൨. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൨൮. തം മം പധാനപഹിതത്തന്തി പധാനസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ‘‘പധാനായ ഗമിസ്സാമി, ഏത്ഥ മേ രഞ്ജതീ മനോ’’തി ആയസ്മാ ആനന്ദോ പബ്ബജ്ജാസുത്തം നിട്ഠാപേസി. ഭഗവാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഛബ്ബസ്സാനി പധാനം പത്ഥയമാനേന ദുക്കരകാരികാ കതാ, തം അജ്ജ ഭിക്ഖൂനം കഥേസ്സാമീ’’തി. അഥ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ ‘‘തം മം പധാനപഹിതത്ത’’ന്തി ആരഭിത്വാ ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ തം മന്തി ദ്വീഹിപി വചനേഹി അത്താനമേവ നിദ്ദിസതി. പധാനപഹിതത്തന്തി നിബ്ബാനത്ഥായ പേസിതചിത്തം പരിച്ചത്തഅത്തഭാവം വാ. നദിം നേരഞ്ജരം പതീതി ലക്ഖണം നിദ്ദിസതി. ലക്ഖണഞ്ഹി പധാനപഹിതത്തായ നേരഞ്ജരാ നദീ. തേനേവ ചേത്ഥ ഉപയോഗവചനം. അയം പനത്ഥോ ‘‘നദിയാ നേരഞ്ജരായാ’’തി, നേരഞ്ജരായ തീരേതി വുത്തം ഹോതി. വിപരക്കമ്മാതി അതീവ പരക്കമിത്വാ. ഝായന്തന്തി അപ്പാണകജ്ഝാനമനുയുഞ്ജന്തം. യോഗക്ഖേമസ്സ പത്തിയാതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അധിഗമത്ഥം.

൪൨൯. നമുചീതി മാരോ. സോ ഹി അത്തനോ വിസയാ നിക്ഖമിതുകാമേ ദേവമനുസ്സേ ന മുഞ്ചതി, അന്തരായം നേസം കരോതി, തസ്മാ ‘‘നമുചീ’’തി വുച്ചതി. കരുണം വാചന്തി അനുദ്ദയായുത്തം വാചം. ഭാസമാനോ ഉപാഗമീതി ഇദം ഉത്താനമേവ. കസ്മാ പന ഉപാഗതോ? മഹാപുരിസോ കിര ഏകദിവസം ചിന്തേസി – ‘‘സബ്ബദാ ആഹാരം പരിയേസമാനോ ജീവിതേ സാപേക്ഖോ ഹോതി, ന ച സക്കാ ജീവിതേ സാപേക്ഖേന അമതം അധിഗന്തു’’ന്തി. തതോ ആഹാരുപച്ഛേദായ പടിപജ്ജി, തേന കിസോ ദുബ്ബണ്ണോ ച അഹോസി. അഥ മാരോ ‘‘അയം സമ്ബോധായ മഗ്ഗോ ഹോതി, ന ഹോതീതി അജാനന്തോ അതിഘോരം തപം കരോതി, കദാചി മമ വിസയം അതിക്കമേയ്യാ’’തി ഭീതോ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച വത്വാ വാരേസ്സാമീ’’തി ആഗതോ. തേനേവാഹ – ‘‘കിസോ ത്വമസി ദുബ്ബണ്ണോ, സന്തികേ മരണം തവാ’’തി.

൪൩൦. ഏവഞ്ച പന വത്വാ അഥസ്സ മരണസന്തികഭാവം സാവേന്തോ ആഹ – ‘‘സഹസ്സഭാഗോ മരണസ്സ, ഏകംസോ തവ ജീവിത’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – സഹസ്സം ഭാഗാനം അസ്സാതി സഹസ്സഭാഗോ. കോ സോ? മരണസ്സ പച്ചയോതി പാഠസേസോ. ഏകോ അംസോതി ഏകംസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അയം അപ്പാണകജ്ഝാനാദിസഹസ്സഭാഗോ തവ മരണസ്സ പച്ചയോ, തതോ പന തേ ഏകോ ഏവ ഭാഗോ ജീവിതം, ഏവം സന്തികേ മരണം തവാതി. ഏവം മരണസ്സ സന്തികഭാവം സാവേത്വാ അഥ നം ജീവിതേ സമുസ്സാഹേന്തോ ആഹ ‘‘ജീവ ഭോ ജീവിതം സേയ്യോ’’തി. കഥം സേയ്യോതി ചേ. ജീവം പുഞ്ഞാനി കാഹസീതി.

൪൩൧. അഥ അത്തനാ സമ്മതാനി പുഞ്ഞാനി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ചരതോ ച തേ ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി. തത്ഥ ബ്രഹ്മചരിയന്തി കാലേന കാലം മേഥുനവിരതിം സന്ധായാഹ, യം താപസാ കരോന്തി. ജൂഹതോതി ജുഹന്തസ്സ. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൪൩൨. ദുഗ്ഗോ മഗ്ഗോതി ഇമം പന അഡ്ഢഗാഥം പധാനവിച്ഛന്ദം ജനേന്തോ ആഹ. തത്ഥ അപ്പാണകജ്ഝാനാദിഗഹനത്താ ദുക്ഖേന ഗന്തബ്ബോതി ദുഗ്ഗോ, ദുക്ഖിതകായചിത്തേന കത്തബ്ബത്താ ദുക്കരോ, സന്തികമരണേന താദിസേനാപി പാപുണിതും അസക്കുണേയ്യതോ ദുരഭിസമ്ഭവോതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതോ പരം ഇമാ ഗാഥാ ഭണം മാരോ, അട്ഠാ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേതി അയമുപഡ്ഢഗാഥാ സങ്ഗീതികാരേഹി വുത്താ. സകലഗാഥാപീതി ഏകേ. ഭഗവതാ ഏവ പന പരം വിയ അത്താനം നിദ്ദിസന്തേന സബ്ബമേത്ഥ ഏവംജാതികം വുത്തന്തി അയമമ്ഹാകം ഖന്തി. തത്ഥ അട്ഠാതി അട്ഠാസി. സേസം ഉത്താനമേവ.

൪൩൩. ഛട്ഠഗാഥായ യേനത്ഥേനാതി ഏത്ഥ പരേസം അന്തരായകരണേന അത്തനോ അത്ഥേന ത്വം, പാപിമ, ആഗതോസീതി അയമധിപ്പായോ. സേസം ഉത്താനമേവ.

൪൩൪. ‘‘ജീവം പുഞ്ഞാനി കാഹസീ’’തി ഇദം പന വചനം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘അണുമത്തോപീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പുഞ്ഞേനാതി വട്ടഗാമിം മാരേന വുത്തം പുഞ്ഞം സന്ധായ ഭണതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

൪൩൫. ഇദാനി ‘‘ഏകംസോ തവ ജീവിത’’ന്തി ഇദം വചനം ആരബ്ഭ മാരം സന്തജ്ജേന്തോ ‘‘അത്ഥി സദ്ധാ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്രായമധിപ്പായോ – അരേ, മാര, യോ അനുത്തരേ സന്തിവരപദേ അസ്സദ്ധോ ഭവേയ്യ, സദ്ധോപി വാ കുസീതോ, സദ്ധോ ആരദ്ധവീരിയോ സമാനോപി വാ ദുപ്പഞ്ഞോ, തം ത്വം ജീവിതമനുപുച്ഛമാനോ സോഭേയ്യാസി, മയ്ഹം പന അനുത്തരേ സന്തിവരപദേ ഓകപ്പനസദ്ധാ അത്ഥി, തഥാ കായികചേതസികമസിഥിലപരക്കമതാസങ്ഖാതം വീരിയം, വജിരൂപമാ പഞ്ഞാ ച മമ വിജ്ജതി, സോ ത്വം ഏവം മം പഹിതത്തം ഉത്തമജ്ഝാസയം കിം ജീവമനുപുച്ഛസി, കസ്മാ ജീവിതം പുച്ഛസി. പഞ്ഞാ ച മമാതി ഏത്ഥ ച സദ്ദേന സതി സമാധി ച. ഏവം സന്തേ യേഹി പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതാ നിബ്ബാനം പാപുണന്തി, തേസു ഏകേനാപി അവിരഹിതം ഏവം മം പഹിതത്തം കിം ജീവമനുപുച്ഛസി? നനു – ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, വീരിയമാരഭതോ ദള്ഹം (ധ. പ. ൧൧൨). പഞ്ഞവന്തസ്സ ഝായിനോ, പസ്സതോ ഉദയബ്ബയന്തി (ധ. പ. ൧൧൧, ൧൧൩).

൪൩൬-൮. ഏവം മാരം സന്തജ്ജേത്വാ അത്തനോ ദേഹചിത്തപ്പവത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘നദീനമപീ’’പി ഗാഥാത്തയമാഹ. തമത്ഥതോ പാകടമേവ. അയം പന അധിപ്പായവണ്ണനാ – യ്വായം മമ സരീരേ അപ്പാണകജ്ഝാനവീരിയവേഗസമുട്ഠിതോ വാതോ വത്തതി, ലോകേ ഗങ്ഗായമുനാദീനം നദീനമ്പി സോതാനി അയം വിസോസയേ, കിഞ്ച മേ ഏവം പഹിതത്തസ്സ ചതുനാളിമത്തം ലോഹിതം ന ഉപസോസേയ്യ. ന കേവലഞ്ച മേ ലോഹിതമേവ സുസ്സതി, അപിച ഖോ പന തമ്ഹി ലോഹിതേ സുസ്സമാനമ്ഹി ബദ്ധാബദ്ധഭേദം സരീരാനുഗതം പിത്തം, അസിതപീതാദിപടിച്ഛാദകം ചതുനാളിമത്തമേവ സേമ്ഹഞ്ച, കിഞ്ചാപരം തത്തകമേവ മുത്തഞ്ച ഓജഞ്ച സുസ്സതി, തേസു ച സുസ്സമാനേസു മംസാനിപി ഖീയന്തി, തസ്സ മേ ഏവം അനുപുബ്ബേന മംസേസു ഖീയമാനേസു ഭിയ്യോ ചിത്തം പസീദതി, ന ത്വേവ തപ്പച്ചയാ സംസീദതി. സോ ത്വം ഈദിസം ചിത്തമജാനന്തോ സരീരമത്തമേവ ദിസ്വാ ഭണസി ‘‘കിസോ ത്വമസി ദുബ്ബണ്ണോ, സന്തികേ മരണം തവാ’’തി. ന കേവലഞ്ച മേ ചിത്തമേവ പസീദതി, അപിച ഖോ പന ഭിയ്യോ സതി ച പഞ്ഞാ ച സമാധി മമ തിട്ഠതി, അണുമത്തോപി പമാദോ വാ സമ്മോഹോ വാ ചിത്തവിക്ഖേപോ വാ നത്ഥി, തസ്സ മയ്ഹം ഏവം വിഹരതോ യേ കേചി സമണബ്രാഹ്മണാ അതീതം വാ അദ്ധാനം അനാഗതം വാ ഏതരഹി വാ ഓപക്കമികാ വേദനാ വേദയന്തി, താസം നിദസ്സനഭൂതം പത്തസ്സ ഉത്തമവേദനം. യഥാ അഞ്ഞേസം ദുക്ഖേന ഫുട്ഠാനം സുഖം, സീതേന ഉണ്ഹം, ഉണ്ഹേന സീതം, ഖുദായ ഭോജനം, പിപാസായ ഫുട്ഠാനം ഉദകം അപേക്ഖതേ ചിത്തം, ഏവം പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഏകകാമമ്പി നാപേക്ഖകേ ചിത്തം. ‘‘അഹോ വതാഹം സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സുഖസേയ്യം സയേയ്യ’’ന്തി ഈദിസേനാകാരേന മമ ചിത്തം ന ഉപ്പന്നം, പസ്സ, ത്വം മാര, സത്തസ്സ സുദ്ധതന്തി.

൪൩൯-൪൧. ഏവം അത്തനോ സുദ്ധതം ദസ്സേത്വാ ‘‘നിവാരേസ്സാമി ത’’ന്തി ആഗതസ്സ മാരസ്സ മനോരഥഭഞ്ജനത്ഥം മാരസേനം കിത്തേത്വാ തായ അപരാജിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ’’തിആദികാ ഛ ഗാഥായോ ആഹ.

തത്ഥ യസ്മാ ആദിതോവ അഗാരിയഭൂതേ സത്തേ വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമാ മോഹയന്തി, തേ അഭിഭുയ്യ അനഗാരിയഭാവം ഉപഗതാനം പന്തേസു വാ സേനാസനേസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു വാ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അരതി ഉപ്പജ്ജതി. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘പബ്ബജിതേന ഖോ, ആവുസോ, അഭിരതി ദുക്കരാ’’തി (സം. നി. ൪.൩൩൧). തതോ തേ പരപടിബദ്ധജീവികത്താ ഖുപ്പിപാസാ ബാധേതി, തായ ബാധിതാനം പരിയേസനതണ്ഹാ ചിത്തം കിലമയതി, അഥ നേസം കിലന്തചിത്താനം ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമതി. തതോ വിസേസമനധിഗച്ഛന്താനം ദുരഭിസമ്ഭവേസു അരഞ്ഞവനപത്ഥേസു സേനാസനേസു വിഹരതം ഉത്രാസസഞ്ഞിതാ ഭീരു ജായതി, തേസം ഉസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതാനം ദീഘരത്തം വിവേകരസമനസ്സാദയമാനാനം വിഹരതം ‘‘ന സിയാ നു ഖോ ഏസ മഗ്ഗോ’’തി പടിപത്തിയം വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, തം വിനോദേത്വാ വിഹരതം അപ്പമത്തകേന വിസേസാധിഗമേന മാനമക്ഖഥമ്ഭാ ജായന്തി, തേപി വിനോദേത്വാ വിഹരതം തതോ അധികതരം വിസേസാധിഗമം നിസ്സായ ലാഭസക്കാരസിലോകാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ലാഭാദിമുച്ഛിതാ ധമ്മപതിരൂപകാനി പകാസേന്താ മിച്ഛായസം അധിഗന്ത്വാ തത്ഥ ഠിതാ ജാതിആദീഹി അത്താനം ഉക്കംസേന്തി, പരം വമ്ഭേന്തി, തസ്മാ കാമാദീനം പഠമസേനാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

൪൪൨-൩. ഏവമേതം ദസവിധം സേനം ഉദ്ദിസിത്വാ യസ്മാ സാ കണ്ഹധമ്മസമന്നാഗതത്താ കണ്ഹസ്സ നമുചിനോ ഉപകാരായ സംവത്തതി, തസ്മാ നം തവ സേനാതി നിദ്ദിസന്തോ ആഹ – ‘‘ഏസാ നമുചി തേ സേനാ, കണ്ഹസ്സാഭിപ്പഹാരിനീ’’തി. തത്ഥ അഭിപ്പഹാരിനീതി സമണബ്രാഹ്മണാനം ഘാതനീ നിപ്പോഥനീ, അന്തരായകരീതി അത്ഥോ. ന നം അസൂരോ ജിനാതി, ജേത്വാ ച ലഭതേ സുഖന്തി ഏവം തവ സേനം അസൂരോ കായേ ച ജീവിതേ ച സാപേക്ഖോ പുരിസോ ന ജിനാതി, സൂരോ പന ജിനാതി, ജേത്വാ ച മഗ്ഗസുഖം ഫലസുഖഞ്ച അധിഗച്ഛതി. യസ്മാ ച ലഭതേ സുഖം, തസ്മാ സുഖം പത്ഥയമാനോ അഹമ്പി ഏസ മുഞ്ജം പരിഹരേതി. സങ്ഗാമാവചരാ അനിവത്തിനോ പുരിസാ അത്തനോ അനിവത്തനകഭാവവിഞ്ഞാപനത്ഥം സീസേ വാ ധജേ വാ ആവുധേ വാ മുഞ്ജതിണം ബന്ധന്തി, തം അയമ്പി പരിഹരതിച്ചേവ മം ധാരേഹി. തവ സേനായ പരാജിതസ്സ ധിരത്ഥു മമ ജീവിതം, തസ്മാ ഏവം ധാരേഹി – സങ്ഗാമേ മേ മതം സേയ്യോ, യഞ്ചേ ജീവേ പരാജിതോ, യേന ജീവിതേന പരാജിതോ ജീവേ, തസ്മാ ജീവിതാ തയാ സമ്മാപടിപന്നാനം അന്തരായകരേന സദ്ധിം സങ്ഗാമേ മതം മമ സേയ്യോതി അത്ഥോ.

൪൪൪. കസ്മാ മതം സേയ്യോതി ചേ? യസ്മാ പഗാള്ഹേത്ഥ…പേ… സുബ്ബതാ, ഏത്ഥ കാമാദികായ അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനപരിയോസാനായ തവ സേനായ പഗാള്ഹാ നിമുഗ്ഗാ അനുപവിട്ഠാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന ദിസ്സന്തി, സീലാദീഹി ഗുണേഹി നപ്പകാസന്തി, അന്ധകാരം പവിട്ഠാ വിയ ഹോന്തി. ഏതേ ഏവം പഗാള്ഹാ സമാനാ സചേപി കദാചി ഉമ്മുജ്ജിത്വാ നിമുജ്ജനപുരിസോ വിയ ‘‘സാഹു സദ്ധാ’’തിആദിനാ നയേന ഉമ്മുജ്ജന്തി, തഥാപി തായ സേനായ അജ്ഝോത്ഥടത്താ തഞ്ച മഗ്ഗം ന ജാനന്തി ഖേമം നിബ്ബാനഗാമീനം, സബ്ബേപി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാദയോ യേന ഗച്ഛന്തി സുബ്ബതാതി. ഇമം പന ഗാഥം സുത്വാ മാരോ പുന കിഞ്ചി അവത്വാ ഏവ പക്കാമി.

൪൪൫-൬. പക്കന്തേ പന തസ്മിം മഹാസത്തോ തായ ദുക്കരകാരികായ കിഞ്ചിപി വിസേസം അനധിഗച്ഛന്തോ അനുക്കമേന ‘‘സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’’തിആദീനി ചിന്തേത്വാ ഓളാരികാഹാരം ആഹാരേത്വാ, ബലം ഗഹേത്വാ, വിസാഖപുണ്ണമദിവസേ പഗേവ സുജാതായ പായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ, ഭദ്രവനസണ്ഡേ ദിവാവിഹാരം നിസീദിത്വാ, തത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേന്തോ ദിവസം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ മഹാബോധിമണ്ഡാഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ സോത്ഥിയേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ബോധിമൂലേ വികിരിത്വാ ദസസഹസ്സലോകധാതുദേവതാഹി കതസക്കാരബഹുമാനോ –

‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച, അട്ഠി ച അവസിസ്സതു;

ഉപസുസ്സതു നിസ്സേസം, സരീരേ മംസലോഹിത’’ന്തി. –

ചതുരങ്ഗവീരിയം അധിട്ഠഹിത്വാ ‘‘ന ദാനി ബുദ്ധത്തം അപാപുണിത്വാ പല്ലങ്കം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞം കത്വാ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസീദി. തം ഞത്വാ മാരോ പാപിമാ ‘‘അജ്ജ സിദ്ധത്ഥോ പടിഞ്ഞം കത്വാ നിസിന്നോ, അജ്ജേവ ദാനിസ്സ സാ പടിഞ്ഞാ പടിബാഹിതബ്ബാ’’തി ബോധിമണ്ഡതോ യാവ ചക്കവാളമായതം ദ്വാദസയോജനവിത്ഥാരം ഉദ്ധം നവയോജനമുഗ്ഗതം മാരസേനം സമുട്ഠാപേത്വാ ദിയഡ്ഢയോജനസതപ്പമാണം ഗിരിമേഖലം ഹത്ഥിരാജാനം ആരുയ്ഹ ബാഹുസഹസ്സം മാപേത്വാ നാനാവുധാനി ഗഹേത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഹനഥ, പഹരഥാ’’തി ഭണന്തോ ആളവകസുത്തേ വുത്തപ്പകാരാ വുട്ഠിയോ മാപേസി, താ മഹാപുരിസം പത്വാ തത്ഥ വുത്തപ്പകാരാ ഏവ സമ്പജ്ജിംസു. തതോ വജിരങ്കുസേന ഹത്ഥിം കുമ്ഭേ പഹരിത്വാ മഹാപുരിസസ്സ സമീപം നേത്വാ ‘‘ഉട്ഠേഹി, ഭോ സിദ്ധത്ഥ, പല്ലങ്കാ’’തി ആഹ. മഹാപുരിസോ ‘‘ന ഉട്ഠഹാമി മാരാ’’തി വത്വാ തം ധജിനിം സമന്താ വിലോകേന്തോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി ‘‘സമന്താ ധജിനി’’ന്തി.

തത്ഥ ധജിനിന്തി സേനം. യുത്തന്തി ഉയ്യുത്തം. സവാഹനന്തി ഗിരിമേഖലനാഗരാജസഹിതം. പച്ചുഗ്ഗച്ഛാമീതി അഭിമുഖോ ഉപരി ഗമിസ്സാമി, സോ ച ഖോ തേജേനേവ, ന കായേന. കസ്മാ? മാ മം ഠാനാ അചാവയി, മം ഏതസ്മാ ഠാനാ അപരാജിതപല്ലങ്കാ മാരോ മാ ചാലേസീതി വുത്തം ഹോതി. നപ്പസഹതീതി സഹിതും ന സക്കോതി, നാഭിഭവതി വാ. ആമം പത്തന്തി കാചജാതം മത്തികാഭാജനം. അസ്മനാതി പാസാണേന. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൪൪൭-൮. ഇദാനി ‘‘ഏതം തേ മാരസേനം ഭിന്ദിത്വാ തതോ പരം വിജിതസങ്ഗാമോ സമ്പത്തധമ്മരാജാഭിസേകോ ഇദം കരിസ്സാമീ’’തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വസീകരിത്വാ’’തി. തത്ഥ വസീകരിത്വാ സങ്കപ്പന്തി മഗ്ഗഭാവനായ സബ്ബം മിച്ഛാസങ്കപ്പം പഹായ സമ്മാസങ്കപ്പസ്സേവ പവത്തനേന വസീകരിത്വാ സങ്കപ്പം. സതിഞ്ച സൂപതിട്ഠിതന്തി കായാദീസു ചതൂസു ഠാനേസു അത്തനോ സതിഞ്ച സുട്ഠു ഉപട്ഠിതം കരിത്വാ ഏവം വസീകതസങ്കപ്പോ സുപ്പതിട്ഠിതസ്സതി രട്ഠാ രട്ഠം വിചരിസ്സാമി ദേവമനുസ്സഭേദേ പുഥൂ സാവകേ വിനയന്തോ. അഥ മയാ വിനീയമാനാ തേ അപ്പമത്താ…പേ… ന സോചരേ, തം നിബ്ബാനാമതമേവാതി അധിപ്പായോ.

൪൪൯-൫൧. അഥ മാരോ ഇമാ ഗാഥായോ സുത്വാ ആഹ – ‘‘ഏവരൂപം പക്ഖം ദിസ്വാ ന ഭായസി ഭിക്ഖൂ’’തി? ‘‘ആമ, മാര, ന ഭായാമീ’’തി. ‘‘കസ്മാ ന ഭായസീ’’തി? ‘‘ദാനാദീനം പാരമിപുഞ്ഞാനം കതത്താ’’തി. ‘‘കോ ഏതം ജാനാതി ദാനാദീനി ത്വമകാസീ’’തി? ‘‘കിം ഏത്ഥ പാപിമ സക്ഖികിച്ചേന, അപിച ഏകസ്മിംയേവ ഭവേ വേസ്സന്തരോ ഹുത്വാ യം ദാനമദാസിം, തസ്സാനുഭാവേന സത്തക്ഖത്തും ഛഹി പകാരേഹി സഞ്ജാതകമ്പാ അയം മഹാപഥവീയേവ സക്ഖീ’’തി. ഏവം വുത്തേ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ മഹാപഥവീ കമ്പി ഭേരവസദ്ദം മുഞ്ചമാനാ, യം സുത്വാ മാരോ അസനിഹതോ വിയ ഭീതോ ധജം പണാമേത്വാ പലായി സദ്ധിം പരിസായ. അഥ മഹാപുരിസോ തീഹി യാമേഹി തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛികത്വാ അരുണുഗ്ഗമനേ ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി. മാരോ ഉദാനസദ്ദേന ആഗന്ത്വാ ‘‘അയം‘ബുദ്ധോ അഹ’ന്തി പടിജാനാതി, ഹന്ദ നം അനുബന്ധാമി ആഭിസമാചാരികം പസ്സിതും. സചസ്സ കിഞ്ചി കായേന വാ വാചായ വാ ഖലിതം ഭവിസ്സതി, വിഹേഠേസ്സാമി ന’’ന്തി പുബ്ബേ ബോധിസത്തഭൂമിയം ഛബ്ബസ്സാനി അനുബന്ധിത്വാ ബുദ്ധത്തം പത്തം ഏകം വസ്സം അനുബന്ധി. തതോ ഭഗവതോ കിഞ്ചി ഖലിതം അപസ്സന്തോ ‘‘സത്ത വസ്സാനീ’’തി ഇമാ നിബ്ബേജനീയഗാഥായോ അഭാസി.

തത്ഥ ഓതാരന്തി രന്ധം വിവരം. നാധിഗച്ഛിസ്സന്തി നാധിഗമിം. മേദവണ്ണന്തി മേദപിണ്ഡസദിസം. അനുപരിയഗാതി പരിതോ പരിതോ അഗമാസി. മുദുന്തി മുദുകം. വിന്ദേമാതി അധിഗച്ഛേയ്യാമ. അസ്സാദനാതി സാദുഭാവോ. വായസേത്തോതി വായസോ ഏത്തോ. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

അയം പന യോജനാ – സത്ത വസ്സാനി ഭഗവന്തം ഓതാരാപേക്ഖോ അനുബന്ധിം കത്ഥചി അവിജഹന്തോ പദാപദം, ഏവം അനുബന്ധിത്വാപി ച ഓതാരം നാധിഗമിം. സോഹം യഥാ നാമ മേദവണ്ണം പാസാണം മേദസഞ്ഞീ വായസോ ഏകസ്മിം പസ്സേ മുഖതുണ്ഡകേന വിജ്ഝിത്വാ അസ്സാദം അവിന്ദമാനോ ‘‘അപ്പേവ നാമ ഏത്ഥ മുദു വിന്ദേമ, അപി ഇതോ അസ്സാദനാ സിയാ’’തി സമന്താ തഥേവ വിജ്ഝന്തോ അനുപരിയായിത്വാ കത്ഥചി അസ്സാദം അലദ്ധാ ‘‘പാസാണോവായ’’ന്തി നിബ്ബിജ്ജ പക്കമേയ്യ, ഏവമേവാഹം ഭഗവന്തം കായകമ്മാദീസു അത്തനോ പരിത്തപഞ്ഞാമുഖതുണ്ഡകേന വിജ്ഝന്തോ സമന്താ അനുപരിയഗാ ‘‘അപ്പേവ നാമ കത്ഥചി അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാദിമുദുഭാവം വിന്ദേമ, കുതോചി അസ്സാദനാ സിയാ’’തി, തേ ദാനി മയം അസ്സാദം അലഭമാനാ കാകോവ സേലമാസജ്ജ നിബ്ബിജ്ജാപേമ ഗോതമം ആസജ്ജ തതോ ഗോതമാ നിബ്ബിജ്ജ അപേമാതി. ഏവം വദതോ കിര മാരസ്സ സത്ത വസ്സാനി നിപ്ഫലപരിസ്സമം നിസ്സായ ബലവസോകോ ഉദപാദി. തേനസ്സ വിസീദമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്സ ബേലുവപണ്ഡു നാമ വീണാ കച്ഛതോ പതിതാ. യാ സകിം കുസലേഹി വാദിതാ ചത്താരോ മാസേ മധുരസ്സരം മുഞ്ചതി, യം ഗഹേത്വാ സക്കോ പഞ്ചസിഖസ്സ അദാസി. തം സോ പതമാനമ്പി ന ബുജ്ഝി. തേനാഹ ഭഗവാ –

൪൫൨. ‘‘തസ്സ സോകപരേതസ്സ, വീണാ കച്ഛാ അഭസ്സഥ;

തതോ സോ ദുമ്മനോ യക്ഖോ, തത്ഥേവന്തരധായഥാ’’തി.

സങ്ഗീതികാരകാ ആഹംസൂതി ഏകേ, അമ്ഹാകം പനേതം നക്ഖമതീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പധാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.