൬. സഭിയസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി സഭിയസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അയമേവ യാസ്സ നിദാനേ വുത്താ. അത്ഥവണ്ണനാക്കമേപി ചസ്സ പുബ്ബസദിസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യം പന അപുബ്ബം, തം ഉത്താനത്ഥാനി പദാനി പരിഹരന്താ വണ്ണയിസ്സാമ. വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേതി വേളുവനന്തി തസ്സ ഉയ്യാനസ്സ നാമം. തം കിര വേളൂഹി ച പരിക്ഖിത്തം അഹോസി അട്ഠാരസഹത്ഥേന ച പാകാരേന, ഗോപുരദ്വാരട്ടാലകയുത്തം നീലോഭാസം മനോരമം, തേന ‘‘വേളുവന’’ന്തി വുച്ചതി. കലന്ദകാനഞ്ചേത്ഥ നിവാപം അദംസു, തേന ‘‘കലന്ദകനിവാപോ’’തി വുച്ചതി. കലന്ദകാ നാമ കാളകാ വുച്ചന്തി. പുബ്ബേ കിര അഞ്ഞതരോ രാജാ തത്ഥ ഉയ്യാനകീളനത്ഥം ആഗതോ സുരാമദേന മത്തോ ദിവാസേയ്യം സുപി. പരിജനോപിസ്സ ‘‘സുത്തോ രാജാ’’തി പുപ്ഫഫലാദീഹി പലോഭിയമാനോ ഇതോ ചിതോ ച പക്കാമി. അഥ സുരാഗന്ധേന അഞ്ഞതരസ്മാ സുസിരരുക്ഖാ കണ്ഹസപ്പോ നിക്ഖമിത്വാ രഞ്ഞോ അഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി. തം ദിസ്വാ രുക്ഖദേവതാ ‘‘രഞ്ഞോ ജീവിതം ദസ്സാമീ’’തി കാളകവേസേന ആഗന്ത്വാ കണ്ണമൂലേ സദ്ദമകാസി. രാജാ പടിബുജ്ഝി, കണ്ഹസപ്പോ നിവത്തോ. സോ തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമായ മമ കാളകായ ജീവിതം ദിന്ന’’ന്തി കാളകാനം തത്ഥ നിവാപം പട്ഠപേസി, അഭയഘോസനഞ്ച ഘോസാപേസി. തസ്മാ തം തതോ പഭുതി ‘‘കലന്ദകനിവാപോ’’തി സങ്ഖം ഗതം.

സഭിയസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സാതി സഭിയോതി തസ്സ നാമം, പരിബ്ബാജകോതി ബാഹിര പബ്ബജ്ജം ഉപാദായ വുച്ചതി. പുരാണസാലോഹിതായ ദേവതായാതി ന മാതാ ന പിതാ, അപിച ഖോ പനസ്സ മാതാ വിയ പിതാ വിയ ച ഹിതജ്ഝാസയത്താ സോ ദേവപുത്തോ ‘‘പുരാണസാലോഹിതാ ദേവതാ’’തി വുത്തോ. പരിനിബ്ബുതേ കിര കസ്സപേ ഭഗവതി പതിട്ഠിതേ സുവണ്ണചേതിയേ തയോ കുലപുത്താ സമ്മുഖസാവകാനം സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ചരിയാനുരൂപാനി കമ്മട്ഠാനാനി ഗഹേത്വാ പച്ചന്തജനപദം ഗന്ത്വാ അരഞ്ഞായതനേ സമണധമ്മം കരോന്തി, അന്തരന്തരാ ച ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ച നഗരം ഗച്ഛന്തി. അപരേന ച സമയേന താവതകമ്പി അരഞ്ഞേ വിപ്പവാസം അരോചയമാനാ തത്ഥേവ അപ്പമത്താ വിഹരിംസു, ഏവം വിഹരന്താപി ന ച കിഞ്ചി വിസേസം അധിഗമിംസു. തതോ നേസം അഹോസി – ‘‘മയം പിണ്ഡായ ഗച്ഛന്താ ജീവിതേ സാപേക്ഖാ ഹോമ, ജീവിതേ സാപേക്ഖേന ച ന സക്കാ ലോകുത്തരധമ്മോ അധിഗന്തും, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയാപി ദുക്ഖാ, ഹന്ദ മയം നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ പബ്ബതം അഭിരുയ്ഹ കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖാ സമണധമ്മം കരോമാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു.

അഥ നേസം മഹാഥേരോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നത്താ തദഹേവ ഛളഭിഞ്ഞാപരിവാരം അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. സോ ഇദ്ധിയാ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ അനോതത്തേ മുഖം ധോവിത്വാ ഉത്തരകുരൂസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ പുന അഞ്ഞമ്പി പദേസം ഗന്ത്വാ പത്തം പൂരേത്വാ അനോതത്തഉദകഞ്ച നാഗലതാദന്തപോണഞ്ച ഗഹേത്വാ തേസം സന്തികം ആഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘പസ്സഥാവുസോ മമാനുഭാവം, അയം ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതോ, ഇദം ഹിമവന്തതോ ഉദകദന്തപോണം ആഭതം, ഇമം ഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോഥ, ഏവാഹം തുമ്ഹേ സദാ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. തേ തം സുത്വാ ആഹംസു – ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, കതകിച്ചാ, തുമ്ഹേഹി സഹ സല്ലാപമത്തമ്പി അമ്ഹാകം പപഞ്ചോ, മാ ദാനി തുമ്ഹേ പുന അമ്ഹാകം സന്തികം ആഗമിത്ഥാ’’തി. സോ കേനചി പരിയായേന തേ സമ്പടിച്ഛാപേതും അസക്കോന്തോ പക്കാമി.

തതോ തേസം ഏകോ ദ്വീഹതീഹച്ചയേന പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ അനാഗാമീ അഹോസി. സോപി തഥേവ അകാസി, ഇതരേന ച പടിക്ഖിത്തോ തഥേവ അഗമാസി. സോ തം പടിക്ഖിപിത്വാ വായമന്തോ പബ്ബതം ആരുഹനദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ കിഞ്ചി വിസേസം അനധിഗന്ത്വാവ കാലകതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. ഖീണാസവത്ഥേരോപി തം ദിവസമേവ പരിനിബ്ബായി, അനാഗാമീ സുദ്ധാവാസേസു ഉപ്പജ്ജി. ദേവപുത്തോ ഛസു കാമാവചരദേവലോകേസു അനുലോമപടിലോമേന ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ അഞ്ഞതരിസ്സാ പരിബ്ബാജികായ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സാ കിര അഞ്ഞതരസ്സ ഖത്തിയസ്സ ധീതാ, തം മാതാപിതരോ ‘‘അമ്ഹാകം ധീതാ സമയന്തരം ജാനാതൂ’’തി ഏകസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ നിയ്യാതേസും. തസ്സേകോ അന്തേവാസികോ പരിബ്ബാജകോ തായ സദ്ധിം വിപ്പടിപജ്ജി. സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. തം ഗബ്ഭിനിം ദിസ്വാ പരിബ്ബാജികാ നിക്കഡ്ഢിംസു. സാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ സഭായം വിജായി, തേനസ്സ ‘‘സഭിയോ’’ത്വേവ നാമം അകാസി. സോപി സഭിയോ വഡ്ഢിത്വാ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ നാനാസത്ഥാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ മഹാവാദീ ഹുത്വാ വാദക്ഖിത്തതായ സകലജമ്ബുദീപേ വിചരന്തോ അത്തനോ സദിസം വാദിം അദിസ്വാ നഗരദ്വാരേ അസ്സമം കാരാപേത്വാ ഖത്തിയകുമാരാദയോ സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തോ തത്ഥ വസതി.

അഥ ഭഗവാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം ആഗന്ത്വാ വേളുവനേ വിഹരതി കലന്ദകനിവാപേ. സഭിയോ പന ബുദ്ധുപ്പാദം ന ജാനാതി. അഥ സോ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘ഇമാഹം വിസേസം കസ്സാനുഭാവേന പത്തോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സമണധമ്മകിരിയം തേ ച സഹായേ അനുസ്സരിത്വാ ‘‘തേസു ഏകോ പരിനിബ്ബുതോ, ഏകോ ഇദാനി കത്ഥാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘ദേവലോകാ ചവിത്വാ ജമ്ബുദീപേ ഉപ്പന്നോ ബുദ്ധുപ്പാദമ്പി ന ജാനാതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഹന്ദ നം ബുദ്ധുപസേവനായ നിയോജേമീ’’തി വീസതി പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ രത്തിഭാഗേ തസ്സ അസ്സമമാഗമ്മ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘സഭിയ, സഭിയാ’’തി പക്കോസി. സോ നിദ്ദായമാനോ തിക്ഖത്തും തം സദ്ദം സുത്വാ നിക്ഖമ്മ ഓഭാസം ദിസ്വാ പഞ്ജലികോ അട്ഠാസി. തതോ തം ബ്രഹ്മാ ആഹ – ‘‘അഹം സഭിയ തവത്ഥായ വീസതി പഞ്ഹേ ആഹരിം, തേ ത്വം ഉഗ്ഗണ്ഹ. യോ ച തേ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമേ പഞ്ഹേ പുട്ഠോ ബ്യാകരോതി, തസ്സ സന്തികേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരേയ്യാസീ’’തി. ഇമം ദേവപുത്തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘പുരാണസാലോഹിതായ ദേവതായ പഞ്ഹാ ഉദ്ദിട്ഠാ ഹോന്തീ’’തി. ഉദ്ദിട്ഠാതി ഉദ്ദേസമത്തേനേവ വുത്താ, ന വിഭങ്ഗേന.

ഏവം വുത്തേ ച നേ സഭിയോ ഏകവചനേനേവ പദപടിപാടിയാ ഉഗ്ഗഹേസി. അഥ സോ ബ്രഹ്മാ ജാനന്തോപി തസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദം നാചിക്ഖി. ‘‘അത്ഥം ഗവേസമാനോ പരിബ്ബാജകോ സയമേവ സത്ഥാരം ഞസ്സതി. ഇതോ ബഹിദ്ധാ ച സമണബ്രാഹ്മണാനം തുച്ഛഭാവ’’ന്തി ഇമിനാ പനാധിപ്പായേന ഏവമാഹ – ‘‘യോ തേ സഭിയ…പേ… ചരേയ്യാസീ’’തി. ഥേരഗാഥാസു പന ചതുക്കനിപാതേ സഭിയത്ഥേരാപദാനം വണ്ണേന്താ ഭണന്തി ‘‘സാ ചസ്സ മാതാ അത്തനോ വിപ്പടിപത്തിം ചിന്തേത്വാ തം ജിഗുച്ഛമാനാ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പന്നാ, തായ ബ്രഹ്മദേവതായ തേ പഞ്ഹാ ഉദ്ദിട്ഠാ’’തി.

യേ തേതി ഇദാനി വത്തബ്ബാനം ഉദ്ദേസപച്ചുദ്ദേസോ. സമണബ്രാഹ്മണാതി പബ്ബജ്ജൂപഗമനേന ലോകസമ്മുതിയാ ച സമണാ ചേവ ബ്രാഹ്മണാ ച. സങ്ഘിനോതി ഗണവന്തോ. ഗണിനോതി സത്ഥാരോ, ‘‘സബ്ബഞ്ഞുനോ മയ’’ന്തി ഏവം പടിഞ്ഞാതാരോ. ഗണാചരിയാതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദിവസേന പബ്ബജിതഗഹട്ഠഗണസ്സ ആചരിയാ. ഞാതാതി അഭിഞ്ഞാതാ, വിസ്സുതാ പാകടാതി വുത്തം ഹോതി. യസസ്സിനോതി ലാഭപരിവാരസമ്പന്നാ. തിത്ഥകരാതി തേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്തേഹി ഓതരിതബ്ബാനം ഓഗാഹിതബ്ബാനം ദിട്ഠിതിത്ഥാനം കത്താരോ. സാധുസമ്മതാ ബഹുജനസ്സാതി ‘‘സാധവോ ഏതേ സന്തോ സപ്പുരിസാ’’തി ഏവം ബഹുജനസ്സ സമ്മതാ.

സേയ്യഥിദന്തി കതമേ തേതി ചേ-ഇച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. പൂരണോതി നാമം, കസ്സപോതി ഗോത്തം. സോ കിര ജാതിയാ ദാസോ, ദാസസതം പൂരേന്തോ ജാതോ. തേനസ്സ ‘‘പൂരണോ’’തി നാമമകംസു. പലായിത്വാ പന നഗ്ഗേസു പബ്ബജിത്വാ ‘‘കസ്സപോ അഹ’’ന്തി ഗോത്തം ഉദ്ദിസി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ച പച്ചഞ്ഞാസി. മക്ഖലീതി നാമം, ഗോസാലായ ജാതത്താ ഗോസാലോതിപി വുച്ചതി. സോപി കിര ജാതിയാ ദാസോ ഏവ, പലായിത്വാ പബ്ബജി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ച പച്ചഞ്ഞാസി. അജിതോതി നാമം, അപ്പിച്ഛതായ കേസകമ്ബലം ധാരേതി, തേന കേസകമ്ബലോതിപി വുച്ചതി, സോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പച്ചഞ്ഞാസി. പകുധോതി നാമം, കച്ചായനോതി ഗോത്തം. അപ്പിച്ഛവസേന ഉദകേ ജീവസഞ്ഞായ ച ന്ഹാനമുഖധോവനാദി പടിക്ഖിത്തോ, സോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പച്ചഞ്ഞാസി. സഞ്ചയോതി നാമം, ബേലട്ഠോ പനസ്സ പിതാ, തസ്മാ ബേലട്ഠപുത്തോതി വുച്ചതി, സോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പച്ചഞ്ഞാസി. നിഗണ്ഠോതി പബ്ബജ്ജാനാമേന, നാടപുത്തോതി പിതുനാമേന വുച്ചതി. നാടോതി കിര നാമസ്സ പിതാ, തസ്സ പുത്തോതി നാടപുത്തോ, സോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പച്ചഞ്ഞാസി. സബ്ബേപി പഞ്ചസതപഞ്ചസതസിസ്സപരിവാരാ അഹേസും. തേതി തേ ഛ സത്ഥാരോ. തേ പഞ്ഹേതി തേ വീസതി പഞ്ഹേ. തേതി തേ ഛ സത്ഥാരോ. ന സമ്പായന്തീതി ന സമ്പാദേന്തി. കോപന്തി ചിത്തചേതസികാനം ആവിലഭാവം. ദോസന്തി പദുട്ഠചിത്തതം, തദുഭയമ്പേതം മന്ദതിക്ഖഭേദസ്സ കോധസ്സേവാധിവചനം. അപ്പച്ചയന്തി അപ്പതീതതാ, ദോമനസ്സന്തി വുത്തം ഹോതി. പാതുകരോന്തീതി കായവചീവികാരേന പകാസേന്തി, പാകടം കരോന്തി.

ഹീനായാതി ഗഹട്ഠഭാവായ. ഗഹട്ഠഭാവോ ഹി പബ്ബജ്ജം ഉപനിധായ സീലാദിഗുണഹീനതോ ഹീനകാമസുഖപടിസേവനതോ വാ ‘‘ഹീനോ’’തി വുച്ചതി. ഉച്ചാ പബ്ബജ്ജാ. ആവത്തിത്വാതി ഓസക്കിത്വാ. കാമേ പരിഭുഞ്ജേയ്യന്തി കാമേ പടിസേവേയ്യം. ഇതി കിരസ്സ സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞാനമ്പി പബ്ബജിതാനം തുച്ഛകത്തം ദിസ്വാ അഹോസി. ഉപ്പന്നപരിവിതക്കവസേനേവ ച ആഗന്ത്വാ പുനപ്പുനം വീമംസമാനസ്സ അഥ ഖോ സഭിയസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയമ്പി ഖോ സമണോ’’തി ച ‘‘യേപി ഖോ തേ ഭോന്തോ’’തി ച ‘‘സമണോ ഖോ ദഹരോതി ന ഉഞ്ഞാതബ്ബോ’’തി ചാതി ഏവമാദി. തത്ഥ ജിണ്ണാതിആദീനി പദാനി വുത്തനയാനേവ. ഥേരാതി അത്തനോ സമണധമ്മേ ഥിരഭാവപ്പത്താ. രത്തഞ്ഞൂതി രതനഞ്ഞൂ, ‘‘നിബ്ബാനരതനം ജാനാമ മയ’’ന്തി ഏവം സകായ പടിഞ്ഞായ ലോകേനാപി സമ്മതാ, ബഹുരത്തിവിദൂ വാ. ചിരം പബ്ബജിതാനം ഏതേസന്തി ചിരപബ്ബജിതാ. ന ഉഞ്ഞാതബ്ബോതി ന അവജാനിതബ്ബോ, ന നീചം കത്വാ ജാനിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ന പരിഭോതബ്ബോതി ന പരിഭവിതബ്ബോ, ‘‘കിമേസ ഞസ്സതീ’’തി ഏവം ന ഗഹേതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

൫൧൬. കങ്ഖീ വേചികിച്ഛീതി സഭിയോ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദമാനോ ഏവം ഭഗവതോ രൂപസമ്പത്തിദമൂപസമസൂചിതം സബ്ബഞ്ഞുതം സമ്ഭാവയമാനോ വിഗതുദ്ധച്ചോ ഹുത്വാ ആഹ – ‘‘കങ്ഖീ വേചികിച്ഛീ’’തി. തത്ഥ ‘‘ലഭേയ്യം നു ഖോ ഇമേസം ബ്യാകരണ’’ന്തി ഏവം പഞ്ഹാനം ബ്യാകരണകങ്ഖായ കങ്ഖീ. ‘‘കോ നു ഖോ ഇമസ്സിമസ്സ ച പഞ്ഹസ്സ അത്ഥോ’’തി ഏവം വിചികിച്ഛായ വേചികിച്ഛീ. ദുബ്ബലവിചികിച്ഛായ വാ തേസം പഞ്ഹാനം അത്ഥേ കങ്ഖനതോ കങ്ഖീ, ബലവതിയാ വിചിനന്തോ കിച്ഛതിയേവ, ന സക്കോതി സന്നിട്ഠാതുന്തി വേചികിച്ഛീ. അഭികങ്ഖമാനോതി അതിവിയ പത്ഥയമാനോ. തേസന്തകരോതി തേസം പഞ്ഹാനം അന്തകരോ. ഭവന്തോവ ഏവം ഭവാഹീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ഹേ മേ പുട്ഠോ…പേ… ബ്യാകരോഹി മേ’’തി. തത്ഥ പഞ്ഹേ മേതി പഞ്ഹേ മയാ. പുട്ഠോതി പുച്ഛിതോ. അനുപുബ്ബന്തി പഞ്ഹപടിപാടിയാ അനുധമ്മന്തി അത്ഥാനുരൂപം പാളിം ആരോപേന്തോ. ബ്യാകരോഹി മേതി മയ്ഹം ബ്യാകരോഹി.

൫൧൭. ദൂരതോതി സോ കിര ഇതോ ചിതോ ചാഹിണ്ഡന്തോ സത്തയോജനസതമഗ്ഗതോ ആഗതോ. തേനാഹ – ഭഗവാ ‘‘ദൂരതോ ആഗതോസീ’’തി, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ വാ സാസനതോ ആഗതത്താ ‘‘ദൂരതോ ആഗതോസീ’’തി നം ആഹ.

൫൧൮. പുച്ഛ മന്തി ഇമായ പനസ്സ ഗാഥായ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേതി. തത്ഥ മനസിച്ഛസീതി മനസാ ഇച്ഛസി.

യം വതാഹന്തി യം വത അഹം. അത്തമനോതി പീതിപാമോജ്ജസോമനസ്സേഹി ഫുടചിത്തോ. ഉദഗ്ഗോതി കായേന ചിത്തേന ച അബ്ഭുന്നതോ. ഇദം പന പദം ന സബ്ബപാഠേസു അത്ഥി. ഇദാനി യേഹി ധമ്മേഹി അത്തമനോ, തേ ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ’’തി.

൫൧൯. കിം പത്തിനന്തി കിം പത്തം കിമധിഗതം. സോരതന്തി സുവൂപസന്തം. ‘‘സുരത’’ന്തിപി പാഠോ, സുട്ഠു ഉപരതന്തി അത്ഥോ. ദന്തന്തി ദമിതം. ബുദ്ധോതി വിബുദ്ധോ, ബുദ്ധബോദ്ധബ്ബോ വാ. ഏവം സഭിയോ ഏകേകായ ഗാഥായ ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി വീസതി പഞ്ഹേ പുച്ഛി. ഭഗവാ പനസ്സ ഏകമേകം പഞ്ഹം ഏകമേകായ ഗാഥായ കത്വാ അരഹത്തനികൂടേനേവ വീസതിയാ ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി.

൫൨൦. തത്ഥ യസ്മാ ഭിന്നകിലേസോ പരമത്ഥഭിക്ഖു, സോ ച നിബ്ബാനപ്പത്തോ ഹോതി, തസ്മാ അസ്സ ‘‘കിം പത്തിനമാഹു ഭിക്ഖുന’’ന്തി ഇമം പഞ്ഹം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘പജ്ജേനാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യോ അത്തനാ ഭാവിതേന മഗ്ഗേന പരിനിബ്ബാനഗതോ കിലേസപരിനിബ്ബാനം പത്തോ, പരിനിബ്ബാനഗതത്താ ഏവ ച വിതിണ്ണകങ്ഖോ വിപത്തിസമ്പത്തിഹാനിബുദ്ധിഉച്ഛേദസസ്സതഅപുഞ്ഞപുഞ്ഞഭേദം വിഭവഞ്ച ഭവഞ്ച വിപ്പഹായ, മഗ്ഗവാസം വുസിതവാ ഖീണപുനബ്ഭവോതി ച ഏതേസം ഥുതിവചനാനം അരഹോ, സോ ഭിക്ഖൂതി.

൫൨൧. യസ്മാ പന വിപ്പടിപത്തിതോ സുട്ഠു ഉപരതഭാവേന നാനപ്പകാരകിലേസവൂപസമേന ച സോരതോ ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബത്ഥ ഉപേക്ഖകോ’’തിആദിനാ നയേന ദുതിയപഞ്ഹബ്യാകരണമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യോ സബ്ബത്ഥ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി, ന ദുമ്മനോ’’തി ഏവം പവത്തായ ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോ, വേപുല്ലപ്പത്തായ സതിയാ സതിമാ, ന സോ ഹിംസതി നേവ ഹിംസതി കഞ്ചി തസഥാവരാദിഭേദം സത്തം സബ്ബലോകേ സബ്ബസ്മിമ്പി ലോകേ, തിണ്ണോഘത്താ തിണ്ണോ, സമിതപാപത്താ സമണോ, ആവിലസങ്കപ്പപ്പഹാനാ അനാവിലോ. യസ്സ ചിമേ രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസദുച്ചരിതസങ്ഖാതാ സത്തുസ്സദാ കേചി ഓളാരികാ വാ സുഖുമാ വാ ന സന്തി, സോ ഇമായ ഉപേക്ഖാവിഹാരിതായ സതിവേപുല്ലതായ അഹിംസകതായ ച വിപ്പടിപത്തിതോ സുട്ഠു ഉപരതഭാവേന ഇമിനാ ഓഘാദിനാനപ്പകാരകിലേസവൂപസമേന ച സോരതോതി.

൫൨൨. യസ്മാ ച ഭാവിതിന്ദ്രിയോ നിബ്ഭയോ നിബ്ബികാരോ ദന്തോ ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്സിന്ദ്രിയാനീ’’തി ഗാഥായ തതിയപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തസ്സത്ഥോ – യസ്സ ചക്ഖാദീനി ഛളിന്ദ്രിയാനി ഗോചരഭാവനായ അനിച്ചാദിതിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വാസനാഭാവനായ സതിസമ്പജഞ്ഞഗന്ധം ഗാഹാപേത്വാ ച ഭാവിതാനി, താനി ച ഖോ യഥാ അജ്ഝത്തം ഗോചരഭാവനായ, ഏവം പന ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബലോകേതി യത്ഥ യത്ഥ ഇന്ദ്രിയാനം വേകല്ലതാ വേകല്ലതായ വാ സമ്ഭവോ, തത്ഥ തത്ഥ നാഭിജ്ഝാദിവസേന ഭാവിതാനീതി ഏവം നിബ്ബിജ്ഝ ഞത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഇമം പരഞ്ച ലോകം സകസന്തതിക്ഖന്ധലോകം പരസന്തതിക്ഖന്ധലോകഞ്ച അദന്ധമരണം മരിതുകാമോ കാലം കങ്ഖതി, ജീവിതക്ഖയകാലം ആഗമേതി പതിമാനേതി, ന ഭായതി മരണസ്സ. യഥാഹ ഥേരോ –

‘‘മരണേ മേ ഭയം നത്ഥി, നികന്തി നത്ഥി ജീവിതേ’’; (ഥേരഗാ. ൨൦);

‘‘നാഭികങ്ഖാമി മരണം, നാഭികങ്ഖാമി ജീവിതം;

കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമി, നിബ്ബിസം ഭതകോ യഥാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൬൦൬);

ഭാവിതോ സ ദന്തോതി ഏവം ഭാവിതിന്ദ്രിയോ സോ ദന്തോതി.

൫൨൩. യസ്മാ പന ബുദ്ധോ നാമ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ കിലേസനിദ്ദാ വിബുദ്ധോ ച, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കപ്പാനീ’’തി ഗാഥായ ചതുത്ഥപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തത്ഥ കപ്പാനീതി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ. താ ഹി തഥാ തഥാ വികപ്പനതോ ‘‘കപ്പാനീ’’തി വുച്ചന്തി. വിചേയ്യാതി അനിച്ചാദിഭാവേന സമ്മസിത്വാ. കേവലാനീതി സകലാനി. സംസാരന്തി യോ ചായം –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി. –

ഏവം ഖന്ധാദിപടിപാടിസങ്ഖാതോ സംസാരോ, തം സംസാരഞ്ച കേവലം വിചേയ്യ. ഏത്താവതാ ഖന്ധാനം മൂലഭൂതേസു കമ്മകിലേസേസു ഖന്ധേസു ചാതി ഏവം തീസുപി വട്ടേസു വിപസ്സനം ആഹ. ദുഭയം ചുതൂപപാതന്തി സത്താനം ചുതിം ഉപപാതന്തി ഇമഞ്ച ഉഭയം വിചേയ്യ ഞത്വാതി അത്ഥോ. ഏതേന ചുതൂപപാതഞാണം ആഹ. വിഗതരജമനങ്ഗണം വിസുദ്ധന്തി രാഗാദിരജാനം വിഗമാ അങ്ഗണാനം അഭാവാ മലാനഞ്ച വിഗമാ വിഗതരജമനങ്ഗണം വിസുദ്ധം. പത്തം ജാതിഖയന്തി നിബ്ബാനം പത്തം. തമാഹു ബുദ്ധന്തി തം ഇമായ ലോകുത്തരവിപസ്സനായ ചുതൂപപാതഞാണഭേദായ ബുദ്ധിയാ സമ്പന്നത്താ ഇമായ ച വിഗതരജാദിതായ കിലേസനിദ്ദാ വിബുദ്ധത്താ തായ പടിപദായ ജാതിക്ഖയം പത്തം ബുദ്ധമാഹു.

അഥ വാ കപ്പാനി വിചേയ്യ കേവലാനീതി ‘‘അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ അമുത്രാസി’’ന്തിആദിനാ (ഇതിവു. ൯൯; പാരാ. ൧൨) നയേന വിചിനിത്വാതി അത്ഥോ. ഏതേന പഠമവിജ്ജമാഹ. സംസാരം ദുഭയം ചുതൂപപാതന്തി സത്താനം ചുതിം ഉപപാതന്തി ഇമഞ്ച ഉഭയം സംസാരം ‘‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ’’തിആദിനാ നയേന വിചിനിത്വാതി അത്ഥോ. ഏതേന ദുതിയവിജ്ജമാഹ. അവസേസേന തതിയവിജ്ജമാഹ. ആസവക്ഖയഞാണേന ഹി വിഗതരജാദിതാ ച നിബ്ബാനപ്പത്തി ച ഹോതീതി. തമാഹു ബുദ്ധന്തി ഏവം വിജ്ജത്തയഭേദബുദ്ധിസമ്പന്നം തം ബുദ്ധമാഹൂതി.

൫൨൫. ഏവം പഠമഗാഥായ വുത്തപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ദുതിയഗാഥായ വുത്തപഞ്ഹേസുപി യസ്മാ ബ്രഹ്മഭാവം സേട്ഠഭാവം പത്തോ പരമത്ഥബ്രാഹ്മണോ ബാഹിതസബ്ബപാപോ ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ബാഹിത്വാ’’തി ഗാഥായ പഠമം പഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തസ്സത്ഥോ – യോ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന ബാഹിത്വാ സബ്ബപാപകാനി ഠിതത്തോ, ഠിതോ ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. ബാഹിതപാപത്താ ഏവ ച വിമലോ, വിമലഭാവം ബ്രഹ്മഭാവം സേട്ഠഭാവം പത്തോ, പടിപ്പസ്സദ്ധസമാധിവിക്ഖേപകരകിലേസമലേന അഗ്ഗഫലസമാധിനാ സാധുസമാഹിതോ, സംസാരഹേതുസമതിക്കമേന സംസാരമതിച്ച പരിനിട്ഠിതകിച്ചതായ കേവലീ, സോ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അനിസ്സിതത്താ അസിതോ, ലോകധമ്മേഹി നിബ്ബികാരത്താ ‘‘താദീ’’തി ച പവുച്ചതി. ഏവം ഥുതിരഹോ സ ബ്രഹ്മാ സോ ബ്രാഹ്മണോതി.

൫൨൬. യസ്മാ പന സമിതപാപതായ സമണോ, ന്ഹാതപാപതായ ന്ഹാതകോ, ആഗൂനം അകരണേന ച നാഗോതി പവുച്ചതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ തതോ അപരാഹി തീഹി ഗാഥാഹി തയോ പഞ്ഹേ ബ്യാകാസി. തത്ഥ സമിതാവീതി അരിയമഗ്ഗേന കിലേസേ സമേത്വാ ഠിതോ. സമണോ പവുച്ചതേ തഥത്താതി തഥാരൂപോ സമണോ പവുച്ചതീതി. ഏത്താവതാ പഞ്ഹോ ബ്യാകതോ ഹോതി, സേസം തസ്മിം സമണേ സഭിയസ്സ ബഹുമാനജനനത്ഥം ഥുതിവചനം. യോ ഹി സമിതാവീ, സോ പുഞ്ഞപാപാനം അപടിസന്ധികരണേന പഹായ പുഞ്ഞപാപം രജാനം വിഗമേന വിരജോ, അനിച്ചാദിവസേന ഞത്വാ ഇമം പരഞ്ച ലോകം ജാതിമരണം ഉപാതിവത്തോ താദി ച ഹോതി.

൫൨൭. നിന്ഹായ…പേ… ന്ഹാതകോതി ഏത്ഥ പന യോ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാസങ്ഖാതേ സബ്ബസ്മിമ്പി ആയതനലോകേ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന ഉപ്പത്തിരഹാനി സബ്ബപാപകാനി മഗ്ഗഞാണേന നിന്ഹായ ധോവിത്വാ തായ നിന്ഹാതപാപകതായ തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പേഹി കപ്പിയേസു ദേവമനുസ്സേസു കപ്പം ന ഏതി, തം ന്ഹാതകമാഹൂതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൫൨൮. ചതുത്ഥഗാഥായപി ആഗും ന കരോതി കിഞ്ചി ലോകേതി യോ ലോകേ അപ്പമത്തകമ്പി പാപസങ്ഖാതം ആഗും ന കരോതി, നാഗോ പവുച്ചതേ തഥത്താതി. ഏത്താവതാ പഞ്ഹോ ബ്യാകതോ ഹോതി, സേസം പുബ്ബനയേനേവ ഥുതിവചനം. യോ ഹി മഗ്ഗേന പഹീനആഗുത്താ ആഗും ന കരോതി, സോ കാമയോഗാദികേ സബ്ബയോഗേ ദസസഞ്ഞോജനഭേദാനി ച സബ്ബബന്ധനാനി വിസജ്ജ ജഹിത്വാ സബ്ബത്ഥ ഖന്ധാദീസു കേനചി സങ്ഗേന ന സജ്ജതി, ദ്വീഹി ച വിമുത്തീഹി വിമുത്തോ, താദി ച ഹോതീതി.

൫൩൦. ഏവം ദുതിയഗാഥായ വുത്തപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേത്വാ തതിയഗാഥായ വുത്തപഞ്ഹേസുപി യസ്മാ ‘‘ഖേത്താനീ’’തി ആയതനാനി വുച്ചന്തി. യഥാഹ – ‘‘ചക്ഖുപേതം ചക്ഖായതനംപേതം…പേ… ഖേത്തമ്പേതം വത്ഥുപേത’’ന്തി (ധ. സ. ൫൯൬-൫൯൮). താനി വിജേയ്യ വിജേത്വാ അഭിഭവിത്വാ, വിചേയ്യ വാ അനിച്ചാദിഭാവേന വിചിനിത്വാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ കേവലാനി അനവസേസാനി, വിസേസതോ പന സങ്ഗഹേതുഭൂതം ദിബ്ബം മാനുസകഞ്ച ബ്രഹ്മഖേത്തം, യം ദിബ്ബം ദ്വാദസായതനഭേദം തഥാ മാനുസകഞ്ച, യഞ്ച ബ്രഹ്മഖേത്തം ഛളായതനേ ചക്ഖായതനാദിദ്വാദസായതനഭേദം, തം സബ്ബമ്പി വിജേയ്യ വിചേയ്യ വാ. യതോ യദേതം സബ്ബേസം ഖേത്താനം മൂലബന്ധനം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാദി, തസ്മാ സബ്ബഖേത്തമൂലബന്ധനാ പമുത്തോ. ഏവമേതേസം ഖേത്താനം വിജിതത്താ വിചിനിതത്താ വാ ഖേത്തജിനോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഖേത്താനീ’’തി ഇമായ ഗാഥായ പഠമപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തത്ഥ കേചി ‘‘കമ്മം ഖേത്തം, വിഞ്ഞാണം ബീജം, തണ്ഹാ സ്നേഹോ’’തി (അ. നി. ൩.൭൭) വചനതോ കമ്മാനി ഖേത്താനീതി വദന്തി. ദിബ്ബം മാനുസകഞ്ച ബ്രഹ്മഖേത്തന്തി ഏത്ഥ ച ദേവൂപഗം കമ്മം ദിബ്ബം, മനുസ്സൂപഗം കമ്മം മാനുസകം, ബ്രഹ്മൂപഗം കമ്മം ബ്രഹ്മഖേത്തന്തി വണ്ണയന്തി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൫൩൧. യസ്മാ പന സകട്ഠേന കോസസദിസത്താ ‘‘കോസാനീ’’തി കമ്മാനി വുച്ചന്തി, തേസഞ്ച ലുനനാ സമുച്ഛേദനാ കുസലോ ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കോസാനീ’’തി ഗാഥായ ദുതിയപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തസ്സത്ഥോ – ലോകിയലോകുത്തരവിപസ്സനായ വിസയതോ കിച്ചതോ ച അനിച്ചാദിഭാവേന കുസലാകുസലകമ്മസങ്ഖാതാനി കോസാനി വിചേയ്യ കേവലാനി, വിസേസതോ പന സങ്ഗഹേതുഭൂതം അട്ഠകാമാവചരകുസലചേതനാഭേദം ദിബ്ബം മാനുസകഞ്ച നവമഹഗ്ഗതകുസലചേതനാഭേദഞ്ച ബ്രഹ്മകോസം വിചേയ്യ. തതോ ഇമായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാദിഭേദാ സബ്ബകോസാനം മൂലബന്ധനാ പമുത്തോ, ഏവമേതേസം കോസാനം ലുനനാ ‘‘കുസലോ’’തി പവുച്ചതി, തഥത്താ താദീ ച ഹോതീതി. അഥ വാ സത്താനം ധമ്മാനഞ്ച നിവാസട്ഠേന അസികോസസദിസത്താ ‘‘കോസാനീ’’തി തയോ ഭവാ ദ്വാദസായതനാനി ച വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ.

൫൩൨. യസ്മാ ച ന കേവലം പണ്ഡതീതി ഇമിനാവ ‘‘പണ്ഡിതോ’’തി വുച്ചതി, അപിച ഖോ പന പണ്ഡരാനി ഇതോ ഉപഗതോ പവിചയപഞ്ഞായ അല്ലീനോതിപി ‘‘പണ്ഡിതോ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുഭയാനീ’’തി ഗാഥായ തതിയപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തസ്സത്ഥോ – അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ചാതി ഏവം ഉഭയാനി അനിച്ചാദിഭാവേന വിചേയ്യ. പണ്ഡരാനീതി ആയതനാനി. താനി ഹി പകതിപരിസുദ്ധത്താ രുള്ഹിയാ ച ഏവം വുച്ചന്തി, താനി വിചേയ്യ ഇമായ പടിപത്തിയാ നിദ്ധന്തമലത്താ സുദ്ധിപഞ്ഞോ പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതി തഥത്താ, യസ്മാ താനി പണ്ഡരാനി പഞ്ഞായ ഇതോ ഹോതി, സേസമസ്സ ഥുതിവചനം. സോ ഹി പാപപുഞ്ഞസങ്ഖാതം കണ്ഹസുക്കം ഉപാതിവത്തോ താദീ ച ഹോതി, തസ്മാ ഏവം ഥുതോ.

൫൩൩. യസ്മാ പന ‘‘മോനം വുച്ചതി ഞാണം, യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, തേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ മുനീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അസതഞ്ചാ’’തി ഗാഥായ ചതുത്ഥപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തസ്സത്ഥോ – യ്വായം അകുസലകുസലപ്പഭേദോ അസതഞ്ച സതഞ്ച ധമ്മോ, തം അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാതി ഇമസ്മിം സബ്ബലോകേ പവിചയഞാണേന അസതഞ്ച സതഞ്ച ഞത്വാ ധമ്മം തസ്സ ഞാതത്താ ഏവ രാഗാദിഭേദതോ സത്തവിധം സങ്ഗം തണ്ഹാദിട്ഠിഭേദതോ ദുവിധം ജാലഞ്ച അതിച്ച അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ. സോ തേന മോനസങ്ഖാതേന പവിചയഞാണേന സമന്നാഗതത്താ മുനി. ദേവമനുസ്സേഹി പൂജനീയോതി ഇദം പനസ്സ ഥുതിവചനം. സോ ഹി ഖീണാസവമുനിത്താ ദേവമനുസ്സാനം പൂജാരഹോ ഹോതി, തസ്മാ ഏവം ഥുതോ.

൫൩൫. ഏവം തതിയഗാഥായ വുത്തപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ചതുത്ഥഗാഥായ വുത്തപഞ്ഹേസുപി യസ്മാ യോ ചതൂഹി മഗ്ഗഞാണവേദേഹി കിലേസക്ഖയം കരോന്തോ ഗതോ, സോ പരമത്ഥതോ വേദഗൂ നാമ ഹോതി. യോ ച സബ്ബസമണബ്രാഹ്മണാനം സത്ഥസഞ്ഞിതാനി വേദാനി, തായേവ മഗ്ഗഭാവനായ കിച്ചതോ അനിച്ചാദിവസേന വിചേയ്യ. തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന തമേവ സബ്ബം വേദമതിച്ച യാ വേദപച്ചയാ വാ അഞ്ഞഥാ വാ ഉപ്പജ്ജന്തി വേദനാ, താസു സബ്ബവേദനാസു വീതരാഗോ ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം പത്തിന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘വേദാനീ’’തി ഗാഥായ പഠമപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. യസ്മാ വാ യോ പവിചയപഞ്ഞായ വേദാനി വിചേയ്യ, തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന സബ്ബം വേദമതിച്ച വത്തതി, സോ സത്ഥസഞ്ഞിതാനി വേദാനി ഗതോ ഞാതോ അതിക്കന്തോ ച ഹോതി. യോ വേദനാസു വീതരാഗോ, സോപി വേദനാസഞ്ഞിതാനി വേദാനി ഗതോ അതിക്കന്തോ ച ഹോതി. വേദാനി ഗതോതിപി വേദഗൂ, തസ്മാ തമ്പി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം പത്തിന’’ന്തി അവത്വാ ഇമായ ഗാഥായ പഠമപഞ്ഹം ബ്യാകാസി.

൫൩൬. യസ്മാ പന ദുതിയപഞ്ഹേ ‘‘അനുവിദിതോ’’തി അനുബുദ്ധോ വുച്ചതി, സോ ച അനുവിച്ച പപഞ്ചനാമരൂപം അജ്ഝത്തം അത്തനോ സന്താനേ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഭേദം പപഞ്ചം തപ്പച്ചയാ നാമരൂപഞ്ച അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി അനുവിച്ച അനുവിദിത്വാ, ന കേവലഞ്ച അജ്ഝത്തം, ബഹിദ്ധാ ച രോഗമൂലം, പരസന്താനേ ച ഇമസ്സ നാമരൂപരോഗസ്സ മൂലം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാദിം, തമേവ വാ പപഞ്ചം അനുവിച്ച തായ ഭാവനായ സബ്ബേസം രോഗാനം മൂലബന്ധനാ, സബ്ബസ്മാ വാ രോഗാനം മൂലബന്ധനാ, അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാദിഭേദാ, തസ്മാ ഏവ വാ പപഞ്ചാ പമുത്തോ ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുവിച്ചാ’’തി ഗാഥായ ദുതിയപഞ്ഹം ബ്യാകാസി.

൫൩൭. ‘‘കഥഞ്ച വീരിയവാ’’തി ഏത്ഥ പന യസ്മാ യോ അരിയമഗ്ഗേന സബ്ബപാപകേഹി വിരതോ, തഥാ വിരതത്താ ച ആയതിം അപടിസന്ധിതായ നിരയദുക്ഖം അതിച്ച ഠിതോ വീരിയവാസോ വീരിയനികേതോ, സോ ഖീണാസവോ ‘‘വീരിയവാ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിരതോ’’തി ഗാഥായ തതിയപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. പധാനവാ ധീരോ താദീതി ഇമാനി പനസ്സ ഥുതിവചനാനി. സോ ഹി പധാനവാ മഗ്ഗഝാനപധാനേന, ധീരോ കിലേസാരിവിദ്ധംസനസമത്ഥതായ, താദീ നിബ്ബികാരതായ, തസ്മാ ഏവം ഥുതോ. സേസം യോജേത്വാ വത്തബ്ബം.

൫൩൮. ‘‘ആജാനിയോ കിന്തി നാമ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ പന യസ്മാ പഹീനസബ്ബവങ്കദോസോ കാരണാകാരണഞ്ഞൂ അസ്സോ വാ ഹത്ഥീ വാ ‘‘ആജാനിയോ ഹോതീ’’തി ലോകേ വുച്ചതി, ന ച തസ്സ സബ്ബസോ തേ ദോസാ പഹീനാ ഏവ, ഖീണാസവസ്സ പന തേ പഹീനാ, തസ്മാ സോ ‘‘ആജാനിയോ’’തി പരമത്ഥതോ വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്സാ’’തി ഗാഥായ ചതുത്ഥപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തസ്സത്ഥോ – അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ചാതി ഏവം അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാസഞ്ഞോജനസങ്ഖാതാനി യസ്സ അസ്സു ലുനാനി ബന്ധനാനി പഞ്ഞാസത്ഥേന ഛിന്നാനി പദാലിതാനി. സങ്ഗമൂലന്തി യാനി തേസു തേസു വത്ഥൂസു സങ്ഗസ്സ സജ്ജനായ അനതിക്കമനായ മൂലം ഹോന്തി, അഥ വാ യസ്സ അസ്സു ലുനാനി രാഗാദീനി ബന്ധനാനി യാനി അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ച സങ്ഗമൂലാനി ഹോന്തി, സോ സബ്ബസ്മാ സങ്ഗാനം മൂലഭൂതാ സബ്ബസങ്ഗാനം വാ മൂലഭൂതാ ബന്ധനാ പമുത്തോ ‘‘ആജാനിയോ’’തി വുച്ചതി, തഥത്താ താദി ച ഹോതീതി.

൫൪൦. ഏവം ചതുത്ഥഗാഥായ വുത്തപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേത്വാ പഞ്ചമഗാഥായ വുത്തപഞ്ഹേസുപി യസ്മാ യം ഛന്ദജ്ഝേനമത്തേന അക്ഖരചിന്തകാ സോത്തിയം വണ്ണയന്തി, വോഹാരമത്തസോത്തിയോ സോ. അരിയോ പന ബാഹുസച്ചേന നിസ്സുതപാപതായ ച പരമത്ഥസോത്തിയോ ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം പത്തിന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘സുത്വാ’’തി ഗാഥായ പഠമപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തസ്സത്ഥോ – യോ ഇമസ്മിം ലോകേ സുതമയപഞ്ഞാകിച്ചവസേന സുത്വാ കാതബ്ബകിച്ചവസേന വാ സുത്വാ വിപസ്സനൂപഗം സബ്ബധമ്മം അനിച്ചാദിവസേന അഭിഞ്ഞായ സാവജ്ജാനവജ്ജം യദത്ഥി കിഞ്ചി, ഇമായ പടിപദായ കിലേസേ കിലേസട്ഠാനിയേ ച ധമ്മേ അഭിഭവിത്വാ അഭിഭൂതി സങ്ഖം ഗതോ, തം സുത്വാ സബ്ബധമ്മം അഭിഞ്ഞായ ലോകേ സാവജ്ജാനവജ്ജം യദത്ഥി കിഞ്ചി, അഭിഭും സുതവത്താ സോത്തിയോതി ആഹു. യസ്മാ ച യോ അകഥംകഥീ കിലേസബന്ധനേഹി വിമുത്തോ, രാഗാദീഹി ഈഘേഹി അനീഘോ ച ഹോതി സബ്ബധി സബ്ബേസു ധമ്മേസു ഖന്ധായതനാദീസു, തസ്മാ തം അകഥംകഥിം വിമുത്തം അനീഘം സബ്ബധി നിസ്സുതപാപകത്താപി ‘‘സോത്തിയോ’’തി ആഹൂതി.

൫൪൧. യസ്മാ പന ഹിതകാമേന ജനേന അരണീയതോ അരിയോ ഹോതി, അഭിഗമനീയതോതി അത്ഥോ. തസ്മാ യേഹി ഗുണേഹി സോ അരണീയോ ഹോതി, തേ ദസ്സേന്താ ‘‘ഛേത്വാ’’തി ഗാഥായ ദുതിയപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തസ്സത്ഥോ – ചത്താരി ആസവാനി ദ്വേ ച ആലയാനി പഞ്ഞാസത്ഥേന ഛേത്വാ വിദ്വാ വിഞ്ഞൂ വിഭാവീ ചതുമഗ്ഗഞാണീ സോ പുനബ്ഭവവസേന ന ഉപേതി ഗബ്ഭസേയ്യം, കഞ്ചി യോനിം ന ഉപഗച്ഛതി, കാമാദിഭേദഞ്ച സഞ്ഞം തിവിധം. കാമഗുണസങ്ഖാതഞ്ച പങ്കം പനുജ്ജ പനുദിത്വാ തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പാനം അഞ്ഞതരമ്പി കപ്പം ന ഏതി, ഏവം ആസവച്ഛേദാദിഗുണസമന്നാഗതം തമാഹു അരിയോതി. യസ്മാ വാ പാപകേഹി ആരകത്താ അരിയോ ഹോതി അനയേ ച അനിരീയനാ, തസ്മാ തമ്പി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഇമായ ഗാഥായ ദുതിയപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. ആസവാദയോ ഹി പാപകാ ധമ്മാ അനയസമ്മതാ, തേ ചാനേന ഛിന്നാ പനുന്നാ, ന ച തേഹി കമ്പതി, ഇച്ചസ്സ തേ ആരകാ ഹോന്തി, ന ച തേസു ഇരീയതി തസ്മാ ആരകാസ്സ ഹോന്തി പാപകാ ധമ്മാതി ഇമിനാപത്ഥേന. അനയേ ന ഇരീയതീതി ഇമിനാപത്ഥേന തമാഹു അരിയോതി ച ഏവമ്പേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘വിദ്വാ സോ ന ഉപേതി ഗബ്ഭസേയ്യ’’ന്തി ഇദം പന ഇമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ ഥുതിവചനമേവ ഹോതി.

൫൪൨. ‘‘കഥം ചരണവാ’’തി ഏത്ഥ പന യസ്മാ ചരണേഹി പത്തബ്ബം പത്തോ ‘‘ചരണവാ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, തസ്മാ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ ഇധാ’’തി ഗാഥായ തതിയപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തത്ഥ യോ ഇധാതി യോ ഇമസ്മിം സാസനേ. ചരണേസൂതി സീലാദീസു ഹേമവതസുത്തേ (സു. നി. ൧൫൩ ആദയോ) വുത്തപന്നരസധമ്മേസു. നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. പത്തിപത്തോതി പത്തബ്ബം പത്തോ. യോ ചരണനിമിത്തം ചരണഹേതു ചരണപച്ചയാ പത്തബ്ബം അരഹത്തം പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. ചരണവാ സോതി സോ ഇമായ ചരണേഹി പത്തബ്ബപത്തിയാ ചരണവാ ഹോതീതി. ഏത്താവതാ പഞ്ഹോ ബ്യാകതോ ഹോതി, സേസമസ്സ ഥുതിവചനം. യോ ഹി ചരണേഹി പത്തിപത്തോ, സോ കുസലോ ച ഹോതി ഛേകോ, സബ്ബദാ ച ആജാനാതി നിബ്ബാനധമ്മം, നിച്ചം നിബ്ബാനനിന്നചിത്തതായ സബ്ബത്ഥ ച ഖന്ധാദീസു ന സജ്ജതി. ദ്വീഹി ച വിമുത്തീഹി വിമുത്തചിത്തോ ഹോതി, പടിഘാ യസ്സ ന സന്തീതി.

൫൪൩. യസ്മാ പന കമ്മാദീനം പരിബ്ബാജനേന പരിബ്ബാജകോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുക്ഖവേപക്ക’’ന്തി ഗാഥായ ചതുത്ഥപഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തത്ഥ വിപാകോ ഏവ വേപക്കം, ദുക്ഖം വേപക്കമസ്സാതി ദുക്ഖവേപക്കം. പവത്തിദുക്ഖജനനതോ സബ്ബമ്പി തേധാതുകകമ്മം വുച്ചതി. ഉദ്ധന്തി അതീതം. അധോതി അനാഗതം. തിരിയം വാപി മജ്ഝേതി പച്ചുപ്പന്നം. തഞ്ഹി ന ഉദ്ധം ന അധോ, തിരിയം ഉഭിന്നഞ്ച അന്തരാ, തേന ‘‘മജ്ഝേ’’തി വുത്തം. പരിബ്ബാജയിത്വാതി നിക്ഖാമേത്വാ നിദ്ധമേത്വാ. പരിഞ്ഞചാരീതി പഞ്ഞായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ചരന്തോ. അയം താവ അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. അയം പന അധിപ്പായയോജനാ – യോ തിയദ്ധപരിയാപന്നമ്പി ദുക്ഖജനകം യദത്ഥി കിഞ്ചി കമ്മം, തം സബ്ബമ്പി അരിയമഗ്ഗേന തണ്ഹാവിജ്ജാസിനേഹേ സോസേന്തോ അപടിസന്ധിജനകഭാവകരണേന പരിബ്ബാജയിത്വാ തഥാ പരിബ്ബാജിതത്താ ഏവ ച തം കമ്മം പരിഞ്ഞായ ചരണതോ പരിഞ്ഞചാരീ. ന കേവലഞ്ച കമ്മമേവ, മായം മാനമഥോപി ലോഭകോധം ഇമേപി ധമ്മേ പഹാനപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞചാരീ, പരിയന്തമകാസി നാമരൂപം, നാമരൂപസ്സ ച പരിയന്തമകാസി പരിബ്ബാജേസി ഇച്ചേവത്ഥോ. ഇമേസം കമ്മാദീനം പരിബ്ബാജനേന തം പരിബ്ബാജകമാഹു. പത്തിപത്തന്തി ഇദം പനസ്സ ഥുതിവചനം.

൫൪൪. ഏവം പഞ്ഹബ്യാകരണേന തുട്ഠസ്സ പന സഭിയസ്സ ‘‘യാനി ച തീണീ’’തിആദീസു അഭിത്ഥവനഗാഥാസു ഓസരണാനീതി ഓഗഹണാനി തിത്ഥാനി, ദിട്ഠിയോതി അത്ഥോ. താനി യസ്മാ സക്കായദിട്ഠിയാ സഹ ബ്രഹ്മജാലേ വുത്തദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതാനി ഗഹേത്വാ തേസട്ഠി ഹോന്തി, യസ്മാ ച താനി അഞ്ഞതിത്ഥിയസമണാനം പവാദഭൂതാനി സത്ഥാനി സിതാനി ഉപദിസിതബ്ബവസേന, ന ഉപ്പത്തിവസേന. ഉപ്പത്തിവസേന പന യദേതം ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി സഞ്ഞക്ഖരം വോഹാരനാമം, യാ ചായം മിച്ഛാപരിവിതക്കാനുസ്സവാദിവസേന ‘‘ഏവരൂപേന അത്തനാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ബാലാനം വിപരീതസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തദുഭയനിസ്സിതാനി തേസം വസേന ഉപ്പജ്ജന്തി, ന അത്തപച്ചക്ഖാനി. താനി ച ഭഗവാ വിനേയ്യ വിനയിത്വാ ഓഘതമഗാ ഓഘതമം ഓഘന്ധകാരം അഗാ അതിക്കന്തോ. ‘‘ഓഘന്തമഗാ’’തിപി പാഠോ, ഓഘാനം അന്തം അഗാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘യാനി ച തീണി…പേ… തമഗാ’’തി.

൫൪൫. തതോ പരം വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം പാരഞ്ച നിബ്ബാനം തപ്പത്തിയാ ദുക്ഖാഭാവതോ തപ്പടിപക്ഖതോ ച തം സന്ധായാഹ, ‘‘അന്തഗൂസി പാരഗൂ ദുക്ഖസ്സാ’’തി. അഥ വാ പാരഗൂ ഭഗവാ നിബ്ബാനം ഗതത്താ, തം ആലപന്തോ ആഹ, ‘‘പാരഗൂ അന്തഗൂസി ദുക്ഖസ്സാ’’തി അയമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ. സമ്മാ ച ബുദ്ധോ സാമഞ്ച ബുദ്ധോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. തം മഞ്ഞേതി തമേവ മഞ്ഞാമി, ന അഞ്ഞന്തി അച്ചാദരേന ഭണതി. ജുതിമാതി പരേസമ്പി അന്ധകാരവിധമനേന ജുതിസമ്പന്നോ. മുതിമാതി അപരപ്പച്ചയഞേയ്യഞാണസമത്ഥായ മുതിയാ പഞ്ഞായ സമ്പന്നോ. പഹൂതപഞ്ഞോതി അനന്തപഞ്ഞോ. ഇധ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമധിപ്പേതം. ദുക്ഖസ്സന്തകരാതി ആമന്തേന്തോ ആഹ. അതാരേസി മന്തി കങ്ഖാതോ മം താരേസി.

൫൪൬-൯. യം മേതിആദിഗാഥായ നമക്കാരകരണം ഭണതി. തത്ഥ കങ്ഖിത്തന്തി വീസതിപഞ്ഹനിസ്സിതം അത്ഥം സന്ധായാഹ. സോ ഹി തേന കങ്ഖിതോ അഹോസി. മോനപഥേസൂതി ഞാണപഥേസു. വിനളീകതാതി വിഗതനളാ കതാ, ഉച്ഛിന്നാതി വുത്തം ഹോതി. നാഗ നാഗസ്സാതി ഏകം ആമന്തനവചനം, ഏകസ്സ ‘‘ഭാസതോ അനുമോദന്തീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘ധമ്മദേസന’’ന്തി പാഠസേസോ. സബ്ബേ ദേവാതി ആകാസട്ഠാ ച ഭൂമട്ഠാ ച. നാരദപബ്ബതാതി തേപി കിര ദ്വേ ദേവഗണാ പഞ്ഞവന്തോ, തേപി അനുമോദന്തീതി സബ്ബം പസാദേന ച നമക്കാരകരണം ഭണതി.

൫൫൦-൫൩. അനുമോദനാരഹം ബ്യാകരണസമ്പദം സുത്വാ ‘‘നമോ തേ’’തി അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ആഹ. പുരിസാജഞ്ഞാതി പുരിസേസു ജാതിസമ്പന്നം. പടിപുഗ്ഗലോതി പടിഭാഗോ പുഗ്ഗലോ തുവം ബുദ്ധോ ചതുസച്ചപടിവേധേന, സത്ഥാ അനുസാസനിയാ സത്ഥവാഹതായ ച, മാരാഭിഭൂ ചതുമാരാഭിഭവേന, മുനി ബുദ്ധമുനി. ഉപധീതി ഖന്ധകിലേസകാമഗുണാഭിസങ്ഖാരഭേദാ ചത്താരോ. വഗ്ഗൂതി അഭിരൂപം. പുഞ്ഞേ ചാതി ലോകിയേ ന ലിമ്പസി തേസം അകരണേന, പുബ്ബേ കതാനമ്പി വാ ആയതിം ഫലൂപഭോഗാഭാവേന. തംനിമിത്തേന വാ തണ്ഹാദിട്ഠിലേപേന. വന്ദതി സത്ഥുനോതി ഏവം ഭണന്തോ ഗോപ്ഫകേസു പരിഗ്ഗഹേത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതം വന്ദി.

അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോതി അഞ്ഞതിത്ഥിയോ ഏവ. ആകങ്ഖതീതി ഇച്ഛതി. ആരദ്ധചിത്താതി അഭിരാധിതചിത്താ. അപിച മേത്ഥ പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാതി അപിച മയാ ഏത്ഥ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിവാസേ പുഗ്ഗലനാനത്തം വിദിതം, ന സബ്ബേനേവ പരിവസിതബ്ബന്തി. കേന പന ന പരിവസിതബ്ബം? അഗ്ഗിയേഹി ജടിലേഹി, സാകിയേന ജാതിയാ, ലിങ്ഗം വിജഹിത്വാ ആഗതേന. അവിജഹിത്വാ ആഗതോപി ച യോ മഗ്ഗഫലപടിലാഭായ ഹേതുസമ്പന്നോ ഹോതി, താദിസോവ സഭിയോ പരിബ്ബാജകോ. തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘തവ പന, സഭിയ, തിത്ഥിയവത്തപൂരണത്ഥായ പരിവാസകാരണം നത്ഥി, അത്ഥത്ഥികോ ത്വം ‘മഗ്ഗഫലപടിലാഭായ ഹേതുസമ്പന്നോ’തി വിദിതമേതം മയാ’’തി തസ്സ പബ്ബജ്ജം അനുജാനന്തോ ആഹ – ‘‘അപിച മേത്ഥ പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാ’’തി. സഭിയോ പന അത്തനോ ആദരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ ഭന്തേ’’തി. തം സബ്ബം അഞ്ഞഞ്ച തഥാരൂപം ഉത്താനത്ഥത്താ പുബ്ബേ വുത്തനയത്താ ച ഇധ ന വണ്ണിതം, യതോ പുബ്ബേ വണ്ണിതാനുസാരേന വേദിതബ്ബന്തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ സഭിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.