൭. സേലസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി സേലസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അയമേവ യാസ്സ നിദാനേ വുത്താ. അത്ഥവണ്ണനാക്കമേപി ചസ്സ പുബ്ബസദിസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യം പന അപുബ്ബം, തം ഉത്താനത്ഥാനി പദാനി പരിഹരന്താ വണ്ണയിസ്സാമ. അങ്ഗുത്തരാപേസൂതി അങ്ഗാ ഏവ സോ ജനപദോ, ഗങ്ഗായ പന യാ ഉത്തരേന ആപോ, താസം അവിദൂരത്താ ‘‘ഉത്തരാപോ’’തിപി വുച്ചതി. കതരഗങ്ഗായ ഉത്തരേന യാ ആപോതി? മഹാമഹീഗങ്ഗായ.

തത്രായം തസ്സാ നദിയാ ആവിഭാവത്ഥം ആദിതോ പഭുതി വണ്ണനാ – അയം കിര ജമ്ബുദീപോ ദസസഹസ്സയോജനപരിമാണോ. തത്ഥ ചതുസഹസ്സയോജനപരിമാണോ പദേസോ ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥടോ ‘‘സമുദ്ദോ’’തി സങ്ഖം ഗതോ. തിസഹസ്സയോജനപമാണേ മനുസ്സാ വസന്തി. തിസഹസ്സയോജനപമാണേ ഹിമവാ പതിട്ഠിതോ ഉബ്ബേധേന പഞ്ചയോജനസതികോ ചതുരാസീതിസഹസ്സകൂടേഹി പടിമണ്ഡിതോ സമന്തതോ സന്ദമാനപഞ്ചസതനദീവിചിത്തോ. യത്ഥ ആയാമവിത്ഥാരേന ഗമ്ഭീരതായ ച പഞ്ഞാസപഞ്ഞാസയോജനാ ദിയഡ്ഢയോജനസതപരിമണ്ഡലാ പൂരളാസസുത്തവണ്ണനായം വുത്താ അനോതത്താദയോ സത്ത മഹാസരാ പതിട്ഠിതാ.

തേസു അനോതത്തോ സുദസ്സനകൂടം, ചിത്രകൂടം, കാളകൂടം, ഗന്ധമാദനകൂടം, കേലാസകൂടന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി പബ്ബതേഹി പരിക്ഖിത്തോ. തത്ഥ സുദസ്സനകൂടം സുവണ്ണമയം ദ്വിയോജനസതുബ്ബേധം അന്തോവങ്കം കാകമുഖസണ്ഠാനം തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതം, ചിത്രകൂടം സബ്ബരതനമയം, കാളകൂടം അഞ്ജനമയം, ഗന്ധമാദനകൂടം സാനുമയം അബ്ഭന്തരേ മുഗ്ഗവണ്ണം നാനപ്പകാരഓസധസഞ്ഛന്നം കാളപക്ഖുപോസഥദിവസേ ആദിത്തമിവ അങ്ഗാരം ജലന്തം തിട്ഠതി, കേലാസകൂടം രജതമയം. സബ്ബാനി സുദസ്സനേന സമാനുബ്ബേധസണ്ഠാനാനി തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതാനി. സബ്ബാനി ദേവാനുഭാവേന നാഗാനുഭാവേന ച വസ്സന്തി, നദിയോ ച തേസു സന്ദന്തി. തം സബ്ബമ്പി ഉദകം അനോതത്തമേവ പവിസതി. ചന്ദിമസൂരിയാ ദക്ഖിണേന വാ ഉത്തരേന വാ ഗച്ഛന്താ പബ്ബതന്തരേന തം ഓഭാസേന്തി, ഉജും ഗച്ഛന്താ ന ഓഭാസേന്തി. തേനേവസ്സ ‘‘അനോതത്ത’’ന്തി സങ്ഖാ ഉദപാദി.

തത്ഥ മനോഹരസിലാതലാനി നിമ്മച്ഛകച്ഛപാനി ഫലികസദിസനിമ്മലൂദകാനി നഹാനതിത്ഥാനി സുപ്പടിയത്താനി ഹോന്തി, യേസു ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഖീണാസവാ ഇസിഗണാ ച ന്ഹായന്തി, ദേവയക്ഖാദയോ ച ഉയ്യാനകീളികം കീളന്തി.

ചതൂസു ചസ്സ പസ്സേസു സീഹമുഖം, ഹത്ഥിമുഖം, അസ്സമുഖം, ഉസഭമുഖന്തി ചത്താരി മുഖാനി ഹോന്തി, യേഹി ചതസ്സോ നദിയോ സന്ദന്തി. സീഹമുഖേന നിക്ഖന്തനദീതീരേ സീഹാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ഹത്ഥിമുഖാദീഹി ഹത്ഥിഅസ്സഉസഭാ. പുരത്ഥിമദിസതോ നിക്ഖന്തനദീ അനോതത്തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഇതരാ തിസ്സോ നദിയോ അനുപഗമ്മ പാചീനഹിമവന്തേനേവ അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസതി. പച്ഛിമദിസതോ ച ഉത്തരദിസതോ ച നിക്ഖന്തനദിയോപി തഥേവ പദക്ഖിണം കത്വാ പച്ഛിമഹിമവന്തേനേവ ഉത്തരഹിമവന്തേനേവ ച അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസന്തി. ദക്ഖിണദിസതോ നിക്ഖന്തനദീ പന തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ദക്ഖിണേന ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേനേവ സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ പബ്ബതം പഹരിത്വാ വുട്ഠായ പരിണാഹേന തിഗാവുതപമാണാ ഉദകധാരാ ഹുത്വാ ആകാസേന സട്ഠി യോജനാനി ഗന്ത്വാ തിയഗ്ഗളേ നാമ പാസാണേ പതിതാ, പാസാണോ ഉദകധാരാവേഗേന ഭിന്നോ. തത്ര പഞ്ഞാസയോജനപമാണാ തിയഗ്ഗളാ നാമ പോക്ഖരണീ ജാതാ. പോക്ഖരണിയാ കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിയ സട്ഠി യോജനാനി ഗതാ. തതോ ഘനപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഉമങ്ഗേന സട്ഠി യോജനാനി ഗന്ത്വാ വിഞ്ഝം നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ ഹത്ഥതലേ പഞ്ചങ്ഗുലിസദിസാ പഞ്ചധാരാ ഹുത്വാ പവത്തതി. സാ തിക്ഖത്തും അനോതത്തം പദക്ഖിണം കത്വാ ഗതട്ഠാനേ ‘‘ആവട്ടഗങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി. ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേന സട്ഠി യോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘കണ്ഹഗങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി. ആകാസേന സട്ഠി യോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘ആകാസഗങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി. തിയഗ്ഗളപാസാണേ പഞ്ഞാസയോജനോകാസേ ‘‘തിയഗ്ഗളപോക്ഖരണീ’’തി വുച്ചതി. കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിയ സട്ഠി യോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘ബഹലഗങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി. പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഉമങ്ഗേന സട്ഠി യോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘ഉമങ്ഗഗങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി. വിഞ്ഝം നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ പഞ്ചധാരാ ഹുത്വാ പവത്തട്ഠാനേ ‘‘ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീ’’തി പഞ്ചധാ വുച്ചതി. ഏവമേതാ പഞ്ച മഹാഗങ്ഗാ ഹിമവതാ സമ്ഭവന്തി. താസു യാ അയം പഞ്ചമീ മഹീ നാമ, സാ ഇധ ‘‘മഹാമഹീഗങ്ഗാ’’തി അധിപ്പേതാ. തസ്സാ ഗങ്ഗായ ഉത്തരേന യാ ആപോ, താസം അവിദൂരത്താ സോ ജനപദോ ‘‘അങ്ഗുത്തരാപോ’’തി വേദിതബ്ബോ. തസ്മിം ജനപദേ അങ്ഗുത്തരാപേസു.

ചാരികം ചരമാനോതി അദ്ധാനഗമനം കുരുമാനോ. തത്ഥ ഭഗവതോ ദുവിധാ ചാരികാ തുരിതചാരികാ, അതുരിതചാരികാ ച. തത്ഥ ദൂരേപി ഭബ്ബപുഗ്ഗലേ ദിസ്വാ സഹസാ ഗമനം തുരിതചാരികാ. സാ മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദീസു ദട്ഠബ്ബാ. തം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോ ഹി ഭഗവാ മുഹുത്തേനേവ തിഗാവുതം അഗമാസി, ആളവകദമനത്ഥം തിംസയോജനം, തഥാ അങ്ഗുലിമാലസ്സത്ഥായ. പുക്കുസാതിസ്സ പന പഞ്ചത്താലീസയോജനം, മഹാകപ്പിനസ്സ വീസയോജനസതം, ധനിയസ്സത്ഥായ സത്തയോജനസതം അദ്ധാനം അഗമാസി. അയം തുരിതചാരികാ നാമ. ഗാമനിഗമനഗരപടിപാടിയാ പന പിണ്ഡപാതചരിയാദീഹി ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗമനം അതുരിതചാരികാ നാമ. അയം ഇധ അധിപ്പേതാ. ഏവം ചാരികം ചരമാനോ. മഹതാതി സങ്ഖ്യാമഹതാ ഗുണമഹതാ ച. ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാതി സമണഗണേന. അഡ്ഢതേളസേഹീതി അഡ്ഢേന തേളസഹി, ദ്വാദസഹി സതേഹി പഞ്ഞാസായ ച ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിന്തി വുത്തം ഹോതി. യേന…പേ… തദവസരീതി ആപണബഹുലതായ സോ നിഗമോ ‘‘ആപണോ’’ ത്വേവ നാമം ലഭി. തസ്മിം കിര വീസതിആപണമുഖസഹസ്സാനി വിഭത്താനി അഹേസും. യേന ദിസാഭാഗേന മഗ്ഗേന വാ സോ അങ്ഗുത്തരാപാനം രട്ഠസ്സ നിഗമോ ഓസരിതബ്ബോ, തേന അവസരി തദവസരി അഗമാസി, തം നിഗമം അനുപാപുണീതി വുത്തം ഹോതി.

കേണിയോ ജടിലോതി കേണിയോതി നാമേന, ജടിലോതി താപസോ. സോ കിര ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ, ധനരക്ഖണത്ഥായ പന താപസപബ്ബജ്ജം സമാദായ രഞ്ഞോ പണ്ണാകാരം ദത്വാ ഭൂമിഭാഗം ഗഹേത്വാ തത്ഥ അസ്സമം കാരേത്വാ വസതി കുലസഹസ്സസ്സ നിസ്സയോ ഹുത്വാ. അസ്സമേപി ചസ്സ ഏകോ താലരുക്ഖോ ദിവസേ ദിവസേ ഏകം സുവണ്ണഫലം മുഞ്ചതീതി വദന്തി. സോ ദിവാ കാസായാനി ധാരേതി ജടാ ച ബന്ധതി, രത്തിം യഥാസുഖം പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി. സക്യപുത്തോതി ഉച്ചാകുലപരിദീപനം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി സദ്ധായ പബ്ബജിതഭാവപരിദീപനം, കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോ അപരിക്ഖീണംയേവ തം കുലം പഹായ സദ്ധായ പബ്ബജിതോതി വുത്തം ഹോതി. തം ഖോ പനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ. കല്യാണോതി കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ, സേട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിയേവ ഥുതിഘോസോ വാ.

ഇതിപി സോ ഭഗവാതി ആദിമ്ഹി പന അയം താവ യോജനാ – സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാതി, ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി ഇമേഹി താവ കാരണേഹി സോ ഭഗവാ അരഹന്തി വേദിതബ്ബോ. ആരകാ ഹി സോ സബ്ബകിലേസേഹി മഗ്ഗേന സവാസനാനം കിലേസാനം വിദ്ധംസിതത്താതി ആരകത്താ അരഹം. തേ ചാനേന കിലേസാരയോ മഗ്ഗേന ഹതാതി അരീനം ഹതത്താപി അരഹം. യഞ്ചേതം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാമയനാഭി, പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരാനം ജരാമരണനേമി, ആസവസമുദയമയേന അക്ഖേന വിജ്ഝിത്വാ തിഭവരഥേ സമായോജിതം അനാദികാലപവത്തം സംസാരചക്കം. തസ്സാനേന ബോധിമണ്ഡേ വീരിയപാദേഹി സീലപഥവിയം പതിട്ഠായ സദ്ധാഹത്ഥേന കമ്മക്ഖയകരഞാണഫരസും ഗഹേത്വാ സബ്ബേ അരാ ഹതാതി അരാനം ഹതത്താതിപി അരഹം. അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താ ച ചീവരാദിപച്ചയേ സക്കാരഗരുകാരാദീനി ച അരഹതീതി പച്ചയാദീനം അരഹത്താപി അരഹം. യഥാ ച ലോകേ കേചി പണ്ഡിതമാനിനോ ബാലാ അസിലോകഭയേന രഹോ പാപം കരോന്തി, ഏവം നായം കദാചി കരോതീതി പാപകരണേ രഹാഭാവതോപി അരഹം. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘ആരകത്താ ഹതത്താ ച, കിലേസാരീന സോ മുനി;

ഹതസംസാരചക്കാരോ, പച്ചയാദീന ചാരഹോ;

ന രഹോ കരോതി പാപാനി, അരഹം തേന പവുച്ചതീ’’തി.

സമ്മാ സാമഞ്ച സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. അതിസയവിസുദ്ധാഹി വിജ്ജാഹി അബ്ഭുത്തമേന ചരണേന ച സമന്നാഗതത്താ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ. സോഭനഗമനത്താ സുന്ദരം ഠാനം ഗതത്താ സുട്ഠു ഗതത്താ സമ്മാ ഗദത്താ ച സുഗതോ. സബ്ബഥാപി വിദിതലോകത്താ ലോകവിദൂ. സോ ഹി ഭഗവാ സഭാവതോ സമുദയതോ നിരോധതോ നിരോധൂപായതോതി സബ്ബഥാ ഖന്ധായതനാദിഭേദം സങ്ഖാരലോകം അവേദി, ‘‘ഏകോ ലോകോ സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ. ദ്വേ ലോകാ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച. തയോ ലോകാ തിസ്സോ വേദനാ. ചത്താരോ ലോകാ ചത്താരോ ആഹാരാ. പഞ്ച ലോകാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. ഛ ലോകാ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി. സത്ത ലോകാ സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. അട്ഠ ലോകാ അട്ഠ ലോകധമ്മാ. നവ ലോകാ നവ സത്താവാസാ. ദസ ലോകാ ദസായതനാനി. ദ്വാദസ ലോകാ ദ്വാദസായതനാനി. അട്ഠാരസ ലോകാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൧൨) ഏവം സബ്ബഥാ സങ്ഖാരലോകം അവേദി. സത്താനം ആസയം ജാനാതി, അനുസയം ജാനാതി, ചരിതം ജാനാതി, അധിമുത്തിം ജാനാതി, അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ ഭബ്ബേ അഭബ്ബേ സത്തേ ജാനാതീതി സബ്ബഥാ സത്തലോകം അവേദി. തഥാ ഏകം ചക്കവാളം ആയാമതോ വിത്ഥാരതോ ച യോജനാനം ദ്വാദസ സതസഹസ്സാനി തീണി സഹസ്സാനി അഡ്ഢപഞ്ചമാനി ച സതാനി, പരിക്ഖേപതോ ഛത്തിംസ സതസഹസ്സാനി ദസ സഹസ്സാനി അഡ്ഢുഡ്ഢാനി ച സതാനി.

തത്ഥ –

ദുവേ സതസഹസ്സാനി, ചത്താരി നഹുതാനി ച;

ഏത്തകം ബഹലത്തേന, സങ്ഖാതായം വസുന്ധരാ.

ചത്താരി സതസഹസ്സാനി, അട്ഠേവ നഹുതാനി ച;

ഏത്തകം ബഹലത്തേന, ജലം വാതേ പതിട്ഠിതം.

നവ സതസഹസ്സാനി, മാലുതോ നഭമുഗ്ഗതോ;

സട്ഠി ചേവ സഹസ്സാനി, ഏസാ ലോകസ്സ സണ്ഠിതി’’.

ഏവം സണ്ഠിതേ ചേത്ഥ യോജനാനം –

ചതുരാസീതി സഹസ്സാനി, അജ്ഝോഗാള്ഹോ മഹണ്ണവേ;

അച്ചുഗ്ഗതോ താവദേവ, സിനേരു പബ്ബതുത്തമോ.

തതോ ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢേന, പമാണേന യഥാക്കമം;

അജ്ഝോഗാള്ഹുഗ്ഗതാ ദിബ്ബാ, നാനാരതനചിത്തിതാ.

യുഗന്ധരോ ഈസധരോ, കരവീകോ സുദസ്സനോ;

നേമിന്ധരോ വിനതകോ, അസ്സകണ്ണോ ഗിരി ബ്രഹാ.

ഏതേ സത്ത മഹാസേലാ, സിനേരുസ്സ സമന്തതോ;

മഹാരാജാനമാവാസാ, ദേവയക്ഖനിസേവിതാ.

യോജനാനം സതാനുച്ചോ, ഹിമവാ പഞ്ച പബ്ബതോ;

യോജനാനം സഹസ്സാനി, തീണി ആയതവിത്ഥതോ.

ചതുരാസീതിസഹസ്സേഹി, കൂടേഹി പടിമണ്ഡിതോ;

തിപഞ്ചയോജനക്ഖന്ധ-പരിക്ഖേപാ നഗവ്ഹയാ.

പഞ്ഞാസയോജനക്ഖന്ധ-സാഖായാമാ സമന്തതോ;

സത്തയോജനവിത്ഥിണ്ണാ, താവദേവ ച ഉഗ്ഗതാ.

ജമ്ബൂ യസ്സാനുഭാവേന, ജമ്ബുദീപോ പകാസിതോ;

ദ്വേ അസീതിസഹസ്സാനി, അജ്ഝോഗാള്ഹോ മഹണ്ണവേ.

അച്ചുഗ്ഗതോ താവദേവ, ചക്കവാളസിലുച്ചയോ;

പരിക്ഖിപിത്വാ തം സബ്ബം, ചക്കവാളമയം ഠിതോ’’.

തത്ഥ ചന്ദമണ്ഡലം ഏകൂനപഞ്ഞാസയോജനം, സൂരിയമണ്ഡലം പഞ്ഞാസയോജനം, താവതിംസഭവനം ദസസഹസ്സയോജനം, തഥാ അസുരഭവനം അവീചിമഹാനിരയോ ജമ്ബുദീപോ ച. അപരഗോയാനം സത്തസഹസ്സയോജനം, തഥാ പുബ്ബവിദേഹോ, ഉത്തരകുരു അട്ഠസഹസ്സയോജനോ. ഏകമേകോ ചേത്ഥ മഹാദീപോ പഞ്ചസതപഞ്ചസതപരിത്തദീപപരിവാരോ. തം സബ്ബമ്പി ഏകം ചക്കവാളം ഏകാ ലോകധാതു. ചക്കവാളന്തരേസു ലോകന്തരികനിരയാ. ഏവം അനന്താനി ചക്കവാളാനി അനന്താ ലോകധാതുയോ, അനന്തേന ബുദ്ധഞാണേന അഞ്ഞാസീതി സബ്ബഥാ ഓകാസലോകം അവേദി. ഏവം സോ ഭഗവാ സബ്ബഥാ. വിദിതലോകത്താ ലോകവിദൂതി വേദിതബ്ബോ.

അത്തനോ പന ഗുണേഹി വിസിട്ഠതരസ്സ കസ്സചി അഭാവാ അനുത്തരോ. വിചിത്തേഹി വിനയനൂപായേഹി പുരിസദമ്മേ സാരേതീതി പുരിസദമ്മസാരഥി. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം അനുസാസതി നിത്ഥാരേതി ചാതി സത്ഥാ. ദേവമനുസ്സഗ്ഗഹണം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന ഭബ്ബപുഗ്ഗലപരിഗ്ഗഹവസേന ച കതം, നാഗാദികേപി പന ഏസ ലോകിയത്ഥേന അനുസാസതി. യദത്ഥി നേയ്യം നാമ, സബ്ബസ്സ ബുദ്ധത്താ വിമോക്ഖന്തികഞാണവസേന ബുദ്ധോ. യതോ പന സോ –

‘‘ഭഗ്യവാ ഭഗ്ഗവാ യുത്തോ, ഭഗേഹി ച വിഭത്തവാ;

ഭത്തവാ വന്തഗമനോ, ഭവേസു ഭഗവാ തതോ’’തി.

അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതാനി പദാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൪-൧൨൫) വുത്താനി.

സോ ഇമം ലോകന്തി സോ ഭഗവാ ഇമം ലോകം. ഇദാനി വത്തബ്ബം നിദസ്സേതി. സദേവകന്തിആദീനി കസിഭാരദ്വാജആളവകസുത്തേസു വുത്തനയാനേവ. സയന്തി സാമം അപരനേയ്യോ ഹുത്വാ. അഭിഞ്ഞാതി അഭിഞ്ഞായ. സച്ഛികത്വാതി പച്ചക്ഖം കത്വാ. പവേദേതീതി ബോധേതി ഞാപേതി പകാസേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി…പേ… പരിയോസാനകല്യാണന്തി സോ ഭഗവാ സത്തേസു കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച അനുത്തരം വിവേകസുഖം ഹിത്വാപി ധമ്മം ദേസേതി. തഞ്ച ഖോ അപ്പം വാ ബഹും വാ ദേസേന്തോ ആദികല്യാണാദിപ്പകാരമേവ ദേസേതി. കഥം? ഏകഗാഥാപി ഹി സമന്തഭദ്ദകത്താ ധമ്മസ്സ പഠമപാദേന ആദികല്യാണാ, ദുതിയതതിയപാദേഹി മജ്ഝേകല്യാണാ, പച്ഛിമപാദേന പരിയോസാനകല്യാണാ. ഏകാനുസന്ധികം സുത്തം നിദാനേന ആദികല്യാണം, നിഗമനേന പരിയോസാനകല്യാണം, സേസേന മജ്ഝേകല്യാണം. നാനാനുസന്ധികം പഠമാനുസന്ധിനാ ആദികല്യാണം, പച്ഛിമേന പരിയോസാനകല്യാണം, സേസേഹി മജ്ഝേകല്യാണം. സകലോപി സാസനധമ്മോ അത്തനോ അത്ഥഭൂതേന സീലേന ആദികല്യാണോ, സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലേഹി മജ്ഝേകല്യാണോ, നിബ്ബാനേന പരിയോസാനകല്യാണോ. സീലസമാധീഹി വാ ആദികല്യാണോ, വിപസ്സനാമഗ്ഗേഹി മജ്ഝേകല്യാണോ, ഫലനിബ്ബാനേഹി പരിയോസാനകല്യാണോ. ബുദ്ധസുബോധിതായ വാ ആദികല്യാണോ, ധമ്മസുധമ്മതായ മജ്ഝേകല്യാണോ, സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ. തം സുത്വാ തഥത്തായ പടിപന്നേന അധിഗന്തബ്ബായ അഭിസമ്ബോധിയാ വാ ആദികല്യാണോ, പച്ചേകബോധിയാ മജ്ഝേകല്യാണോ, സാവകബോധിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ. സുയ്യമാനോ ചേസ നീവരണാദിവിക്ഖമ്ഭനതോ സവനേനപി കല്യാണമേവ ആവഹതീതി ആദികല്യാണോ, പടിപജ്ജമാനോ സമഥവിപസ്സനാസുഖാവഹനതോ പടിപത്തിയാപി കല്യാണമേവ ആവഹതീതി മജ്ഝേകല്യാണോ, തഥാ പടിപന്നോ ച പടിപത്തിഫലേ നിട്ഠിതേ താദിഭാവാവഹനതോ പടിപത്തിഫലേനപി കല്യാണമേവ ആവഹതീതി പരിയോസാനകല്യാണോ. നാഥപ്പഭവത്താ ച പഭവസുദ്ധിയാ ആദികല്യാണോ, അത്ഥസുദ്ധിയാ മജ്ഝേകല്യാണോ, കിച്ചസുദ്ധിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ. യതോ അപ്പം വാ ബഹും വാ ദേസേന്തോ ആദികല്യാണാദിപ്പകാരമേവ ദേസേതീതി വേദിതബ്ബോ.

സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനന്തി ഏവമാദീസു പന യസ്മാ ഇമം ധമ്മം ദേസേന്തോ സാസനബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച പകാസേതി, നാനാനയേഹി ദീപേതി, തഞ്ച യഥാസമ്ഭവം അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥം, ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിഅത്ഥപദസമായോഗതോ സാത്ഥം, അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. അത്ഥഗമ്ഭീരതാപടിവേധഗമ്ഭീരതാഹി സാത്ഥം, ധമ്മഗമ്ഭീരതാദേസനാഗമ്ഭീരതാഹി സബ്യഞ്ജനം. അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ സാത്ഥം, ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ സബ്യഞ്ജനം. പണ്ഡിതവേദനീയതോ സരിക്ഖകജനപ്പസാദകന്തി സാത്ഥം, സദ്ധേയ്യതോ ലോകിയജനപ്പസാദകന്തി സബ്യഞ്ജനം. ഗമ്ഭീരാധിപ്പായതോ സാത്ഥം, ഉത്താനപദതോ സബ്യഞ്ജനം. ഉപനേതബ്ബസ്സാഭാവതോ സകലപരിപുണ്ണഭാവേന കേവലപരിപുണ്ണം, അപനേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ നിദ്ദോസഭാവേന പരിസുദ്ധം. സിക്ഖത്തയപരിഗ്ഗഹിതത്താ ബ്രഹ്മഭൂതേഹി സേട്ഠേഹി ചരിതബ്ബതോ തേസഞ്ച ചരിയഭാവതോ ബ്രഹ്മചരിയം. തസ്മാ ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീ’’തി വുച്ചതി.

അപിച യസ്മാ സനിദാനം സഉപ്പത്തികഞ്ച ദേസേന്തോ ആദികല്യാണം ദേസേതി, വിനേയ്യാനം അനുരൂപതോ അത്ഥസ്സ അവിപരീതതായ ഹേതുദാഹരണയോഗതോ ച മജ്ഝേകല്യാണം, സോതൂനം സദ്ധാപടിലാഭേന നിഗമനേന ച പരിയോസാനകല്യാണം. ഏവം ദേസേന്തോ ച ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തഞ്ച പടിപത്തിയാ അധിഗമബ്യത്തിതോ സാത്ഥം, പരിയത്തിയാ ആഗമബ്യത്തിതോ സബ്യഞ്ജനം, സീലാദിപഞ്ചധമ്മക്ഖന്ധയുത്തതോ കേവലപരിപുണ്ണം, നിരുപക്കിലേസതോ നിത്ഥരണത്ഥായ പവത്തിതോ ലോകാമിസനിരപേക്ഖതോ ച പരിസുദ്ധം, സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതാനം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം ചരിയതോ ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുച്ചതി, തസ്മാപി ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീ’’തി വുച്ചതി.

സാധു ഖോ പനാതി സുന്ദരം ഖോ പന, അത്ഥാവഹം സുഖാവഹന്തി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മിയാ കഥായാതി പാനകാനിസംസപടിസംയുത്തായ. അയഞ്ഹി കേണിയോ സായന്ഹസമയേ ഭഗവതോ ആഗമനം അസ്സോസി. ‘‘തുച്ഛഹത്ഥോ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഗന്തും ലജ്ജമാനോ വികാലഭോജനാ വിരതാനമ്പി പാനകം കപ്പതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പഞ്ചഹി കാജസതേഹി സുസങ്ഖതം ബദരപാനം ഗാഹാപേത്വാ അഗമാസി. യഥാഹ ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ ‘‘അഥ ഖോ കേണിയസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി, കിം നു ഖോ അഹം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഹരാപേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൦൦) സബ്ബം വേദിതബ്ബം. തതോ നം ഭഗവാ യഥാ സേക്ഖസുത്തേ (മ. നി. ൨.൨൨ ആദയോ) സാകിയേ ആവസഥാനിസംസപടിസംയുത്തായ കഥായ, ഗോസിങ്ഗസാലവനേ (മ. നി. ൧.൩൨൫ ആദയോ) തയോ കുലപുത്തേ സാമഗ്ഗിരസാനിസംസപടിസംയുത്തായ, രഥവിനീതേ (മ. നി. ൧.൨൫൨ ആദയോ) ജാതിഭൂമകേ ഭിക്ഖൂ ദസകഥാവത്ഥുപടിസംയുത്തായ, ഏവം തങ്ഖണാനുരൂപായ പാനകാനിസംസപടിസംയുത്തായ കഥായ പാനകദാനാനിസംസം സന്ദസ്സേസി, തഥാരൂപാനം പുഞ്ഞാനം പുനപി കത്തബ്ബതായ നിയോജേന്തോ സമാദപേസി, അബ്ഭുസ്സാഹം ജനേന്തോ സമുത്തേജേസി, സന്ദിട്ഠികസമ്പരായികേന ഫലവിസേസേന പഹംസേന്തോ സമ്പഹംസേസി. തേനാഹ ‘‘ധമ്മിയാ കഥായ…പേ… സമ്പഹംസേസീ’’തി. സോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഭഗവതി പസന്നോ ഭഗവന്തം നിമന്തേസി, ഭഗവാ ചസ്സ തിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപിത്വാ അധിവാസേസി. തേനാഹ ‘‘അഥ ഖോ കേണിയോ ജടിലോ…പേ… അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേനാ’’തി.

കിമത്ഥം പന പടിക്ഖിപി ഭഗവാതി? പുനപ്പുനം യാചനായ ചസ്സ പുഞ്ഞവുഡ്ഢി ഭവിസ്സതി, ബഹുതരഞ്ച പടിയാദേസ്സതി, തതോ അഡ്ഢതേലസാനം ഭിക്ഖുസതാനം പടിയത്തം അഡ്ഢസോളസന്നം പാപുണിസ്സതീതി. കുതോ അപരാനി തീണി സതാനീതി ചേ? അപ്പടിയത്തേയേവ ഹി ഭത്തേ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ തീഹി മാണവകസതേഹി സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സതി, തം ദിസ്വാ ഭഗവാ ഏവമാഹാതി. മിത്താമച്ചേതി മിത്തേ ച കമ്മകരേ ച. ഞാതിസാലോഹിതേതി സമാനലോഹിതേ ഏകയോനിസമ്ബന്ധേ പുത്തധീതാദയോ അവസേസബന്ധവേ ച. യേനാതി യസ്മാ. മേതി മയ്ഹം. കായവേയ്യാവടികന്തി കായേന വേയ്യാവച്ചം. മണ്ഡലമാളം പടിയാദേതീതി സേതവിതാനമണ്ഡപം കരോതി.

തിണ്ണം വേദാനന്തി ഇരുബ്ബേദയജുബ്ബേദസാമവേദാനം. സഹ നിഘണ്ഡുനാ ച കേടുഭേന ച സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം. നിഘണ്ഡൂതി നാമനിഘണ്ഡുരുക്ഖാദീനം വേവചനപ്പകാസകം സത്ഥം. കേടുഭന്തി കിരിയാകപ്പവികപ്പോ കവീനം ഉപകാരായ സത്ഥം. സഹ അക്ഖരപ്പഭേദേന സാക്ഖരപ്പഭേദാനം. അക്ഖരപ്പഭേദോതി സിക്ഖാ ച നിരുത്തി ച. ഇതിഹാസപഞ്ചമാനന്തി അഥബ്ബനവേദം ചതുത്ഥം കത്വാ ‘‘ഇതിഹ ആസ ഇതിഹ ആസാ’’തി ഈദിസവചനപടിസംയുത്തോ പുരാണകഥാസങ്ഖാതോ ഇതിഹാസോ പഞ്ചമോ ഏതേസന്തി ഇതിഹാസപഞ്ചമാ. തേസം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം. പദം തദവസേസഞ്ച ബ്യാകരണം അജ്ഝേതി വേദേതി ചാതി പദകോ വേയ്യാകരണോ. ലോകായതേ വിതണ്ഡവാദസത്ഥേ മഹാപുരിസലക്ഖണാധികാരേ ച ദ്വാദസസഹസ്സേ മഹാപുരിസലക്ഖണസത്ഥേ അനൂനോ പരിപൂരകാരീതി ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ, അവയോ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അവയോ നാമ യോ താനി അത്ഥതോ ച ഗന്ഥതോ ച സന്ധാരേതും ന സക്കോതി.

ജങ്ഘായ ഹിതം വിഹാരം ജങ്ഘാവിഹാരം, ചിരാസനാദിജനിതം പരിസ്സമം വിനോദേതും ജങ്ഘാപസാരണത്ഥം അദീഘചാരികന്തി വുത്തം ഹോതി. അനുചങ്കമമാനോതി ചങ്കമമാനോ ഏവ. അനുവിചരമാനോതി ഇതോ ചിതോ ച ചരമാനോ. കേണിയസ്സ ജടിലസ്സ അസ്സമോതി കേണിയസ്സ അസ്സമം നിവേസനം. ആവാഹോതി കഞ്ഞാഗഹണം. വിവാഹോതി കഞ്ഞാദാനം. മഹായഞ്ഞോതി മഹായജനം. മാഗധോതി മഗധാനം ഇസ്സരോ. മഹതിയാ സേനായ സമന്നാഗതത്താ സേനിയോ. ബിമ്ബീതി സുവണ്ണം, തസ്മാ സാരസുവണ്ണസദിസവണ്ണതായ ബിമ്ബിസാരോ. സോ മേ നിമന്തിതോതി സോ മയാ നിമന്തിതോ.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ പുബ്ബേ കതാധികാരത്താ ബുദ്ധസദ്ദം സുത്വാവ അമതേനേവാഭിസിത്തോ വിമ്ഹയരൂപത്താ ആഹ – ‘‘ബുദ്ധോതി, ഭോ കേണിയ, വദേസീ’’തി. ഇതരോ യഥാഭൂതം ആചിക്ഖന്തോ ആഹ – ‘‘ബുദ്ധോതി, ഭോ സേല, വദാമീ’’തി. തതോ നം പുനപി ദള്ഹീകരണത്ഥം പുച്ഛി, ഇതരോപി തഥേവ ആരോചേസി. അഥ കപ്പസതസഹസ്സേഹിപി ബുദ്ധസദ്ദസ്സ ദുല്ലഭഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ഘോസോപി ഖോ ഏസോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം യദിദം ബുദ്ധോ’’തി. തത്ഥ യദിദന്തി നിപാതോ, യോ ഏസോതി വുത്തം ഹോതി.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ ബുദ്ധസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ സോ സച്ചമേവ ബുദ്ധോ, ഉദാഹു നാമമത്തമേവസ്സ ബുദ്ധോ’’തി വീമംസിതുകാമോ ചിന്തേസി, അഭാസി ഏവ വാ ‘‘ആഗതാനി ഖോ പന…പേ… വിവട്ടച്ഛദോ’’തി. തത്ഥ ‘‘മന്തേസൂ’’തി വേദേസു. ‘‘തഥാഗതോ കിര ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പടികച്ചേവ സുദ്ധാവാസദേവാ ബ്രാഹ്മണവേസേന ലക്ഖണാനി പക്ഖിപിത്വാ വേദേ വാചേന്തി ‘‘തദനുസാരേന മഹേസക്ഖാ സത്താ തഥാഗതം ജാനിസ്സന്തീ’’തി. തേന പുബ്ബേ വേദേസു മഹാപുരിസലക്ഖണാനി ആഗച്ഛന്തി. പരിനിബ്ബുതേ പന തഥാഗതേ കമേന അന്തരധായന്തി, തേന ഏതരഹി നത്ഥി. മഹാപുരിസസ്സാതി പണിധിസമാദാനഞാണസമാദാനകരുണാദിഗുണമഹതോ പുരിസസ്സ. ദ്വേവ ഗതിയോതി ദ്വേ ഏവ നിട്ഠാ. കാമഞ്ചായം ഗതിസദ്ദോ ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, ഗതിയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൫൩) ഭവഭേദേ, ‘‘ഗതീ മിഗാനം പവന’’ന്തിആദീസു (പരി. ൩൩൯) നിവാസട്ഠാനേ, ‘‘ഏവം അധിമത്തഗതിമന്തോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൬൧) പഞ്ഞായം, ‘‘ഗതിഗത’’ന്തിആദീസു (ചൂളവ. ൨൦൪) വിസടഭാവേ വത്തതി, ഇധ പന നിട്ഠായം വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി യേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തി, ന തേഹി ഏവ ബുദ്ധോ. ജാതിസാമഞ്ഞതോ പന താനിയേവ താനീതി വുച്ചന്തി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘യേഹി സമന്നാഗതസ്സാ’’തി.

സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതീതി യദി അഗാരേ വസതി. രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീതി ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ച ലോകം രഞ്ജനതോ രാജാ. ചക്കരതനം വത്തേതി, ചതൂഹി സമ്പത്തിചക്കേഹി, വത്തതി, തേഹി ച പരം വത്തേതി, പരഹിതായ ച ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചക്കവത്തി. ഏത്ഥ ച രാജാതി സാമഞ്ഞം, ചക്കവത്തീതി വിസേസനം. ധമ്മേന ചരതീതി ധമ്മികോ, ഞായേന സമേന വത്തതീതി അത്ഥോ. ധമ്മേന രജ്ജം ലഭിത്വാ രാജാ ജാതോതി ധമ്മരാജാ. പരഹിതധമ്മകരണേന വാ ധമ്മികോ, അത്തഹിതധമ്മകരണേന ധമ്മരാജാ. ചതുരന്തായ ഇസ്സരോതി ചാതുരന്തോ, ചതുസമുദ്ദന്തായ ചത്തുബ്ബിധദീപവിഭൂസിതായ ച പഥവിയാ ഇസ്സരോതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തം കോധാദിപച്ചത്ഥികേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബരാജാനോ വിജേസീതി വിജിതാവീ. ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോതി ജനപദേ ധുവഭാവം ഥാവരഭാവം പത്തോ, ന സക്കാ കേനചി ചാലേതും, ജനപദോ വാ തമ്ഹി ഥാവരിയപ്പത്തോ അനുസ്സുക്കോ സകമ്മനിരതോ അചലോ അസമ്പവേധീതിപി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ.

സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ ഏതാനി കതമാനീതി അത്ഥോ. ചക്കരതനം…പേ… പരിണായകരതനമേവ സത്തമന്തി താനി സബ്ബപ്പകാരതോ രതനസുത്തവണ്ണനായം വുത്താനി. തേസു അയം ചക്കവത്തിരാജാ ചക്കരതനേന അജിതം ജിനാതി, ഹത്ഥിഅസ്സരതനേഹി വിജിതേ യഥാസുഖമനുവിചരതി, പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി, സേസേഹി ഉപഭോഗസുഖമനുഭവതി. പഠമേന ചസ്സ ഉസ്സാഹസത്തിയോഗോ, ഹത്ഥിഅസ്സഗഹപതിരതനേഹി പഭുസത്തിയോഗോ, പരിണായകരതനേന മന്തസത്തിയോഗോ സുപരിപുണ്ണോ ഹോതി, ഇത്ഥിമണിരതനേഹി ച തിവിധസത്തിയോഗഫലം. സോ ഇത്ഥിമണിരതനേഹി ഭോഗസുഖമനുഭോതി, സേസേഹി ഇസ്സരിയസുഖം. വിസേസതോ ചസ്സ പുരിമാനി തീണി അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി, മജ്ഝിമാനി അലോഭകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന, പച്ഛിമമേകം അമോഹകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി വേദിതബ്ബം.

പരോസഹസ്സന്തി അതിരേകസഹസ്സം. സൂരാതി അഭീരുകജാതികാ. വീരങ്ഗരൂപാതി ദേവപുത്തസദിസകായാ, ഏവം താവേകേ. അയം പനേത്ഥ സഭാവോ വീരാതി ഉത്തമസൂരാ വുച്ചന്തി, വീരാനം അങ്ഗം വീരങ്ഗം, വീരകാരണം വീരിയന്തി വുത്തം ഹോതി. വീരങ്ഗം രൂപം ഏതേസന്തി വീരങ്ഗരൂപാ, വീരിയമയസരീരാ വിയാതി വുത്തം ഹോതി. പരസേനപ്പമദ്ദനാതി സചേ പടിമുഖം തിട്ഠേയ്യ പരസേനാ, തം പമദ്ദിതും സമത്ഥാതി അധിപ്പായോ. ധമ്മേനാതി ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൨൪൪; മ. നി. ൩.൨൫൭) പഞ്ചസീലധമ്മേന. അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോതി ഏത്ഥ രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠിഅവിജ്ജാദുച്ചരിതഛദനേഹി സത്തഹി പടിച്ഛന്നേ കിലേസന്ധകാരേ ലോകേ തം ഛദനം വിവട്ടേത്വാ സമന്തതോ സഞ്ജാതാലോകോ ഹുത്വാ ഠിതോതി വിവട്ടച്ഛദോ. തത്ഥ പഠമേന പദേന പൂജാരഹതാ, ദുതിയേന തസ്സാ ഹേതു യസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി. തതിയേന ബുദ്ധത്തഹേതു വിവട്ടച്ഛദതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ വിവട്ടോ ച വിച്ഛദോ ചാതി വിവട്ടച്ഛദോ, വട്ടരഹിതോ ഛദനരഹിതോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. തേന അരഹം വട്ടാഭാവേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഛദനാഭാവേനാതി ഏവം പുരിമപദദ്വയസ്സേവ ഹേതുദ്വയം വുത്തം ഹോതി. ദുതിയേന വേസാരജ്ജേന ചേത്ഥ പുരിമസിദ്ധി, പഠമേന ദുതിയസിദ്ധി, തതിയചതുത്ഥേഹി തതിയസിദ്ധി ഹോതി. പുരിമഞ്ച ധമ്മചക്ഖും, ദുതിയം ബുദ്ധചക്ഖും, തതിയം സമന്തചക്ഖും സാധേതീതി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്തുകാമോ ആഹ – ‘‘കഹം പന ഭോ…പേ… സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ഏവം വുത്തേതിആദീസു യേനേസാതി യേന ദിസാഭാഗേന ഏസാ. നീലവനരാജീതി നീലവണ്ണരുക്ഖപന്തി. വനം കിര മേഘപന്തിസദിസം. യത്ഥ ഭഗവാ തദാ വിഹാസി, തം നിദ്ദിസന്തോ ആഹ – ‘‘യേനേസാ ഭോ, സേല, നീലവനരാജീ’’തി. തത്ഥ ‘‘സോ വിഹരതീ’’തി അയം പനേത്ഥ പാഠസേസോ, ഭുമ്മത്ഥേ വാ കരണവചനം. പദേ പദന്തി പദസമീപേ പദം. തേന തുരിതഗമനം പടിസേധേതി. ദുരാസദാ ഹീതി കാരണം ആഹ, യസ്മാ തേ ദുരാസദാ, തസ്മാ ഏവം ഭോന്തോ ആഗച്ഛന്തൂതി. കിം പന കാരണാ ദുരാസദാതി ചേ? സീഹാവ ഏകചരാ. യഥാ ഹി സീഹാ സഹായകിച്ചാഭാവതോ ഏകചരാ, ഏവം തേപി വിവേകകാമതായ. ‘‘യദാ ചാഹ’’ന്തിആദിനാ പന തേ മാണവകേ ഉപചാരം സിക്ഖാപേതി. തത്ഥ മാ ഓപാതേഥാതി മാ പവേസേഥ, മാ കഥേഥാതി വുത്തം ഹോതി. ആഗമേന്തൂതി പടിമാനേന്തു, യാവ കഥാ പരിയോസാനം ഗച്ഛതി, താവ തുണ്ഹീ ഭവന്തൂതി അത്ഥോ.

സമന്നേസീതി ഗവേസി. യേഭുയ്യേനാതി ബഹുകാനി അദ്ദസ, അപ്പകാനി നാദ്ദസ. തതോ യാനി ന അദ്ദസ, താനി ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ദ്വേ’’തി. കങ്ഖതീതി കങ്ഖം ഉപ്പാദേതി പത്ഥനം ‘‘അഹോ വത പസ്സേയ്യ’’ന്തി. വിചികിച്ഛതീതി തതോ തതോ താനി വിചിനന്തോ കിച്ഛതി ന സക്കോതി ദട്ഠും. നാധിമുച്ചതീതി തായ വിചികിച്ഛായ സന്നിട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി. ന സമ്പസീദതീതി തതോ ‘‘പരിപുണ്ണലക്ഖണോ അയ’’ന്തി ഭഗവതി പസാദം നാപജ്ജതി. കങ്ഖായ വാ സുദുബ്ബലവിമതി വുത്താ, വിചികിച്ഛായ മജ്ഝിമാ, അനധിമുച്ചനതായ ബലവതീ, അസമ്പസാദേന തേഹി തീഹി ധമ്മേഹി ചിത്തസ്സ കാലുസ്സിയഭാവോ.

കോസോഹിതേതി വത്ഥികോസേന പടിച്ഛന്നേ. വത്ഥഗുയ്ഹേതി അങ്ഗജാതേ. ഭഗവതോ ഹി വരവാരണസ്സേവ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം സുവണ്ണവണ്ണം പദുമഗബ്ഭസമാനം. തം സോ വത്ഥപടിച്ഛന്നത്താ അപസ്സന്തോ അന്തോമുഖഗതായ ച ജിവ്ഹായ പഹൂതഭാവം അസല്ലക്ഖേന്തോ തേസു ദ്വീസു ലക്ഖണേസു കങ്ഖീ അഹോസി വിചികിച്ഛീ. തഥാരൂപന്തി കഥം രൂപം? കിമേത്ഥ അമ്ഹേഹി വത്തബ്ബം, വുത്തമേതം നാഗസേനത്ഥേരേനേവ മിലിന്ദരഞ്ഞാ പുട്ഠേന (മി. പ. ൪.൩.൩) –

‘‘ദുക്കരം, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ കതന്തി. കിം, മഹാരാജാതി? മഹാജനേന ഹിരികരണോകാസം ബ്രഹ്മായുബ്രാഹ്മണസ്സ ച അന്തേവാസിഉത്തരസ്സ ച ബാവരിസ്സ അന്തേവാസീനം സോളസന്നം ബ്രാഹ്മണാനഞ്ച സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അന്തേവാസീനം തിസതമാണവാനഞ്ച ദസ്സേസി, ഭന്തേതി. ന, മഹാരാജ, ഭഗവാ ഗുയ്ഹം ദസ്സേതി, ഛായം ഭഗവാ ദസ്സേതി, ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ നിവാസനനിവത്ഥം കായബന്ധനബദ്ധം ചീവരപാരുതം ഛായാരൂപകമത്തം ദസ്സേതി, മഹാരാജാതി. ഛായാരൂപേ ദിട്ഠേ സതി ദിട്ഠോ ഏവ നനു, ഭന്തേതി. തിട്ഠതേതം, മഹാരാജ, ഹദയരൂപം ദിസ്വാ ബുജ്ഝനകസത്തോ ഭവേയ്യ, ഹദയമംസം നീഹരിത്വാ ദസ്സേയ്യ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി. കല്ലോസി, ഭന്തേ, നാഗസേനാ’’തി (മി. പ. ൪.൩.൩).

നിന്നാമേത്വാതി നീഹരിത്വാ. കണ്ണസോതാനുമസനേന ചേത്ഥ ദീഘഭാവോ, നാസികാസോതാനുമസനേന തനുഭാവോ, നലാടച്ഛാദനേന പുഥുലഭാവോ പകാസിതോതി വേദിതബ്ബോ. ആചരിയപാചരിയാനന്തി ആചരിയാനഞ്ചേവ ആചരിയാചരിയാനഞ്ച. സകേ വണ്ണേതി അത്തനോ ഗുണേ.

൫൫൪. പരിപുണ്ണകായോതി ലക്ഖണേഹി പരിപുണ്ണതായ അഹീനങ്ഗപച്ചങ്ഗതായ ച പരിപുണ്ണസരീരോ. സുരുചീതി സുന്ദരസരീരപ്പഭോ. സുജാതോതി ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിയാ സണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ ച സുനിബ്ബത്തോ. ചാരുദസ്സനോതി സുചിരമ്പി പസ്സന്താനം അതിത്തിജനകം അപ്പടികൂലം രമണീയം ചാരു ഏവ ദസ്സനം അസ്സാതി ചാരുദസ്സനോ. കേചി പന ഭണന്തി ‘‘ചാരുദസ്സനോതി സുന്ദരനേത്തോ’’തി. സുവണ്ണവണ്ണോതി സുവണ്ണസദിസവണ്ണോ. അസീതി ഭവസി. ഏതം സബ്ബപദേഹി യോജേതബ്ബം. സുസുക്കദാഠോതി സുട്ഠു സുക്കദാഠോ. ഭഗവതോ ഹി ദാഠാഹി ചന്ദകിരണാ വിയ അതിവിയ പണ്ഡരരംസിയോ നിച്ഛരന്തി. തേനാഹ – ‘‘സുസുക്കദാഠോസീ’’തി.

൫൫൫. മഹാപുരിസലക്ഖണാതി പുബ്ബേ വുത്തബ്യഞ്ജനാനേവ വചനന്തരേന നിഗമേന്തോ ആഹ.

൫൫൬. ഇദാനി തേസു ലക്ഖണേസു അത്തനോ അഭിരുചിതേഹി ലക്ഖണേഹി ഭഗവന്തം ഥുനന്തോ ആഹ – ‘‘പസന്നനേത്തോ’’തിആദി. ഭഗവാ ഹി പഞ്ചവണ്ണപസാദസമ്പത്തിയാ പസന്നനേത്തോ, പരിപുണ്ണചന്ദമണ്ഡലസദിസമുഖത്താ സുമുഖോ, ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിയാ ബ്രഹാ, ബഹ്മുജുഗത്തതായ ഉജു, ജുതിമന്തതായ പതാപവാ. യമ്പി ചേത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തം, തം ‘‘മജ്ഝേ സമണസങ്ഘസ്സാ’’തി ഇമിനാ പരിയായേന ഥുനതാ പുന വുത്തം. ഈദിസോ ഹി ഏവം വിരോചതി. ഏസ നയോ ഉത്തരഗാഥായപി.

൫൫൭-൮. ഉത്തമവണ്ണിനോതി ഉത്തമവണ്ണസമ്പന്നസ്സ. ജമ്ബുസണ്ഡസ്സാതി ജമ്ബുദീപസ്സ. പാകടേന ഇസ്സരിയം വണ്ണയന്തോ ആഹ, അപിച ചക്കവത്തി ചതുന്നമ്പി ദീപാനം ഇസ്സരോ ഹോതി.

൫൫൯. ഖത്തിയാതി ജാതിഖത്തിയാ. ഭോജാതി ഭോഗിയാ. രാജാനോതി യേ കേചി രജ്ജം കാരേന്താ. അനുയന്താതി അനുഗാമിനോ സേവകാ. രാജാഭിരാജാതി രാജൂനം പൂജനിയോ രാജാ ഹുത്വാ, ചക്കവത്തീതി അധിപ്പായോ. മനുജിന്ദോതി മനുസ്സാധിപതി പരമിസ്സരോ ഹുത്വാ.

൫൬൦. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ ‘‘യേ തേ ഭവന്തി അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേ സകേ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ അത്താനം പാതുകരോന്തീ’’തി ഇമം സേലസ്സ മനോരഥം പൂരേന്തോ ആഹ ‘‘രാജാഹമസ്മീ’’തി. തത്രായമധിപ്പായോ – യം ഖോ മം ത്വം സേല യാചസി ‘‘രാജാ അരഹസി ഭവിതും ചക്കവത്തീ’’തി, ഏത്ഥ അപ്പോസ്സുക്കോ ഹോതി, രാജാഹമസ്മി, സതി ച രാജത്തേ യഥാ അഞ്ഞോ രാജാ സമാനോപി യോജനസതം വാ അനുസാസതി, ദ്വേ തീണി വാ ചത്താരി വാ പഞ്ച വാ യോജനസതാനി യോജനസഹസ്സം വാ ചക്കവത്തി ഹുത്വാപി ചതുദീപപരിയന്തമത്തം വാ, നാഹമേവം പരിച്ഛിന്നവിസയോ. അഹഞ്ഹി ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ ഭവഗ്ഗതോ അവീചിപരിയന്തം കത്വാ തിരിയം അപ്പമേയ്യാ ലോകധാതുയോ അനുസാസാമി. യാവതാ ഹി അപദദ്വിപദാദിഭേദാ സത്താ, അഹം തേസം അഗ്ഗോ. ന ഹി മേ കോചി സീലേന വാ…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന വാ പടിഭാഗോ അത്ഥി. സ്വാഹം ഏവം ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ അനുത്തരേനേവ ചതുസതിപട്ഠാനാദിഭേദബോധിപക്ഖിയസങ്ഖാതേന ധമ്മേന ചക്കം വത്തേമി ‘‘ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’’തിആദിനാ ആണാചക്കം, ‘‘ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൪) പരിയത്തിധമ്മേന ധമ്മചക്കമേവ വാ. ചക്കം അപ്പടിവത്തിയന്തി യം ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം ഹോതി സമണേന വാ…പേ… കേനചി ലോകസ്മിന്തി.

൫൬൧-൨. ഏവം അത്താനം ആവികരോന്തം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പീതിസോമനസ്സജാതോ സേലോ ദള്ഹികരണത്ഥം ‘‘സമ്ബുദ്ധോ പടിജാനാസീ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ കോ നു സേനാപതീതി ധമ്മരഞ്ഞോ ഭോതോ, ധമ്മേന പവത്തിതസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ അനുപ്പവത്തകോ സേനാപതി കോതി പുച്ഛി.

൫൬൩. തേന ച സമയേന ഭഗവതോ ദക്ഖിണപസ്സേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ നിസിന്നോ ഹോതി സുവണ്ണപുഞ്ജോ വിയ സിരിയാ സോഭമാനോ, തം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘മയാ പവത്തിത’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അനുജാതോ തഥാഗതന്തി തഥാഗതഹേതു അനുജാതോ, തഥാഗതേന ഹേതുനാ ജാതോതി അത്ഥോ.

൫൬൪. ഏവം ‘‘കോ നു സേനാപതീ’’തി പഞ്ഹം ബ്യാകരിത്വാ യം സേലോ ആഹ – ‘‘സമ്ബുദ്ധോ പടിജാനാസീ’’തി, തത്ര നം നിക്കങ്ഖം കാതുകാമോ ‘‘നാഹം പടിഞ്ഞാമത്തേനേവ പടിജാനാമി, അപിചാഹം ഇമിനാ കാരണേന ബുദ്ധോ’’തി ഞാപേതും ‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച. മഗ്ഗസച്ചസമുദയസച്ചാനി പന ഭാവേതബ്ബപഹാതബ്ബാനി, ഹേതുവചനേന പന ഫലസിദ്ധിതോ തേസം ഫലാനി നിരോധസച്ചദുക്ഖസച്ചാനിപി വുത്താനേവ ഭവന്തി. യതോ സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികതം, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിഞ്ഞാതന്തി ഏവമ്പേത്ഥ വുത്തമേവ ഹോതി. ഏവം ചതുസച്ചഭാവനാഫലഞ്ച വിജ്ജാവിമുത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ബുജ്ഝിതബ്ബം ബുജ്ഝിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോസ്മീ’’തി യുത്തേന ഹേതുനാ ബുദ്ധത്തം സാധേതി.

൫൬൫-൭. ഏവം നിപ്പരിയായേന അത്താനം പാതുകത്വാ അത്തനി കങ്ഖാവിതരണത്ഥം ബ്രാഹ്മണം അഭിത്ഥരയമാനോ ‘‘വിനയസ്സൂ’’തി ഗാഥാത്തയമാഹ. തത്ഥ സല്ലകത്തോതി രാഗസല്ലാദിസത്തസല്ലകത്തനോ. ബ്രഹ്മഭൂതോതി സേട്ഠഭൂതോ. അതിതുലോതി തുലം അതീതോ ഉപമം അതീതോ, നിരൂപമോതി അത്ഥോ. മാരസേനപ്പമദ്ദനോതി ‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ’’തിആദികായ ‘‘പരേ ച അവജാനാതീ’’തി (സു. നി. ൪൪൦; മഹാനി. ൨൮; ചൂളനി. നന്ദമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪൭) ഏവം വുത്തായ മാരപരിസസങ്ഖാതായ മാരസേനായ പമദ്ദനോ. സബ്ബാമിത്തേതി ഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരമച്ചുദേവപുത്തമാരാദികേ സബ്ബപച്ചത്ഥികേ. വസീകത്വാതി അത്തനോ വസേ വത്തേത്വാ. അകുതോഭയോതി കുതോചി അഭയോ.

൫൬൮-൭൦. ഏവം വുത്തേ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ താവദേവ ഭഗവതി സഞ്ജാതപ്പസാദോ പബ്ബജ്ജാപേക്ഖോ ഹുത്വാ ‘‘ഇമം ഭവന്തോ’’തി ഗാഥാത്തയമാഹ യഥാ തം പരിപാകഗതായ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ സമ്മാ ചോദിയമാനോ. തത്ഥ കണ്ഹാഭിജാതികോതി ചണ്ഡാലാദിനീചകുലേ ജാതോ.

൫൭൧. തതോ തേപി മാണവകാ തഥേവ പബ്ബജ്ജാപേക്ഖാ ഹുത്വാ ‘‘ഏതഞ്ചേ രുച്ചതി ഭോതോ’’തി ഗാഥമാഹംസു യഥാ തം തേന സദ്ധിം കതാധികാരാ കുലപുത്താ.

൫൭൨. അഥ സേലോ തേസു മാണവകേസു തുട്ഠചിത്തോ തേ ദസ്സേന്തോ പബ്ബജ്ജം യാചമാനോ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ’’തി ഗാഥമാഹ.

൫൭൩. തതോ ഭഗവാ യസ്മാ സേലോ അതീതേ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ തേസംയേവ തിണ്ണം പുരിസസതാനം ഗണസേട്ഠോ ഹുത്വാ തേഹി സദ്ധിം പരിവേണം കാരാപേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി ച കത്വാ കമേന ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ പച്ഛിമേ ഭവേ തേസംയേവ ആചരിയോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, തഞ്ച നേസം കമ്മം വിമുത്തിപരിപാകായ പരിപക്കം ഏഹിഭിക്ഖുഭാവസ്സ ച ഉപനിസ്സയഭൂതം, തസ്മാ തേ സബ്ബേവ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബാജേന്തോ ‘‘സ്വാക്ഖാത’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സന്ദിട്ഠികന്തി പച്ചക്ഖം. അകാലികന്തി മഗ്ഗാനന്തരഫലുപ്പത്തിതോ ന കാലന്തരേ പത്തബ്ബഫലം. യത്ഥാതി യന്നിമിത്താ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയനിമിത്താ ഹി പബ്ബജ്ജാ അപ്പമത്തസ്സ സതിവിപ്പവാസവിരഹിതസ്സ തീസു സിക്ഖാസു സിക്ഖതോ അമോഘാ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘സ്വാക്ഖാതം…പേ… സിക്ഖതോ’’തി.

ഏവഞ്ച വത്വാ ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ’’തി ഭഗവാ അവോച. തേ സബ്ബേ പത്തചീവരധരാ ഹുത്വാ ആകാസേനാഗമ്മ ഭഗവന്തം അഭിവാദേസും. ഏവമിമം തേസം ഏഹിഭിക്ഖുഭാവം സന്ധായ സങ്ഗീതികാരാ ‘‘അലത്ഥ ഖോ സേലോ…പേ… ഉപസമ്പദ’’ന്തി ആഹംസു.

ഭുത്താവിന്തി ഭുത്തവന്തം. ഓനീതപത്തപാണിന്തി പത്തതോ ഓനീതപാണിം, അപനീതഹത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ഉപഗന്ത്വാ’’തി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇതരഥാ ഹി ഭഗവന്തം ഏകമന്തം നിസീദീതി ന യുജ്ജതി.

൫൭൪. അഗ്ഗിഹുത്തമുഖാതി ഭഗവാ കേണിയസ്സ ചിത്താനുകൂലവസേന അനുമോദന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ അഗ്ഗിപരിചരിയം വിനാ ബ്രാഹ്മണാനം യഞ്ഞാഭാവതോ ‘‘അഗ്ഗിഹുത്തമുഖാ യഞ്ഞാ’’തി വുത്തം. അഗ്ഗിഹുത്തസേട്ഠാ അഗ്ഗിഹുത്തപധാനാതി അത്ഥോ. വേദേ സജ്ഝായന്തേഹി പഠമം സജ്ഝായിതബ്ബതോ സാവിത്തീ ‘‘ഛന്ദസോ മുഖ’’ന്തി വുത്താ. മനുസ്സാനം സേട്ഠതോ രാജാ ‘‘മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. നദീനം ആധാരതോ പടിസരണതോ ച സാഗരോ ‘‘മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. ചന്ദയോഗവസേന ‘‘അജ്ജ കത്തികാ അജ്ജ രോഹിനീ’’തി സഞ്ജാനനതോ ആലോകകരണതോ സോമ്മഭാവതോ ച ‘‘നക്ഖത്താനം മുഖം ചന്ദോ’’തി വുത്തോ. തപന്താനം അഗ്ഗത്താ ആദിച്ചോ ‘‘തപതം മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. ദക്ഖിണേയ്യാനം പന അഗ്ഗത്താ വിസേസേന തസ്മിം സമയേ ബുദ്ധപ്പമുഖം സങ്ഘം സന്ധായ ‘‘പുഞ്ഞം ആകങ്ഖമാനാനം, സങ്ഘോ വേ യജതം മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. തേന സങ്ഘോ പുഞ്ഞസ്സ ആയമുഖന്തി ദസ്സേതി.

൫൭൬. യം തം സരണന്തി അഞ്ഞബ്യാകരണഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ ഭഗവാ, യസ്മാ മയം ഇതോ അട്ഠമേ ദിവസേ തം സരണം അഗമമ്ഹ, തസ്മാ സത്തരത്തേന തവ സാസനേ അനുത്തരേന ദമഥേന ദന്തമ്ഹ. അഹോ തേ സരണസ്സ ആനുഭാവോതി.

൫൭൭-൮. തതോ പരം ഭഗവന്തം ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ഥുനിത്വാ തതിയായ വന്ദനം യാചതി –

൫൭൯. ‘‘ഭിക്ഖവോ തിസതാ ഇമേ, തിട്ഠന്തി പഞ്ജലീകതാ;

പാദേ വീര പസാരേഹി, നാഗാ വന്ദന്തു സത്ഥുനോ’’തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ സേലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.