യോജേതബ്ബം. അനന്തപഞ്ഞോതി അപരിമിതപഞ്ഞോ. ലോകിയമനുസ്സാനഞ്ഹി പഞ്ഞം ഉപനിധായ അട്ഠമകസ്സ പഞ്ഞാ അധികാ, തസ്സ പഞ്ഞം ഉപനിധായ സോതാപന്നസ്സ. ഏവം യാവ അരഹതോ പഞ്ഞം ഉപനിധായ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞാ അധികാ, പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞം പന ഉപനിധായ തഥാഗതസ്സ പഞ്ഞാ അധികാതി ന വത്തബ്ബാ, അനന്താ ഇച്ചേവ പന വത്തബ്ബാ. തേനാഹ – ‘‘അനന്തപഞ്ഞോ’’തി. അനൂപലിത്തോതി തണ്ഹാദിട്ഠിലേപേഹി അലിത്തോ. ഇധ വാ ഹുരം വാതി ഇധലോകേ വാ പരലോകേ വാ. യോജനാ പനേത്ഥ – സമോ സമേഹി വിസമേഹി ദൂരേ തഥാഗതോ ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ അനന്തപഞ്ഞോ അനുപലിത്തോ ഇധ വാ ഹുരം വാ, തേന തഥാഗതോ അരഹതി പൂരളാസന്തി.

൪൭൪. യമ്ഹി ന മായാതി അയം പന ഗാഥാ അഞ്ഞാ ച ഈദിസാ മായാദിദോസയുത്തേസു ബ്രാഹ്മണേസു ദക്ഖിണേയ്യസഞ്ഞാപഹാനത്ഥം വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ അമമോതി സത്തസങ്ഖാരേസു ‘‘ഇദം മമാ’’തി പഹീനമമായിതഭാവോ.

൪൭൫. നിവേസനന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിനിവേസനം. തേന ഹി മനോ തീസു ഭവേസു നിവിസതി, തേന തം ‘‘നിവേസനം മനസോ’’തി വുച്ചതി. തത്ഥേവ വാ നിവിസതി തം ഹിത്വാ ഗന്തും അസമത്ഥതായ. തേനപി ‘‘നിവേസന’’ന്തി വുച്ചതി. പരിഗ്ഗഹാതി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ ഏവ, താഹി പരിഗ്ഗഹിതധമ്മാ വാ. കേചീതി അപ്പമത്തകാപി. അനുപാദിയാനോതി തേസം നിവേസനപരിഗ്ഗഹാനം അഭാവാ കഞ്ചി ധമ്മം അനുപാദിയമാനോ.

൪൭൬. സമാഹിതോ മഗ്ഗസമാധിനാ. ഉദതാരീതി ഉത്തിണ്ണോ. ധമ്മം ചഞ്ഞാസീതി സബ്ബഞ്ച ഞേയ്യധമ്മം അഞ്ഞാസി. പരമായ ദിട്ഠിയാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന.

൪൭൭. ഭവാസവാതി ഭവതണ്ഹാഝാനനികന്തിസസ്സതദിട്ഠിസഹഗതാ രാഗാ. വചീതി വാചാ. ഖരാതി കക്ഖളാ ഫരുസാ. വിധൂപിതാതി ദഡ്ഢാ. അത്ഥഗതാതി അത്ഥങ്ഗതാ. ന സന്തീതി വിധൂപിതത്താ അത്ഥങ്ഗതത്താ ച. ഉഭയേഹി പന ഉഭയം യോജേതബ്ബം സബ്ബധീതി സബ്ബേസു ഖന്ധായതനാദീസു.

൪൭൮. മാനസത്തേസൂതി മാനേന ലഗ്ഗേസു. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞായാതി വട്ടദുക്ഖം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. സഖേത്തവത്ഥുന്തി സഹേതുപച്ചയം, സദ്ധിം കമ്മകിലേസേഹീതി വുത്തം ഹോതി.

൪൭൯. ആസം അനിസ്സായാതി തണ്ഹം അനല്ലീയിത്വാ. വിവേകദസ്സീതി നിബ്ബാനദസ്സീ. പരവേദിയന്തി പരേഹി ഞാപേതബ്ബം. ദിട്ഠിമുപാതിവത്തോതി ദ്വാസട്ഠിഭേദമ്പി മിച്ഛാദിട്ഠിം അതിക്കന്തോ. ആരമ്മണാതി പച്ചയാ, പുനബ്ഭവകാരണാനീതി വുത്തം ഹോതി.

൪൮൦. പരോപരാതി വരാവരാ സുന്ദരാസുന്ദരാ. പരാ വാ ബാഹിരാ, അപരാ അജ്ഝത്തികാ. സമേച്ചാതി ഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ. ധമ്മാതി ഖന്ധായതനാദയോ ധമ്മാ. ഉപാദാനഖയേ വിമുത്തോതി നിബ്ബാനേ നിബ്ബാനാരമ്മണതോ വിമുത്തോ, നിബ്ബാനാരമ്മണവിമുത്തിലാഭീതി അത്ഥോ.

൪൮൧. സംയോജനംജാതിഖയന്തദസ്സീതി സംയോജനക്ഖയന്തദസ്സീ ജാതിക്ഖയന്തദസ്സീ ച. സംയോജനക്ഖയന്തേന ചേത്ഥ സഉപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു, ജാതിക്ഖയന്തേന അനുപാദിസേസാ വുത്താ. ഖയന്തോതി ഹി അച്ചന്തഖയസ്സ സമുച്ഛേദപ്പഹാനസ്സേതം അധിവചനം. അനുനാസികലോപോ ചേത്ഥ ‘‘വിവേകജം പീതിസുഖ’’ന്തിആദീസു വിയ ന കതോ. യോപാനുദീതി യോ അപനുദി. രാഗപഥന്തി രാഗാരമ്മണം, രാഗമേവ വാ. രാഗോപി ഹി ദുഗ്ഗതീനം പഥത്താ ‘‘രാഗപഥോ’’തി വുച്ചതി കമ്മപഥോ വിയ. സുദ്ധോ നിദോസോ വിമലോ അകാചോതി പരിസുദ്ധകായസമാചാരാദിതായ സുദ്ധോ. യേഹി ‘‘രാഗദോസാ അയം പജാ, ദോസദോസാ, മോഹദോസാ’’തി വുച്ചതി. തേസം അഭാവാ നിദോസോ. അട്ഠപുരിസമലവിഗമാ വിമലോ, ഉപക്കിലേസാഭാവതോ അകാചോ. ഉപക്കിലിട്ഠോ ഹി ഉപക്കിലേസേന ‘‘സകാചോ’’തി വുച്ചതി. സുദ്ധോ വാ യസ്മാ നിദ്ദോസോ, നിദ്ദോസതായ വിമലോ, ബാഹിരമലാഭാവേന വിമലത്താ അകാചോ. സമലോ ഹി ‘‘സകാചോ’’തി വുച്ചതി. വിമലത്താ വാ ആഗും ന കരോതി, തേന അകാചോ. ആഗുകിരിയാ ഹി ഉപഘാതകരണതോ ‘‘കാചോ’’തി വുച്ചതി.

൪൮൨. അത്തനോ അത്താനം നാനുപസ്സതീതി ഞാണസമ്പയുത്തേന ചിത്തേന വിപസ്സന്തോ അത്തനോ ഖന്ധേസു അഞ്ഞം അത്താനം നാമ ന പസ്സതി, ഖന്ധമത്തമേവ പസ്സതി. യാ ചായം ‘‘അത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീ’’തി തസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സാ അഭാവാ അത്തനോ അത്താനം നാനുപസ്സതി, അഞ്ഞദത്ഥു പഞ്ഞായ ഖന്ധേ പസ്സതി. മഗ്ഗസമാധിനാ സമാഹിതോ, കായവങ്കാദീനം അഭാവാ ഉജ്ജുഗതോ, ലോകധമ്മേഹി അകമ്പനീയതോ ഠിതത്തോ, തണ്ഹാസങ്ഖാതായ ഏജായ പഞ്ചന്നം ചേതോഖിലാനഞ്ച അട്ഠട്ഠാനായ കങ്ഖായ ച അഭാവാ അനേജോ അഖിലോ അകങ്ഖോ.

൪൮൩. മോഹന്തരാതി മോഹകാരണാ മോഹപച്ചയാ, സബ്ബകിലേസാനമേതം അധിവചനം. സബ്ബേസു ധമ്മേസു ച ഞാണദസ്സീതി സച്ഛികതസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോ. തഞ്ഹി സബ്ബേസു ധമ്മേസു ഞാണം, തഞ്ച ഭഗവാ പസ്സി, ‘‘അധിഗതം മേ’’തി സച്ഛികത്വാ വിഹാസി. തേന വുച്ചതി ‘‘സബ്ബേസു ധമ്മേസു ച ഞാണദസ്സീ’’തി. സമ്ബോധിന്തി അരഹത്തം. അനുത്തരന്തി പച്ചേകബുദ്ധസാവകേഹി അസാധാരണം. സിവന്തി ഖേമം നിരുപദ്ദവം സസ്സിരികം വാ. യക്ഖസ്സാതി പുരിസസ്സ. സുദ്ധീതി വോദാനതാ. ഏത്ഥ ഹി മോഹന്തരാഭാവേന സബ്ബദോസാഭാവോ, തേന സംസാരകാരണസമുച്ഛേദോ അന്തിമസരീരധാരിതാ, ഞാണദസ്സിതായ സബ്ബഗുണസമ്ഭവോ. തേന അനുത്തരാ സമ്ബോധിപത്തി, ഇതോ പരഞ്ച പഹാതബ്ബമധിഗന്തബ്ബം വാ നത്ഥി. തേനാഹ – ‘‘ഏത്താവതാ യക്ഖസ്സ സുദ്ധീ’’തി.

൪൮൪. ഏവം വുത്തേ ബ്രാഹ്മണോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഭഗവതി പസന്നോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ ആഹ ‘‘ഹുതഞ്ച മയ്ഹ’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – യമഹം ഇതോ പുബ്ബേ ബ്രഹ്മാനം ആരബ്ഭ അഗ്ഗിമ്ഹി അജുഹം, തം മേ ഹുതം സച്ചം വാ ഹോതി, അലികം വാതി ന ജാനാമി. അജ്ജ പന ഇദം ഹുതഞ്ച മയ്ഹം ഹുതമത്ഥു സച്ചം, സച്ചഹുതമേവ അത്ഥൂതി യാചന്തോ ഭണതി. യം താദിസം വേദഗുനം അലത്ഥം, യസ്മാ ഇധേവ ഠിതോ ഭവന്തരൂപം വേദഗും അലത്ഥം. ബ്രഹ്മാ ഹി സക്ഖി, പച്ചക്ഖമേവ ഹി ത്വം ബ്രഹ്മാ, യതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ഭഗവാ, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ച ഭുഞ്ജതു മേ ഭഗവാ പൂരളാസന്തി തം ഹബ്യസേസം ഉപനാമേന്തോ ആഹ.

൪൮൭. അഥ ഭഗവാ കസിഭാരദ്വാജസുത്തേ വുത്തനയേന ഗാഥാദ്വയമഭാസി. തതോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അയം അത്തനാ ന ഇച്ഛതി, കമ്പി ചഞ്ഞം സന്ധായ ‘കേവലിനം മഹേസിം ഖീണാസവം കുക്കുച്ചവൂപസന്തം അന്നേന പാനേന ഉപട്ഠഹസ്സൂ’തി ഭണതീ’’തി ഏവം ഗാഥായ അത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ തം ഞാതുകാമോ ആഹ ‘‘സാധാഹം ഭഗവാ’’തി. തത്ഥ സാധൂതി ആയാചനത്ഥേ നിപാതോ. തഥാതി യേന ത്വമാഹ, തേന പകാരേന. വിജഞ്ഞന്തി ജാനേയ്യം. യന്തി യം ദക്ഖിണേയ്യം യഞ്ഞകാലേ പരിയേസമാനോ ഉപട്ഠഹേയ്യന്തി പാഠസേസോ. പപ്പുയ്യാതി പത്വാ. തവ സാസനന്തി തവ ഓവാദം. ഇദം വുത്തം ഹോതി. സാധാഹം ഭഗവാ തവ ഓവാദം ആഗമ്മ തഥാ വിജഞ്ഞം ആരോചേഹി മേ തം കേവലിനന്തി അധിപ്പായോ. യോ ദക്ഖിണം ഭുഞ്ജേയ്യ മാദിസസ്സ, യം ചാഹം യഞ്ഞകാലേ പരിയേസമാനോ ഉപട്ഠഹേയ്യം, തഥാരൂപം മേ ദക്ഖിണേയ്യം ദസ്സേഹി, സചേ ത്വം ന ഭുഞ്ജസീതി.

൪൮൮-൯൦. അഥസ്സ ഭഗവാ പാകടേന നയേന തഥാരൂപം ദക്ഖിണേയ്യം ദസ്സേന്തോ ‘‘സാരമ്ഭാ യസ്സാ’’തി ഗാഥാത്തയമാഹ. തത്ഥ സീമന്താനം വിനേതാരന്തി സീമാതി മരിയാദാ സാധുജനവുത്തി, തസ്സാ അന്താ പരിയോസാനാ അപരഭാഗാതി കത്വാ സീമന്താ വുച്ചന്തി കിലേസാ, തേസം വിനേതാരന്തി അത്ഥോ. സീമന്താതി ബുദ്ധവേനേയ്യാ സേക്ഖാ ച പുഥുജ്ജനാ ച, തേസം വിനേതാരന്തിപി ഏകേ. ജാതിമരണകോവിദന്തി ‘‘ഏവം ജാതി ഏവം മരണ’’ന്തി ഏത്ഥ കുസലം. മോനേയ്യസമ്പന്നന്തി പഞ്ഞാസമ്പന്നം, കായമോനേയ്യാദിസമ്പന്നം വാ. ഭകുടിം വിനയിത്വാനാതി യം ഏകച്ചേ ദുബ്ബുദ്ധിനോ യാചകം ദിസ്വാ ഭകുടിം കരോന്തി, തം വിനയിത്വാ, പസന്നമുഖാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. പഞ്ജലികാതി പഗ്ഗഹിതഅഞ്ജലിനോ ഹുത്വാ.

൪൯൧. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഥോമയമാനോ ‘‘ബുദ്ധോ ഭവ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ആയാഗോതി ആയജിതബ്ബോ, തതോ തതോ ആഗമ്മ വാ യജിതബ്ബമേത്ഥാതിപി ആയാഗോ, ദേയ്യധമ്മാനം അധിട്ഠാനഭൂതോതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഇതോ പുരിമഗാഥാസു ച യം ന വണ്ണിതം, തം സക്കാ അവണ്ണിതമ്പി ജാനിതുന്തി ഉത്താനത്ഥത്തായേവ ന വണ്ണിതം. ഇതോ പരം പന കസിഭാരദ്വാജസുത്തേ വുത്തനയമേവാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പൂരളാസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മാഘസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി മാഘസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അയമേവ യാസ്സ നിദാനേ വുത്താ. അയഞ്ഹി മാഘോ മാണവോ ദായകോ അഹോസി ദാനപതി. തസ്സേതദഹോസി – ‘‘സമ്പത്തകപണദ്ധികാദീനം ദാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി, ഉദാഹു നോതി സമണം ഗോതമം ഏതമത്ഥം പുച്ഛിസ്സാമി, സമണോ കിര ഗോതമോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം ജാനാതീ’’തി. സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി. ഭഗവാ ചസ്സ പുച്ഛാനുരൂപം ബ്യാകാസി. തയിദം സങ്ഗീതികാരാനം ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവതോതി തിണ്ണമ്പി വചനം സമോധാനേത്വാ ‘‘മാഘസുത്ത’’ന്തി വുച്ചതി.

തത്ഥ രാജഗഹേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തഞ്ഹി മന്ധാതുമഹാഗോവിന്ദാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ ‘‘രാജഗഹ’’ന്തി വുച്ചതി. അഞ്ഞേപേത്ഥ പകാരേ വണ്ണയന്തി. കിം തേഹി, നാമമേതം തസ്സ നഗരസ്സ? തം പനേതം ബുദ്ധകാലേ ച ചക്കവത്തികാലേ ച നഗരം ഹോതി, സേസകാലേ സുഞ്ഞം ഹോതി യക്ഖപരിഗ്ഗഹിതം, തേസം വസന്തവനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. ഏവം ഗോചരഗാമം ദസ്സേത്വാ നിവാസട്ഠാനമാഹ – ‘‘ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ’’തി. സോ ച ഗിജ്ഝാ തസ്സ കൂടേസു വസിംസു, ഗിജ്ഝസദിസാനി വാസ്സ കൂടാനി, തസ്മാ ‘‘ഗിജ്ഝകൂടോ’’തി വുച്ചതീതി വേദിതബ്ബോ.

അഥ ഖോ…പേ… അവോചാതി ഏത്ഥ മാഘോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നാമം. മാണവോതി അന്തേവാസിവാസം അനതീതഭാവേന വുച്ചതി, ജാതിയാ പന മഹല്ലകോ. ‘‘പുബ്ബാചിണ്ണവസേനാ’’തി ഏകേ പിങ്ഗിയോ മാണവോ വിയ. സോ ഹി വീസവസ്സസതികോപി പുബ്ബാചിണ്ണവസേന ‘‘പിങ്ഗിയോ മാണവോ’’ ത്വേവ സങ്ഖം അഗമാസി. സേസം വുത്തനയമേവ.

അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ…പേ… പസവാമീതി ഏത്ഥ ദായകോ ദാനപതീതി ദായകോ ചേവ ദാനപതി ച. യോ ഹി അഞ്ഞസ്സ സന്തകം തേനാണത്തോ ദേതി, സോപി ദായകോ ഹോതി, തസ്മിം പന ദാനേ ഇസ്സരിയാഭാവതോ ന ദാനപതി. അയം പന അത്തനോ സന്തകംയേവ ദേതി. തേനാഹ – ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ദായകോ ദാനപതീ’’തി. അയമേവ ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ, അഞ്ഞത്ര പന അന്തരന്തരാ മച്ഛേരേന അഭിഭുയ്യമാനോ ദായകോ അനഭിഭൂതോ ദാനപതീതിആദിനാപി നയേന വത്തും വട്ടതി. വദഞ്ഞൂതി യാചകാനം വചനം ജാനാമി വുത്തമത്തേയേവ ‘‘അയമിദമരഹതി അയമിദ’’ന്തി പുരിസവിസേസാവധാരണേന ബഹൂപകാരഭാവഗഹണേന വാ. യാചയോഗോതി യാചിതും യുത്തോ. യോ ഹി യാചകേ ദിസ്വാവ ഭകുടിം കത്വാ ഫരുസവചനാദീനി ഭണതി, സോ ന യാചയോഗോ ഹോതി. അഹം പന ന താദിസോതി ദീപേതി. ധമ്മേനാതി അദിന്നാദാനനികതിവഞ്ചനാദീനി വജ്ജേത്വാ ഭിക്ഖാചരിയായ, യാചനായാതി അത്ഥോ. യാചനാ ഹി ബ്രാഹ്മണാനം ഭോഗപരിയേസനേ ധമ്മോ, യാചമാനാനഞ്ച നേസം പരേഹി അനുഗ്ഗഹകാമേഹി ദിന്നാ ഭോഗാ ധമ്മലദ്ധാ നാമ ധമ്മാധിഗതാ ച ഹോന്തി, സോ ച തഥാ പരിയേസിത്വാ ലഭി. തേനാഹ – ‘‘ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസാമി…പേ… ധമ്മാധിഗതേഹീ’’തി. ഭിയ്യോപി ദദാമീതി തതോ ഉത്തരിപി ദദാമി, പമാണം നത്ഥി, ഏത്ഥ ലദ്ധഭോഗപ്പമാണേന ദദാമീതി ദസ്സേതി.

തഗ്ഘാതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. ഏകംസേനേവ ഹി സബ്ബബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകേഹി പസത്ഥം ദാനം അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി ദീയമാനം. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘സബ്ബത്ഥ വണ്ണിതം ദാനം, ന ദാനം ഗരഹിതം ക്വചീ’’തി. തസ്മാ ഭഗവാപി ഏകംസേനേവ തം പസംസന്തോ ആഹ – ‘‘തഗ്ഘ ത്വം മാണവ…പേ… പസവസീ’’തി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഏവം ഭഗവതാ ‘‘ബഹും സോ പുഞ്ഞം പസവതീ’’തി വുത്തേപി ദക്ഖിണേയ്യതോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിം സോതുകാമോ ബ്രാഹ്മണോ ഉത്തരി ഭഗവന്തം പുച്ഛി. തേനാഹു സങ്ഗീതികാരാ – ‘‘അഥ ഖോ മാഘോ മാണവോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസീ’’തി. തം അത്ഥതോ വുത്തനയമേവ.

൪൯൨. പുച്ഛാമഹന്തിആദിഗാഥാസു പന വദഞ്ഞുന്തി വചനവിദും, സബ്ബാകാരേന സത്താനം വുത്തവചനാധിപ്പായഞ്ഞുന്തി വുത്തം ഹോതി. സുജ്ഝേതി ദക്ഖിണേയ്യവസേന സുദ്ധം മഹപ്ഫലം ഭവേയ്യ. യോജനാ പനേത്ഥ – യോ യാചയോഗോ ദാനപതി ഗഹട്ഠോ പുഞ്ഞത്ഥികോ ഹുത്വാ പരേസം അന്നപാനം ദദം യജതി, ന അഗ്ഗിമ്ഹി ആഹുതിമത്തം പക്ഖിപന്തോ, തഞ്ച ഖോ പുഞ്ഞപേക്ഖോവ ന പച്ചുപകാരകല്യാണകിത്തിസദ്ദാദിഅപേക്ഖോ, തസ്സ ഏവരൂപസ്സ യജമാനസ്സ ഹുതം കഥം സുജ്ഝേയ്യാതി?

൪൯൩. ആരാധയേ ദക്ഖിണേയ്യേഭി താദീതി താദിസോ യാചയോഗോ ദക്ഖിണേയ്യേഹി ആരാധയേ സമ്പാദയേ സോധയേ, മഹപ്ഫലം തം ഹുതം കരേയ്യ, ന അഞ്ഞഥാതി അത്ഥോ. ഇമിനാസ്സ ‘‘കഥം ഹുതം യജമാനസ്സ സുജ്ഝേ’’ ഇച്ചേതം ബ്യാകതം ഹോതി.

൪൯൪. അക്ഖാഹി മേ ഭഗവാ ദക്ഖിണേയ്യേതി ഏത്ഥ യോ യാചയോഗോ ദദം പരേസം യജതി, തസ്സ മേ ഭഗവാ ദക്ഖിണേയ്യേ അക്ഖാഹീതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൪൯൫. അഥസ്സ ഭഗവാ നാനപ്പകാരേഹി നയേഹി ദക്ഖിണേയ്യേ പകാസേന്തോ ‘‘യേ വേ അസത്താ’’തിആദികാ ഗാഥായോ അഭാസി. തത്ഥ അസത്താതി രാഗാദിസങ്ഗവസേന അലഗ്ഗാ. കേവലിനോതി പരിനിട്ഠിതകിച്ചാ. യതത്താതി ഗുത്തചിത്താ.

൪൯൬-൭. ദന്താ അനുത്തരേന ദമഥേന, വിമുത്താ പഞ്ഞാചേതോവിമുത്തീഹി, അനീഘാ ആയതിം വട്ടദുക്ഖാഭാവേന, നിരാസാ സമ്പതി കിലേസാഭാവേന. ഇമിസ്സാ പന ഗാഥായ ദുതിയഗാഥാ ഭാവനാനുഭാവപ്പകാസനനയേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ കിഞ്ചാപി ന ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘അഹോ വത മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി (അ. നി. ൭.൭൧), അഥ ഖ്വാസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീ’’തി ഇദം ചേത്ഥ സുത്തം സാധകം.

൪൯൮-൫൦൨. രാഗഞ്ച…പേ… യേസു ന മായാ…പേ… ന തണ്ഹാസു ഉപാതിപന്നാതി കാമതണ്ഹാദീസു നാധിമുത്താ. വിതരേയ്യാതി വിതരിത്വാ. തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാദിഛബ്ബിധാ. ഭവാഭവായാതി സസ്സതായ വാ ഉച്ഛേദായ വാ. അഥ വാ ഭവസ്സ അഭവായ ഭവാഭവായ, പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാതി വുത്തം ഹോതി. ഇധ വാ ഹുരം വാതി ഇദം പന ‘‘കുഹിഞ്ചി ലോകേ’’തി ഇമസ്സ വിത്ഥാരവചനം.

൫൦൪. യേ വീതരാഗാ…പേ… സമിതാവിനോതി സമിതവന്തോ, കിലേസവൂപസമകാരിനോതി അത്ഥോ. സമിതാവിതത്താ ച വീതരാഗാ അകോപാ. ഇധ വിപ്പഹായാതി ഇധലോകേ വത്തമാനേ ഖന്ധേ വിഹായ, തതോ പരം യേസം ഗമനം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. ഇതോ പരം ‘‘യേ കാമേ ഹിത്വാ അഗഹാ ചരന്തി, സുസഞ്ഞതത്താ തസരംവ ഉജ്ജു’’ന്തി ഇമമ്പി ഗാഥം കേചി പഠന്തി.

൫൦൬-൮. ജഹിത്വാതി ഹിത്വാ. ‘‘ജഹിത്വാനാ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. അത്തദീപാതി അത്തനോ ഗുണേ ഏവ അത്തനോ ദീപം കത്വാ വിചരന്താ ഖീണാസവാ വുച്ചന്തി. യേ ഹേത്ഥാതി ഹകാരോ നിപാതോ പദപൂരണമത്തേ. അയം പനത്ഥോ – യേ ഏത്ഥ ഖന്ധായതനാദിസന്താനേ യഥാ ഇദം ഖന്ധായതനാദി തഥാ ജാനന്തി, യംസഭാവം തംസഭാവംയേവ സഞ്ജാനന്തി അനിച്ചാദിവസേന ജാനന്താ. അയമന്തിമാ നത്ഥി പുനബ്ഭവോതി അയം നോ അന്തിമാ ജാതി, ഇദാനി നത്ഥി പുനബ്ഭവോതി ഏവഞ്ച യേ ജാനന്തീതി.

൫൦൯. യോ വേദഗൂതി ഇദാനി അത്താനം സന്ധായ ഭഗവാ ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സതിമാതി ഛസതതവിഹാരസതിയാ സമന്നാഗതോ. സമ്ബോധിപത്തോതി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ. സരണം ബഹൂനന്തി ബഹൂനം ദേവമനുസ്സാനം ഭയവിഹിംസനേന സരണഭൂതോ.

൫൧൦. ഏവം ദക്ഖിണേയ്യേ സുത്വാ അത്തമനോ ബ്രാഹ്മണോ ആഹ – ‘‘അദ്ധാ അമോഘാ’’തി. തത്ഥ ത്വഞ്ഹേത്ഥ ജാനാസി യഥാ തഥാ ഇദന്തി ത്വഞ്ഹി ഏത്ഥ ലോകേ ഇദം സബ്ബമ്പി ഞേയ്യം യഥാ തഥാ ജാനാസി യാഥാവതോ ജാനാസി, യാദിസം തം താദിസമേവ ജാനാസീതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോതി തഥാ ഹി തേ ഏസാ ധമ്മധാതു സുപ്പടിവിദ്ധാ, യസ്സാ സുപ്പടിവിദ്ധതാ യം യം ഇച്ഛസി, തം തം ജാനാസീതി അധിപ്പായോ.

൫൧൧. ഏവം സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം പസംസിത്വാ ദക്ഖിണേയ്യസമ്പദായ യഞ്ഞസമ്പദം ഞത്വാ ദായകസമ്പദായപി തം ഛളങ്ഗപരിപൂരം യഞ്ഞസമ്പദം സോതുകാമോ ‘‘യോ യാചയോഗോ’’തി ഉത്തരിപഞ്ഹം പുച്ഛി. തത്രായം യോജനാ – യോ യാചയോഗോ ദദം പരേസം യജതി, തസ്സ അക്ഖാഹി മേ ഭഗവാ യഞ്ഞസമ്പദന്തി.

൫൧൨. അഥസ്സ ഭഗവാ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി അക്ഖാസി. തത്ഥായം അത്ഥയോജനാ – യജസ്സു മാഘ, യജമാനോ ച സബ്ബത്ഥ വിപ്പസാദേഹി ചിത്തം, തീസുപി കാലേസു ചിത്തം പസാദേഹി. ഏവം തേ യായം –

‘‘പുബ്ബേവ ദാനാ സുമനോ, ദദം ചിത്തം പസാദയേ;

ദത്വാ അത്തമനോ ഹോതി, ഏസാ യഞ്ഞസ്സ സമ്പദാ’’തി. (അ. നി. ൬.൩൭; പേ. വ. ൩൦൫) –

യഞ്ഞസമ്പദാ വുത്താ, തായ സമ്പന്നോ യഞ്ഞോ ഭവിസ്സതി. തത്ഥ സിയാ ‘‘കഥം ചിത്തം പസാദേതബ്ബ’’ന്തി? ദോസപ്പഹാനേന. കഥം ദോസപ്പഹാനം ഹോതി? യഞ്ഞാരമ്മണതായ. അയഞ്ഹി ആരമ്മണം യജമാനസ്സ യഞ്ഞോ ഏത്ഥ പതിട്ഠായ ജഹാതി ദോസം, അയഞ്ഹി സത്തേസു മേത്താപുബ്ബങ്ഗമേന സമ്മാദിട്ഠിപദീപവിഹതമോഹന്ധകാരേന ചിത്തേന യജമാനസ്സ ദേയ്യധമ്മസങ്ഖാതോ യഞ്ഞോ ആരമ്മണം ഹോതി, സോ ഏത്ഥ യഞ്ഞേ ആരമ്മണവസേന പവത്തിയാ പതിട്ഠായ ദേയ്യധമ്മപച്ചയം ലോഭം, പടിഗ്ഗാഹകപച്ചയം കോധം, തദുഭയനിദാനം മോഹന്തി ഏവം തിവിധമ്പി ജഹാതി ദോസം. സോ ഏവം ഭോഗേസു വീതരാഗോ, സത്തേസു ച പവിനേയ്യ ദോസം തപ്പഹാനേനേവ പഹീനപഞ്ചനീവരണോ അനുക്കമേന ഉപചാരപ്പനാഭേദം അപരിമാണസത്തഫരണേന ഏകസത്തേ വാ അനവസേസഫരണേന അപ്പമാണം മേത്തം ചിത്തം ഭാവേന്തോ പുന ഭാവനാവേപുല്ലത്ഥം, രത്തിന്ദിവം സതതം സബ്ബഇരിയാപഥേസു അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ തമേവ മേത്തജ്ഝാനസങ്ഖാതം സബ്ബാ ദിസാ ഫരതേ അപ്പമഞ്ഞന്തി.

൫൧൪. അഥ ബ്രാഹ്മണോ തം മേത്തം ‘‘ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗോ അയ’’ന്തി അജാനന്തോ കേവലം അത്തനോ വിസയാതീതം മേത്താഭാവനം സുത്വാ സുട്ഠുതരം സഞ്ജാതസബ്ബഞ്ഞുസമ്ഭാവനോ ഭഗവതി അത്തനാ ബ്രഹ്മലോകാധിമുത്തത്താ ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിമേവ ച സുദ്ധിം മുത്തിഞ്ച മഞ്ഞമാനോ ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗം പുച്ഛന്തോ ‘‘കോ സുജ്ഝതീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ര ച ബ്രഹ്മലോകഗാമിം പുഞ്ഞം കരോന്തം സന്ധായാഹ – ‘‘കോ സുജ്ഝതി മുച്ചതീ’’തി, അകരോന്തം സന്ധായ ‘‘ബജ്ഝതീ ചാ’’തി. കേനത്തനാതി കേന കാരണേന. സക്ഖി ബ്രഹ്മജ്ജദിട്ഠോതി ബ്രഹ്മാ അജ്ജ സക്ഖി ദിട്ഠോ. സച്ചന്തി ഭഗവതോ ബ്രഹ്മസമത്തം ആരബ്ഭ അച്ചാദരേന സപഥം കരോതി. കഥം ഉപപജ്ജതീതി അച്ചാദരേനേവ പുനപി പുച്ഛതി. ജുതിമാതി ഭഗവന്തം ആലപതി.

തത്ഥ യസ്മാ യോ ഭിക്ഖു മേത്തായ തികചതുക്കജ്ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തമേവ പാദകം കത്വാ വിപസ്സന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി, സോ സുജ്ഝതി മുച്ചതി ച, തഥാരൂപോ ച ബ്രഹ്മലോകം ന ഗച്ഛതി. യോ പന മേത്തായ തികചതുക്കജ്ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സന്താ ഏസാ സമാപത്തീ’’തിആദിനാ നയേന തം അസ്സാദേതി, സോ ബജ്ഝതി. അപരിഹീനജ്ഝാനോ ച തേനേവ ഝാനേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ഭഗവാ യോ സുജ്ഝതി മുച്ചതി ച, തസ്സ ബ്രഹ്മലോകഗമനം അനനുജാനന്തോ അനാമസിത്വാവ തം പുഗ്ഗലം യോ ബജ്ഝതി. തസ്സ തേന ഝാനേന ബ്രഹ്മലോകഗമനം ദസ്സേന്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ സപ്പായേന നയേന ‘‘യോ യജതീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

൫൧൫. തത്ഥ തിവിധന്തി തികാലപ്പസാദം സന്ധായാഹ. തേന ദായകതോ അങ്ഗത്തയം ദസ്സേതി. ആരാധയേ ദക്ഖിണേയ്യേഭി താദീതി തഞ്ച സോ താദിസോ തിവിധസമ്പത്തിസാധകോ പുഗ്ഗലോ തിവിധം യഞ്ഞസമ്പദം ദക്ഖിണേയ്യേഹി ഖീണാസവേഹി സാധേയ്യ സമ്പാദേയ്യ. ഇമിനാ പടിഗ്ഗാഹകതോ അങ്ഗത്തയം ദസ്സേതി. ഏവം യജിത്വാ സമ്മാ യാചയോഗോതി ഏവം മേത്തജ്ഝാനപദട്ഠാനഭാവേന ഛളങ്ഗസമന്നാഗതം യഞ്ഞം സമ്മാ യജിത്വാ സോ യാചയോഗോ തേന ഛളങ്ഗയഞ്ഞൂപനിസ്സയേന മേത്തജ്ഝാനേന ഉപപജ്ജതി ബ്രഹ്മലോകന്തി ബ്രൂമീതി ബ്രാഹ്മണം സമുസ്സാഹേന്തോ ദേസനം സമാപേസി. സേസം സബ്ബഗാഥാസു ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇതോ പരഞ്ച പുബ്ബേ വുത്തനയമേവാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ മാഘസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സഭിയസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി സഭിയസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അയമേവ യാസ്സ നിദാനേ വുത്താ. അത്ഥവണ്ണനാക്കമേപി ചസ്സ പുബ്ബസദിസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യം പന അപുബ്ബം, തം ഉത്താനത്ഥാനി പദാനി പരിഹരന്താ വണ്ണയിസ്സാമ. വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേതി വേളുവനന്തി തസ്സ ഉയ്യാനസ്സ നാമം. തം കിര വേളൂഹി ച പരിക്ഖിത്തം അഹോസി അട്ഠാരസഹത്ഥേന ച പാകാരേന, ഗോപുരദ്വാരട്ടാലകയുത്തം നീലോഭാസം മനോരമം, തേന ‘‘വേളുവന’’ന്തി വുച്ചതി. കലന്ദകാനഞ്ചേത്ഥ നിവാപം അദംസു, തേന ‘‘കലന്ദകനിവാപോ’’തി വുച്ചതി. കലന്ദകാ നാമ കാളകാ വുച്ചന്തി. പുബ്ബേ കിര അഞ്ഞതരോ രാജാ തത്ഥ ഉയ്യാനകീളനത്ഥം ആഗതോ സുരാമദേന മത്തോ ദിവാസേയ്യം സുപി. പരിജനോപിസ്സ ‘‘സുത്തോ രാജാ’’തി പുപ്ഫഫലാദീഹി പലോഭിയമാനോ ഇതോ ചിതോ ച പക്കാമി. അഥ സുരാഗന്ധേന അഞ്ഞതരസ്മാ സുസിരരുക്ഖാ കണ്ഹസപ്പോ നിക്ഖമിത്വാ രഞ്ഞോ അഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി. തം ദിസ്വാ രുക്ഖദേവതാ ‘‘രഞ്ഞോ ജീവിതം ദസ്സാമീ’’തി കാളകവേസേന ആഗന്ത്വാ കണ്ണമൂലേ സദ്ദമകാസി. രാജാ പടിബുജ്ഝി, കണ്ഹസപ്പോ നിവത്തോ. സോ തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമായ മമ കാളകായ ജീവിതം ദിന്ന’’ന്തി കാളകാനം തത്ഥ നിവാപം പട്ഠപേസി, അഭയഘോസനഞ്ച ഘോസാപേസി. തസ്മാ തം തതോ പഭുതി ‘‘കലന്ദകനിവാപോ’’തി സങ്ഖം ഗതം.

സഭിയസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സാതി സഭിയോതി തസ്സ നാമം, പരിബ്ബാജകോതി ബാഹിര പബ്ബജ്ജം ഉപാദായ വുച്ചതി. പുരാണസാലോഹിതായ ദേവതായാതി ന മാതാ ന പിതാ, അപിച ഖോ പനസ്സ മാതാ വിയ പിതാ വിയ ച ഹിതജ്ഝാസയത്താ സോ ദേവപുത്തോ ‘‘പുരാണസാലോഹിതാ ദേവതാ’’തി വുത്തോ. പരിനിബ്ബുതേ കിര കസ്സപേ ഭഗവതി പതിട്ഠിതേ സുവണ്ണചേതിയേ തയോ കുലപുത്താ സമ്മുഖസാവകാനം സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ചരിയാനുരൂപാനി കമ്മട്ഠാനാനി ഗഹേത്വാ പച്ചന്തജനപദം ഗന്ത്വാ അരഞ്ഞായതനേ സമണധമ്മം കരോന്തി, അന്തരന്തരാ ച ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ച നഗരം ഗച്ഛന്തി. അപരേന ച സമയേന താവതകമ്പി അരഞ്ഞേ വിപ്പവാസം അരോചയമാനാ തത്ഥേവ അപ്പമത്താ വിഹരിംസു, ഏവം വിഹരന്താപി ന ച കിഞ്ചി വിസേസം അധിഗമിംസു. തതോ നേസം അഹോസി – ‘‘മയം പിണ്ഡായ ഗച്ഛന്താ ജീവിതേ സാപേക്ഖാ ഹോമ, ജീവിതേ സാപേക്ഖേന ച ന സക്കാ ലോകുത്തരധമ്മോ അധിഗന്തും, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയാപി ദുക്ഖാ, ഹന്ദ മയം നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ പബ്ബതം അഭിരുയ്ഹ കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖാ സമണധമ്മം കരോമാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു.

അഥ നേസം മഹാഥേരോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നത്താ തദഹേവ ഛളഭിഞ്ഞാപരിവാരം അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. സോ ഇദ്ധിയാ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ അനോതത്തേ മുഖം ധോവിത്വാ ഉത്തരകുരൂസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ പുന അഞ്ഞമ്പി പദേസം ഗന്ത്വാ പത്തം പൂരേത്വാ അനോതത്തഉദകഞ്ച നാഗലതാദന്തപോണഞ്ച ഗഹേത്വാ തേസം സന്തികം ആഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘പസ്സഥാവുസോ മമാനുഭാവം, അയം ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതോ, ഇദം ഹിമവന്തതോ ഉദകദന്തപോണം ആഭതം, ഇമം ഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോഥ, ഏവാഹം തുമ്ഹേ സദാ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. തേ തം സുത്വാ ആഹംസു – ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, കതകിച്ചാ, തുമ്ഹേഹി സഹ സല്ലാപമത്തമ്പി അമ്ഹാകം പപഞ്ചോ, മാ ദാനി തുമ്ഹേ പുന അമ്ഹാകം സന്തികം ആഗമിത്ഥാ’’തി. സോ കേനചി പരിയായേന തേ സമ്പടിച്ഛാപേതും അസക്കോന്തോ പക്കാമി.

തതോ തേസം ഏകോ ദ്വീഹതീഹച്ചയേന പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ അനാഗാമീ അഹോസി. സോപി തഥേവ അകാസി, ഇതരേന ച പടിക്ഖിത്തോ തഥേവ അഗമാസി. സോ തം പടിക്ഖിപിത്വാ വായമന്തോ പബ്ബതം ആരുഹനദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ കിഞ്ചി വിസേസം അനധിഗന്ത്വാവ കാലകതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. ഖീണാസവത്ഥേരോപി തം ദിവസമേവ പരിനിബ്ബായി, അനാഗാമീ സുദ്ധാവാസേസു ഉപ്പജ്ജി. ദേവപുത്തോ ഛസു കാമാവചരദേവലോകേസു അനുലോമപടിലോമേന ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ അഞ്ഞതരിസ്സാ പരിബ്ബാജികായ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സാ കിര അഞ്ഞതരസ്സ ഖത്തിയസ്സ ധീതാ, തം മാതാപിതരോ ‘‘അമ്ഹാകം ധീതാ സമയന്തരം ജാനാതൂ’’തി ഏകസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ നിയ്യാതേസും. തസ്സേകോ അന്തേവാസികോ പരിബ്ബാജകോ തായ സദ്ധിം വിപ്പടിപജ്ജി. സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. തം ഗബ്ഭിനിം ദിസ്വാ പരിബ്ബാജികാ നിക്കഡ്ഢിംസു. സാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ സഭായം വിജായി, തേനസ്സ ‘‘സഭിയോ’’ത്വേവ നാമം അകാസി. സോപി സഭിയോ വഡ്ഢിത്വാ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ നാനാസത്ഥാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ മഹാവാദീ ഹുത്വാ വാദക്ഖിത്തതായ സകലജമ്ബുദീപേ വിചരന്തോ അത്തനോ സദിസം വാദിം അദിസ്വാ നഗരദ്വാരേ അസ്സമം കാരാപേത്വാ ഖത്തിയകുമാരാദയോ സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തോ തത്ഥ വസതി.

അഥ ഭഗവാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം ആഗന്ത്വാ വേളുവനേ വിഹരതി കലന്ദകനിവാപേ. സഭിയോ പന ബുദ്ധുപ്പാദം ന ജാനാതി. അഥ സോ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘ഇമാഹം വിസേസം കസ്സാനുഭാവേന പത്തോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സമണധമ്മകിരിയം തേ ച സഹായേ അനുസ്സരിത്വാ ‘‘തേസു ഏകോ പരിനിബ്ബുതോ, ഏകോ ഇദാനി കത്ഥാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘ദേവലോകാ ചവിത്വാ ജമ്ബുദീപേ ഉപ്പന്നോ ബുദ്ധുപ്പാദമ്പി ന ജാനാതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഹന്ദ നം ബുദ്ധുപസേവനായ നിയോജേമീ’’തി വീസതി പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ രത്തിഭാഗേ തസ്സ അസ്സമമാഗമ്മ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘സഭിയ, സഭിയാ’’തി പക്കോസി. സോ നിദ്ദായമാനോ തിക്ഖത്തും തം സദ്ദം സുത്വാ നിക്ഖമ്മ ഓഭാസം ദിസ്വാ പഞ്ജലികോ അട്ഠാസി. തതോ തം ബ്രഹ്മാ ആഹ – ‘‘അഹം സഭിയ തവത്ഥായ വീസതി പഞ്ഹേ ആഹരിം, തേ ത്വം ഉഗ്ഗണ്ഹ. യോ ച തേ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമേ പഞ്ഹേ പുട്ഠോ ബ്യാകരോതി, തസ്സ സന്തികേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരേയ്യാസീ’’തി. ഇമം ദേവപുത്തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘പുരാണസാലോഹിതായ ദേവതായ പഞ്ഹാ ഉദ്ദിട്ഠാ ഹോന്തീ’’തി. ഉദ്ദിട്ഠാതി ഉദ്ദേസമത്തേനേവ വുത്താ, ന വിഭങ്ഗേന.

ഏവം വുത്തേ ച നേ സഭിയോ ഏകവചനേനേവ പദപടിപാടിയാ ഉഗ്ഗഹേസി. അഥ സോ ബ്രഹ്മാ ജാനന്തോപി തസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദം നാചിക്ഖി. ‘‘അത്ഥം ഗവേസമാനോ പരിബ്ബാജകോ സയമേവ സത്ഥാരം ഞസ്സതി. ഇതോ ബഹിദ്ധാ ച സമണബ്രാഹ്മണാനം തുച്ഛഭാവ’’ന്തി ഇമിനാ പനാധിപ്പായേന ഏവമാഹ – ‘‘യോ തേ സഭിയ…പേ… ചരേയ്യാസീ’’തി. ഥേരഗാഥാസു പന ചതുക്കനിപാതേ സഭിയത്ഥേരാപദാനം വണ്ണേന്താ ഭണന്തി ‘‘സാ ചസ്സ മാതാ അത്തനോ വിപ്പടിപത്തിം ചിന്തേത്വാ തം ജിഗുച്ഛമാനാ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പന്നാ, തായ ബ്രഹ്മദേവതായ തേ പഞ്ഹാ ഉദ്ദിട്ഠാ’’തി.

യേ തേതി ഇദാനി വത്തബ്ബാനം ഉദ്ദേസപച്ചുദ്ദേസോ. സമണബ്രാഹ്മണാതി പബ്ബജ്ജൂപഗമനേന ലോകസമ്മുതിയാ ച സമണാ ചേവ ബ്രാഹ്മണാ ച. സങ്ഘിനോതി ഗണവന്തോ. ഗണിനോതി സത്ഥാരോ, ‘‘സബ്ബഞ്ഞുനോ മയ’’ന്തി ഏവം പടിഞ്ഞാതാരോ. ഗണാചരിയാതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദിവസേന പബ്ബജിതഗഹട്ഠഗണസ്സ ആചരിയാ. ഞാതാതി അഭിഞ്ഞാതാ, വിസ്സുതാ പാകടാതി വുത്തം ഹോതി. യസസ്സിനോതി ലാഭപരിവാരസമ്പന്നാ. തിത്ഥകരാതി തേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്തേഹി ഓതരിതബ്ബാനം ഓഗാഹിതബ്ബാനം ദിട്ഠിതിത്ഥാനം കത്താരോ. സാധുസമ്മതാ ബഹുജനസ്സാതി ‘‘സാധവോ ഏതേ സന്തോ സപ്പുരിസാ’’തി ഏവം ബഹുജനസ്സ സമ്മതാ.

സേയ്യഥിദന്തി കതമേ തേതി ചേ-ഇച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. പൂരണോതി നാമം, കസ്സപോതി ഗോത്തം. സോ കിര ജാതിയാ ദാസോ, ദാസസതം പൂരേന്തോ ജാതോ. തേനസ്സ ‘‘പൂരണോ’’തി നാമമകംസു. പലായിത്വാ പന നഗ്ഗേസു പബ്ബജിത്വാ ‘‘കസ്സപോ അഹ’’ന്തി ഗോത്തം ഉദ്ദിസി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ച പച്ചഞ്ഞാസി. മക്ഖലീതി നാമം, ഗോസാലായ ജാതത്താ ഗോസാലോതിപി വുച്ചതി. സോപി കിര ജാതിയാ ദാസോ ഏവ, പലായിത്വാ പബ്ബജി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ച പച്ചഞ്ഞാസി. അജിതോതി നാമം, അപ്പിച്ഛതായ കേസകമ്ബലം ധാരേതി, തേന കേസകമ്ബലോതിപി വുച്ചതി, സോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പച്ചഞ്ഞാസി. പകുധോതി നാമം, കച്ചായനോതി ഗോത്തം. അപ്പിച്ഛവസേന ഉദകേ ജീവസഞ്ഞായ ച ന്ഹാനമുഖധോവനാദി പടിക്ഖിത്തോ, സോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പച്ചഞ്ഞാസി. സഞ്ചയോതി നാമം, ബേലട്ഠോ പനസ്സ പിതാ, തസ്മാ ബേലട്ഠപുത്തോതി വുച്ചതി, സോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പച്ചഞ്ഞാസി. നിഗണ്ഠോതി പബ്ബജ്ജാനാമേന, നാടപുത്തോതി പിതുനാമേന വുച്ചതി. നാടോതി കിര നാമസ്സ പിതാ, തസ്സ പുത്തോതി നാടപുത്തോ, സോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പച്ചഞ്ഞാസി. സബ്ബേപി പഞ്ചസതപഞ്ചസതസിസ്സപരിവാരാ അഹേസും. തേതി തേ ഛ സത്ഥാരോ. തേ പഞ്ഹേതി തേ വീസതി പഞ്ഹേ. തേതി തേ ഛ സത്ഥാരോ. ന സമ്പായന്തീതി ന സമ്പാദേന്തി. കോപന്തി ചിത്തചേതസികാനം ആവിലഭാവം. ദോസന്തി പദുട്ഠചിത്തതം, തദുഭയമ്പേതം മന്ദതിക്ഖഭേദസ്സ കോധസ്സേവാധിവചനം. അപ്പച്ചയന്തി അപ്പതീതതാ, ദോമനസ്സന്തി വുത്തം ഹോതി. പാതുകരോന്തീതി കായവചീവികാരേന പകാസേന്തി, പാകടം കരോന്തി.

ഹീനായാതി ഗഹട്ഠഭാവായ. ഗഹട്ഠഭാവോ ഹി പബ്ബജ്ജം ഉപനിധായ സീലാദിഗുണഹീനതോ ഹീനകാമസുഖപടിസേവനതോ വാ ‘‘ഹീനോ’’തി വുച്ചതി. ഉച്ചാ പബ്ബജ്ജാ. ആവത്തിത്വാതി ഓസക്കിത്വാ. കാമേ പരിഭുഞ്ജേയ്യന്തി കാമേ പടിസേവേയ്യം. ഇതി കിരസ്സ സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞാനമ്പി പബ്ബജിതാനം തുച്ഛകത്തം ദിസ്വാ അഹോസി. ഉപ്പന്നപരിവിതക്കവസേനേവ ച ആഗന്ത്വാ പുനപ്പുനം വീമംസമാനസ്സ അഥ ഖോ സഭിയസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയമ്പി ഖോ സമണോ’’തി ച ‘‘യേപി ഖോ തേ ഭോന്തോ’’തി ച ‘‘സമണോ ഖോ ദഹരോതി ന ഉഞ്ഞാതബ്ബോ’’തി ചാതി ഏവമാദി. തത്ഥ ജിണ്ണാതിആദീനി പദാനി വുത്തനയാനേവ. ഥേരാതി അത്തനോ സമണധമ്മേ ഥിരഭാവപ്പത്താ. രത്തഞ്ഞൂതി രതനഞ്ഞൂ, ‘‘നിബ്ബാനരതനം ജാനാമ മയ’’ന്തി ഏവം സകായ പടിഞ്ഞായ ലോകേനാപി സമ്മതാ, ബഹുരത്തിവിദൂ വാ. ചിരം പബ്ബജിതാനം ഏതേസന്തി ചിരപബ്ബജിതാ. ന ഉഞ്ഞാതബ്ബോതി ന അവജാനിതബ്ബോ, ന നീചം കത്വാ ജാനിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ന പരിഭോതബ്ബോതി ന പരിഭവിതബ്ബോ, ‘‘കിമേസ ഞസ്സതീ’’തി ഏവം ന ഗഹേതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

൫൧൬. കങ്ഖീ വേചികിച്ഛീതി സഭിയോ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദമാനോ ഏവം ഭഗവതോ രൂപസമ്പത്തിദമൂപസമസൂചിതം സബ്ബഞ്ഞുതം സമ്ഭാവയമാനോ വിഗതുദ്ധച്ചോ ഹുത്വാ ആഹ – ‘‘കങ്ഖീ വേചികിച്ഛീ’’തി. തത്ഥ ‘‘ലഭേയ്യം നു ഖോ ഇമേസം ബ്യാകരണ’’ന്തി ഏവം പഞ്ഹാനം ബ്യാകരണകങ്ഖായ കങ്ഖീ. ‘‘കോ നു ഖോ ഇമസ്സിമസ്സ ച പഞ്ഹസ്സ അത്ഥോ’’തി ഏവം വിചികിച്ഛായ വേചികിച്ഛീ. ദുബ്ബലവിചികിച്ഛായ വാ തേസം പഞ്ഹാനം അത്ഥേ കങ്ഖനതോ കങ്ഖീ, ബലവതിയാ വിചിനന്തോ കിച്ഛതിയേവ, ന സക്കോതി സന്നിട്ഠാതുന്തി വേചികിച്ഛീ. അഭികങ്ഖമാനോതി അതിവിയ പത്ഥയമാനോ. തേസന്തകരോതി തേസം പഞ്ഹാനം അന്തകരോ. ഭവന്തോവ ഏവം ഭവാഹീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ഹേ മേ പുട്ഠോ…പേ… ബ്യാകരോഹി മേ’’തി. തത്ഥ പഞ്ഹേ മേതി പഞ്ഹേ മയാ. പുട്ഠോതി പുച്ഛിതോ. അനുപുബ്ബന്തി പഞ്ഹപടിപാടിയാ അനുധമ്മന്തി അത്ഥാനുരൂപം പാളിം ആരോപേന്തോ. ബ്യാകരോഹി മേതി മയ്ഹം ബ്യാകരോഹി.

൫൧൭. ദൂരതോതി സോ കിര ഇതോ ചിതോ ചാഹിണ്ഡന്തോ സത്തയോജനസതമഗ്ഗതോ ആഗതോ. തേനാഹ – ഭഗവാ ‘‘ദൂരതോ ആഗതോസീ’’തി, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ വാ സാസനതോ ആഗതത്താ ‘‘ദൂരതോ ആഗതോസീ’’തി നം ആഹ.

൫൧൮. പുച്ഛ മന്തി ഇമായ പനസ്സ ഗാഥായ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേതി. തത്ഥ മനസിച്ഛസീതി മനസാ ഇച്ഛസി.

യം വതാഹന്തി യം വത അഹം. അത്തമനോതി പീതിപാമോജ്ജസോമനസ്സേഹി ഫുടചിത്തോ. ഉദഗ്ഗോതി കായേന ചിത്തേന ച അബ്ഭുന്നതോ. ഇദം പന പദം ന സബ്ബപാഠേസു അത്ഥി. ഇദാനി യേഹി ധമ്മേഹി അത്തമനോ, തേ ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ’’തി.