൧൧. നാലകസുത്തവണ്ണനാ

൬൮൫. ആനന്ദജാതേതി നാലകസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? പദുമുത്തരസ്സ കിര ഭഗവതോ സാവകം മോനേയ്യപടിപദം പടിപന്നം ദിസ്വാ തഥത്തം അഭികങ്ഖമാനോ തതോ പഭുതി കപ്പസതസഹസ്സം പാരമിയോ പൂരേത്വാ അസിതസ്സ ഇസിനോ ഭാഗിനേയ്യോ നാലകോ നാമ താപസോ ഭഗവന്തം ധമ്മചക്കപ്പവത്തിതദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ ‘‘അഞ്ഞാതമേത’’ന്തിആദീഹി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി മോനേയ്യപടിപദം പുച്ഛി. തസ്സ ഭഗവാ ‘‘മോനേയ്യം തേ ഉപഞ്ഞിസ്സ’’ന്തിആദിനാ നയേന തം ബ്യാകാസി. പരിനിബ്ബുതേ പന ഭഗവതി സങ്ഗീതിം കരോന്തേനായസ്മതാ മഹാകസ്സപേന ആയസ്മാ ആനന്ദോ തമേവ മോനേയ്യപടിപദം പുട്ഠോ യേന യദാ ച സമാദപിതോ നാലകോ ഭഗവന്തം പുച്ഛി. തം സബ്ബം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതുകാമോ ‘‘ആനന്ദജാതേ’’തിആദികാ വീസതി വത്ഥുഗാഥായോ വത്വാ അഭാസി. തം സബ്ബമ്പി ‘‘നാലകസുത്ത’’ന്തി വുച്ചതി.

തത്ഥ ആനന്ദജാതേതി സമിദ്ധിജാതേ വുദ്ധിപ്പത്തേ. പതീതേതി തുട്ഠേ. അഥ വാ ആനന്ദജാതേതി പമുദിതേ. പതീതേതി സോമനസ്സജാതേ. സുചിവസനേതി അകിലിട്ഠവസനേ. ദേവാനഞ്ഹി കപ്പരുക്ഖനിബ്ബത്താനി വസനാനി രജം വാ മലം വാ ന ഗണ്ഹന്തി. ദുസ്സം ഗഹേത്വാതി ഇധ ദുസ്സസദിസത്താ ‘‘ദുസ്സ’’ന്തി ലദ്ധവോഹാരം ദിബ്ബവത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ. അസിതോ ഇസീതി കണ്ഹസരീരവണ്ണത്താ ഏവംലദ്ധനാമോ ഇസി. ദിവാവിഹാരേതി ദിവാവിഹാരട്ഠാനേ. സേസം പദതോ ഉത്താനമേവ.

സമ്ബന്ധതോ പന – അയം കിര സുദ്ധോദനസ്സ പിതു സീഹഹനുരഞ്ഞോ പുരോഹിതോ സുദ്ധോദനസ്സപി അനഭിസിത്തകാലേ സിപ്പാചരിയോ ഹുത്വാ അഭിസിത്തകാലേ പുരോഹിതോയേവ അഹോസി. തസ്സ സായം പാതം രാജുപട്ഠാനം ആഗതസ്സ രാജാ ദഹരകാലേ വിയ നിപച്ചകാരം അകത്വാ അഞ്ജലികമ്മമത്തമേവ കരോതി. ധമ്മതാ കിരേസാ പത്താഭിസേകാനം സക്യരാജൂനം. പുരോഹിതോ തേന നിബ്ബിജ്ജിത്വാ ‘‘പബ്ബജ്ജാമഹം മഹാരാജാ’’തി ആഹ. രാജാ തസ്സ നിച്ഛയം ഞത്വാ ‘‘തേന ഹി, ആചരിയ, മമേവ ഉയ്യാനേ വസിതബ്ബം, യഥാ തേ അഹം അഭിണ്ഹം പസ്സേയ്യ’’ന്തി യാചി. സോ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ രഞ്ഞാ ഉപട്ഠഹിയമാനോ ഉയ്യാനേയേവ വസന്തോ കസിണപരികമ്മം കത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞായോ ച നിബ്ബത്തേസി. സോ തതോ പഭുതി രാജകുലേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ഹിമവന്തചാതുമഹാരാജികഭവനാദീനം അഞ്ഞതരം ഗന്ത്വാ ദിവാവിഹാരം കരോതി. അഥേകദിവസം താവതിംസഭവനം ഗന്ത്വാ രതനവിമാനം പവിസിത്വാ ദിബ്ബരതനപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ സമാധിസുഖം അനുഭവിത്വാ സായന്ഹസമയം വുട്ഠായ വിമാനദ്വാരേ ഠത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേന്തോ സട്ഠിയോജനായ മഹാവീഥിയാ ചേലുക്ഖേപം കത്വാ ബോധിസത്തഗുണപസംസിതാനി ഥുതിവചനാനി വത്വാ കീളന്തേ സക്കപ്പമുഖേ ദേവേ അദ്ദസ. തേനാഹ ആയസ്മാ ആനന്ദോ – ‘‘ആനന്ദജാതേ…പേ… ദിവാവിഹാരേ’’തി.

൬൮൬. തതോ സോ ഏവം ദിസ്വാന ദേവേ…പേ… കിം പടിച്ച. തത്ഥ ഉദഗ്ഗേതി അബ്ഭുന്നതകായേ. ചിത്തിം കരിത്വാനാതി ആദരം കത്വാ. കല്യരൂപോതി തുട്ഠരൂപോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൬൮൭. ഇദാനി ‘‘യദാപി ആസീ’’തിആദിഗാഥാ ഉത്താനസമ്ബന്ധാ ഏവ. പദത്ഥോ പന പഠമഗാഥായ താവ സങ്ഗമോതി സങ്ഗാമോ. ജയോ സുരാനന്തി ദേവാനം ജയോ.

തസ്സാവിഭാവത്ഥം അയമനുപുബ്ബികഥാ വേദിതബ്ബാ – സക്കോ കിര മഗധരട്ഠേ മചലഗാമവാസീ തേത്തിംസമനുസ്സസേട്ഠോ മഘോ നാമ മാണവോ ഹുത്വാ സത്ത വത്തപദാനി പൂരേത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി സദ്ധിം പരിസായ. തതോ പുബ്ബദേവാ ‘‘ആഗന്തുകദേവപുത്താ ആഗതാ, സക്കാരം നേസം കരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ദിബ്ബപദുമാനി ഉപനാമേസും, ഉപഡ്ഢരജ്ജേന ച നിമന്തേസും. സക്കോ ഉപഡ്ഢരജ്ജേന അസന്തുട്ഠോ സകപരിസം സഞ്ഞാപേത്വാ ഏകദിവസം സുരാമദമത്തേ തേ പാദേ ഗഹേത്വാ സിനേരുപബ്ബതപാദേ ഖിപി. തേസം സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ ദസസഹസ്സയോജനം അസുരഭവനം നിബ്ബത്തി പാരിച്ഛത്തകപടിച്ഛന്നഭൂതായ ചിത്രപാടലിയാ ഉപസോഭിതം. തതോ തേ സതിം പടിലഭിത്വാ താവതിംസഭവനം അപസ്സന്താ ‘‘അഹോ രേ നട്ഠാ മയം പാനമദദോസേന, ന ദാനി മയം സുരം പിവിമ്ഹാ, അസുരം പിവിമ്ഹാ, ന ദാനിമ്ഹാ സുരാ, അസുരാ ദാനി ജാതമ്ഹാ’’തി. തതോ പഭുതി ‘‘അസുരാ’’ഇച്ചേവ ഉപ്പന്നസമഞ്ഞാ ഹുത്വാ ‘‘ഹന്ദ ദാനി ദേവേഹി സദ്ധിം സങ്ഗാമേമാ’’തി സിനേരും പരിതോ ആരോഹിംസു. തതോ സക്കോ അസുരേ യുദ്ധേന അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പുനപി സമുദ്ദേ പക്ഖിപിത്വാ ചതൂസു ദ്വാരേസു അത്തനാ സദിസം ഇന്ദപടിമം മാപേത്വാ ഠപേസി. തതോ അസുരാ ‘‘അപ്പമത്തോ വതായം സക്കോ നിച്ചം രക്ഖന്തോ തിട്ഠതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുനദേവ നഗരം അഗമിംസു. തതോ ദേവാ അത്തനോ ജയം ഘോസേന്താ മഹാവീഥിയം ചേലുക്ഖേപം കരോന്താ നക്ഖത്തം കീളിംസു. അഥ അസിതോ അതീതാനാഗതേ ചത്താലീസകപ്പേ അനുസ്സരിതും സമത്ഥതായ ‘‘കിം നു ഖോ ഇമേഹി പുബ്ബേപി ഏവം കീളിതപുബ്ബ’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ തം ദേവാസുരസങ്ഗാമേ ദേവവിജയം ദിസ്വാ ആഹ –

‘‘യദാപി ആസീ അസുരേഹി സങ്ഗമോ,

ജയോ സുരാനം അസുരാ പരാജിതാ;

തദാപി നേതാദിസോ ലോമഹംസനോ’’തി.

തസ്മിമ്പി കാലേ ഏതാദിസോ ലോമഹംസനോ പമോദോ ന ആസി. കിമബ്ഭുതം ദട്ഠു മരൂ പമോദിതാതി അജ്ജ പന കിം അബ്ഭുതം ദിസ്വാ ഏവം ദേവാ പമുദിതാതി.

൬൮൮. ദുതിയഗാഥായ സേളേന്തീതി മുഖേന ഉസ്സേളനസദ്ദം മുഞ്ചന്തി. ഗായന്തി നാനാവിധാനി ഗീതാനി, വാദയന്തി അട്ഠസട്ഠി തൂരിയസഹസ്സാനി, ഫോടേന്തീതി അപ്ഫോടേന്തി. പുച്ഛാമി വോഹന്തി അത്തനാ ആവജ്ജേത്വാ ഞാതും സമത്ഥോപി തേസം വചനം സോതുകാമതായ പുച്ഛതി. മേരുമുദ്ധവാസിനേതി സിനേരുമുദ്ധനി വസന്തേ. സിനേരുസ്സ ഹി ഹേട്ഠിമതലേ ദസയോജനസഹസ്സം അസുരഭവനം, മജ്ഝിമതലേ ദ്വിസഹസ്സപരിത്തദീപപരിവാരാ ചത്താരോ മഹാദീപാ, ഉപരിമതലേ ദസയോജനസഹസ്സം താവതിംസഭവനം. തസ്മാ ദേവാ ‘‘മേരുമുദ്ധവാസിനോ’’തി വുച്ചന്തി. മാരിസാതി ദേവേ ആമന്തേതി, നിദുക്ഖാ നിരാബാധാതി വുത്തം ഹോതി.

൬൮൯. അഥസ്സ തമത്ഥം ആരോചേന്തേഹി ദേവേഹി വുത്തായ തതിയഗാഥായ ബോധിസത്തോതി ബുജ്ഝനകസത്തോ, സമ്മാസമ്ബോധിം ഗന്തും അരഹോ സത്തോ രതനവരോതി വരരതനഭൂതോ. തേനമ്ഹ തുട്ഠാതി തേന കാരണേന മയം തുട്ഠാ. സോ ഹി ബുദ്ധത്തം പത്വാ തഥാ ധമ്മം ദേസേസ്സതി, യഥാ മയഞ്ച അഞ്ഞേ ച ദേവഗണാ സേക്ഖാസേക്ഖഭൂമിം പാപുണിസ്സാമ. മനുസ്സാപിസ്സ ധമ്മം സുത്വാ യേ ന സക്ഖിസ്സന്തി പരിനിബ്ബാതും, തേ ദാനാദീനി കത്വാ ദേവലോകേ പരിപൂരേസ്സന്തീതി അയം കിര നേസം അധിപ്പായോ. തത്ഥ ‘‘തുട്ഠാ കല്യരൂപാ’’തി കിഞ്ചാപി ഇദം പദദ്വയം അത്ഥതോ അഭിന്നം, തഥാപി ‘‘കിമബ്ഭുതം ദട്ഠു മരൂ പമോദിതാ, കിം ദേവസങ്ഘോ അതിരിവ കല്യരൂപോ’’തി ഇമസ്സ പഞ്ഹദ്വയസ്സ വിസ്സജ്ജനത്ഥം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൬൯൦. ഇദാനി യേന അധിപ്പായേന ബോധിസത്തേ ജാതേ തുട്ഠാ അഹേസും, തം ആവികരോന്തേഹി വുത്തായ ചതുത്ഥഗാഥായ സത്തഗ്ഗഹണേന ദേവമനുസ്സഗ്ഗഹണം, പജാഗഹണേന സേസഗതിഗ്ഗഹണം. ഏവം ദ്വീഹി പദേഹി പഞ്ചസുപി ഗതീസു സേട്ഠഭാവം ദസ്സേതി. തിരച്ഛാനാപി ഹി സീഹാദയോ അസന്താസാദിഗുണയുത്താ, തേപി അയമേവ അതിസേതി. തസ്മാ ‘‘പജാനമുത്തമോ’’തി വുത്തോ. ദേവമനുസ്സേസു പന യേ അത്തഹിതായ പടിപന്നാദയോ ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ, തേസു ഉഭയഹിതപടിപന്നോ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ അയം, നരേസു ച ഉസഭസദിസത്താ നരാസഭോ. തേനസ്സ ഥുതിം ഭണന്താ ഇദമ്പി പദദ്വയമാഹംസു.

൬൯൧. പഞ്ചമഗാഥായ തം സദ്ദന്തി തം ദേവേഹി വുത്തവചനസദ്ദം. അവസരീതി ഓതരി. തദ ഭവനന്തി തദാ ഭവനം.

൬൯൨. ഛട്ഠഗാഥായ തതോതി അസിതസ്സ വചനതോ അനന്തരം. ഉക്കാമുഖേവാതി ഉക്കാമുഖേ ഏവ, മൂസാമുഖേതി വുത്തം ഹോതി. സുകുസലസമ്പഹട്ഠന്തി സുകുസലേന സുവണ്ണകാരേന സങ്ഘട്ടിതം, സങ്ഘട്ടേന്തേന താപിതന്തി അധിപ്പായോ. ദദ്ദല്ലമാനന്തി വിജ്ജോതമാനം. അസിതവ്ഹയസ്സാതി അസിതനാമസ്സ ദുതിയേന നാമേന കണ്ഹദേവിലസ്സ ഇസിനോ.

൬൯൩. സത്തമഗാഥായ താരാസഭം വാതി താരാനം ഉസഭസദിസം, ചന്ദന്തി അധിപ്പായോ. വിസുദ്ധന്തി അബ്ഭാദിഉപക്കിലേസരഹിതം. സരദരിവാതി സരദേ ഇവ. ആനന്ദജാതോതി സവനമത്തേനേവ ഉപ്പന്നായ പീതിയാ പീതിജാതോ. അലത്ഥ പീതിന്തി ദിസ്വാ പുനപി പീതിം ലഭി.

൬൯൪. തതോ പരം ബോധിസത്തസ്സ ദേവേഹി സദാ പയുജ്ജമാനസക്കാരദീപനത്ഥം വുത്തഅട്ഠമഗാഥായ അനേകസാഖന്തി അനേകസലാകം. സഹസ്സമണ്ഡലന്തി രത്തസുവണ്ണമയസഹസ്സമണ്ഡലയുത്തം. ഛത്തന്തി ദിബ്ബസേതച്ഛത്തം. വീതിപതന്തീതി സരീരം ബീജമാനാ പതനുപ്പതനം കരോന്തി.

൬൯൫. നവമഗാഥായ ജടീതി ജടിലോ. കണ്ഹസിരിവ്ഹയോതി കണ്ഹസദ്ദേന ച സിരിസദ്ദേന ച അവ്ഹയമാനോ. തം കിര ‘‘സിരികണ്ഹോ’’തിപി അവ്ഹയന്തി ആമന്തേന്തി, ആലപന്തീതി വുത്തം ഹോതി. പണ്ഡുകമ്ബലേതി രത്തകമ്ബലേ. അധികാരതോ ചേത്ഥ ‘‘കുമാര’’ന്തി വത്തബ്ബം, പാഠസേസോ വാ കാതബ്ബോ. പുരിമഗാഥായ ച അഹത്ഥപാസഗതം സന്ധായ ‘‘ദിസ്വാ’’തി വുത്തം. ഇധ പന ഹത്ഥപാസഗതം പടിഗ്ഗഹണത്ഥം ഉപനീതം, തസ്മാ പുന വചനം ‘‘ദിസ്വാ’’തി. പുരിമം വാ ദസ്സനപീതിലാഭാപേക്ഖം ഗാഥാവസാനേ ‘‘വിപുലമലത്ഥ പീതി’’ന്തി വചനതോ, ഇദം പടിഗ്ഗഹാപേക്ഖം അവസാനേ ‘‘സുമനോ പടിഗ്ഗഹേ’’തി വചനതോ. പുരിമഞ്ച കുമാരസമ്ബന്ധമേവ, ഇദം സേതച്ഛത്തസമ്ബന്ധമ്പി. ദിസ്വാതി സതസഹസ്സഗ്ഘനകേ ഗന്ധാരരത്തകമ്ബലേ സുവണ്ണനിക്ഖം വിയ കുമാരം ‘‘ഛത്തം മരൂ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരം സേതച്ഛത്തം ധാരിയന്തം മുദ്ധനി ദിസ്വാ. കേചി പന ‘‘ഇദം മാനുസകം ഛത്തം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി ഭണന്തി. യഥേവ ഹി ദേവാ, ഏവം മനുസ്സാപി ഛത്തചാമരമോരഹത്ഥതാലവണ്ടവാളബീജനിഹത്ഥാ മഹാപുരിസം ഉപഗച്ഛന്തീതി. ഏവം സന്തേപി ന തസ്സ വചനേന കോചിപി അതിസയോ അത്ഥി, തസ്മാ യഥാവുത്തമേവ സുന്ദരം. പടിഗ്ഗഹേതി ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പടിഗ്ഗഹേസി. ഇസിം കിര വന്ദാപേതും കുമാരം ഉപനേസും. അഥസ്സ പാദാ പരിവത്തിത്വാ ഇസിസ്സ മത്ഥകേ പതിട്ഠഹിംസു. സോ തമ്പി അച്ഛരിയം ദിസ്വാ ഉദഗ്ഗചിത്തോ സുമനോ പടിഗ്ഗഹേസി.

൬൯൬. ദസമഗാഥായം ജിഗീസകോതി ജിഗീസന്തോ മഗ്ഗന്തോ പരിയേസന്തോ, ഉപപരിക്ഖന്തോതി വുത്തം ഹോതി. ലക്ഖണമന്തപാരഗൂതി ലക്ഖണാനം വേദാനഞ്ച പാരം ഗതോ. അനുത്തരായന്തി അനുത്തരോ അയം. സോ കിര അത്തനോ അഭിമുഖാഗതേസു മഹാസത്തസ്സ പാദതലേസു ചക്കാനി ദിസ്വാ തദനുസാരേന സേസലക്ഖണാനി ജിഗീസന്തോ സബ്ബം ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധായം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഏവമാഹ.

൬൯൭. ഏകാദസായം അഥത്തനോ ഗമനന്തി പടിസന്ധിവസേന അരൂപഗമനം. അകല്യരൂപോ ഗളയതി അസ്സുകാനീതി തം അത്തനോ അരൂപൂപപത്തിം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘ന ദാനാഹം അസ്സ ധമ്മദേസനം സോതും ലച്ഛാമീ’’തി അതുട്ഠരൂപോ ബലവസോകാഭിഭവേന ദോമനസ്സജാതോ ഹുത്വാ അസ്സൂനി പാതേതി ഗളയതി. ‘‘ഗരയതീ’’തിപി പാഠോ. യദി പനേസ രൂപഭവേ ചിത്തം നമേയ്യ, കിം തത്ഥ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യ, യേനേവം രോദതീതി? ന ന ഉപ്പജ്ജേയ്യ, അകുസലതായ പനേതം വിധിം ന ജാനാതി. ഏവം സന്തേപി ദോമനസ്സുപ്പത്തിയേവസ്സ അയുത്താ സമാപത്തിലാഭേന വിക്ഖമ്ഭിതത്താതി ചേ? ന, വിക്ഖമ്ഭിതത്താ ഏവ. മഗ്ഗഭാവനായ സമുച്ഛിന്നാ ഹി കിലേസാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, സമാപത്തിലാഭീനം പന ബലവപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പന്നേ കിലേസേ പരിഹീനജ്ഝാനത്താ കുതസ്സ അരൂപഗമനന്തി ചേ? അപ്പകസിരേന പുനാധിഗമതോ. സമാപത്തിലാഭിനോ ഹി ഉപ്പന്നേ കിലേസേ ബലവവീതിക്കമം അനാപജ്ജന്താ വൂപസന്തമത്തേയേവ കിലേസവേഗേ പുന തം വിസേസം അപ്പകസിരേനേവാധിഗച്ഛന്തി, ‘‘പരിഹീനവിസേസാ ഇമേ’’തിപി ദുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോന്തി, താദിസോ ച ഏസോ. നോ ചേ കുമാരേ ഭവിസ്സതി അന്തരായോതി ന ഭവിസ്സതി നു ഖോ ഇമസ്മിം കുമാരേ അന്തരായോ.

൬൯൮. ദ്വാദസായം ന ഓരകായന്തി അയം ഓരകോ പരിത്തോ ന ഹോതി. ഉത്തരഗാഥായ വത്തബ്ബം ബുദ്ധഭാവം സന്ധായാഹ.

൬൯൯. തേരസായം സമ്ബോധിയഗ്ഗന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. തഞ്ഹി അവിപരീതഭാവേന സമ്മാ ബുജ്ഝനതോ സമ്ബോധി, കത്ഥചി ആവരണാഭാവേന സബ്ബഞാണുത്തമതോ ‘‘അഗ്ഗ’’ന്തി വുച്ചതി. ഫുസിസ്സതീതി പാപുണിസ്സതി. പരമവിസുദ്ധദസ്സീതി നിബ്ബാനദസ്സീ. തഞ്ഹി ഏകന്തവിസുദ്ധത്താ പരമവിസുദ്ധം. വിത്ഥാരികസ്സാതി വിത്ഥാരികം അസ്സ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സാസനം.

൭൦൦. ചുദ്ദസായം അഥന്തരാതി അന്തരായേവ അസ്സ, സമ്ബോധിപ്പത്തിതോ ഓരതോ ഏവാതി വുത്തം ഹോതി. ന സോസ്സന്തി ന സുണിസ്സം. അസമധുരസ്സാതി അസമവീരിയസ്സ. അട്ടോതി ആതുരോ. ബ്യസനം ഗതോതി സുഖവിനാസം പത്തോ. അഘാവീതി ദുക്ഖിതോ, സബ്ബം ദോമനസ്സുപ്പാദമേവ സന്ധായാഹ. ദോമനസ്സേന ഹി സോ ആതുരോ. തഞ്ചസ്സ സുഖബ്യസനതോ ബ്യസനം, സുഖവിനാസനതോതി വുത്തം ഹോതി. തേന ച സോ ചേതസികഅഘഭൂതേന അഘാവീ.

൭൦൧. പന്നരസായം വിപുലം ജനേത്വാനാതി വിപുലം ജനേത്വാ. അയമേവ വാ പാഠോ. നിഗ്ഗമാതി നിഗ്ഗതോ. ഏവം നിഗ്ഗതോ ച സോ ഭാഗിനേയ്യം സയന്തി സകം ഭാഗിനേയ്യം, അത്തനോ ഭഗിനിയാ പുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. സമാദപേസീതി അത്തനോ അപ്പായുകഭാവം ഞത്വാ കനിട്ഠഭഗിനിയാ ച പുത്തസ്സ നാലകസ്സ മാണവകസ്സ ഉപചിതപുഞ്ഞതം അത്തനോ ബലേന ഞത്വാ ‘‘വുഡ്ഢിപ്പത്തോ പമാദമ്പി ആപജ്ജേയ്യാ’’തി നം അനുകമ്പമാനോ ഭഗിനിയാ ഘരം ഗന്ത്വാ ‘‘കഹം നാലകോ’’തി. ‘‘ബഹി, ഭന്തേ, കീളതീ’’തി. ‘‘ആനേഥ ന’’ന്തി ആണാപേത്വാ തങ്ഖണംയേവ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബാജേത്വാ സമാദപേസി ഓവദി അനുസാസി. കഥം? ‘‘ബുദ്ധോതി ഘോസം…പേ… ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി സോളസമഗാഥമാഹ.

൭൦൨. തത്ഥ യദ പരതോതി യദാ പരതോ. ധമ്മമഗ്ഗന്തി പരമധമ്മസ്സ നിബ്ബാനസ്സ മഗ്ഗം, ധമ്മം വാ അഗ്ഗം സഹ പടിപദായ നിബ്ബാനം. തസ്മിന്തി തസ്സ സന്തികേ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സമണധമ്മം.

൭൦൩. സത്തരസായം താദിനാതി തസ്സണ്ഠിതേന, തസ്മിം സമയേ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേ സമാധിലാഭേ ച സതി വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസേന സമാഹിതചിത്തേന ചാതി അധിപ്പായോ. അനാഗതേ പരമവിസുദ്ധദസ്സിനാതി ‘‘അയം നാലകോ അനാഗതേ കാലേ ഭഗവതോ സന്തികേ പരമവിസുദ്ധം നിബ്ബാനം പസ്സിസ്സതീ’’തി ഏവം ദിട്ഠത്താ സോ ഇസി ഇമിനാ പരിയായേന ‘‘അനാഗതേ പരമവിസുദ്ധദസ്സീ’’തി വുത്തോ. തേന അനാഗതേ പരമവിസുദ്ധദസ്സിനാ. ഉപചിതപുഞ്ഞസഞ്ചയോതി പദുമുത്തരതോ പഭുതി കതപുഞ്ഞസഞ്ചയോ. പതിക്ഖന്തി ആഗമയമാനോ. പരിവസീതി പബ്ബജിത്വാ താപസവേസേന വസി. രക്ഖിതിന്ദ്രിയോതി രക്ഖിതസോതിന്ദ്രിയോ ഹുത്വാ. സോ കിര തതോ പഭുതി ഉദകേ ന നിമുജ്ജി ‘‘ഉദകം പവിസിത്വാ സോതിന്ദ്രിയം വിനാസേയ്യ, തതോ ധമ്മസ്സവനബാഹിരോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ.

൭൦൪. അട്ഠാരസായം സുത്വാന ഘോസന്തി സോ നാലകോ ഏവം പരിവസന്തോ അനുപുബ്ബേന ഭഗവതാ സമ്ബോധിം പത്വാ ബാരാണസിയം ധമ്മചക്കേ പവത്തിതേ തം ‘‘ഭഗവതാ ധമ്മചക്കം പവത്തിതം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ ഉപ്പന്നോ’’തിആദിനാ നയേന ജിനവരചക്കവത്തനേ പവത്തഘോസം അത്തനോ അത്ഥകാമാഹി ദേവതാഹി ആഗന്ത്വാ ആരോചിതം സുത്വാ. ഗന്ത്വാന ദിസ്വാ ഇസിനിസഭന്തി സത്താഹം ദേവതാഹി മോനേയ്യകോലാഹലേ കയിരമാനേ സത്തമേ ദിവസേ ഇസിപതനം ഗന്ത്വാ ‘‘നാലകോ ആഗമിസ്സതി, തസ്സ ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ ച അഭിസന്ധിനാ വരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നം ദിസ്വാ നിസഭസദിസം ഇസിനിസഭം ഭഗവന്തം. പസന്നോതി സഹ ദസ്സനേനേവ പസന്നചിത്തോ ഹുത്വാ. മോനേയ്യസേട്ഠന്തി ഞാണുത്തമം, മഗ്ഗഞാണന്തി വുത്തം ഹോതി. സമാഗതേ അസിതാവ്ഹയസ്സ സാസനേതി അസിതസ്സ ഇസിനോ ഓവാദകാലേ അനുപ്പത്തേ. തേന ഹി – ‘‘യദാ വിവരതി ധമ്മമഗ്ഗം, തദാ ഗന്ത്വാ സമയം പരിപുച്ഛമാനോ ചരസ്സു തസ്മിം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി അനുസിട്ഠോ, അയഞ്ച സോ കാലോ. തേന വുത്തം – ‘‘സമാഗതേ അസിതാവ്ഹയസ്സ സാസനേ’’തി. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

അയം താവ വത്ഥുഗാഥാവണ്ണനാ.

൭൦൫. പുച്ഛാഗാഥാദ്വയേ അഞ്ഞാതമേതന്തി വിദിതം മയാ ഏതം. യഥാതഥന്തി അവിപരീതം. കോ അധിപ്പായോ? യം അസിതോ ‘‘സമ്ബോധിയഗ്ഗം ഫുസിസ്സതായം കുമാരോ’’തി ഞത്വാ ‘‘ബുദ്ധോതി ഘോസം യദ പരതോ സുണോസി, സമ്ബോധിപ്പത്തോ വിവരതി ധമ്മമഗ്ഗ’’ന്തി മം അവച, തദേതം മയാ അസിതസ്സ വചനം അജ്ജ ഭഗവന്തം സക്ഖിം ദിസ്വാ ‘‘യഥാതഥമേവാ’’തി അഞ്ഞാതന്തി. തം തന്തി തസ്മാ തം. സബ്ബധമ്മാന പാരഗുന്തി ഹേമവതസുത്തേ വുത്തനയേന ഛഹി ആകാരേഹി. സബ്ബധമ്മാനം പാരഗതം.

൭൦൬. അനഗാരിയുപേതസ്സാതി അനഗാരിയം ഉപേതസ്സ, പബ്ബജിതസ്സാതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖാചരിയം ജിഗീസതോതി അരിയേഹി ആചിണ്ണം അനുപക്കിലിട്ഠം ഭിക്ഖാചരിയം പരിയേസമാനസ്സ. മോനേയ്യന്തി മുനീനം സന്തകം. ഉത്തമം പദന്തി ഉത്തമപടിപദം. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൭൦൭. അഥസ്സ ഏവം പുട്ഠോ ഭഗവാ ‘‘മോനേയ്യം തേ ഉപഞ്ഞിസ്സ’’ന്തിആദിനാ നയേന മോനേയ്യപടിപദം ബ്യാകാസി. തത്ഥ ഉപഞ്ഞിസ്സന്തി ഉപഞ്ഞാപേയ്യം, വിവരേയ്യം പഞ്ഞാപേയ്യന്തി അത്ഥോ. ദുക്കരം ദുരഭിസമ്ഭവന്തി കാതുഞ്ച ദുക്ഖം കയിരമാനഞ്ച സമ്ഭവിതും സഹിതും ദുക്ഖന്തി വുത്തം ഹോതി. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഹം തേ മോനേയ്യം പഞ്ഞാപേയ്യം, യദി നം കാതും വാ അഭിസമ്ഭോതും വാ സുഖം ഭവേയ്യ, ഏവം പന ദുക്കരം ദുരഭിസമ്ഭവം പുഥുജ്ജനകാലതോ പഭുതി കിലിട്ഠചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ പടിപജ്ജിതബ്ബതോ. തഥാ ഹി നം ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഏകോവ സാവകോ കരോതി ച സമ്ഭോതി ചാതി.

ഏവം ഭഗവാ മോനേയ്യസ്സ ദുക്കരഭാവം ദുരഭിസമ്ഭവതഞ്ച ദസ്സേന്തോ നാലകസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേത്വാ തമസ്സ വത്തുകാമോ ആഹ ‘‘ഹന്ദ തേ നം പവക്ഖാമി, സന്ഥമ്ഭസ്സു ദള്ഹോ ഭവാ’’തി. തത്ഥ ഹന്ദാതി ബ്യവസായത്ഥേ നിപാതോ. തേ നം പവക്ഖാമീതി തുയ്ഹം തം മോനേയ്യം പവക്ഖാമി. സന്ഥമ്ഭസ്സൂതി ദുക്കരകരണസമത്ഥേന വീരിയൂപത്ഥമ്ഭേന അത്താനം ഉപത്ഥമ്ഭയ. ദള്ഹോ ഭവാതി ദുരഭിസമ്ഭവസഹനസമത്ഥായ അസിഥിലപരക്കമതായ ഥിരോ ഹോതി. കിം വുത്തം ഹോതി? യസ്മാ ത്വം ഉപചിതപുഞ്ഞസമ്ഭാരോ, തസ്മാഹം ഏകന്തബ്യവസിതോവ ഹുത്വാ ഏവം ദുക്കരം ദുരഭിസമ്ഭവമ്പി സമാനം തുയ്ഹം തം മോനേയ്യം പവക്ഖാമി, സന്ഥമ്ഭസ്സു ദള്ഹോ ഭവാതി.

൭൦൮. ഏവം പരമസല്ലേഖം മോനേയ്യവത്തം വത്തുകാമോ നാലകം സന്ഥമ്ഭനേ ദള്ഹീഭാവേ ച നിയോജേത്വാ പഠമം താവ ഗാമൂപനിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമാനഭാഗ’’ന്തി ഉപഡ്ഢഗാഥമാഹ. തത്ഥ സമാനഭാഗന്തി സമഭാഗം ഏകസദിസം നിന്നാനാകരണം. അക്കുട്ഠവന്ദിതന്തി അക്കോസഞ്ച വന്ദനഞ്ച.

ഇദാനി യഥാ തം സമാനഭാഗം കയിരതി, തം ഉപായം ദസ്സേന്തോ ‘‘മനോപദോസ’’ന്തി ഉപഡ്ഢഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – അക്കുട്ഠോ മനോപദോസം രക്ഖേയ്യ, വന്ദിതോ സന്തോ അനുണ്ണതോ ചരേ, രഞ്ഞാപി വന്ദിതോ സമാനോ ‘‘മം വന്ദതീ’’തി ഉദ്ധച്ചം നാപജ്ജേയ്യ.

൭൦൯. ഇദാനി അരഞ്ഞൂപനിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉച്ചാവചാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – അരഞ്ഞസഞ്ഞിതേ ദായേപി ഇട്ഠാനിട്ഠവസേന ഉച്ചാവചാ നാനപ്പകാരാ ആരമ്മണാ നിച്ഛരന്തി, ചക്ഖാദീനം ആപാഥമാഗച്ഛന്തി, തേ ച ഖോ അഗ്ഗിസിഖൂപമാ പരിളാഹജനകട്ഠേന. യഥാ വാ ഡയ്ഹമാനേ വനേ അഗ്ഗിസിഖാ നാനപ്പകാരതായ ഉച്ചാവചാ നിച്ഛരന്തി, സധൂമാപി, വിധൂമാപി, നീലാപി, പീതാപി, രത്താപി, ഖുദ്ദകാപി, മഹന്താപി, ഏവം സീഹബ്യഗ്ഘമനുസ്സാമനുസ്സവിവിധവിഹങ്ഗവിരുതപുപ്ഫഫലപല്ലവാദിഭേദവസേന നാനപ്പകാരതായ ദായേ ഉച്ചാവചാ ആരമ്മണാ നിച്ഛരന്തി ഭിംസനകാപി, രജനീയാപി, ദോസനീയാപി, മോഹനീയാപി. തേനാഹ – ‘‘ഉച്ചാവചാ നിച്ഛരന്തി, ദായേ അഗ്ഗിസിഖൂപമാ’’തി. ഏവം നിച്ഛരന്തേസു ച ഉച്ചാവചേസു ആരമ്മണേസു യാ കാചി ഉയ്യാനവനചാരികം ഗതാ സമാനാ പകതിയാ വാ വനചാരിനിയോ കട്ഠഹാരികാദയോ രഹോഗതം ദിസ്വാ ഹസിതലപിതരുദിതദുന്നിവത്ഥാദീഹി നാരിയോ മുനിം പലോഭേന്തി, താ സു തം മാ പലോഭയും, താ നാരിയോ തം മാ പലോഭയും. യഥാ ന പലോഭേന്തി, തഥാ കരോഹീതി വുത്തം ഹോതി.

൭൧൦-൧൧. ഏവമസ്സ ഭഗവാ ഗാമേ ച അരഞ്ഞേ ച പടിപത്തിവിധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സീലസംവരം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിരതോ മേഥുനാ ധമ്മാ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ ഹിത്വാ കാമേ പരോപരേതി മേഥുനധമ്മതോ അവസേസേപി സുന്ദരേ ച അസുന്ദരേ ച പഞ്ച കാമഗുണേ ഹിത്വാ. തപ്പഹാനേന ഹി മേഥുനവിരതി സുസമ്പന്നാ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘ഹിത്വാ കാമേ പരോപരേ’’തി. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ‘‘അവിരുദ്ധോ’’തിആദീനി പന പദാനി ‘‘ന ഹനേയ്യ, ന ഘാതയേ’’തി ഏത്ഥ വുത്തായ പാണാതിപാതാവേരമണിയാ സമ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്താനി. തത്രായം സങ്ഖേപവണ്ണനാ – പരപക്ഖിയേസു പാണേസു അവിരുദ്ധോ, അത്തപക്ഖിയേസു അസാരത്തോ, സബ്ബേപി സതണ്ഹനിത്തണ്ഹതായ തസഥാവരേ പാണേ ജീവിതുകാമതായ അമരിതുകാമതായ സുഖകാമതായ ദുക്ഖപടികൂലതായ ച ‘‘യഥാ അഹം തഥാ ഏതേ’’തി അത്തസമാനതായ തേസു വിരോധം വിനേന്തോ തേനേവ പകാരേന ‘‘യഥാ ഏതേ തഥാ അഹ’’ന്തി പരേസം സമാനതായ ച അത്തനി അനുരോധം വിനേന്തോ ഏവം ഉഭയഥാപി അനുരോധവിരോധവിപ്പഹീനോ ഹുത്വാ മരണപടികൂലതായ അത്താനം ഉപമം കത്വാ പാണേസു യേ കേചി തസേ വാ ഥാവരേ വാ പാണേ ന ഹനേയ്യ സാഹത്ഥികാദീഹി പയോഗേഹി, ന ഘാതയേ ആണത്തികാദീഹീതി.

൭൧൨. ഏവമസ്സ മേഥുനവിരതിപാണാതിപാതവിരതിമുഖേന സങ്ഖേപതോ പാതിമോക്ഖസംവരസീലം വത്വാ ‘‘ഹിത്വാ കാമേ’’തിആദീഹി ഇന്ദ്രിയസംവരഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആജീവപാരിസുദ്ധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹിത്വാ ഇച്ഛഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യായം തണ്ഹാ ഏകം ലദ്ധാ ദുതിയം ഇച്ഛതി, ദ്വേ ലദ്ധാ തതിയം, സതസഹസ്സം ലദ്ധാ തദുത്തരിമ്പി ഇച്ഛതീതി ഏവം അപ്പടിലദ്ധവിസയം ഇച്ഛനതോ ‘‘ഇച്ഛാ’’തി വുച്ചതി, യോ ചായം പടിലദ്ധവിസയലുബ്ഭനോ ലോഭോ. തം ഹിത്വാ ഇച്ഛഞ്ച ലോഭഞ്ച യത്ഥ സത്തോ പുഥുജ്ജനോ, യസ്മിം ചീവരാദിപച്ചയേ തേഹി ഇച്ഛാലോഭേഹി പുഥുജ്ജനോ സത്തോ ലഗ്ഗോ പടിബദ്ധോ തിട്ഠതി, തത്ഥ തം ഉഭയമ്പി ഹിത്വാ പച്ചയത്ഥം ആജീവപാരിസുദ്ധിം അവിരോധേന്തോ ഞാണചക്ഖുനാ ചക്ഖുമാ ഹുത്വാ ഇമം മോനേയ്യപടിപദം പടിപജ്ജേയ്യ. ഏവഞ്ഹി പടിപന്നോ തരേയ്യ നരകം ഇമം, ദുപ്പൂരണട്ഠേന നരകസഞ്ഞിതം മിച്ഛാജീവഹേതുഭൂതം ഇമം പച്ചയതണ്ഹം തരേയ്യ, ഇമായ വാ പടിപദായ തരേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി.

൭൧൩. ഏവം പച്ചയതണ്ഹാപഹാനമുഖേന ആജീവപാരിസുദ്ധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാമുഖേന പച്ചയപരിഭോഗസീലം തദനുസാരേന ച യാവ അരഹത്തപ്പത്തി, താവ പടിപദം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഊനൂദരോ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ധമ്മേന സമേന ലദ്ധേസു ഇതരീതരചീവരാദീസു പച്ചയേസു ആഹാരം താവ ആഹാരേന്തോ –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩) –

വുത്തനയേന ഊനഉദരോ അസ്സ, ന വാതഭരിതഭസ്താ വിയ ഉദ്ധുമാതുദരോ, ഭത്തസമ്മദപച്ചയാ ഥിനമിദ്ധം പരിഹരേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ഊനൂദരോ ഹോന്തോപി ച മിതാഹാരോ അസ്സ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ, ‘‘നേവ ദവായാ’’തിആദിനാ പച്ചവേക്ഖണേന ഗുണതോ ദോസതോ ച പരിച്ഛിന്നാഹാരോ. ഏവം മിതാഹാരോ സമാനോപി പച്ചയധുതങ്ഗപരിയത്തിഅധിഗമവസേന ചതുബ്ബിധായ അപ്പിച്ഛതായ അപ്പിച്ഛോ അസ്സ. ഏകംസേന ഹി മോനേയ്യപടിപദം പടിപന്നേന ഭിക്ഖുനാ ഏവം അപ്പിച്ഛേന ഭവിതബ്ബം. തത്ഥ ഏകേകസ്മിം പച്ചയേ തീഹി സന്തോസേഹി സന്തുസ്സനാ പച്ചയപ്പിച്ഛതാ. ധുതങ്ഗധരസ്സേവ സതോ ‘‘ധുതവാതി മം പരേ ജാനന്തൂ’’തി അനിച്ഛനതാ ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛതാ. ബഹുസ്സുതസ്സേവ സതോ ‘‘ബഹുസ്സുതോതി മം പരേ ജാനന്തൂ’’തി അനിച്ഛനതാ പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛതാ മജ്ഝന്തികത്ഥേരസ്സ വിയ. അധിഗമസമ്പന്നസ്സേവ സതോ ‘‘അധിഗതോ അയം കുസലം ധമ്മന്തി മം പരേ ജാനന്തൂ’’തി അനിച്ഛനതാ അധിഗമപ്പിച്ഛതാ. സാ ച അരഹത്താധിഗമതോ ഓരം വേദിതബ്ബാ. അരഹത്താധിഗമത്ഥഞ്ഹി അയം പടിപദാതി. ഏവം അപ്പിച്ഛോപി ച അരഹത്തമഗ്ഗേന തണ്ഹാലോലുപ്പം ഹിത്വാ അലോലുപോ അസ്സ. ഏവം അലോലുപോ ഹി സദാ ഇച്ഛായ നിച്ഛാതോ അനിച്ഛോ ഹോതി നിബ്ബുതോ, യായ ഇച്ഛായ ഛാതാ ഹോന്തി സത്താ ഖുപ്പിപാസാതുരാ വിയ അതിത്താ, തായ ഇച്ഛായ അനിച്ഛോ ഹോതി അനിച്ഛത്താ ച നിച്ഛാതോ ഹോതി അനാതുരോ പരമതിത്തിപ്പത്തോ. ഏവം നിച്ഛാതത്താ നിബ്ബുതോ ഹോതി വൂപസന്തസബ്ബകിലേസപരിളാഹോതി ഏവമേത്ഥ ഉപ്പടിപാടിയാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൭൧൪. ഏവം യാവ അരഹത്തപ്പത്തി, താവപടിപദം കഥേത്വാ ഇദാനി തം പടിപദം പടിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അരഹത്തപ്പത്തിനിട്ഠം ധുതങ്ഗസമാദാനം സേനാസനവത്തഞ്ച കഥേന്തോ ‘‘സ പിണ്ഡചാര’’ന്തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ സ പിണ്ഡചാരം ചരിത്വാതി സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖം ചരിത്വാ ഭത്തകിച്ചം വാ കത്വാ. വനന്തമഭിഹാരയേതി അപപഞ്ചിതോ ഗിഹിപപഞ്ചേന വനം ഏവ ഗച്ഛേയ്യ. ഉപട്ഠിതോ രുക്ഖമൂലസ്മിന്തി രുക്ഖമൂലേ ഠിതോ വാ ഹുത്വാ. ആസനൂപഗതോതി ആസനം ഉപഗതോ വാ ഹുത്വാ, നിസിന്നോതി വുത്തം ഹോതി. മുനീതി മോനേയ്യപടിപദം പടിപന്നോ. ഏത്ഥ ച ‘‘പിണ്ഡചാരം ചരിത്വാ’’തി ഇമിനാ പിണ്ഡപാതികങ്ഗം വുത്തം. യസ്മാ പന ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികോ സപദാനചാരീ ഏകാസനികോ പത്തപിണ്ഡികോ ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ ച ഹോതിയേവ, തേചീവരികപംസുകൂലമ്പി ച സമാദിയതേവ, തസ്മാ ഇമാനിപി ഛ വുത്താനേവ ഹോന്തി. ‘‘വനന്തമഭിഹാരയേ’’തി ഇമിനാ പന ആരഞ്ഞികങ്ഗം വുത്തം, ‘‘ഉപട്ഠിതോ രുക്ഖമൂലസ്മി’’ന്തി ഇമിനാ രുക്ഖമൂലികങ്ഗം, ‘‘ആസനൂപഗതോ’’തി ഇമിനാ നേസജ്ജികങ്ഗം. യഥാക്കമം പന ഏതേസം അനുലോമത്താ അബ്ഭോകാസികയഥാസന്ഥതികസോസാനികങ്ഗാനി വുത്താനിയേവ ഹോന്തീതി ഏവമേതായ ഗാഥായ തേരസ ധുതങ്ഗാനി നാലകത്ഥേരസ്സ കഥേസി.

൭൧൫. സ ഝാനപസുതോ ധീരോതി സോ അനുപ്പന്നസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദനേന ഉപ്പന്നസ്സ ആവജ്ജനസമാപജ്ജനാധിട്ഠാനവുട്ഠാനപച്ചവേക്ഖണേഹി ച ഝാനേസു പസുതോ അനുയുത്തോ. ധീരോതി ധിതിസമ്പന്നോ. വനന്തേ രമിതോ സിയാതി വനേ അഭിരതോ സിയാ, ഗാമന്തസേനാസനേ നാഭിരമേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ഝായേഥ രുക്ഖമൂലസ്മിം, അത്താനമഭിതോസയന്തി ന കേവലം ലോകിയജ്ഝാനപസുതോയേവ സിയാ, അപിച ഖോ തസ്മിംയേവ രുക്ഖമൂലേ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിസമ്പയുത്തേന ലോകുത്തരജ്ഝാനേനാപി അത്താനം അതീവ തോസേന്തോ ഝായേഥ. പരമസ്സാസപ്പത്തിയാ ഹി ലോകുത്തരജ്ഝാനേനേവ ചിത്തം അതീവ തുസ്സതി, ന അഞ്ഞേന. തേനാഹ – ‘‘അത്താനമഭിതോസയ’’ന്തി. ഏവമിമായ ഗാഥായ ഝാനപസുതതായ വനന്തസേനാസനാഭിരതിം അരഹത്തഞ്ച കഥേസി.

൭൧൬. ഇദാനി യസ്മാ ഇമം ധമ്മദേസനം സുത്വാ നാലകത്ഥേരോ വനന്തമഭിഹാരേത്വാ നിരാഹാരോപി പടിപദാപൂരണേ അതീവ ഉസ്സുക്കോ അഹോസി, നിരാഹാരേന ച സമണധമ്മം കാതും ന സക്കാ. തഥാ കരോന്തസ്സ ഹി ജീവിതം നപ്പവത്തതി, കിലേസേ പന അനുപ്പാദേന്തേന ആഹാരോ പരിയേസിതബ്ബോ, അയമേത്ഥ ഞായോ. തസ്മാ തസ്സ ഭഗവാ അപരാപരേസുപി ദിവസേസു പിണ്ഡായ ചരിതബ്ബം, കിലേസാ പന ന ഉപ്പാദേതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം അരഹത്തപ്പത്തിനിട്ഠംയേവ ഭിക്ഖാചാരവത്തം കഥേന്തോ ‘‘തതോ രത്യാ വിവസാനേ’’തിആദികാ ഛ ഗാഥായോ അഭാസി. തത്ഥ തതോതി ‘‘സ പിണ്ഡചാരം ചരിത്വാ, വനന്തമഭിഹാരയേ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപിണ്ഡചാരവനന്താഭിഹാരതോ ഉത്തരിപി. രത്യാ വിവസാനേതി രത്തിസമതിക്കമേ, ദുതിയദിവസേതി വുത്തം ഹോതി. ഗാമന്തമഭിഹാരയേതി ആഭിസമാചാരികവത്തം കത്വാ യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ, താവ വിവേകമനുബ്രൂഹേത്വാ ഗതപച്ചാഗതവത്തേ വുത്തനയേന കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തോ ഗാമം ഗച്ഛേയ്യ. അവ്ഹാനം നാഭിനന്ദേയ്യാതി ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഘരേ ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി നിമന്തനം, ‘‘ദേതി നു ഖോ ന ദേതി നു ഖോ സുന്ദരം നു ഖോ ദേതി അസുന്ദരം നു ഖോ ദേതീ’’തി ഏവരൂപം വിതക്കം ഭോജനഞ്ച പടിപദാപൂരകോ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദേയ്യ, നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. യദി പന ബലക്കാരേന പത്തം ഗഹേത്വാ പൂരേത്വാ ദേന്തി, പരിഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മോ കാതബ്ബോ, ധുതങ്ഗം ന കുപ്പതി, തദുപാദായ പന തം ഗാമം ന പവിസിതബ്ബം. അഭിഹാരഞ്ച ഗാമതോതി സചേ ഗാമം പവിട്ഠസ്സ പാതിസതേഹിപി ഭത്തം അഭിഹരന്തി, തമ്പി നാഭിനന്ദേയ്യ, തതോ ഏകസിത്ഥമ്പി നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, അഞ്ഞദത്ഥു ഘരപടിപാടിയാ പിണ്ഡപാതമേവ ചരേയ്യാതി.

൭൧൭. ന മുനീ ഗാമമാഗമ്മ, കുലേസു സഹസാ ചരേതി സോ ച മോനത്ഥായ പടിപന്നകോ മുനി ഗാമം ഗതോ സമാനോ കുലേസു സഹസാ ന ചരേ, സഹസോകിതാദിഅനനുലോമികം ഗിഹിസംസഗ്ഗം ന ആപജ്ജേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ഘാസേസനം ഛിന്നകഥോ, ന വാചം പയുതം ഭണേതി ഛിന്നകഥോ വിയ ഹുത്വാ ഓഭാസപരികഥാനിമിത്തവിഞ്ഞത്തിപയുത്തം ഘാസേസനവാചം ന ഭണേയ്യ. സചേ ആകങ്ഖേയ്യ, ഗിലാനോ സമാനോ ഗേലഞ്ഞപടിബാഹനത്ഥായ ഭണേയ്യ. സേനാസനത്ഥായ വാ വിഞ്ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഓഭാസപരികഥാനിമിത്തപയുത്തം, അവസേസപച്ചയത്ഥായ പന അഗിലാനോ നേവ കിഞ്ചി ഭണേയ്യാതി.

൭൧൮-൯. അലത്ഥം യദിദന്തി ഇമിസ്സാ പന ഗാഥായ അയമത്ഥോ – ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ അപ്പമത്തകേപി കിസ്മിഞ്ചി ലദ്ധേ ‘‘അലത്ഥം യം ഇദം സാധൂ’’തി ചിന്തേത്വാ അലദ്ധേ ‘‘നാലത്ഥം കുസല’’ന്തി തമ്പി ‘‘സുന്ദര’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഉഭയേനേവ ലാഭാലാഭേന സോ താദീ നിബ്ബികാരോ ഹുത്വാ രുക്ഖംവുപനിവത്തതി, യഥാപി പുരിസോ ഫലഗവേസീ രുക്ഖം ഉപഗമ്മ ഫലം ലദ്ധാപി അലദ്ധാപി അനനുനീതോ അപ്പടിഹതോ മജ്ഝത്തോയേവ ഹുത്വാ ഗച്ഛതി, ഏവം കുലം ഉപഗമ്മ ലാഭം ലദ്ധാപി അലദ്ധാപി മജ്ഝത്തോവ ഹുത്വാ ഗച്ഛതീതി. സ പത്തപാണീ തി ഗാഥാ ഉത്താനത്ഥാവ.

൭൨൦. ഉച്ചാവചാതി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ – ഏവം ഭിക്ഖാചാരവത്തസമ്പന്നോ ഹുത്വാപി താവതകേനേവ തുട്ഠിം അനാപജ്ജിത്വാ പടിപദം ആരോധേയ്യ. പടിപത്തിസാരഞ്ഹി സാസനം. സാ ചായം ഉച്ചാവചാ…പേ… മുതന്തി. തസ്സത്ഥോ – സാ ചായം മഗ്ഗപടിപദാ ഉത്തമനിഹീനഭേദതോ ഉച്ചാവചാ ബുദ്ധസമണേന പകാസിതാ. സുഖാപടിപദാ ഹി ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ഉച്ചാ, ദുക്ഖാപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ അവചാ. ഇതരാ ദ്വേ ഏകേനങ്ഗേന ഉച്ചാ, ഏകേന അവചാ. പഠമാ ഏവ വാ ഉച്ചാ, ഇതരാ തിസ്സോപി അവചാ. തായ ചേതായ ഉച്ചായ അവചായ വാ പടിപദായ ന പാരം ദിഗുണം യന്തി. ‘‘ദുഗുണ’’ന്തി വാ പാഠോ, ഏകമഗ്ഗേന ദ്വിക്ഖത്തും നിബ്ബാനം ന യന്തീതി അത്ഥോ. കസ്മാ? യേന മഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേസം പുന അപ്പഹാതബ്ബതോ. ഏതേന പരിഹാനധമ്മാഭാവം ദീപേതി. നയിദം ഏകഗുണം മുതന്തി തഞ്ച ഇദം പാരം ഏകക്ഖത്തുംയേവ ഫുസനാരഹമ്പി ന ഹോതി. കസ്മാ? ഏകേന മഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസപ്പഹാനാഭാവതോ. ഏതേന ഏകമഗ്ഗേനേവ അരഹത്താഭാവം ദീപേതി.

൭൨൧. ഇദാനി പടിപദാനിസംസം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്സ ച വിസതാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്സ ച ഏവം പടിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ തായ പടിപദായ പഹീനത്താ അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതഭാവേന വിസതത്താ വിസതാ തണ്ഹാ നത്ഥി, തസ്സ കിലേസസോതച്ഛേദേന ഛിന്നസോതസ്സ കുസലാകുസലപ്പഹാനേന കിച്ചാകിച്ചപ്പഹീനസ്സ രാഗജോ വാ ദോസജോ വാ അപ്പമത്തകോപി പരിളാഹോ ന വിജ്ജതീതി.

൭൨൨. ഇദാനി യസ്മാ ഇമാ ഗാഥായോ സുത്വാ നാലകത്ഥേരസ്സ ചിത്തം ഉദപാദി – ‘‘യദി ഏത്തകം മോനേയ്യം സുകരം ന ദുക്കരം, സക്കാ അപ്പകസിരേന പൂരേതു’’ന്തി, തസ്മാസ്സ ഭഗവാ ‘‘ദുക്കരമേവ മോനേയ്യ’’ന്തി ദസ്സേന്തോ പുന ‘‘മോനേയ്യം തേ ഉപഞ്ഞിസ്സ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപഞ്ഞിസ്സന്തി ഉപഞ്ഞാപേയ്യം, കഥയിസ്സന്തി വുത്തം ഹോതി. ഖുരധാരാ ഉപമാ അസ്സാതി ഖുരധാരൂപമോ. ഭവേതി ഭവേയ്യ. കോ അധിപ്പായോ? മോനേയ്യം പടിപന്നോ ഭിക്ഖു ഖുരധാരം ഉപമം കത്വാ പച്ചയേസു വത്തേയ്യ. യഥാ മധുദിദ്ധം ഖുരധാരം ലിഹന്തോ, ഛേദതോ, ജിവ്ഹം രക്ഖതി, ഏവം ധമ്മേന ലദ്ധേ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തോ ചിത്തം കിലേസുപ്പത്തിതോ രക്ഖേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. പച്ചയാ ഹി പരിസുദ്ധേന ഞായേന ലദ്ധുഞ്ച അനവജ്ജപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതുഞ്ച ന സുഖേന സക്കാതി ഭഗവാ പച്ചയനിസ്സിതമേവ ബഹുസോ ഭണതി. ജിവ്ഹായ താലുമാഹച്ച, ഉദരേ സഞ്ഞതോ സിയാതി ജിവ്ഹായ താലും ഉപ്പീളേത്വാപി രസതണ്ഹം വിനോദേന്തോ കിലിട്ഠേന മഗ്ഗേന ഉപ്പന്നപച്ചയേ അസേവന്തോ ഉദരേ സംയതോ സിയാ.

൭൨൩. അലീനചിത്തോ ച സിയാതി നിച്ചം കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ അട്ഠിതകാരിതായ അകുസീതചിത്തോ ച ഭവേയ്യ. ന ചാപി ബഹു ചിന്തയേതി ഞാതിജനപദാമരവിതക്കവസേന ച ബഹും ന ചിന്തേയ്യ. നിരാമഗന്ധോ അസിതോ, ബ്രഹ്മചരിയപരായണോതി നിക്കിലേസോ ച ഹുത്വാ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി കിസ്മിഞ്ചി ഭവേ അനിസ്സിതോ സിക്ഖാത്തയസകലസാസനബ്രഹ്മചരിയപരായണോ ഏവ ഭവേയ്യ.

൭൨൪-൫. ഏകാസനസ്സാതി വിവിത്താസനസ്സ. ആസനമുഖേന ചേത്ഥ സബ്ബഇരിയാപഥാ വുത്താ. യതോ സബ്ബഇരിയാപഥേസു ഏകീഭാവസ്സ സിക്ഖേയ്യാതി വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ഏകാസനസ്സാതി ച സമ്പദാനവചനമേതം. സമണൂപാസനസ്സ ചാതി സമണേഹി ഉപാസിതബ്ബസ്സ അട്ഠതിംസാരമ്മണഭാവനാനുയോഗസ്സ, സമണാനം വാ ഉപാസനഭൂതസ്സ അട്ഠതിംസാരമ്മണഭേദസ്സേവ. ഇദമ്പി സമ്പദാനവചനമേവ, ഉപാസനത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ച ഏകാസനേന കായവിവേകോ, സമണൂപാസനേന ചിത്തവിവേകോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏകത്തം മോനമക്ഖാതന്തി ഏവമിദം കായചിത്തവിവേകവസേന ‘‘ഏകത്തം മോന’’ന്തി അക്ഖാതം. ഏകോ ചേ അഭിരമിസ്സസീതി ഇദം പന ഉത്തരഗാഥാപേക്ഖം പദം, ‘‘അഥ ഭാഹിസി ദസദിസാ’’തി ഇമിനാ അസ്സ സമ്ബന്ധോ.

ഭാഹിസീതി ഭാസിസ്സസി പകാസേസ്സസി. ഇമം പടിപദം ഭാവേന്തോ സബ്ബദിസാസു കിത്തിയാ പാകടോ ഭവിസ്സസീതി വുത്തം ഹോതി. സുത്വാ ധീരാനന്തിആദീനം പന ചതുന്നം പദാനം അയമത്ഥോ – യേന ച കിത്തിഘോസേന ഭാഹിസി ദസദിസാ തം ധീരാനം ഝായീനം കാമചാഗിനം നിഘോസം സുത്വാ അഥ ത്വം തേന ഉദ്ധച്ചം അനാപജ്ജിത്വാ ഭിയ്യോ ഹിരിഞ്ച സദ്ധഞ്ച കരേയ്യാസി, തേന ഘോസേന ഹരായമാനോ ‘‘നിയ്യാനികപടിപദാ അയ’’ന്തി സദ്ധം ഉപ്പാദേത്വാ ഉത്തരി പടിപത്തിമേവ ബ്രൂഹേയ്യാസി. മാമകോതി ഏവഞ്ഹി സന്തേ മമ സാവകോ ഹോതീതി.

൭൨൬. തം നദീഹീതി യം തം മയാ ‘‘ഹിരിഞ്ച സദ്ധഞ്ച ഭിയ്യോ കുബ്ബേഥാ’’തി വദതാ ‘‘ഉദ്ധച്ചം ന കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം ഇമിനാ നദീനിദസ്സനേനാപി ജാനാഥ, തബ്ബിപരിയായഞ്ച സോബ്ഭേസു ച പദരേസുച ജാനാഥ. സോബ്ഭേസൂതി മാതികാസു. പദരേസൂതി ദരീസു. കഥം? സണന്താ യന്തി കുസോബ്ഭാ, തുണ്ഹീ യന്തി മഹോദധീതി. കുസോബ്ഭാ ഹി സോബ്ഭപദരാദിഭേദാ സബ്ബാപി കുന്നദിയോ സണന്താ സദ്ദം കരോന്താ ഉദ്ധതാ ഹുത്വാ യന്തി, ഗങ്ഗാദിഭേദാ പന മഹാനദിയോ തുണ്ഹീ യന്തി, ഏവം ‘‘മോനേയ്യം പൂരേമീ’’തി ഉദ്ധതോ ഹോതി അമാമകോ, മാമകോ പന ഹിരിഞ്ച സദ്ധഞ്ച ഉപ്പാദേത്വാ നീചചിത്തോവ ഹോതി.

൭൨൭-൯. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – യദൂനകം…പേ… പണ്ഡിതോതി. തത്ഥ സിയാ – സചേ അഡ്ഢകുമ്ഭൂപമോ ബാലോ സണന്തതായ, രഹദോ പൂരോവ പണ്ഡിതോ സന്തതായ, അഥ കസ്മാ ബുദ്ധസമണോ ഏവം ധമ്മദേസനാബ്യാവടോ ഹുത്വാ ബഹും ഭാസതീതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധേന ‘‘യം സമണോ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യം ബുദ്ധസമണോ ബഹും ഭാസതി ഉപേതം അത്ഥസഞ്ഹിതം, അത്ഥുപേതം ധമ്മുപേതഞ്ച ഹിതേന ച സംഹിതം, തം ന ഉദ്ധച്ചേന, അപിച ഖോ ജാനം സോ ധമ്മം ദേസേതി ദിവസമ്പി ദേസേന്തോ നിപ്പപഞ്ചോവ ഹുത്വാ. തസ്സ ഹി സബ്ബം വചീകമ്മം ഞാണാനുപരിവത്തി. ഏവം ദേസേന്തോ ച ‘‘ഇദമസ്സ ഹിതം ഇദമസ്സ ഹിത’’ന്തി നാനപ്പകാരതോ ജാനം സോ ബഹു ഭാസതി, ന കേവലം ബഹുഭാണിതായ. അവസാനഗാഥായ സമ്ബന്ധോ – ഏവം താവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സമന്നാഗതോ ബുദ്ധസമണോ ജാനം സോ ധമ്മം ദേസേതി, ജാനം സോ ബഹു ഭാസതി. തേന ദേസിതം പന ധമ്മം നിബ്ബേധഭാഗിയേനേവ ഞാണേന യോ ച ജാനം സംയതത്തോ, ജാനം ന ബഹു ഭാസതി, സ മുനി മോനമരഹതി, സ മുനി മോനമജ്ഝഗാതി. തസ്സത്ഥോ – തം ധമ്മം ജാനന്തോ സംയതത്തോ ഗുത്തചിത്തോ ഹുത്വാ യം ഭാസിതം സത്താനം ഹിതസുഖാവഹം ന ഹോതി, തം ജാനം ന ബഹു ഭാസതി. സോ ഏവംവിധോ മോനത്ഥം പടിപന്നകോ മുനി മോനേയ്യപടിപദാസങ്ഖാതം മോനം അരഹതി. ന കേവലഞ്ച അരഹതിയേവ, അപിച ഖോ പന സ മുനി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം മോനം അജ്ഝഗാ ഇച്ചേവ വേദിതബ്ബോതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

തം സുത്വാ നാലകത്ഥേരോ തീസു ഠാനേസു അപ്പിച്ഛോ അഹോസി ദസ്സനേ സവനേ പുച്ഛായാതി. സോ ഹി ദേസനാപരിയോസാനേ പസന്നചിത്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ വനം പവിട്ഠോ, പുന ‘‘അഹോ വതാഹം ഭഗവന്തം പസ്സേയ്യ’’ന്തി ലോലഭാവം ന ജനേസി. അയമസ്സ ദസ്സനേ അപ്പിച്ഛതാ. തഥാ ‘‘അഹോ വതാഹം പുന ധമ്മദേസനം സുണേയ്യ’’ന്തി ലോലഭാവം ന ജനേസി. അയമസ്സ സവനേ അപ്പിച്ഛതാ. തഥാ ‘‘അഹോ വതാഹം പുന മോനേയ്യപടിപദം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി ലോലഭാവം ന ജനേസി. അയമസ്സ പുച്ഛായ അപ്പിച്ഛതാ.

സോ ഏവം അപ്പിച്ഛോ സമാനോ പബ്ബതപാദം പവിസിത്വാ ഏകവനസണ്ഡേ ദ്വേ ദിവസാനി ന വസി, ഏകരുക്ഖമൂലേ ദ്വേ ദിവസാനി ന നിസീദി, ഏകഗാമേ ദ്വേ ദിവസാനി പിണ്ഡായ ന പാവിസി. ഇതി വനതോ വനം, രുക്ഖതോ രുക്ഖം, ഗാമതോ ഗാമം ആഹിണ്ഡന്തോ അനുരൂപപടിപദം പടിപജ്ജിത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠാസി. അഥ യസ്മാ മോനേയ്യപടിപദം ഉക്കട്ഠം കത്വാ പൂരേന്തോ ഭിക്ഖു സത്തേവ മാസാനി ജീവതി, മജ്ഝിമം കത്വാ പൂരേന്തോ സത്ത വസ്സാനി, മന്ദം കത്വാ പൂരേന്തോ സോളസ വസ്സാനി. അയഞ്ച ഉക്കട്ഠം കത്വാ പൂരേസി, തസ്മാ സത്ത മാസേ ഠത്വാ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരപരിക്ഖയം ഞത്വാ ന്ഹായിത്വാ നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ദിഗുണം സങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ ദസബലാഭിമുഖോ പഞ്ചപതിട്ഠിതം വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഹിങ്ഗുലകപബ്ബതം നിസ്സായ ഠിതകോവ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. തസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം ഞത്വാ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ സരീരകിച്ചം കത്വാ ധാതുയോ ഗാഹാപേത്വാ ചേതിയം പതിട്ഠാപേത്വാ അഗമാസീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ നാലകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.