൧. പബ്ബജ്ജാസുത്തവണ്ണനാ

൪൦൮. പബ്ബജ്ജം കിത്തയിസ്സാമീതി പബ്ബജ്ജാസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘സാരിപുത്താദീനം മഹാസാവകാനം പബ്ബജ്ജാ കിത്തിതാ, തം ഭിക്ഖൂ ച ഉപാസകാ ച ജാനന്തി. ഭഗവതോ പന അകിത്തിതാ, യംനൂനാഹം കിത്തേയ്യ’’ന്തി. സോ ജേതവനവിഹാരേ ആസനേ നിസീദിത്വാ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഭഗവതോ പബ്ബജ്ജം കിത്തേന്തോ ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ യസ്മാ പബ്ബജ്ജം കിത്തേന്തേന യഥാ പബ്ബജി, തം കിത്തേതബ്ബം. യഥാ ച പബ്ബജി, തം കിത്തേന്തേന യഥാ വീമംസമാനോ പബ്ബജ്ജം രോചേസി, തം കിത്തേതബ്ബം. തസ്മാ ‘‘പബ്ബജ്ജം കിത്തയിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘യഥാ പബ്ബജീ’’തിആദിമാഹ. ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ ചക്ഖുസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. സേസമാദിഗാഥായ ഉത്താനമേവ.

൪൦൯. ഇദാനി ‘‘യഥാ വീമംസമാനോ’’തി തമത്ഥം പകാസേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്ബാധോയ’’ന്തി. തത്ഥ സമ്ബാധോതി പുത്തദാരാദിസമ്പീളനേന കിലേസസമ്പീളനേന ച കുസലകിരിയായ ഓകാസരഹിതോ. രജസ്സായതനന്തി കമ്ബോജാദയോ വിയ അസ്സാദീനം, രാഗാദിരജസ്സ ഉപ്പത്തിദേസോ. അബ്ഭോകാസോതി വുത്തസമ്ബാധപടിപക്ഖഭാവേന ആകാസോ വിയ വിവടാ. ഇതി ദിസ്വാന പബ്ബജീതി ഇതി ഘരാവാസപബ്ബജ്ജാസു ബ്യാധിജരാമരണേഹി സുട്ഠുതരം ചോദിയമാനഹദയോ ആദീനവമാനിസംസഞ്ച വീമംസിത്വാ, മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ, അനോമാനദീതീരേ ഖഗ്ഗേന കേസേ ഛിന്ദിത്വാ, താവദേവ ച ദ്വങ്ഗുലമത്തസണ്ഠിതസമണസാരുപ്പകേസമസ്സു ഹുത്വാ ഘടികാരേന ബ്രഹ്മുനാ ഉപനീതേ അട്ഠ പരിക്ഖാരേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏവം നിവാസേതബ്ബം പാരുപിതബ്ബ’’ന്തി കേനചി അനനുസിട്ഠോ അനേകജാതിസഹസ്സപവത്തിതേന അത്തനോ പബ്ബജ്ജാചിണ്ണേനേവ സിക്ഖാപിയമാനോ പബ്ബജി. ഏകം കാസാവം നിവാസേത്വാ ഏകം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഏകം ചീവരം ഖന്ധേ കരിത്വാ മത്തികാപത്തം അംസേ ആലഗ്ഗേത്വാ പബ്ബജിതവേസം അധിട്ഠാസീതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൪൧൦. ഏവം ഭഗവതോ പബ്ബജ്ജം കിത്തേത്വാ തതോ പരം പബ്ബജിതപടിപത്തിം അനോമാനദീതീരം ഹിത്വാ പധാനായ ഗമനഞ്ച പകാസേതും ‘‘പബ്ബജിത്വാന കായേനാ’’തിആദിം സബ്ബമഭാസി. തത്ഥ കായേന പാപകമ്മം വിവജ്ജയീതി തിവിധം കായദുച്ചരിതം വജ്ജേസി. വചീദുച്ചരിതന്തി ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം. ആജീവം പരിസോധയീതി മിച്ഛാജീവം ഹിത്വാ സമ്മാജീവമേവ പവത്തയി.

൪൧൧. ഏവം ആജീവട്ഠമകസീലം സോധേത്വാ അനോമാനദീതീരതോ തിംസയോജനപ്പമാണം സത്താഹേന അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി യദാ രാജഗഹം അഗമാസി, തദാ ബുദ്ധോ ന ഹോതി, തഥാപി ബുദ്ധസ്സ പുബ്ബചരിയാതി കത്വാ ഏവം വത്തും ലബ്ഭതി – ‘‘ഇധ രാജാ ജാതോ, ഇധ രജ്ജം അഗ്ഗഹേസീ’’തിആദി ലോകിയവോഹാരവചനം വിയ. മഗധാനന്തി മഗധാനം ജനപദസ്സ നഗരന്തി വുത്തം ഹോതി. ഗിരിബ്ബജന്തി ഇദമ്പി തസ്സ നാമം. തഞ്ഹി പണ്ഡവഗിജ്ഝകൂടവേഭാരഇസിഗിലിവേപുല്ലനാമകാനം പഞ്ചന്നം ഗിരീനം മജ്ഝേ വജോ വിയ ഠിതം, തസ്മാ ‘‘ഗിരിബ്ബജ’’ന്തി വുച്ചതി. പിണ്ഡായ അഭിഹാരേസീതി ഭിക്ഖത്ഥായ തസ്മിം നഗരേ ചരി. സോ കിര നഗരദ്വാരേ ഠത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ അത്തനോ ആഗമനം നിവേദേയ്യം, ‘സുദ്ധോദനസ്സ പുത്തോ സിദ്ധത്ഥോ നാമ കുമാരോ ആഗതോ’തി ബഹുമ്പി മേ പച്ചയം അഭിഹരേയ്യ. ന ഖോ പന മേ തം പതിരൂപം പബ്ബജിതസ്സ ആരോചേത്വാ പച്ചയഗഹണം, ഹന്ദാഹം പിണ്ഡായ ചരാമീ’’തി ദേവദത്തിയം പംസുകൂലചീവരം പാരുപിത്വാ മത്തികാപത്തം ഗഹേത്വാ പാചീനദ്വാരേന നഗരം പവിസിത്വാ അനുഘരം പിണ്ഡായ അചരി. തേനാഹ ആയസ്മാ ആനന്ദോ – ‘‘പിണ്ഡായ അഭിഹാരേസീ’’തി. ആകിണ്ണവരലക്ഖണോതി സരീരേ ആകിരിത്വാ വിയ ഠപിതവരലക്ഖണോ വിപുലവരലക്ഖണോ വാ. വിപുലമ്പി ഹി ‘‘ആകിണ്ണ’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘ആകിണ്ണലുദ്ദോ പുരിസോ, ധാതിചേലംവ മക്ഖിതോ’’തി (ജാ. ൧.൬.൧൧൮; ൧.൯.൧൦൬). വിപുലലുദ്ദോതി അത്ഥോ.

൪൧൨. തമദ്ദസാതി തതോ കിര പുരിമാനി സത്ത ദിവസാനി നഗരേ നക്ഖത്തം ഘോസിതം അഹോസി. തം ദിവസം പന ‘‘നക്ഖത്തം വീതിവത്തം, കമ്മന്താ പയോജേതബ്ബാ’’തി ഭേരി ചരി. അഥ മഹാജനോ രാജങ്ഗണേ സന്നിപതി. രാജാപി ‘‘കമ്മന്തം സംവിദഹിസ്സാമീ’’തി സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ ബലകായം പസ്സന്തോ തം പിണ്ഡായ അഭിഹാരേന്തം മഹാസത്തം അദ്ദസ. തേനാഹ ആയസ്മാ ആനന്ദോ – ‘‘തമദ്ദസാ ബിമ്ബിസാരോ, പാസാദസ്മിം പതിട്ഠിതോ’’തി. ഇമമത്ഥം അഭാസഥാതി ഇമം അത്ഥം അമച്ചാനം അഭാസി.

൪൧൩. ഇദാനി തം തേസം അമച്ചാനം ഭാസിതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ഇമം ഭോന്തോ’’തി. തത്ഥ ഇമന്തി സോ രാജാ ബോധിസത്തം ദസ്സേതി, ഭോന്തോതി അമച്ചേ ആലപതി. നിസാമേഥാതി പസ്സഥ. അഭിരൂപോതി ദസ്സനീയങ്ഗപച്ചങ്ഗോ. ബ്രഹ്മാതി ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ. സുചീതി പരിസുദ്ധഛവിവണ്ണോ. ചരണേനാതി ഗമനേന.

൪൧൪-൫. നീചകുലാമിവാതി നീചകുലാ ഇവ പബ്ബജിതോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. മകാരോ പദസന്ധികരോ. കുഹിം ഭിക്ഖു ഗമിസ്സതീതി അയം ഭിക്ഖു കുഹിം ഗമിസ്സതി, അജ്ജ കത്ഥ വസിസ്സതീതി ജാനിതും രാജദൂതാ സീഘം ഗച്ഛന്തു. ദസ്സനകാമാ ഹി മയം അസ്സാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ആഹ. ഗുത്തദ്വാരോ ഓക്ഖിത്തചക്ഖുതായ, സുസംവുതോ സതിയാ. ഗുത്തദ്വാരോ വാ സതിയാ, സുസംവുതോ പാസാദികേന സങ്ഘാടിചീവരധാരണേന.

൪൧൬. ഖിപ്പം പത്തം അപൂരേസീതി സമ്പജാനത്താ പതിസ്സതത്താ ച അധികം അഗണ്ഹന്തോ ‘‘അലം ഏത്താവതാ’’തി അജ്ഝാസയപൂരണേന ഖിപ്പം പത്തം അപൂരേസി. മുനീതി മോനത്ഥായ പടിപന്നത്താ അപ്പത്തമുനിഭാവോപി മുനിഇച്ചേവ വുത്തോ, ലോകവോഹാരേന വാ. ലോകിയാ ഹി അമോനസമ്പത്തമ്പി പബ്ബജിതം ‘‘മുനീ’’തി ഭണന്തി. പണ്ഡവം അഭിഹാരേസീതി തം പബ്ബതം അഭിരുഹി. സോ കിര മനുസ്സേ പുച്ഛി ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ പബ്ബജിതാ കത്ഥ വസന്തീ’’തി. അഥസ്സ തേ ‘‘പണ്ഡവസ്സ ഉപരി പുരത്ഥാഭിമുഖപബ്ഭാരേ’’തി ആരോചേസും. തസ്മാ തമേവ പണ്ഡവം അഭിഹാരേസി ‘‘ഏത്ഥ വാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ.

൪൧൯-൨൩. ബ്യഗ്ഘുസഭോവ സീഹോവ ഗിരിഗബ്ഭരേതി ഗിരിഗുഹായം ബ്യഗ്ഘോ വിയ ഉസഭോ വിയ സീഹോ വിയ ച നിസിന്നോതി അത്ഥോ. ഏതേ ഹി തയോ സേട്ഠാ വിഗതഭയഭേരവാ ഗിരിഗബ്ഭരേ നിസീദന്തി, തസ്മാ ഏവം ഉപമം അകാസി. ഭദ്ദയാനേനാതി ഹത്ഥിഅസ്സരഥസിവികാദിനാ ഉത്തമയാനേന. സയാനഭൂമിം യായിത്വാതി യാവതികാ ഭൂമി ഹത്ഥിഅസ്സാദിനാ യാനേന സക്കാ ഗന്തും, തം ഗന്ത്വാ. ആസജ്ജാതി പത്വാ, സമീപമസ്സ ഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. ഉപാവിസീതി നിസീദി. യുവാതി യോബ്ബനസമ്പന്നോ. ദഹരോതി ജാതിയാ തരുണോ. പഠമുപ്പത്തികോ സുസൂതി തദുഭയവിസേസനമേവ. യുവാ സുസൂതി അതിയോബ്ബനോ. പഠമുപ്പത്തികോതി പഠമേനേവ യോബ്ബനവേസേന ഉട്ഠിതോ. ദഹരോ ചാസീതി സതി ച ദഹരത്തേ സുസു ബാലകോ വിയ ഖായസീതി.

൪൨൪-൫. അനീകഗ്ഗന്തി ബലകായം സേനാമുഖം. ദദാമി ഭോഗേ ഭുഞ്ജസ്സൂതി ഏത്ഥ ‘‘അഹം തേ അങ്ഗമഗധേസു യാവിച്ഛസി, താവ ദദാമി ഭോഗേ. തം ത്വം സോഭയന്തോ അനീകഗ്ഗം നാഗസങ്ഘപുരക്ഖതോ ഭുഞ്ജസ്സൂ’’തി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഉജും ജനപദോ രാജാതി ‘‘ദദാമി ഭോഗേ ഭുഞ്ജസ്സു, ജാതിം അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി ഏവം കിര വുത്തോ മഹാപുരിസോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അഹം രജ്ജേന അത്ഥികോ അസ്സം, ചാതുമഹാരാജികാദയോപി മം അത്തനോ അത്തനോ രജ്ജേന നിമന്തേയ്യും, ഗേഹേ ഠിതോ ഏവ വാ ചക്കവത്തിരജ്ജം കാരേയ്യം. അയം പന രാജാ അജാനന്തോ ഏവമാഹ – ‘ഹന്ദാഹം, തം ജാനാപേമീ’’’തി ബാഹം ഉച്ചാരേത്വാ അത്തനോ ആഗതദിസാഭാഗം നിദ്ദിസന്തോ ‘‘ഉജും ജനപദോ രാജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹിമവന്തസ്സ പസ്സതോതി ഭണന്തോ സസ്സസമ്പത്തിവേകല്ലാഭാവം ദസ്സേതി. ഹിമവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ പാസാണവിവരസമ്ഭവാ മഹാസാലാപി പഞ്ചഹി വുദ്ധീഹി വഡ്ഢന്തി, കിമങ്ഗം പന ഖേത്തേ വുത്താനി സസ്സാനി. ധനവീരിയേന സമ്പന്നോതി ഭണന്തോ സത്തഹി രതനേഹി അവേകല്ലത്തം, പരരാജൂഹി അതക്കനീയം വീരപുരിസാധിട്ഠിതഭാവഞ്ചസ്സ ദസ്സേതി. കോസലേസു നികേതിനോതി ഭണന്തോ നവകരാജഭാവം പടിക്ഖിപതി. നവകരാജാ ഹി നികേതീതി ന വുച്ചതി. യസ്സ പന ആദികാലതോ പഭുതി അന്വയവസേന സോ ഏവ ജനപദോ നിവാസോ, സോ നികേതീതി വുച്ചതി. തഥാരൂപോ ച രാജാ സുദ്ധോദനോ, യം സന്ധായാഹ ‘‘കോസലേസു നികേതിനോ’’തി. തേന അന്വയാഗതമ്പി ഭോഗസമ്പത്തിം ദീപേതി.

൪൨൬. ഏത്താവതാ അത്തനോ ഭോഗസമ്പത്തിം ദീപേത്വാ ‘‘ആദിച്ചാ നാമ ഗോത്തേന, സാകിയാ നാമ ജാതിയാ’’തി ഇമിനാ ജാതിസമ്പത്തിഞ്ച ആചിക്ഖിത്വാ യം വുത്തം രഞ്ഞാ ‘‘ദദാമി ഭോഗേ ഭുഞ്ജസ്സൂ’’തി, തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ – ‘‘തമ്ഹാ കുലാ പബ്ബജിതോമ്ഹി, ന കാമേ അഭിപത്ഥയ’’ന്തി. യദി ഹി അഹം കാമേ അഭിപത്ഥയേയ്യം, ന ഈദിസം ധനവീരിയസമ്പന്നം ദ്വാസീതിസഹസ്സവീരപുരിസസമാകുലം കുലം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജേയ്യന്തി അയം കിരേത്ഥ അധിപ്പായോ.

൪൨൭. ഏവം രഞ്ഞോ വചനം പടിക്ഖിപിത്വാ തതോ പരം അത്തനോ പബ്ബജ്ജാഹേതും ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘കാമേസ്വാദീനവം ദിസ്വാ, നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോ’’തി. ഏതം ‘‘പബ്ബജിതോമ്ഹീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തത്ഥ ദട്ഠൂതി ദിസ്വാ. സേസമേത്ഥ ഇതോ പുരിമഗാഥാസു ച യം യം ന വിചാരിതം, തം തം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥത്താ ഏവ ന വിചാരിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം അത്തനോ പബ്ബജ്ജാഹേതും വത്വാ പധാനത്ഥായ ഗന്തുകാമോ രാജാനം ആമന്തേന്തോ ആഹ – ‘‘പധാനായ ഗമിസ്സാമി, ഏത്ഥ മേ രഞ്ജതീ മനോ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാഹം, മഹാരാജ, നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോ പബ്ബജിതോ, തസ്മാ തം പരമത്ഥനേക്ഖമ്മം നിബ്ബാനാമതം സബ്ബധമ്മാനം അഗ്ഗട്ഠേന പധാനം പത്ഥേന്തോ പധാനത്ഥായ ഗമിസ്സാമി, ഏത്ഥ മേ പധാനേ രഞ്ജതി മനോ, ന കാമേസൂതി. ഏവം വുത്തേ കിര രാജാ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘പുബ്ബേവ മേതം, ഭന്തേ, സുതം ‘സുദ്ധോദനരഞ്ഞോ കിര പുത്തോ സിദ്ധത്ഥകുമാരോ ചത്താരി പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ പബ്ബജിത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’തി, സോഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം അധിമുത്തിം ദിസ്വാ ഏവംപസന്നോ ‘അദ്ധാ ബുദ്ധത്തം പാപുണിസ്സഥാ’തി. സാധു, ഭന്തേ, ബുദ്ധത്തം പത്വാ പഠമം മമ വിജിതം ഓക്കമേയ്യാഥാ’’തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പബ്ബജ്ജാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.