൧൨. ദ്വയതാനുപസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി ദ്വയതാനുപസ്സനാസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഇമസ്സ സുത്തസ്സ അത്തജ്ഝാസയതോ ഉപ്പത്തി. അത്തജ്ഝാസയേന ഹി ഭഗവാ ഇമം സുത്തം ദേസേസി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പനസ്സ അത്ഥവണ്ണനായമേവ ആവി ഭവിസ്സതി. തത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തിആദീനി വുത്തനയാനേവ. പുബ്ബാരാമേതി സാവത്ഥിനഗരസ്സ പുരത്ഥിമദിസായം ആരാമേ. മിഗാരമാതു പാസാദേതി ഏത്ഥ വിസാഖാ ഉപാസികാ അത്തനോ സസുരേന മിഗാരേന സേട്ഠിനാ മാതുട്ഠാനേ ഠപിതത്താ ‘‘മിഗാരമാതാ’’തി വുച്ചതി. തായ മിഗാരമാതുയാ നവകോടിഅഗ്ഘനകം മഹാലതാപിളന്ധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ കാരാപിതോ പാസാദോ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച പഞ്ച പഞ്ച ഗബ്ഭസതാനി കത്വാ സഹസ്സകൂടാഗാരഗബ്ഭോ, സോ ‘‘മിഗാരമാതുപാസാദോ’’തി വുച്ചതി. തസ്മിം മിഗാരമാതു പാസാദേ.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാതി യം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിം നിസ്സായ പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതു പാസാദേ വിഹരതി, തേന സമയേന. തദഹുപോസഥേതി തസ്മിം അഹു ഉപോസഥേ, ഉപോസഥദിവസേതി വുത്തം ഹോതി. പന്നരസേതി ഇദം ഉപോസഥഗ്ഗഹണേന സമ്പത്താവസേസുപോസഥപടിക്ഖേപവചനം. പുണ്ണായ പുണ്ണമായ രത്തിയാതി പന്നരസദിവസത്താ ദിവസഗണനായ അബ്ഭാദിഉപക്കിലേസവിരഹത്താ രത്തിഗുണസമ്പത്തിയാ ച പുണ്ണത്താ പുണ്ണായ, പരിപുണ്ണചന്ദത്താ പുണ്ണമായ ച രത്തിയാ. ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോതി ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പരിവുതോ. അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതീതി മിഗാരമാതു രതനപാസാദപരിവേണേ അബ്ഭോകാസേ ഉപരി അപ്പടിച്ഛന്നേ ഓകാസേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ ഹോതി. തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതന്തി അതീവ തുണ്ഹീഭൂതം, യതോ യതോ വാ അനുവിലോകേതി, തതോ തതോ തുണ്ഹീഭൂതം, തുണ്ഹീഭൂതം വാചായ, പുന തുണ്ഹീഭൂതം കായേന. ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാതി തം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നം അനേകസഹസ്സഭിക്ഖുപരിമാണം തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ‘‘ഏത്തകാ ഏത്ഥ സോതാപന്നാ, ഏത്തകാ സകദാഗാമിനോ, ഏത്തകാ അനാഗാമിനോ ഏത്തകാ ആരദ്ധവിപസ്സകാ കല്യാണപുഥുജ്ജനാ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ കീദിസീ ധമ്മദേസനാ സപ്പായാ’’തി സപ്പായധമ്മദേസനാപരിച്ഛേദനത്ഥം ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേത്വാ.

യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, കുസലാ ധമ്മാതി യേ തേ ആരോഗ്യട്ഠേന അനവജ്ജട്ഠേന ഇട്ഠഫലട്ഠേന കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന ച കുസലാ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാ, തജ്ജോതകാ വാ പരിയത്തിധമ്മാ. അരിയാ നിയ്യാനികാ സമ്ബോധഗാമിനോതി ഉപഗന്തബ്ബട്ഠേന അരിയാ, ലോകതോ നിയ്യാനട്ഠേന നിയ്യാനികാ, സമ്ബോധസങ്ഖാതം അരഹത്തം ഗമനട്ഠേന സമ്ബോധഗാമിനോ. തേസം വോ ഭിക്ഖവേ…പേ… സവനായ, തേസം ഭിക്ഖവേ കുസലാനം…പേ… സമ്ബോധഗാമീനം കാ ഉപനിസാ, കിം കാരണം, കിം പയോജനം തുമ്ഹാകം സവനായ, കിമത്ഥം തുമ്ഹേ തേ ധമ്മേ സുണാഥാതി വുത്തം ഹോതി. യാവദേവ ദ്വയതാനം ധമ്മാനം യഥാഭൂതം ഞാണായാതി ഏത്ഥ യാവദേവാതി പരിച്ഛേദാവധാരണവചനം. ദ്വേ അവയവാ ഏതേസന്തി ദ്വയാ, ദ്വയാ ഏവ ദ്വയതാ, തേസം ദ്വയതാനം. ‘‘ദ്വയാന’’ന്തിപി പാഠോ. യഥാഭൂതം ഞാണായാതി അവിപരീതഞാണായ. കിം വുത്തം ഹോതി? യദേതം ലോകിയലോകുത്തരാദിഭേദേന ദ്വിധാ വവത്ഥിതാനം ധമ്മാനം വിപസ്സനാസങ്ഖാതം യഥാഭൂതഞാണം, ഏതദത്ഥായ ന ഇതോ ഭിയ്യോതി, സവനേന ഹി ഏത്തകം ഹോതി, തദുത്തരി വിസേസാധിഗമോ ഭാവനായാതി. കിഞ്ച ദ്വയതം വദേഥാതി ഏത്ഥ പന സചേ, വോ ഭിക്ഖവേ, സിയാ, കിഞ്ച തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ദ്വയതം വദേഥാതി അയമധിപ്പായോ. പദത്ഥോ പന ‘‘കിഞ്ച ദ്വയതാഭാവം വദേഥാ’’തി.

(൧) തതോ ഭഗവാ ദ്വയതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി ഏവമാദിമാഹ. തത്ഥ ദ്വയതാനം ചതുസച്ചധമ്മാനം ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി ഏവം ലോകിയസ്സ ഏകസ്സ അവയവസ്സ സഹേതുകസ്സ വാ ദുക്ഖസ്സ ദസ്സനേന അയം ഏകാനുപസ്സനാ, ഇതരാ ലോകുത്തരസ്സ ദുതിയസ്സ അവയവസ്സ സഉപായസ്സ വാ നിരോധസ്സ ദസ്സനേന ദുതിയാനുപസ്സനാ. പഠമാ ചേത്ഥ തതിയചതുത്ഥവിസുദ്ധീഹി ഹോതി, ദുതിയാ പഞ്ചമവിസുദ്ധിയാ. ഏവം സമ്മാ ദ്വയതാനുപസ്സിനോതി ഇമിനാ വുത്തനയേന സമ്മാ ദ്വയധമ്മേ അനുപസ്സന്തസ്സ സതിയാ അവിപ്പവാസേന അപ്പമത്തസ്സ, കായികചേതസികവീരിയാതാപേന ആതാപിനോ കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖത്താ, പഹിതത്തസ്സ. പാടികങ്ഖന്തി ഇച്ഛിതബ്ബം. ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാതി അസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അരഹത്തം. സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാതി ‘‘ഉപാദിസേസ’’ന്തി പുനബ്ഭവവസേന ഉപാദാതബ്ബക്ഖന്ധസേസം വുച്ചതി, തസ്മിം വാ സതി അനാഗാമിഭാവോ പടികങ്ഖോതി ദസ്സേതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഹേട്ഠിമഫലാനിപി ഏവം ദ്വയതാനുപസ്സിനോവ ഹോന്തി, ഉപരിമഫലേസു പന ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ഏവമാഹ.

ഇദമവോചാതിആദി സങ്ഗീതികാരാനം വചനം. തത്ഥ ഇദന്തി ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവുത്തനിദസ്സനം. ഏതന്തി ഇദാനി ‘‘യേ ദുക്ഖ’’ന്തി ഏവമാദിവത്തബ്ബഗാഥാബന്ധനിദസ്സനം. ഇമാ ച ഗാഥാ ചതുസച്ചദീപകത്താ വുത്തത്ഥദീപികാ ഏവ, ഏവം സന്തേപി ഗാഥാരുചികാനം പച്ഛാ ആഗതാനം പുബ്ബേ വുത്തം അസമത്ഥതായ അനുഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഇദാനി യദി വദേയ്യ സുന്ദര’’ന്തി ആകങ്ഖന്താനം വിക്ഖിത്തചിത്താനഞ്ച അത്ഥായ വുത്താ. വിസേസത്ഥദീപികാ വാതി അവിപസ്സകേ വിപസ്സകേ ച ദസ്സേത്വാ തേസം വട്ടവിവട്ടദസ്സനതോ, തസ്മാ വിസേസത്ഥദസ്സനത്ഥമേവ വുത്താ. ഏസ നയോ ഇതോ പരമ്പി ഗാഥാവചനേസു.

൭൩൦. തത്ഥ യത്ഥ ചാതി നിബ്ബാനം ദസ്സേതി. നിബ്ബാനേ ഹി ദുക്ഖം സബ്ബസോ ഉപരുജ്ഝതി, സബ്ബപ്പകാരം ഉപരുജ്ഝതി, സഹേതുകം ഉപരുജ്ഝതി, അസേസഞ്ച ഉപരുജ്ഝതി. തഞ്ച മഗ്ഗന്തി തഞ്ച അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം.

൭൩൧-൩. ചേതോവിമുത്തിഹീനാ തേ, അഥോ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാതി ഏത്ഥ അരഹത്തഫലസമാധി രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, അരഹത്തഫലപഞ്ഞാ അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. തണ്ഹാചരിതേന വാ അപ്പനാഝാനബലേന കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അധിഗതം അരഹത്തഫലം രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, ദിട്ഠിചരിതേന ഉപചാരജ്ഝാനമത്തം നിബ്ബത്തേത്വാ വിപസ്സിത്വാ അധിഗതം അരഹത്തഫലം അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി. അനാഗാമിഫലം വാ കാമരാഗം സന്ധായ രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, അരഹത്തഫലം സബ്ബപ്പകാരതോ അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി. അന്തകിരിയായാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകരണത്ഥായ. ജാതിജരൂപഗാതി ജാതിജരം ഉപഗതാ, ജാതിജരായ വാ ഉപഗതാ, ന പരിമുച്ചന്തി ജാതിജരായാതി ഏവം വേദിതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ ആദിതോ പഭുതി പാകടമേവ. ഗാഥാപരിയോസാനേ ച സട്ഠിമത്താ ഭിക്ഖൂ തം ദേസനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സിത്വാ തസ്മിംയേവ ആസനേ അരഹത്തം പാപുണിംസു. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സബ്ബവാരേസു.

(൨) അതോ ഏവ ഭഗവാ ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി പരിയായേനാ’’തിആദിനാ നയേന നാനപ്പകാരതോ ദ്വയതാനുപസ്സനം ആഹ. തത്ഥ ദുതിയവാരേ ഉപധിപച്ചയാതി സാസവകമ്മപച്ചയാ. സാസവകമ്മഞ്ഹി ഇധ ‘‘ഉപധീ’’തി അധിപ്പേതം. അസേസവിരാഗനിരോധാതി അസേസം വിരാഗേന നിരോധാ, അസേസവിരാഗസങ്ഖാതാ വാ നിരോധാ.

൭൩൪. ഉപധിനിദാനാതി കമ്മപച്ചയാ. ദുക്ഖസ്സ ജാതിപ്പഭവാനുപസ്സീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ ജാതികാരണം ‘‘ഉപധീ’’തി അനുപസ്സന്തോ. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ. ഏവം അയമ്പി വാരോ ചത്താരി സച്ചാനി ദീപേത്വാ അരഹത്തനികൂടേനേവ വുത്തോ. യഥാ ചായം, ഏവം സബ്ബവാരാ.

(൩) തത്ഥ തതിയവാരേ അവിജ്ജാപച്ചയാതി ഭവഗാമികമ്മസമ്ഭാരഅവിജ്ജാപച്ചയാ. ദുക്ഖം പന സബ്ബത്ഥ വട്ടദുക്ഖമേവ.

൭൩൫. ജാതിമരണസംസാരന്തി ഖന്ധനിബ്ബത്തിം ജാതിം ഖന്ധഭേദം മരണം ഖന്ധപടിപാടിം സംസാരഞ്ച. വജന്തീതി ഗച്ഛന്തി ഉപേന്തി. ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവന്തി ഇമം മനുസ്സഭാവം ഇതോ അവസേസഅഞ്ഞനികായഭാവഞ്ച. ഗതീതി പച്ചയഭാവോ.

൭൩൬. അവിജ്ജാ ഹായന്തി അവിജ്ജാ ഹി അയം. വിജ്ജാഗതാ ച യേ സത്താതി യേ ച അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജായ കിലേസേ വിജ്ഝിത്വാ ഗതാ ഖീണാസവസത്താ. സേസമുത്താനത്ഥമേവ.

(൪) ചതുത്ഥവാരേ സങ്ഖാരപച്ചയാതി പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരപച്ചയാ.

൭൩൮-൯. ഏതമാദീനവം ഞത്വാതി യദിദം ദുക്ഖം സങ്ഖാരപച്ചയാ, ഏതം ആദീനവന്തി ഞത്വാ. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥാതി സബ്ബേസം വുത്തപ്പകാരാനം സങ്ഖാരാനം മഗ്ഗഞാണേന സമഥാ, ഉപഹതതായ ഫലസമത്ഥതായാതി വുത്തം ഹോതി. സഞ്ഞാനന്തി കാമസഞ്ഞാദീനം മഗ്ഗേനേവ ഉപരോധനാ. ഏതം ഞത്വാ യഥാതഥന്തി ഏതം ദുക്ഖക്ഖയം അവിപരീതം ഞത്വാ. സമ്മദ്ദസാതി സമ്മാദസ്സനാ. സമ്മദഞ്ഞായാതി സങ്ഖതം അനിച്ചാദിതോ, അസങ്ഖതഞ്ച നിച്ചാദിതോ ഞത്വാ. മാരസംയോഗന്തി തേഭൂമകവട്ടം. സേസമുത്താനത്ഥമേവ.

(൫) പഞ്ചമവാരേ വിഞ്ഞാണപച്ചയാതി കമ്മസഹജാതഅഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണപച്ചയാ.

൭൪൧. നിച്ഛാതോതി നിത്തണ്ഹോ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി. സേസം പാകടമേവ.

(൬) ഛട്ഠവാരേ ഫസ്സപച്ചയാതി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തഫസ്സപച്ചയാതി അത്ഥോ. ഏവം ഏത്ഥ പദപടിപാടിയാ വത്തബ്ബാനി നാമരൂപസളായതനാനി അവത്വാ ഫസ്സോ വുത്തോ. താനി ഹി രൂപമിസ്സകത്താ കമ്മസമ്പയുത്താനേവ ന ഹോന്തി, ഇദഞ്ച വട്ടദുക്ഖം കമ്മതോ വാ സമ്ഭവേയ്യ കമ്മസമ്പയുത്തധമ്മതോ വാതി.

൭൪൨-൩. ഭവസോതാനുസാരിനന്തി തണ്ഹാനുസാരിനം. പരിഞ്ഞായാതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. അഞ്ഞായാതി അരഹത്തമഗ്ഗപഞ്ഞായ ഞത്വാ. ഉപസമേ രതാതി ഫലസമാപത്തിവസേന നിബ്ബാനേ രതാ. ഫസ്സാഭിസമയാതി ഫസ്സനിരോധാ. സേസം പാകടമേവ.

(൭) സത്തമവാരേ വേദനാപച്ചയാതി കമ്മസമ്പയുത്തവേദനാപച്ചയാ.

൭൪൪-൫. അദുക്ഖമസുഖം സഹാതി അദുക്ഖമസുഖേന സഹ. ഏതം ദുക്ഖന്തി ഞത്വാനാതി ഏതം സബ്ബം വേദയിതം ‘‘ദുക്ഖകാരണ’’ന്തി ഞത്വാ, വിപരിണാമട്ഠിതിഅഞ്ഞാണദുക്ഖതാഹി വാ ദുക്ഖം ഞത്വാ. മോസധമ്മന്തി നസ്സനധമ്മം. പലോകിനന്തി ജരാമരണേഹി പലുജ്ജനധമ്മം. ഫുസ്സ ഫുസ്സാതി ഉദയബ്ബയഞാണേന ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ. വയം പസ്സന്തി അന്തേ ഭങ്ഗമേവ പസ്സന്തോ. ഏവം തത്ഥ വിജാനതീതി ഏവം താ വേദനാ വിജാനാതി, തത്ഥ വാ ദുക്ഖഭാവം വിജാനാതി. വേദനാനം ഖയാതി തതോ പരം മഗ്ഗഞാണേന കമ്മസമ്പയുത്താനം വേദനാനം ഖയാ. സേസമുത്താനമേവ.

(൮) അട്ഠമവാരേ തണ്ഹാപച്ചയാതി കമ്മസമ്ഭാരതണ്ഹാപച്ചയാ.

൭൪൭. ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവന്തി ഏതം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം തണ്ഹായ ആദീനവം ഞത്വാ. സേസമുത്താനമേവ.

(൯) നവമവാരേ ഉപാദാനപച്ചയാതി കമ്മസമ്ഭാരഉപാദാനപച്ചയാ.

൭൪൮-൯. ഭവോതി വിപാകഭവോ ഖന്ധപാതുഭാവോ. ഭൂതോ ദുക്ഖന്തി ഭൂതോ സമ്ഭൂതോ വട്ടദുക്ഖം നിഗച്ഛതി. ജാതസ്സ മരണന്തി യത്രാപി ‘‘ഭൂതോ സുഖം നിഗച്ഛതീ’’തി ബാലാ മഞ്ഞന്തി, തത്രാപി ദുക്ഖമേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ജാതസ്സ മരണം ഹോതീ’’തി. ദുതിയഗാഥായ യോജനാ – അനിച്ചാദീഹി സമ്മദഞ്ഞായ പണ്ഡിതാ ഉപാദാനക്ഖയാ ജാതിക്ഖയം നിബ്ബാനം അഭിഞ്ഞായ ന ഗച്ഛന്തി പുനബ്ഭവന്തി.

(൧൦) ദസമവാരേ ആരമ്ഭപച്ചയാതി കമ്മസമ്പയുത്തവീരിയപച്ചയാ.

൭൫൧. അനാരമ്ഭേ വിമുത്തിനോതി അനാരമ്ഭേ നിബ്ബാനേ വിമുത്തസ്സ. സേസമുത്താനമേവ.

(൧൧) ഏകാദസമവാരേ ആഹാരപച്ചയാതി കമ്മസമ്പയുത്താഹാരപച്ചയാ. അപരോ നയോ – ചതുബ്ബിധാ സത്താ രൂപൂപഗാ, വേദനൂപഗാ, സഞ്ഞൂപഗാ, സങ്ഖാരൂപഗാതി. തത്ഥ ഏകാദസവിധായ കാമധാതുയാ സത്താ രൂപൂപഗാ കബളീകാരാഹാരസേവനതോ. രൂപധാതുയാ സത്താ അഞ്ഞത്ര അസഞ്ഞേഹി വേദനൂപഗാ ഫസ്സാഹാരസേവനതോ. ഹേട്ഠാ തിവിധായ അരൂപധാതുയാ സത്താ സഞ്ഞൂപഗാ സഞ്ഞാഭിനിബ്ബത്തമനോസഞ്ചേതനാഹാരസേവനതോ. ഭവഗ്ഗേ സത്താ സങ്ഖാരൂപഗാ സങ്ഖാരാഭിനിബ്ബത്തവിഞ്ഞാണാഹാരസേവനതോതി. ഏവമ്പി യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം ആഹാരപച്ചയാതി വേദിതബ്ബം.

൭൫൫. ആരോഗ്യന്തി നിബ്ബാനം. സങ്ഖായ സേവീതി ചത്താരോ പച്ചയേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ സേവമാനോ, ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസധാതുയോ’’തി ഏവം വാ ലോകം സങ്ഖായ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി ഞാണേന സേവമാനോ. ധമ്മട്ഠോതി ചതുസച്ചധമ്മേ ഠിതോ. സങ്ഖ്യം നോപേതീതി ‘‘ദേവോ’’തി വാ ‘‘മനുസ്സോ’’തി വാ ആദികം സങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. സേസമുത്താനമേവ.

(൧൨) ദ്വാദസമവാരേ ഇഞ്ജിതപച്ചയാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠികമ്മകിലേസഇഞ്ജിതേസു യതോ കുതോചി കമ്മസമ്ഭാരിഞ്ജിതപച്ചയാ.

൭൫൭. ഏജം വോസ്സജ്ജാതി തണ്ഹം ചജിത്വാ. സങ്ഖാരേ ഉപരുന്ധിയാതി കമ്മം കമ്മസമ്പയുത്തേ ച സങ്ഖാരേ നിരോധേത്വാ. സേസമുത്താനമേവ.

(൧൩) തേരസമവാരേ നിസ്സിതസ്സ ചലിതന്തി തണ്ഹായ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനേഹി വാ ഖന്ധേ നിസ്സിതസ്സ സീഹസുത്തേ (സം. നി. ൩.൭൮) ദേവാനം വിയ ഭയചലനം ഹോതി. സേസമുത്താനമേവ.

(൧൪) ചുദ്ദസമവാരേ രൂപേഹീതി രൂപഭവേഹി രൂപസമാപത്തീഹി വാ. അരൂപാതി അരൂപഭവാ അരൂപസമാപത്തിയോ വാ. നിരോധോതി നിബ്ബാനം.

൭൬൧. മച്ചുഹായിനോതി മരണമച്ചു കിലേസമച്ചു ദേവപുത്തമച്ചുഹായിനോ, തിവിധമ്പി തം മച്ചും ഹിത്വാ ഗാമിനോതി വുത്തം ഹോതി. സേസമുത്താനമേവ.

(൧൫) പന്നരസമവാരേ യന്തി നാമരൂപം സന്ധായാഹ. തഞ്ഹി ലോകേന ധുവസുഭസുഖത്തവസേന ‘‘ഇദം സച്ച’’ന്തി ഉപനിജ്ഝായിതം ദിട്ഠമാലോകിതം. തദമരിയാനന്തി ഇദം അരിയാനം, അനുനാസികഇകാരലോപം കത്വാ വുത്തം. ഏതം മുസാതി ഏതം ധുവാദിവസേന ഗഹിതമ്പി മുസാ, ന താദിസം ഹോതീതി. പുന യന്തി നിബ്ബാനം സന്ധായാഹ. തഞ്ഹി ലോകേന രൂപവേദനാദീനമഭാവതോ ‘‘ഇദം മുസാ നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി ഉപനിജ്ഝായിതം. തദമരിയാനം ഏതം സച്ചന്തി തം ഇദം അരിയാനം ഏതം നിക്കിലേസസങ്ഖാതാ സുഭഭാവാ, പവത്തിദുക്ഖപടിപക്ഖസങ്ഖാതാ സുഖഭാവാ, അച്ചന്തസന്തിസങ്ഖാതാ നിച്ചഭാവാ ച അനപഗമനേന പരമത്ഥതോ ‘‘സച്ച’’ന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം.

൭൬൨-൩. അനത്തനി അത്തമാനിന്തി അനത്തനി നാമരൂപേ അത്തമാനിം. ഇദം സച്ചന്തി മഞ്ഞതീതി ഇദം നാമരൂപം ധുവാദിവസേന ‘‘സച്ച’’ന്തി മഞ്ഞതി. യേന യേന ഹീതി യേന യേന രൂപേ വാ വേദനായ വാ ‘‘മമ രൂപം, മമ വേദനാ’’തിആദിനാ നയേന മഞ്ഞന്തി. തതോ തന്തി തതോ മഞ്ഞിതാകാരാ തം നാമരൂപം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. കിം കാരണം? തഞ്ഹി തസ്സ മുസാ ഹോതി, യസ്മാ തം യഥാമഞ്ഞിതാകാരാ മുസാ ഹോതി, തസ്മാ അഞ്ഞഥാ ഹോതീതി അത്ഥോ. കസ്മാ പന മുസാ ഹോതീതി? മോസധമ്മഞ്ഹി ഇത്തരം, യസ്മാ യം ഇത്തരം പരിത്തപച്ചുപട്ഠാനം, തം മോസധമ്മം നസ്സനധമ്മം ഹോതി, തഥാരൂപഞ്ച നാമരൂപന്തി. സച്ചാഭിസമയാതി സച്ചാവബോധാ. സേസമുത്താനമേവ.

(൧൬) സോളസമവാരേ യന്തി ഛബ്ബിധമിട്ഠാരമ്മണം സന്ധായാഹ. തഞ്ഹി ലോകേന സലഭമച്ഛമക്കടാദീഹി പദീപബളിസലേപാദയോ വിയ ‘‘ഇദം സുഖ’’ന്തി ഉപനിജ്ഝായിതം. തദമരിയാനം ഏതം ദുക്ഖന്തി തം ഇദം അരിയാനം ‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ, വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ (സു. നി. ൫൦; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൩൬) നയേന ‘‘ഏതം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം. പുന യന്തി നിബ്ബാനമേവ സന്ധായാഹ. തഞ്ഹി ലോകേന കാമഗുണാഭാവാ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി ഉപനിജ്ഝായിതം. തദമരിയാനന്തി തം ഇദം അരിയാനം പരമത്ഥസുഖതോ ‘‘ഏതം സുഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം.

൭൬൫-൬. കേവലാതി അനവസേസാ. ഇട്ഠാതി ഇച്ഛിതാ പത്ഥിതാ. കന്താതി പിയാ. മനാപാതി മനവുഡ്ഢികരാ. യാവതത്ഥീതി വുച്ചതീതി യാവതാ ഏതേ ഛ ആരമ്മണാ അത്ഥീതി വുച്ചന്തി. വചനബ്യത്തയോ വേദിതബ്ബോ. ഏതേ വോതി ഏത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം.

൭൬൭-൮. സുഖന്തി ദിട്ഠമരിയേഹി, സക്കായസ്സുപരോധനന്തി ‘‘സുഖ’’മിതി അരിയേഹി പഞ്ചക്ഖന്ധനിരോധോ ദിട്ഠോ, നിബ്ബാനന്തി വുത്തം ഹോതി. പച്ചനീകമിദം ഹോതീതി പടിലോമമിദം ദസ്സനം ഹോതി. പസ്സതന്തി പസ്സന്താനം, പണ്ഡിതാനന്തി വുത്തം ഹോതി. യം പരേതി ഏത്ഥ യന്തി വത്ഥുകാമേ സന്ധായാഹ. പുന യം പരേതി ഏത്ഥ നിബ്ബാനം.

൭൬൯-൭൧. പസ്സാതി സോതാരം ആലപതി. ധമ്മന്തി നിബ്ബാനധമ്മം. സമ്പമൂള്ഹേത്ഥവിദ്ദസൂതി സമ്പമൂള്ഹാ ഏത്ഥ അവിദ്ദസൂ ബാലാ. കിംകാരണം സമ്പമൂള്ഹാ? നിവുതാനം തമോ ഹോതി , അന്ധകാരോ അപസ്സതം, ബാലാനം അവിജ്ജായ നിവുതാനം ഓത്ഥടാനം അന്ധഭാവകരണോ തമോ ഹോതി, യേന നിബ്ബാനധമ്മം ദട്ഠും ന സക്കോന്തി. സതഞ്ച വിവടം ഹോതി, ആലോകോ പസ്സതാമിവാതി സതഞ്ച സപ്പുരിസാനം പഞ്ഞാദസ്സനേന പസ്സതം ആലോകോവ വിവടം ഹോതി നിബ്ബാനം. സന്തികേ ന വിജാനന്തി, മഗാ ധമ്മസ്സകോവിദാതി യം അത്തനോ സരീരേ തചപഞ്ചകമത്തം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനന്തരമേവ അധിഗന്തബ്ബതോ, അത്തനോ ഖന്ധാനം വാ നിരോധമത്തതോ സന്തികേ നിബ്ബാനം, തം ഏവം സന്തികേ സന്തമ്പി ന വിജാനന്തി മഗഭൂതാ ജനാ മഗ്ഗാമഗ്ഗധമ്മസ്സ സച്ചധമ്മസ്സ വാ അകോവിദാ, സബ്ബഥാ ഭവരാഗ…പേ… സുസമ്ബുധോ. തത്ഥ മാരധേയ്യാനുപന്നേഹീതി തേഭൂമകവട്ടം അനുപന്നേഹി.

൭൭൨. പച്ഛിമഗാഥായ സമ്ബന്ധോ ‘‘ഏവം അസുസമ്ബുധം കോ നു അഞ്ഞത്ര മരിയേഹീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ഠപേത്വാ അരിയേ കോ നു അഞ്ഞോ നിബ്ബാനപദം ജാനിതും അരഹതി, യം പദം ചതുത്ഥേന അരിയമഗ്ഗേന സമ്മദഞ്ഞായ അനന്തരമേവ അനാസവാ ഹുത്വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബന്തി, സമ്മദഞ്ഞായ വാ അനാസവാ ഹുത്വാ അന്തേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബന്തീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

അത്തമനാതി തുട്ഠമനാ. അഭിനന്ദുന്തി അഭിനന്ദിംസു. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിന്തി ഇമസ്മിം സോളസമേ വേയ്യാകരണേ. ഭഞ്ഞമാനേതി ഭണിയമാനേ. സേസം പാകടമേവ.

ഏവം സബ്ബേസുപി സോളസസു വേയ്യാകരണേസു സട്ഠിമത്തേ സട്ഠിമത്തേ കത്വാ സട്ഠിഅധികാനം നവന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസു, സോളസക്ഖത്തും ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ ചതുസട്ഠി സച്ചാനേത്ഥ വേനേയ്യവസേന നാനപ്പകാരതോ ദേസിതാനീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ദ്വയതാനുപസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

നിട്ഠിത്താ.

നിട്ഠിതോ ച തതിയോ വഗ്ഗോ അത്ഥവണ്ണനാനയതോ, നാമേന

മഹാവഗ്ഗോതി.