൯. ഹേമവതസുത്തവണ്ണനാ

അജ്ജ പന്നരസോതി ഹേമവതസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? പുച്ഛാവസികാ ഉപ്പത്തി. ഹേമവതേന ഹി പുട്ഠോ ഭഗവാ ‘‘ഛസു ലോകോ സമുപ്പന്നോ’’തിആദീനി അഭാസി. തത്ഥ ‘‘അജ്ജ പന്നരസോ’’തിആദി സാതാഗിരേന വുത്തം, ‘‘ഇതി സാതാഗിരോ’’തിആദി സങ്ഗീതികാരേഹി, ‘‘കച്ചിമനോ’’തിആദി ഹേമവതേന, ‘‘ഛസു ലോകോ’’തിആദി ഭഗവതാ, തം സബ്ബമ്പി സമോധാനേത്വാ ‘‘ഹേമവതസുത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘സാതാഗിരിസുത്ത’’ന്തി ഏകച്ചേഹി.

തത്ഥ യായം ‘‘അജ്ജ പന്നരസോ’’തിആദി ഗാഥാ. തസ്സാ ഉപ്പത്തി – ഇമസ്മിംയേവ ഭദ്ദകപ്പേ വീസതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു പുരിസേസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ സോളസവസ്സസഹസ്സായുകാനി ഠത്വാ പരിനിബ്ബുതസ്സ ഭഗവതോ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ മഹതിയാ പൂജായ സരീരകിച്ചം അകംസു. തസ്സ ധാതുയോ അവികിരിത്വാ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ ഏകഗ്ഘനാ ഹുത്വാ അട്ഠംസു. ദീഘായുകബുദ്ധാനഞ്ഹി ഏസാ ധമ്മതാ. അപ്പായുകബുദ്ധാ പന യസ്മാ ബഹുതരേന ജനേന അദിട്ഠാ ഏവ പരിനിബ്ബായന്തി, തസ്മാ ധാതുപൂജമ്പി കത്വാ ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ജനാ പുഞ്ഞം പസവിസ്സന്തീ’’തി അനുകമ്പായ ‘‘ധാതുയോ വികിരന്തൂ’’തി അധിട്ഠഹന്തി. തേന തേസം സുവണ്ണചുണ്ണാനി വിയ ധാതുയോ വികിരന്തി, സേയ്യഥാപി അമ്ഹാകം ഭഗവതോ.

മനുസ്സാ തസ്സ ഭഗവതോ ഏകംയേവ ധാതുഘരം കത്വാ ചേതിയം പതിട്ഠാപേസും യോജനം ഉബ്ബേധേന പരിക്ഖേപേന ച. തസ്സ ഏകേകഗാവുതന്തരാനി ചത്താരി ദ്വാരാനി അഹേസും. ഏകം ദ്വാരം കികീ രാജാ അഗ്ഗഹേസി; ഏകം തസ്സേവ പുത്തോ പഥവിന്ധരോ നാമ; ഏകം സേനാപതിപമുഖാ അമച്ചാ; ഏകം സേട്ഠിപമുഖാ ജാനപദാ രത്തസുവണ്ണമയാ ഏകഗ്ഘനാ സുവണ്ണരസപടിഭാഗാ ച നാനാരതനമയാ ഇട്ഠകാ അഹേസും ഏകേകാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികാ. തേ ഹരിതാലമനോസിലാഹി മത്തികാകിച്ചം സുരഭിതേലേന ഉദകകിച്ചഞ്ച കത്വാ തം ചേതിയം പതിട്ഠാപേസും.

ഏവം പതിട്ഠിതേ ചേതിയേ ദ്വേ കുലപുത്താ സഹായകാ നിക്ഖമിത്വാ സമ്മുഖസാവകാനം ഥേരാനം സന്തികേ പബ്ബജിംസു. ദീഘായുകബുദ്ധാനഞ്ഹി സമ്മുഖസാവകായേവ പബ്ബാജേന്തി, ഉപസമ്പാദേന്തി, നിസ്സയം ദേന്തി, ഇതരേ ന ലഭന്തി. തതോ തേ കുലപുത്താ ‘‘സാസനേ, ഭന്തേ, കതി ധുരാനീ’’തി പുച്ഛിംസു. ഥേരാ ‘‘ദ്വേ ധുരാനീ’’തി കഥേസും – ‘‘വാസധുരം, പരിയത്തിധുരഞ്ചാ’’തി. തത്ഥ പബ്ബജിതേന കുലപുത്തേന ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികേ പഞ്ച വസ്സാനി വസിത്വാ, വത്തപടിവത്തം പൂരേത്വാ, പാതിമോക്ഖം ദ്വേ തീണി ഭാണവാരസുത്തന്താനി ച പഗുണം കത്വാ, കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ, കുലേ വാ ഗണേ വാ നിരാലയേന അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ, അരഹത്തസച്ഛികിരിയായ ഘടിതബ്ബം വായമിതബ്ബം, ഏതം വാസധുരം. അത്തനോ ഥാമേന പന ഏകം വാ നികായം പരിയാപുണിത്വാ ദ്വേ വാ പഞ്ച വാ നികായേ പരിയത്തിതോ ച അത്ഥതോ ച സുവിസദം സാസനം അനുയുഞ്ജിതബ്ബം, ഏതം പരിയത്തിധുരന്തി. അഥ തേ കുലപുത്താ ‘‘ദ്വിന്നം ധുരാനം വാസധുരമേവ സേട്ഠ’’ന്തി വത്വാ ‘‘മയം പനമ്ഹാ ദഹരാ, വുഡ്ഢകാലേ വാസധുരം പരിപൂരേസ്സാമ, പരിയത്തിധുരം താവ പൂരേമാ’’തി പരിയത്തിം ആരഭിംസു. തേ പകതിയാവ പഞ്ഞവന്തോ നചിരസ്സേവ സകലേ ബുദ്ധവചനേ പകതഞ്ഞനോ വിനയേ ച അതിവിയ വിനിച്ഛയകുസലാ അഹേസും. തേസം പരിയത്തിം നിസ്സായ പരിവാരോ ഉപ്പജ്ജി, പരിവാരം നിസ്സായ ലാഭോ, ഏകമേകസ്സ പഞ്ചസതപഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ പരിവാരാ അഹേസും. തേ സത്ഥുസാസനം ദീപേന്താ വിഹരിംസു, പുന ബുദ്ധകാലോ വിയ അഹോസി.

തദാ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ഗാമകാവാസേ വിഹരന്തി ധമ്മവാദീ ച അധമ്മവാദീ ച. അധമ്മവാദീ ചണ്ഡോ ഹോതി ഫരുസോ, മുഖരോ, തസ്സ അജ്ഝാചാരോ ഇതരസ്സ പാകടോ ഹോതി. തതോ നം ‘‘ഇദം തേ, ആവുസോ, കമ്മം സാസനസ്സ അപ്പതിരൂപ’’ന്തി ചോദേസി. സോ ‘‘കിം തേ ദിട്ഠം, കിം സുത’’ന്തി വിക്ഖിപതി. ഇതരോ ‘‘വിനയധരാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. തതോ അധമ്മവാദീ ‘‘സചേ ഇമം വത്ഥും വിനയധരാ വിനിച്ഛിനിസ്സന്തി, അദ്ധാ മേ സാസനേ പതിട്ഠാ ന ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ അത്തനോ പക്ഖം കാതുകാമോ താവദേവ പരിക്ഖാരേ ആദായ തേ ദ്വേ ഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ സമണപരിക്ഖാരേ ദത്വാ തേസം നിസ്സയേന വിഹരിതുമാരദ്ധോ. സബ്ബഞ്ച നേസം ഉപട്ഠാനം കരോന്തോ സക്കച്ചം വത്തപടിവത്തം പൂരേതുകാമോ വിയ അകാസി. തതോ ഏകദിവസം ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ തേഹി വിസ്സജ്ജിയമാനോപി അട്ഠാസിയേവ. ഥേരാ ‘‘കിഞ്ചി വത്തബ്ബമത്ഥീ’’തി തം പുച്ഛിംസു. സോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഏകേന മേ ഭിക്ഖുനാ സഹ അജ്ഝാചാരം പടിച്ച വിവാദോ അത്ഥി. സോ യദി തം വത്ഥും ഇധാഗന്ത്വാ ആരോചേതി, യഥാവിനിച്ഛയം ന വിനിച്ഛിനിതബ്ബ’’ന്തി. ഥേരാ ‘‘ഓസടം വത്ഥും യഥാവിനിച്ഛയം ന വിനിച്ഛിനിതും ന വട്ടതീ’’തി ആഹംസു. സോ ‘‘ഏവം കരിയമാനേ, ഭന്തേ, മമ സാസനേ പതിട്ഠാ നത്ഥി, മയ്ഹേതം പാപം ഹോതു, മാ തുമ്ഹേ വിനിച്ഛിനഥാ’’തി. തേ തേന നിപ്പീളിയമാനാ സമ്പടിച്ഛിംസു. സോ തേസം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പുന തം ആവാസം ഗന്ത്വാ ‘‘സബ്ബം വിനയധരാനം സന്തികേ നിട്ഠിത’’ന്തി തം ധമ്മവാദിം സുട്ഠുതരം അവമഞ്ഞന്തോ ഫരുസേന സമുദാചരതി. ധമ്മവാദീ ‘‘നിസ്സങ്കോ അയം ജാതോ’’തി താവദേവ നിക്ഖമിത്വാ ഥേരാനം പരിവാരം ഭിക്ഖുസഹസ്സം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘നനു, ആവുസോ, ഓസടം വത്ഥു യഥാധമ്മം വിനിച്ഛിനിതബ്ബം, അനോസരാപേത്വാ ഏവ വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അച്ചയം ദേസാപേത്വാ സാമഗ്ഗീ കാതബ്ബാ. ഇമേ പന ഥേരാ നേവ വത്ഥും വിനിച്ഛിനിംസു, ന സാമഗ്ഗിം അകംസു. കിം നാമേത’’ന്തി? തേപി സുത്വാ തുണ്ഹീ അഹേസും – ‘‘നൂന കിഞ്ചി ആചരിയേഹി ഞാത’’ന്തി. തതോ അധമ്മവാദീ ഓകാസം ലഭിത്വാ ‘‘ത്വം പുബ്ബേ ‘വിനയധരാ ജാനിസ്സന്തീ’തി ഭണസി. ഇദാനി തേസം വിനയധരാനം ആരോചേഹി തം വത്ഥു’’ന്തി ധമ്മവാദിം പീളേത്വാ ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ പരാജിതോ ത്വം, മാ തം ആവാസം ആഗച്ഛീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. തതോ ധമ്മവാദീ ഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ സാസനം അനപേക്ഖിത്വാ ‘അമ്ഹേ ഉപട്ഠേസി പരിതോസേസീ’തി പുഗ്ഗലമേവ അപേക്ഖിത്ഥ, സാസനം അരക്ഖിത്വാ പുഗ്ഗലം രക്ഖിത്ഥ, അജ്ജതഗ്ഗേ ദാനി തുമ്ഹാകം വിനിച്ഛയം വിനിച്ഛിനിതും ന വട്ടതി, അജ്ജ പരിനിബ്ബുതോ കസ്സപോ ഭഗവാ’’തി മഹാസദ്ദേന കന്ദിത്വാ ‘‘നട്ഠം സത്ഥു സാസന’’ന്തി പരിദേവമാനോ പക്കാമി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ സംവിഗ്ഗമാനസാ ‘‘മയം പുഗ്ഗലമനുരക്ഖന്താ സാസനരതനം സോബ്ഭേ പക്ഖിപിമ്ഹാ’’തി കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേസും. തേ തേനേവ കുക്കുച്ചേന ഉപഹതാസയത്താ കാലം കത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിതുമസക്കോന്താ ഏകാചരിയോ ഹിമവതി ഹേമവതേ പബ്ബതേ നിബ്ബത്തി ഹേമവതോ യക്ഖോതി നാമേന. ദുതിയാചരിയോ മജ്ഝിമദേസേ സാതപബ്ബതേ സാതാഗിരോതി നാമേന. തേപി നേസം പരിവാരാ ഭിക്ഖൂ തേസംയേവ അനുവത്തിത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിതുമസക്കോന്താ തേസം പരിവാരാ യക്ഖാവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിംസു. തേസം പന പച്ചയദായകാ ഗഹട്ഠാ ദേവലോകേ നിബ്ബതിംസു. ഹേമവതസാതാഗിരാ അട്ഠവീസതിയക്ഖസേനാപതീനമബ്ഭന്തരാ മഹാനുഭാവാ യക്ഖരാജാനോ അഹേസും.

യക്ഖസേനാപതീനഞ്ച അയം ധമ്മതാ – മാസേ മാസേ അട്ഠ ദിവസാനി ധമ്മവിനിച്ഛയത്ഥം ഹിമവതി മനോസിലാതലേ നാഗവതിമണ്ഡപേ ദേവതാനം സന്നിപാതോ ഹോതി, തത്ഥ സന്നിപതിതബ്ബന്തി. അഥ സാതാഗിരഹേമവതാ തസ്മിം സമാഗമേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിസ്വാ സഞ്ജാനിംസു – ‘‘ത്വം, സമ്മ, കുഹിം ഉപ്പന്നോ, ത്വം കുഹി’’ന്തി അത്തനോ അത്തനോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഞ്ച പുച്ഛിത്വാ വിപ്പടിസാരിനോ അഹേസും. ‘‘നട്ഠാ മയം, സമ്മ, പുബ്ബേ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം കത്വാ ഏകം പാപസഹായം നിസ്സായ യക്ഖയോനിയം ഉപ്പന്നാ, അമ്ഹാകം പന പച്ചയദായകാ കാമാവചരദേവേസു നിബ്ബത്താ’’തി. അഥ സാതാഗിരോ ആഹ – ‘‘മാരിസ, ഹിമവാ നാമ അച്ഛരിയബ്ഭുതസമ്മതോ, കിഞ്ചി അച്ഛരിയം ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ മമാപി ആരോചേയ്യാസീ’’തി. ഹേമവതോപി ആഹ – ‘‘മാരിസ, മജ്ഝിമദേസോ നാമ അച്ഛരിയബ്ഭുതസമ്മതോ, കിഞ്ചി അച്ഛരിയം ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ മമാപി ആരോചേയ്യാസീ’’തി. ഏവം തേസു ദ്വീസു സഹായേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം കതികം കത്വാ, തമേവ ഉപ്പത്തിം അവിവജ്ജേത്വാ വസമാനേസു ഏകം ബുദ്ധന്തരം വീതിവത്തം, മഹാപഥവീ ഏകയോജനതിഗാവുതമത്തം ഉസ്സദാ.

അഥമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതപണിധാനോ യാവ വേസ്സന്തരജാതകം, താവ പാരമിയോ പൂരേത്വാ, തുസിതഭവനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ, തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ, ധമ്മപദനിദാനേ വുത്തനയേന ദേവതാഹി ആയാചിതോ പഞ്ച മഹാവിലോകനാനി വിലോകേത്വാ, ദേവതാനം ആരോചേത്വാ, ദ്വത്തിംസായ പുബ്ബനിമിത്തേസു വത്തമാനേസു ഇധ പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി ദസസഹസ്സിലോകധാതും കമ്പേത്വാ. താനി ദിസ്വാപി ഇമേ രാജയക്ഖാ ‘‘ഇമിനാ കാരണേന നിബ്ബത്താനീ’’തി ന ജാനിംസു. ‘‘ഖിഡ്ഡാപസുതത്താ നേവാദ്ദസംസൂ’’തി ഏകേ. ഏസ നയോ ജാതിയം അഭിനിക്ഖമനേ ബോധിയഞ്ച. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ പന പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ആമന്തേത്വാ ഭഗവതി തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം വരധമ്മചക്കം പവത്തേന്തേ മഹാഭൂമിചാലം പുബ്ബനിമിത്തം പാടിഹാരിയാനി ച ഏതേസം ഏകോ സാതാഗിരോയേവ പഠമം അദ്ദസ. നിബ്ബത്തികാരണഞ്ച തേസം ഞത്വാ സപരിസോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ ധമ്മദേസനം അസ്സോസി, ന ച കിഞ്ചി വിസേസം അധിഗച്ഛി. കസ്മാ? സോ ഹി ധമ്മം സുണന്തോ ഹേമവതം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘ആഗതോ നു ഖോ മേ സഹായകോ, നോ’’തി പരിസം ഓലോകേത്വാ തം അപസ്സന്തോ ‘‘വഞ്ചിതോ മേ സഹായോ, യോ ഏവം വിചിത്രപടിഭാനം ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം ന സുണാതീ’’തി വിക്ഖിത്തചിത്തോ അഹോസി. ഭഗവാ ച അത്ഥങ്ഗതേപി ച സൂരിയേ ദേസനം ന നിട്ഠാപേസി.

അഥ സാതാഗിരോ ‘‘സഹായം ഗഹേത്വാ തേന സഹാഗമ്മ ധമ്മദേസനം സോസ്സാമീ’’തി ഹത്ഥിയാനഅസ്സയാനഗരുളയാനാദീനി മാപേത്വാ പഞ്ചഹി യക്ഖസതേഹി പരിവുതോ ഹിമവന്താഭിമുഖോ പായാസി, തദാ ഹേമവതോപി. യസ്മാ പടിസന്ധിജാതി-അഭിനിക്ഖമന-ബോധിപരിനിബ്ബാനേസ്വേവ ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി ഹുത്വാവ പതിവിഗച്ഛന്തി, ന ചിരട്ഠിതികാനി ഹോന്തി, ധമ്മചക്കപവത്തനേ പന താനി സവിസേസാനി ഹുത്വാ, ചിരതരം ഠത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ ഹിമവതി തം അച്ഛരിയപാതുഭാവം ദിസ്വാ ‘‘യതോ അഹം ജാതോ, ന കദാചി അയം പബ്ബതോ ഏവം അഭിരാമോ ഭൂതപുബ്ബോ, ഹന്ദ ദാനി മമ സഹായം ഗഹേത്വാ ആഗമ്മ തേന സഹ ഇമം പുപ്ഫസിരിം അനുഭവിസ്സാമീ’’തി തഥേവ മജ്ഝിമദേസാഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി. തേ ഉഭോപി രാജഗഹസ്സ ഉപരി സമാഗന്ത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആഗമനകാരണം പുച്ഛിംസു. ഹേമവതോ ആഹ – ‘‘യതോ അഹം, മാരിസ, ജാതോ, നായം പബ്ബതോ ഏവം അകാലകുസുമിതേഹി രുക്ഖേഹി അഭിരാമോ ഭൂതപുബ്ബോ, തസ്മാ ഏതം പുപ്ഫസിരിം തയാ സദ്ധിം അനുഭവിസ്സാമീതി ആഗതോമ്ഹീ’’തി. സാതാഗിരോ ആഹ – ‘‘ജാനാസി, പന, ത്വം മാരിസ, യേന കാരണേന ഇമം അകാലപുപ്ഫപാടിഹാരിയം ജാത’’ന്തി? ‘‘ന ജാനാമി, മാരിസാ’’തി. ‘‘ഇമം, മാരിസ, പാടിഹാരിയം ന കേവല ഹിമവന്തേയേവ, അപിച ഖോ പന ദസസഹസ്സിലോകധാതൂസു നിബ്ബത്തം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, അജ്ജ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി, തേന കാരണേനാ’’തി. ഏവം സാതാഗിരോ ഹേമവതസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദം കഥേത്വാ, തം ഭഗവതോ സന്തികം ആനേതുകാമോ ഇമം ഗാഥമാഹ. കേചി പന ഗോതമകേ ചേതിയേ വിഹരന്തേ ഭഗവതി അയമേവമാഹാതി ഭണന്തി ‘‘അജ്ജ പന്നരസോ’’തി.

൧൫൩. തത്ഥ അജ്ജാതി അയം രത്തിന്ദിവോ പക്ഖഗണനതോ പന്നരസോ, ഉപവസിതബ്ബതോ ഉപോസഥോ. തീസു വാ ഉപോസഥേസു അജ്ജ പന്നരസോ ഉപോസഥോ, ന ചാതുദ്ദസീ ഉപോസഥോ, ന സാമഗ്ഗീഉപോസഥോ. യസ്മാ വാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസഅട്ഠങ്ഗഉപവാസപഞ്ഞത്തിദിവസാദീസു സമ്ബഹുലേസു അത്ഥേസു ഉപോസഥസദ്ദോ വത്തതി. ‘‘ആയാമാവുസോ, കപ്പിന, ഉപോസഥം ഗമിസ്സാമാ’’തിആദീസു ഹി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ ഉപോസഥസദ്ദോ. ‘‘ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ വിസാഖേ ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൪൩) പാണാതിപാതാ വേരമണിആദികേസു അട്ഠങ്ഗേസു. ‘‘സുദ്ധസ്സ വേ സദാ ഫഗ്ഗു, സുദ്ധസ്സുപോസഥോ സദാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൭൯) ഉപവാസേ. ‘‘ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൪൬; മ. നി. ൩.൨൫൮) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ സീസംന്ഹാതസ്സാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൫; മ. നി. ൩.൨൫൬) ദിവസേ. തസ്മാ അവസേസത്ഥം പടിക്ഖിപിത്വാ ആസാള്ഹീപുണ്ണമദിവസംയേവ നിയാമേന്തോ ആഹ – ‘‘അജ്ജ പന്നരസോ ഉപോസഥോ’’തി. പാടിപദോ ദുതിയോതി ഏവം ഗണിയമാനേ അജ്ജ പന്നരസോ ദിവസോതി അത്ഥോ.

ദിവി ഭവാനി ദിബ്ബാനി, ദിബ്ബാനി ഏത്ഥ അത്ഥീതി ദിബ്ബാ. കാനി താനി? രൂപാനി. തഞ്ഹി രത്തിം ദേവാനം ദസസഹസ്സിലോകധാതുതോ സന്നിപതിതാനം സരീരവത്ഥാഭരണവിമാനപ്പഭാഹി അബ്ഭാദിഉപക്കിലേസവിരഹിതായ ചന്ദപ്പഭായ ച സകലജമ്ബുദീപോ അലങ്കതോ അഹോസി. വിസേസാലങ്കതോ ച പരമവിസുദ്ധിദേവസ്സ ഭഗവതോ സരീരപ്പഭായ. തേനാഹ ‘‘ദിബ്ബാ രത്തി ഉപട്ഠിതാ’’തി.

ഏവം രത്തിഗുണവണ്ണനാപദേസേനാപി സഹായസ്സ ചിത്തപ്പസാദം ജനേന്തോ ബുദ്ധുപ്പാദം കഥേത്വാ ആഹ ‘‘അനോമനാമം സത്ഥാരം, ഹന്ദ പസ്സാമ ഗോതമ’’ന്തി. തത്ഥ അനോമേഹി അലാമകേഹി സബ്ബാകാരപരിപൂരേഹി ഗുണേഹി നാമം അസ്സാതി അനോമനാമോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൨) നയേന ബുദ്ധോതി അനോമേഹി ഗുണേഹി നാമം, ‘‘ഭഗ്ഗരാഗോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗദോസോതി ഭഗവാ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൮൪) നയേന ച അനോമേഹി ഗുണേഹി നാമം. ഏസ നയോ ‘‘അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ’’തിആദീസു. ദിട്ഠധമ്മികാദീസു അത്ഥേസു ദേവമനുസ്സേ അനുസാസതി ‘‘ഇമം പജഹഥ, ഇമം സമാദായ വത്തഥാ’’തി സത്ഥാ. അപിച ‘‘സത്ഥാ ഭഗവാ സത്ഥവാഹോ, യഥാ സത്ഥവാഹോ സത്തേ കന്താരം താരേതീ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൯൦) നിദ്ദേസേ വുത്തനയേനാപി സത്ഥാ. തം അനോമനാമം സത്ഥാരം. ഹന്ദാതി ബ്യവസാനത്ഥേ നിപാതോ. പസ്സാമാതി തേന അത്താനം സഹ സങ്ഗഹേത്വാ പച്ചുപ്പന്നവചനം. ഗോതമന്തി ഗോതമഗോത്തം. കിം വുത്തം ഹോതി? ‘‘സത്ഥാ, ന സത്ഥാ’’തി മാ വിമതിം അകാസി, ഏകന്തബ്യവസിതോ ഹുത്വാവ ഏഹി പസ്സാമ ഗോതമന്തി.

൧൫൪. ഏവം വുത്തേ ഹേമവതോ ‘‘അയം സാതാഗിരോ ‘അനോമനാമം സത്ഥാര’ന്തി ഭണന്തോ തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതം പകാസേതി, സബ്ബഞ്ഞുനോ ച ദുല്ലഭാ ലോകേ, സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞേഹി പൂരണാദിസദിസേഹേവ ലോകോ ഉപദ്ദുതോ. സോ പന യദി സബ്ബഞ്ഞൂ, അദ്ധാ താദിലക്ഖണപ്പത്തോ ഭവിസ്സതി, തേന തം ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ താദിലക്ഖണം പുച്ഛന്തോ ആഹ – ‘‘കച്ചി മനോ’’തി.

തത്ഥ കച്ചീതി പുച്ഛാ. മനോതി ചിത്തം. സുപണിഹിതോതി സുട്ഠു ഠപിതോ, അചലോ അസമ്പവേധീ. സബ്ബേസു ഭൂതേസു സബ്ബഭൂതേസു. താദിനോതി താദിലക്ഖണപ്പത്തസ്സേവ സതോ. പുച്ഛാ ഏവ വാ അയം ‘‘സോ തേ സത്ഥാ സബ്ബഭൂതേസു താദീ, ഉദാഹു നോ’’തി. ഇട്ഠേ അനിട്ഠേ ചാതി ഏവരൂപേ ആരമ്മണേ. സങ്കപ്പാതി വിതക്കാ. വസീകതാതി വസം ഗമിതാ. കിം വുത്തം ഹോതി? യം ത്വം സത്ഥാരം വദസി, തസ്സ തേ സത്ഥുനോ കച്ചി താദിലക്ഖണപ്പത്തസ്സ സതോ സബ്ബഭൂതേസു മനോ സുപണിഹിതോ, ഉദാഹു യാവ ചലനപച്ചയം ന ലഭതി, താവ സുപണിഹിതോ വിയ ഖായതി. സോ വാ തേ സത്ഥാ കച്ചി സബ്ബഭൂതേസു സമചിത്തേന താദീ, ഉദാഹു നോ, യേ ച ഖോ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ആരമ്മണേസു രാഗദോസവസേന സങ്കപ്പാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ത്യാസ്സ കച്ചി വസീകതാ, ഉദാഹു കദാചി തേസമ്പി വസേന വത്തതീതി.

൧൫൫. തതോ സാതാഗിരോ ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുഭാവേ ബ്യവസിതത്താ സബ്ബേ സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ അനുജാനന്തോ ആഹ ‘‘മനോ ചസ്സ സുപണിഹിതോ’’തിആദി. തത്ഥ സുപണിഹിതോതി സുട്ഠു ഠപിതോ, പഥവീസമോ അവിരുജ്ഝനട്ഠേന, സിനേരുസമോ സുപ്പതിട്ഠിതാചലനട്ഠേന, ഇന്ദഖീലസമോ ചതുബ്ബിധമാരപരവാദിഗണേഹി അകമ്പിയട്ഠേന. അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, ഭഗവതോ ഇദാനി സബ്ബാകാരസമ്പന്നത്താ സബ്ബഞ്ഞുഭാവേ ഠിതസ്സ മനോ സുപണിഹിതോ അചലോ ഭവേയ്യ. യസ്സ തിരച്ഛാനഭൂതസ്സാപി സരാഗാദികാലേ ഛദ്ദന്തനാഗകുലേ ഉപ്പന്നസ്സ സവിസേന സല്ലേന വിദ്ധസ്സ അചലോ അഹോസി, വധകേപി തസ്മിം നപ്പദുസ്സി, അഞ്ഞദത്ഥു തസ്സേവ അത്തനോ ദന്തേ ഛേത്വാ അദാസി; തഥാ മഹാകപിഭൂതസ്സ മഹതിയാ സിലായ സീസേ പഹടസ്സാപി തസ്സേവ ച മഗ്ഗം ദസ്സേസി; തഥാ വിധുരപണ്ഡിതഭൂതസ്സ പാദേസു ഗഹേത്വാ സട്ഠിയോജനേ കാളപബ്ബതപപാതേ പക്ഖിത്തസ്സാപി അഞ്ഞദത്ഥു തസ്സേവ യക്ഖസ്സത്ഥായ ധമ്മം ദേസേസി. തസ്മാ സമ്മദേവ ആഹ സാതാഗിരോ – ‘‘മനോ ചസ്സ സുപണിഹിതോ’’തി.

സബ്ബഭൂതേസു താദിനോതി സബ്ബസത്തേസു താദിലക്ഖണപ്പത്തസ്സേവ സതോ മനോ സുപണിഹിതോ, ന യാവ പച്ചയം ന ലഭതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഭഗവതോ താദിലക്ഖണം പഞ്ചധാ വേദിതബ്ബം. യഥാഹ –

‘‘ഭഗവാ പഞ്ചഹാകാരേഹി താദീ, ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ, ചത്താവീതി താദീ, മുത്താവീതി താദീ, തിണ്ണാവീതി താദീ, തന്നിദ്ദേസാതി താദീ. കഥം ഭഗവാ ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ? ഭഗവാ ലാഭേപി താദീ’’തി (മഹാനി. ൩൮).

ഏവമാദി സബ്ബം നിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. ലാഭാദയോ ച തസ്സ മഹാഅട്ഠകഥായം വിത്ഥാരിതനയേന വേദിതബ്ബാ. ‘‘പുച്ഛാ ഏവ വാ അയം. സോ തേ സത്ഥാ സബ്ബഭൂതേസു താദീ, ഉദാഹു നോ’’തി ഇമസ്മിമ്പി വികപ്പേ സബ്ബഭൂതേസു സമചിത്തതായ താദീ അമ്ഹാകം സത്ഥാതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി ഭഗവാ സുഖൂപസംഹാരകാമതായ ദുക്ഖാപനയനകാമതായ ച സബ്ബസത്തേസു സമചിത്തോ, യാദിസോ അത്തനി, താദിസോ പരേസു, യാദിസോ മാതരി മഹാമായായ, താദിസോ ചിഞ്ചമാണവികായ, യാദിസോ പിതരി സുദ്ധോദനേ, താദിസോ സുപ്പബുദ്ധേ, യാദിസോ പുത്തേ രാഹുലേ, താദിസോ വധകേസു ദേവദത്തധനപാലകഅങ്ഗുലിമാലാദീസു. സദേവകേ ലോകേപി താദീ. തസ്മാ സമ്മദേവാഹ സാതാഗിരോ – ‘‘സബ്ബഭൂതേസു താദിനോ’’തി.

അഥോ ഇട്ഠേ അനിട്ഠേ ചാതി. ഏത്ഥ പന ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – യം കിഞ്ചി ഇട്ഠം വാ അനിട്ഠം വാ ആരമ്മണം, സബ്ബപ്പകാരേഹി തത്ഥ യേ രാഗദോസവസേന സങ്കപ്പാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ത്യാസ്സ അനുത്തരേന മഗ്ഗേന രാഗാദീനം പഹീനത്താ വസീകതാ, ന കദാചി തേസം വസേ വത്തതി. സോ ഹി ഭഗവാ അനാവിലസങ്കപ്പോ സുവിമുത്തചിത്തോ സുവിമുത്തപഞ്ഞോതി. ഏത്ഥ ച സുപണിഹിതമനതായ അയോനിസോമനസികാരാഭാവോ വുത്തോ. സബ്ബഭൂതേസു ഇട്ഠാനിട്ഠേഹി സോ യത്ഥ ഭവേയ്യ, തം സത്തസങ്ഖാരഭേദതോ ദുവിധമാരമ്മണം വുത്തം. സങ്കപ്പവസീഭാവേന തസ്മിം ആരമ്മണേ തസ്സ മനസികാരാഭാവതോ കിലേസപ്പഹാനം വുത്തം. സുപണിഹിതമനതായ ച മനോസമാചാരസുദ്ധി, സബ്ബഭൂതേസു താദിതായ കായസമാചാരസുദ്ധി, സങ്കപ്പവസീഭാവേന വിതക്കമൂലകത്താ വാചായ വചീസമാചാരസുദ്ധി. തഥാ സുപണിഹിതമനതായ ലോഭാദിസബ്ബദോസാഭാവോ, സബ്ബഭൂതേസു താദിതായ മേത്താദിഗുണസബ്ഭാവോ, സങ്കപ്പവസീഭാവേന പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞിതാദിഭേദാ അരിയിദ്ധി, തായ ചസ്സ സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൧൫൬. ഏവം ഹേമവതോ പുബ്ബേ മനോദ്വാരവസേനേവ താദിഭാവം പുച്ഛിത്വാ തഞ്ച പടിജാനന്തമിമം സുത്വാ ദള്ഹീകമ്മത്ഥം ഇദാനി ദ്വാരത്തയവസേനാപി, പുബ്ബേ വാ സങ്ഖേപേന കായവചീമനോദ്വാരസുദ്ധിം പുച്ഛിത്വാ തഞ്ച പടിജാനന്തമിമം സുത്വാ ദള്ഹീകമ്മത്ഥമേവ വിത്ഥാരേനാപി പുച്ഛന്തോ ആഹ ‘‘കച്ചി അദിന്ന’’ന്തി. തത്ഥ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥായ പഠമം അദിന്നാദാനവിരതിം പുച്ഛതി. ആരാ പമാദമ്ഹാതി പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ചിത്തവോസ്സഗ്ഗതോ ദൂരീഭാവേന അബ്രഹ്മചരിയവിരതിം പുച്ഛതി. ‘‘ആരാ പമദമ്ഹാ’’തിപി പഠന്തി, ആരാ മാതുഗാമാതി വുത്തം ഹോതി. ഝാനം ന രിഞ്ചതീതി ഇമിനാ പന തസ്സായേവ തിവിധായ കായദുച്ചരിതവിരതിയാ ബലവഭാവം പുച്ഛതി. ഝാനയുത്തസ്സ ഹി വിരതി ബലവതീ ഹോതീതി.

൧൫൭. അഥ സാതാഗിരോ യസ്മാ ഭഗവാ ന കേവലം ഏതരഹി, അതീതേപി അദ്ധാനേ ദീഘരത്തം അദിന്നാദാനാദീഹി പടിവിരതോ, തസ്സാ തസ്സായേവ ച വിരതിയാ ആനുഭാവേന തം തം മഹാപുരിസലക്ഖണം പടിലഭി, സദേവകോ ചസ്സ ലോകോ ‘‘അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ സമണോ ഗോതമോ’’തിആദിനാ നയേന വണ്ണം ഭാസതി. തസ്മാ വിസ്സട്ഠായ വാചായ സീഹനാദം നദന്തോ ആഹ ‘‘ന സോ അദിന്നം ആദിയതീ’’തി. തം അത്ഥതോ പാകടമേവ. ഇമിസ്സാപി ഗാഥായ തതിയപാദേ ‘‘പമാദമ്ഹാ പമദമ്ഹാ’’തി ദ്വിധാ പാഠോ. ചതുത്ഥപാദേ ച ഝാനം ന രിഞ്ചതീതി ഝാനം രിത്തകം സുഞ്ഞകം ന കരോതി, ന പരിച്ചജതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൫൮. ഏവം കായദ്വാരേ സുദ്ധിം സുത്വാ ഇദാനി വചീദ്വാരേ സുദ്ധിം പുച്ഛന്തോ ആഹ – ‘‘കച്ചി മുസാ ന ഭണതീ’’തി. ഏത്ഥ ഖീണാതീതി ഖീണോ, വിഹിംസതി ബധതീതി അത്ഥോ. വാചായ പഥോ ബ്യപ്പഥോ, ഖീണോ ബ്യപ്പഥോ അസ്സാതി ഖീണബ്യപ്പഥോ. തം ന-കാരേന പടിസേധേത്വാ പുച്ഛതി ‘‘ന ഖീണബ്യപ്പഥോ’’തി, ന ഫരുസവാചോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘നാഖീണബ്യപ്പഥോ’’തിപി പാഠോ, ന അഖീണവചനോതി അത്ഥോ. ഫരുസവചനഞ്ഹി പരേസം ഹദയേ അഖീയമാനം തിട്ഠതി. താദിസവചനോ കച്ചി ന സോതി വുത്തം ഹോതി. വിഭൂതീതി വിനാസോ, വിഭൂതിം കാസതി കരോതി വാതി വിഭൂതികം, വിഭൂതികമേവ വേഭൂതികം, വേഭൂതിയന്തിപി വുച്ചതി, പേസുഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. തഞ്ഹി സത്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞതോ ഭേദനേന വിനാസം കരോതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൫൯. അഥ സാതാഗിരോ യസ്മാ ഭഗവാ ന കേവലം ഏതരഹി, അതീതേപി അദ്ധാനേ ദീഘരത്തം മുസാവാദാദീഹി പടിവിരതോ, തസ്സാ തസ്സായേവ ച വിരതിയാ ആനുഭാവേന തം തം മഹാപുരിസലക്ഖണം പടിലഭി, സദേവകോ ചസ്സ ലോകോ ‘‘മുസാവാദാ പടിവിരതോ സമണോ ഗോതമോ’’തി വണ്ണം ഭാസതി. തസ്മാ വിസ്സട്ഠായ വാചായ സീഹനാദം നദന്തോ ആഹ, ‘‘മുസാ ച സോ ന ഭണതീ’’തി. തത്ഥ മുസാതി വിനിധായ ദിട്ഠാദീനി പരവിസംവാദനവചനം. തം സോ ന ഭണതി. ദുതിയപാദേ പന പഠമത്ഥവസേന ന ഖീണബ്യപ്പഥോതി, ദുതിയത്ഥവസേന നാഖീണബ്യപ്പഥോതി പാഠോ. ചതുത്ഥപാദേ മന്താതി പഞ്ഞാ വുച്ചതി. ഭഗവാ യസ്മാ തായ മന്തായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അത്ഥമേവ ഭാസതി അത്ഥതോ അനപേതവചനം, ന സമ്ഫം. അഞ്ഞാണപുരേക്ഖാരഞ്ഹി നിരത്ഥകവചനം ബുദ്ധാനം നത്ഥി. തസ്മാ ആഹ – ‘‘മന്താ അത്ഥം സോ ഭാസതീ’’തി. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൧൬൦. ഏവം വചീദ്വാരസുദ്ധിമ്പി സുത്വാ ഇദാനി മനോദ്വാരസുദ്ധിം പുച്ഛന്തോ ആഹ ‘‘കച്ചി ന രജ്ജതി കാമേസൂ’’തി. തത്ഥ കാമാതി വത്ഥുകാമാ. തേസു കിലേസകാമേന ന രജ്ജതീതി പുച്ഛന്തോ അനഭിജ്ഝാലുതം പുച്ഛതി. അനാവിലന്തി പുച്ഛന്തോ ബ്യാപാദേന ആവിലഭാവം സന്ധായ അബ്യാപാദതം പുച്ഛതി. മോഹം അതിക്കന്തോതി പുച്ഛന്തോ യേന മോഹേന മൂള്ഹോ മിച്ഛാദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, തസ്സാതിക്കമേന സമ്മാദിട്ഠിതം പുച്ഛതി. ധമ്മേസു ചക്ഖുമാതി പുച്ഛന്തോ സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതസ്സ ഞാണചക്ഖുനോ, പഞ്ചചക്ഖുവിസയേസു വാ ധമ്മേസു പഞ്ചന്നമ്പി ചക്ഖൂനം വസേന സബ്ബഞ്ഞുതം പുച്ഛതി ‘‘ദ്വാരത്തയപാരിസുദ്ധിയാപി സബ്ബഞ്ഞൂ ന ഹോതീ’’തി ചിന്തേത്വാ.

൧൬൧. അഥ സാതാഗിരോ യസ്മാ ഭഗവാ അപ്പത്വാവ അരഹത്തം അനാഗാമിമഗ്ഗേന കാമരാഗബ്യാപാദാനം പഹീനത്താ നേവ കാമേസു രജ്ജതി, ന ബ്യാപാദേന ആവിലചിത്തോ, സോതാപത്തിമഗ്ഗേനേവ ച മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയസ്സ സച്ചപടിച്ഛാദകമോഹസ്സ പഹീനത്താ മോഹം അതിക്കന്തോ, സാമഞ്ച സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ ബുദ്ധോതി വിമോക്ഖന്തികം നാമം യഥാവുത്താനി ച ചക്ഖൂനി പടിലഭി, തസ്മാ തസ്സ മനോദ്വാരസുദ്ധിം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ച ഉഗ്ഘോസേന്തോ ആഹ ‘‘ന സോ രജ്ജതി കാമേസൂ’’തി.

൧൬൨. ഏവം ഹേമവതോ ഭഗവതോ ദ്വാരത്തയപാരിസുദ്ധിം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ച സുത്വാ ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ അതീതജാതിയം ബാഹുസച്ചവിസദായ പഞ്ഞായ അസജ്ജമാനവചനപ്പഥോ ഹുത്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതരൂപേ സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ സോതുകാമോ ആഹ ‘‘കച്ചി വിജ്ജായ സമ്പന്നോ’’തി. തത്ഥ വിജ്ജായ സമ്പന്നോതി ഇമിനാ ദസ്സനസമ്പത്തിം പുച്ഛതി, സംസുദ്ധചാരണോതി ഇമിനാ ഗമനസമ്പത്തിം. ഛന്ദവസേന ചേത്ഥ ദീഘം കത്വാ ചാകാരമാഹ, സംസുദ്ധചരണോതി അത്ഥോ. ആസവാ ഖീണാതി ഇമിനാ ഏതായ ദസ്സനഗമനസമ്പത്തിയാ പത്തബ്ബായ ആസവക്ഖയസഞ്ഞിതായ പഠമനിബ്ബാനധാതുയാ പത്തിം പുച്ഛതി, നത്ഥി പുനബ്ഭവോതി ഇമിനാ ദുതിയനിബ്ബാനധാതുപത്തിസമത്ഥതം, പച്ചവേക്ഖണഞാണേന വാ പരമസ്സാസപ്പത്തിം ഞത്വാ ഠിതഭാവം.

൧൬൩. തതോ യാ ഏസാ ‘‘സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൫൨) നയേന ഭയഭേരവാദീസു തിവിധാ, ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ…പേ… ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൭൯) നയേന അമ്ബട്ഠാദീസു അട്ഠവിധാ വിജ്ജാ വുത്താ, തായ യസ്മാ സബ്ബായപി സബ്ബാകാരസമ്പന്നായ ഭഗവാ ഉപേതോ. യഞ്ചേതം ‘‘ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി, സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതീ’’തി ഏവം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘കഥഞ്ച, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സീലസമ്പന്നോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൨൪) നയേന സേഖസുത്തേ നിദ്ദിട്ഠം പന്നരസപ്പഭേദം ചരണം. തഞ്ച യസ്മാ സബ്ബൂപക്കിലേസപ്പഹാനേന ഭഗവതോ അതിവിയ സംസുദ്ധം. യേപിമേ കാമാസവാദയോ ചത്താരോ ആസവാ, തേപി യസ്മാ സബ്ബേ സപരിവാരാ സവാസനാ ഭഗവതോ ഖീണാ. യസ്മാ ച ഇമായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ഖീണാസവോ ഹുത്വാ തദാ ഭഗവാ ‘‘നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഠിതോ, തസ്മാ സാതാഗിരോ ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുഭാവേ ബ്യവസായേന സമുസ്സാഹിതഹദയോ സബ്ബേപി ഗുണേ അനുജാനന്തോ ആഹ ‘‘വിജ്ജായ ചേവ സമ്പന്നോ’’തി.

൧൬൪. തതോ ഹേമവതോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി ഭഗവതി നിക്കങ്ഖോ ഹുത്വാ ആകാസേ ഠിതോയേവ ഭഗവന്തം പസംസന്തോ സാതാഗിരഞ്ച ആരാധേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്പന്നം മുനിനോ ചിത്ത’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – സമ്പന്നം മുനിനോ ചിത്തം, ‘‘മനോ ചസ്സ സുപണിഹിതോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തതാദിഭാവേന പുണ്ണം സമ്പുണ്ണം, ‘‘ന സോ അദിന്നം ആദിയതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തകായകമ്മുനാ, ‘‘ന സോ രജ്ജതി കാമേസൂ’’തി ഏത്ഥ വുത്തമനോകമ്മുനാ ച പുണ്ണം സമ്പുണ്ണം, ‘‘മുസാ ച സോ ന ഭണതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തബ്യപ്പഥേന ച വചീകമ്മുനാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സമ്പന്നചിത്തഞ്ച അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ സമ്പന്നത്താ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നഞ്ച ഇമേഹി ഗുണേഹി ‘‘മനോ ചസ്സ സുപണിഹിതോ’’തിആദിനാ നയേന ധമ്മതോ നം പസംസസി, സഭാവതോ തച്ഛതോ ഭൂതതോ ഏവ നം പസംസസി, ന കേവലം സദ്ധാമത്തകേനാതി ദസ്സേതി.

൧൬൫-൧൬൬. തതോ സാതാഗിരോപി ‘‘ഏവമേതം, മാരിസ, സുട്ഠു തയാ ഞാതഞ്ച അനുമോദിതഞ്ചാ’’തി അധിപ്പായേന തമേവ സംരാധേന്തോ ആഹ – ‘‘സമ്പന്നം മുനിനോ…പേ… ധമ്മതോ അനുമോദസീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ പുന ഭഗവതോ ദസ്സനേ തം അഭിത്ഥവയമാനോ ആഹ ‘‘സമ്പന്നം…പേ… ഹന്ദ പസ്സാമ ഗോതമ’’ന്തി.

൧൬൭. അഥ ഹേമവതോ അത്തനോ അഭിരുചിതഗുണേഹി പുരിമജാതിബാഹുസച്ചബലേന ഭഗവന്തം അഭിത്ഥുനന്തോ സാതാഗിരം ആഹ – ‘‘ഏണിജങ്ഘം…പേ… ഏഹി പസ്സാമ ഗോതമ’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – ഏണിമിഗസ്സേവ ജങ്ഘാ അസ്സാതി ഏണിജങ്ഘോ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഏണിമിഗസ്സേവ അനുപുബ്ബവട്ടാ ജങ്ഘാ ഹോന്തി, ന പുരതോ നിമ്മംസാ പച്ഛതോ സുസുമാരകുച്ഛി വിയ ഉദ്ധുമാതാ. കിസാ ച ബുദ്ധാ ഹോന്തി ദീഘരസ്സസമവട്ടിതയുത്തട്ഠാനേസു തഥാരൂപായ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമ്പത്തിയാ, ന വഠരപുരിസാ വിയ ഥൂലാ. പഞ്ഞായ വിലിഖിതകിലേസത്താ വാ കിസാ. അജ്ഝത്തികബാഹിരസപത്തവിദ്ധംസനതോ വീരാ. ഏകാസനഭോജിതായ പരിമിതഭോജിതായ ച അപ്പാഹാരാ, ന ദ്വത്തിമത്താലോപഭോജിതായ. യഥാഹ –

‘‘അഹം ഖോ പന, ഉദായി, അപ്പേകദാ ഇമിനാ പത്തേന സമതിത്തികമ്പി ഭുഞ്ജാമി, ഭിയ്യോപി ഭുഞ്ജാമി. ‘അപ്പാഹാരോ സമണോ ഗോതമോ അപ്പാഹാരതായ ച വണ്ണവാദീ’തി ഇതി ചേ മം, ഉദായി, സാവകാ സക്കരേയ്യും, ഗരും കരേയ്യും, മാനേയ്യും, പൂജേയ്യും, സക്കത്വാ, ഗരും കത്വാ, ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യും. യേ തേ, ഉദായി, മമ സാവകാ കോസകാഹാരാപി അഡ്ഢകോസകാഹാരാപി ബേലുവാഹാരാപി അഡ്ഢബേലുവാഹാരാപി, ന മം തേ ഇമിനാ ധമ്മേന സക്കരേയ്യും…പേ… ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യു’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൪൨).

ആഹാരേ ഛന്ദരാഗാഭാവേന അലോലുപാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ആഹാരം ആഹാരേന്തി മോനേയ്യസമ്പത്തിയാ മുനിനോ. അനഗാരികതായ വിവേകനിന്നമാനസതായ ച വനേ ഝായന്തി. തേനാഹ ഹേമവതോ യക്ഖോ ‘‘ഏണിജങ്ഘം…പേ… ഏഹി പസ്സാമ ഗോതമ’’ന്തി.

൧൬൮. ഏവഞ്ച വത്വാ പുന തസ്സ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സോതുകാമതായ ‘‘സീഹംവേകചര’’ന്തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സീഹംവാതി ദുരാസദട്ഠേന ഖമനട്ഠേന നിബ്ഭയട്ഠേന ച കേസരസീഹസദിസം. യായ തണ്ഹായ ‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ’’തി വുച്ചതി, തസ്സാ അഭാവേന ഏകചരം, ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വിന്നം ബുദ്ധാനം അനുപ്പത്തിതോപി ഏകചരം. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തേ വുത്തനയേനാപി ചേത്ഥ തം തം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നാഗന്തി പുനബ്ഭവം നേവ ഗന്താരം നാഗന്താരം. അഥ വാ ആഗും ന കരോതീതിപി നാഗോ. ബലവാതിപി നാഗോ. തം നാഗം. കാമേസു അനപേക്ഖിനന്തി ദ്വീസുപി കാമേസു ഛന്ദരാഗാഭാവേന അനപേക്ഖിനം. ഉപസങ്കമ്മ പുച്ഛാമ, മച്ചുപാസപ്പമോചനന്തി തം ഏവരൂപം മഹേസിം ഉപസങ്കമിത്വാ തേഭൂമകവട്ടസ്സ മച്ചുപാസസ്സ പമോചനം വിവട്ടം നിബ്ബാനം പുച്ഛാമ. യേന വാ ഉപായേന ദുക്ഖസമുദയസങ്ഖാതാ മച്ചുപാസാ പമുച്ചതി, തം മച്ചുപാസപ്പമോചനം പുച്ഛാമാതി. ഇമം ഗാഥം ഹേമവതോ സാതാഗിരഞ്ച സാതാഗിരപരിസഞ്ച അത്തനോ പരിസഞ്ച സന്ധായ ആഹ.

തേന ഖോ പന സമയേന ആസാള്ഹീനക്ഖത്തം ഘോസിതം അഹോസി. അഥ സമന്തതോ അലങ്കതപടിയത്തേ ദേവനഗരേ സിരിം പച്ചനുഭോന്തീ വിയ രാജഗഹേ കാളീ നാമ കുരരഘരികാ ഉപാസികാ പാസാദമാരുയ്ഹ സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ ഗബ്ഭപരിസ്സമം വിനോദേന്തീ സവാതപ്പദേസേ ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥം ഠിതാ തേസം യക്ഖസേനാപതീനം തം ബുദ്ധഗുണപടിസംയുത്തം കഥം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനതോ അസ്സോസി. സുത്വാ ച ‘‘ഏവം വിവിധഗുണസമന്നാഗതാ ബുദ്ധാ’’തി ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ തായ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭേത്വാ തത്ഥേവ ഠിതാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. തതോ ഏവ ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവികാനം ഉപാസികാനം അനുസ്സവപ്പസന്നാനം, യദിദം കാളീ ഉപാസികാ കുരരഘരികാ’’തി (അ. നി. ൧.൨൬൭) ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതാ.

൧൬൯. തേപി യക്ഖസേനാപതയോ സഹസ്സയക്ഖപരിവാരാ മജ്ഝിമയാമസമയേ ഇസിപതനം പത്വാ, ധമ്മചക്കപ്പവത്തിതപല്ലങ്കേനേവ നിസിന്നം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ വന്ദിത്വാ, ഇമായ ഗാഥായ ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവിത്വാ ഓകാസമകാരയിംസു ‘‘അക്ഖാതാരം പവത്താര’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – ഠപേത്വാ തണ്ഹം തേഭൂമകേ ധമ്മേ ‘‘ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൪) നയേന സച്ചാനം വവത്ഥാനകഥായ അക്ഖാതാരം, ‘‘‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യ’ന്തി മേ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ നയേന തേസു കിച്ചഞാണകതഞാണപ്പവത്തനേന പവത്താരം. യേ വാ ധമ്മാ യഥാ വോഹരിതബ്ബാ, തേസു തഥാ വോഹാരകഥനേന അക്ഖാതാരം, തേസംയേവ ധമ്മാനം സത്താനുരൂപതോ പവത്താരം. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുവിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനം വാ ദേസനായ അക്ഖാതാരം, നേയ്യാനം പടിപാദനേന പവത്താരം. ഉദ്ദേസേന വാ അക്ഖാതാരം, വിഭങ്ഗേന തേഹി തേഹി പകാരേഹി വചനതോ പവത്താരം. ബോധിപക്ഖിയാനം വാ സലക്ഖണകഥനേന അക്ഖാതാരം, സത്താനം ചിത്തസന്താനേ പവത്തനേന പവത്താരം. സങ്ഖേപതോ വാ തീഹി പരിവട്ടേഹി സച്ചാനം കഥനേന അക്ഖാതാരം, വിത്ഥാരതോ പവത്താരം. ‘‘സദ്ധിന്ദ്രിയം ധമ്മോ, തം ധമ്മം പവത്തേതീതി ധമ്മചക്ക’’ന്തി (പടി. മ. ൨.൪൦) ഏവമാദിനാ പടിസമ്ഭിദാനയേന വിത്ഥാരിതസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ പവത്തനതോ പവത്താരം.

സബ്ബധമ്മാനന്തി ചതുഭൂമകധമ്മാനം. പാരഗുന്തി ഛഹാകാരേഹി പാരം ഗതം അഭിഞ്ഞായ, പരിഞ്ഞായ, പഹാനേന, ഭാവനായ, സച്ഛികിരിയായ, സമാപത്തിയാ. സോ ഹി ഭഗവാ സബ്ബധമ്മേ അഭിജാനന്തോ ഗതോതി അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ പരിജാനന്തോ ഗതോതി പരിഞ്ഞാപാരഗൂ, സബ്ബകിലേസേ പജഹന്തോ ഗതോതി പഹാനപാരഗൂ, ചത്താരോ മഗ്ഗേ ഭാവേന്തോ ഗതോതി ഭാവനാപാരഗൂ, നിരോധം സച്ഛികരോന്തോ ഗതോതി സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ, സബ്ബാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജന്തോ ഗതോതി സമാപത്തിപാരഗൂ. ഏവം സബ്ബധമ്മാനം പാരഗും. ബുദ്ധം വേരഭയാതീതന്തി അഞ്ഞാണസയനതോ പടിബുദ്ധത്താ ബുദ്ധം, സബ്ബേന വാ സരണവണ്ണനായം വുത്തേനത്ഥേന ബുദ്ധം, പഞ്ചവേരഭയാനം അതീതത്താ വേരഭയാതീതം. ഏവം ഭഗവന്തം അതിത്ഥവന്താ ‘‘മയം പുച്ഛാമ ഗോതമ’’ന്തി ഓകാസമകാരയിംസു.

൧൭൦. അഥ നേസം യക്ഖാനം തേജേന ച പഞ്ഞായ ച അഗ്ഗോ ഹേമവതോ യഥാധിപ്പേതം പുച്ഛിതബ്ബം പുച്ഛന്തോ ‘‘കിസ്മിം ലോകോ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തസ്സാദിപാദേ കിസ്മിന്തി ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മവചനം, കിസ്മിം ഉപ്പന്നേ ലോകോ സമുപ്പന്നോ ഹോതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. സത്തലോകസങ്ഖാരലോകേ സന്ധായ പുച്ഛതി. കിസ്മിം കുബ്ബതി സന്ഥവന്തി അഹന്തി വാ മമന്തി വാ തണ്ഹാദിട്ഠിസന്ഥവം കിസ്മിം കുബ്ബതി, അധികരണത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. കിസ്സ ലോകോതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, കിം ഉപാദായ ലോകോതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. കിസ്മിം ലോകോതി ഭാവേനഭാവലക്ഖണകാരണത്ഥേസു ഭുമ്മവചനം. കിസ്മിം സതി കേന കാരണേന ലോകോ വിഹഞ്ഞതി പീളീയതി ബാധീയതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ.

൧൭൧. അഥ ഭഗവാ യസ്മാ ഛസു അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ആയതനേസു ഉപ്പന്നേസു സത്തലോകോ ച ധനധഞ്ഞാദിവസേന സങ്ഖാരലോകോ ച ഉപ്പന്നോ ഹോതി, യസ്മാ ചേത്ഥ സത്തലോകോ തേസ്വേവ ഛസു ദുവിധമ്പി സന്ഥവം കരോതി. ചക്ഖായതനം വാ ഹി ‘‘അഹം മമ’’ന്തി ഗണ്ഹാതി അവസേസേസു വാ അഞ്ഞതരം. യഥാഹ – ‘‘ചക്ഖു അത്താതി യോ വദേയ്യ, തം ന ഉപപജ്ജതീ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൪൨൨). യസ്മാ ച ഏതാനിയേവ ഛ ഉപാദായ ദുവിധോപി ലോകോതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, യസ്മാ ച തേസ്വേവ ഛസു സതി സത്തലോകോ ദുക്ഖപാതുഭാവേന വിഹഞ്ഞതി. യഥാഹ –

‘‘ഹത്ഥേസു, ഭിക്ഖവേ, സതി ആദാനനിക്ഖേപനം ഹോതി, പാദേസു സതി അഭിക്കമപടിക്കമോ ഹോതി, പബ്ബേസു സതി സമിഞ്ജനപസാരണം ഹോതി, കുച്ഛിസ്മിം സതി ജിഘച്ഛാപിപാസാ ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്മിം സതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൪.൨൩൭).

തഥാ തേസു ആധാരഭൂതേസു പടിഹതോ സങ്ഖാരലോകോ വിഹഞ്ഞതി. യഥാഹ –

‘‘ചക്ഖുസ്മിം അനിദസ്സനേ സപ്പടിഘേ പടിഹഞ്ഞി വാ’’ഇതി (ധ. സ. ൫൯൭-൮) ച.

‘‘ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, പടിഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേസു രൂപേസൂ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩൮) ഏവമാദി.

തഥാ തേഹിയേവ കാരണഭൂതേഹി ദുവിധോപി ലോകോ വിഹഞ്ഞതി. യഥാഹ –

‘‘ചക്ഖു വിഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേസു രൂപേസൂ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩൮) ച.

‘‘ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം, രൂപാ ആദിത്താ. കേന ആദിത്തം? രാഗഗ്ഗിനാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൮; മഹാവ. ൫൪) ഏവമാദി.

തസ്മാ ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനവസേന തം പുച്ഛം വിസ്സജ്ജേന്തോ ആഹ ‘‘ഛസു ലോകോ സമുപ്പന്നോ’’തി.

൧൭൨. അഥ സോ യക്ഖോ അത്തനാ വട്ടവസേന പുട്ഠപഞ്ഹം ഭഗവതാ ദ്വാദസായതനവസേന സങ്ഖിപിത്വാ വിസ്സജ്ജിതം ന സുട്ഠു ഉപലക്ഖേത്വാ തഞ്ച അത്ഥം തപ്പടിപക്ഖഞ്ച ഞാതുകാമോ സങ്ഖേപേനേവ വട്ടവിവട്ടം പുച്ഛന്തോ ആഹ ‘‘കതമം ത’’ന്തി. തത്ഥ ഉപാദാതബ്ബട്ഠേന ഉപാദാനം, ദുക്ഖസച്ചസ്സേതം അധിവചനം. യത്ഥ ലോകോ വിഹഞ്ഞതീതി ‘‘ഛസു ലോകോ വിഹഞ്ഞതീ’’തി ഏവം ഭഗവതാ യത്ഥ ഛബ്ബിധേ ഉപാദാനേ ലോകോ വിഹഞ്ഞതീതി വുത്തോ, തം കതമം ഉപാദാനന്തി? ഏവം ഉപഡ്ഢഗാഥായ സരൂപേനേവ ദുക്ഖസച്ചം പുച്ഛി. സമുദയസച്ചം പന തസ്സ കാരണഭാവേന ഗഹിതമേവ ഹോതി. നിയ്യാനം പുച്ഛിതോതി ഇമായ പന ഉപഡ്ഢഗാഥായ മഗ്ഗസച്ചം പുച്ഛി. മഗ്ഗസച്ചേന ഹി അരിയസാവകോ ദുക്ഖം പരിജാനന്തോ, സമുദയം പജഹന്തോ, നിരോധം സച്ഛികരോന്തോ, മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ ലോകമ്ഹാ നിയ്യാതി, തസ്മാ നിയ്യാനന്തി വുച്ചതി. കഥന്തി കേന പകാരേന. ദുക്ഖാ പമുച്ചതീതി ‘‘ഉപാദാന’’ന്തി വുത്താ വട്ടദുക്ഖാ പമോക്ഖം പാപുണാതി. ഏവമേത്ഥ സരൂപേനേവ മഗ്ഗസച്ചം പുച്ഛി, നിരോധസച്ചം പന തസ്സ വിസയഭാവേന ഗഹിതമേവ ഹോതി.

൧൭൩. ഏവം യക്ഖേന സരൂപേന ദസ്സേത്വാ ച അദസ്സേത്വാ ച ചതുസച്ചവസേന പഞ്ഹം പുട്ഠോ ഭഗവാ തേനേവ നയേന വിസ്സജ്ജേന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ച കാമഗുണാ’’തി. തത്ഥ പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതഗോചരഗ്ഗഹണേന തഗ്ഗോചരാനി പഞ്ചായതനാനി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. മനോ ഛട്ഠോ ഏതേസന്തി മനോഛട്ഠാ. പവേദിതാതി പകാസിതാ. ഏത്ഥ അജ്ഝത്തികേസു ഛട്ഠസ്സ മനായതനസ്സ ഗഹണേന തസ്സ വിസയഭൂതം ധമ്മായതനം ഗഹിതമേവ ഹോതി. ഏവം ‘‘കതമം തം ഉപാദാന’’ന്തി ഇമം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ പുനപി ദ്വാദസായതനാനം വസേനേവ ദുക്ഖസച്ചം പകാസേസി. മനോഗഹണേന വാ സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം ഗഹിതത്താ താസു പുരിമപഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന താസം വത്ഥൂനി പഞ്ച ചക്ഖാദീനി ആയതനാനി, മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന താസം വത്ഥുഗോചരഭേദം ധമ്മായതനം ഗഹിതമേവാതി ഏവമ്പി ദ്വാദസായതനവസേന ദുക്ഖസച്ചം പകാസേസി. ലോകുത്തരമനായതനധമ്മായതനേകദേസോ പനേത്ഥ യത്ഥ ലോകോ വിഹഞ്ഞതി, തം സന്ധായ നിദ്ദിട്ഠത്താ ന സങ്ഗയ്ഹതി.

ഏത്ഥ ഛന്ദം വിരാജേത്വാതി ഏത്ഥ ദ്വാദസായതനഭേദേ ദുക്ഖസച്ചേ താനേവായതനാനി ഖന്ധതോ ധാതുതോ നാമരൂപതോതി തഥാ തഥാ വവത്ഥപേത്വാ, തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ, വിപസ്സന്തോ അരഹത്തമഗ്ഗപരിയോസാനായ വിപസ്സനായ തണ്ഹാസങ്ഖാതം ഛന്ദം സബ്ബസോ വിരാജേത്വാ വിനേത്വാ വിദ്ധംസേത്വാതി അത്ഥോ. ഏവം ദുക്ഖാ പമുച്ചതീതി ഇമിനാ പകാരേന ഏതസ്മാ വട്ടദുക്ഖാ പമുച്ചതീതി. ഏവമിമായ ഉപഡ്ഢഗാഥായ ‘‘നിയ്യാനം പുച്ഛിതോ ബ്രൂഹി, കഥം ദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി അയം പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി, മഗ്ഗസച്ചഞ്ച പകാസിതം സമുദയനിരോധസച്ചാനി പനേത്ഥ പുരിമനയേനേവ സങ്ഗഹിതത്താ പകാസിതാനേവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. ഉപഡ്ഢഗാഥായ വാ ദുക്ഖസച്ചം, ഛന്ദേന സമുദയസച്ചം, ‘‘വിരാജേത്വാ’’തി ഏത്ഥ വിരാഗേന നിരോധസച്ചം, ‘‘വിരാഗാവിമുച്ചതീ’’തി വചനതോ വാ മഗ്ഗസച്ചം. ‘‘ഏവ’’ന്തി ഉപായനിദസ്സനേന മഗ്ഗസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധന്തി വചനതോ വാ. ‘‘ദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി ദുക്ഖപമോക്ഖേന നിരോധസച്ചന്തി ഏവമേത്ഥ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസിതാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി.

൧൭൪. ഏവം ചതുസച്ചഗബ്ഭായ ഗാഥായ ലക്ഖണതോ നിയ്യാനം പകാസേത്വാ പുന തദേവ സകേന നിരുത്താഭിലാപേന നിഗമേന്തോ ആഹ ‘‘ഏതം ലോകസ്സ നിയ്യാന’’ന്തി. ഏത്ഥ ഏതന്തി പുബ്ബേ വുത്തസ്സ നിദ്ദേസോ, ലോകസ്സാതി തേധാതുകലോകസ്സ. യഥാതഥന്തി അവിപരീതം. ഏതം വോ അഹമക്ഖാമീതി സചേപി മം സഹസ്സക്ഖത്തും പുച്ഛേയ്യാഥ, ഏതം വോ അഹമക്ഖാമി, ന അഞ്ഞം. കസ്മാ? യസ്മാ ഏവം ദുക്ഖാ പമുച്ചതി, ന അഞ്ഞഥാതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ ഏതേന നിയ്യാനേന ഏകദ്വത്തിക്ഖതും നിഗ്ഗതാനമ്പി ഏതം വോ അഹമക്ഖാമി, ഉപരിവിസേസാധിഗമായപി ഏതദേവ അഹമക്ഖാമീതി അത്ഥോ. കസ്മാ? യസ്മാ ഏവം ദുക്ഖാ പമുച്ചതി അസേസനിസ്സേസാതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ദ്വേപി യക്ഖസേനാപതയോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു സദ്ധിം യക്ഖസഹസ്സേന.

൧൭൫. അഥ ഹേമവതോ പകതിയാപി ധമ്മഗരു ഇദാനി അരിയഭൂമിയം പതിട്ഠായ സുട്ഠുതരം അതിത്തോ ഭഗവതോ വിചിത്രപടിഭാനായ ദേസനായ ഭഗവന്തം സേക്ഖാസേക്ഖഭൂമിം പുച്ഛന്തോ ‘‘കോ സൂധ തരതീ’’തി ഗാഥമഭാസി. തത്ഥ കോ സൂധ തരതി ഓഘന്തി ഇമിനാ ചതുരോഘം കോ തരതീതി സേക്ഖഭൂമിം പുച്ഛതി അവിസേസേന. യസ്മാ അണ്ണവന്തി ന വിത്ഥതമത്തം നാപി ഗമ്ഭീരമത്തം അപിച പന യം വിത്ഥതതരഞ്ച ഗമ്ഭീരതരഞ്ച, തം വുച്ചതി. താദിസോ ച സംസാരണ്ണവോ. അയഞ്ഹി സമന്തതോ പരിയന്താഭാവേന വിത്ഥതോ, ഹേട്ഠാ പതിട്ഠാഭാവേന ഉപരി ആലമ്ബനാഭാവേന ച ഗമ്ഭീരോ, തസ്മാ ‘‘കോ ഇധ തരതി അണ്ണവം, തസ്മിഞ്ച അപ്പതിട്ഠേ അനാലമ്ബേ ഗമ്ഭീരേ അണ്ണവേ കോ ന സീദതീ’’തി അസേക്ഖഭൂമിം പുച്ഛതി.

൧൭൬. അഥ ഭഗവാ യോ ഭിക്ഖു ജീവിതഹേതുപി വീതിക്കമം അകരോന്തോ സബ്ബദാ സീലസമ്പന്നോ ലോകിയലോകുത്തരായ ച പഞ്ഞായ പഞ്ഞവാ, ഉപചാരപ്പനാസമാധിനാ ഇരിയാപഥഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലേഹി ച സുസമാഹിതോ, തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനായ നിയകജ്ഝത്തചിന്തനസീലോ, സാതച്ചകിരിയാവഹായ അപ്പമാദസതിയാ ച സമന്നാഗതോ. യസ്മാ സോ ചതുത്ഥേന മഗ്ഗേന ഇമം സുദുത്തരം ഓഘം അനവസേസം തരതി, തസ്മാ സേക്ഖഭൂമിം വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘സബ്ബദാ സീലസമ്പന്നോ’’തി ഇമം തിസിക്ഖാഗബ്ഭം ഗാഥമാഹ. ഏത്ഥ ഹി സീലസമ്പദായ അധിസീലസിക്ഖാ, സതിസമാധീഹി അധിചിത്തസിക്ഖാ, അജ്ഝത്തചിന്തിതാപഞ്ഞാഹി അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ സഉപകാരാ സാനിസംസാ ച വുത്താ. ഉപകാരോ ഹി സിക്ഖാനം ലോകിയപഞ്ഞാ സതി ച, അനിസംസോ സാമഞ്ഞഫലാനീതി.

൧൭൭. ഏവം പഠമഗാഥായ സേക്ഖഭൂമിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അസേക്ഖഭൂമിം ദസ്സേന്തോ ദുതിയഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ വിരതോ കാമസഞ്ഞായാതി യാ കാചി കാമസഞ്ഞാ, തതോ സബ്ബതോ ചതുത്ഥമഗ്ഗസമ്പയുത്തായ സമുച്ഛേദവിരതിയാ വിരതോ. ‘‘വിരത്തോ’’തിപി പാഠോ. തദാ ‘‘കാമസഞ്ഞായാ’’തി ഭുമ്മവചനം ഹോതി, സഗാഥാവഗ്ഗേ പന ‘‘കാമസഞ്ഞാസൂ’’തിപി (സം. നി. ൧.൯൬) പാഠോ. ചതൂഹിപി മഗ്ഗേഹി ദസന്നം സംയോജനാനം അതീതത്താ സബ്ബസംയോജനാതിഗോ, ചതുത്ഥേനേവ വാ ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസബ്ബസംയോജനാതിഗോ, തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീതണ്ഹാസങ്ഖാതായ നന്ദിയാ തിണ്ണഞ്ച ഭവാനം പരിക്ഖീണത്താ നന്ദീഭവപരിക്ഖീണോ സോ താദിസോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ഗമ്ഭീരേ സംസാരണ്ണവേ ന സീദതി നന്ദീപരിക്ഖയേന സഉപാദിസേസം, ഭവപരിക്ഖയേന ച അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനഥലം സമാപജ്ജ പരമസ്സാസപ്പത്തിയാതി.

൧൭൮. അഥ ഹേമവതോ സഹായഞ്ച യക്ഖപരിസഞ്ച ഓലോകേത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതോ ‘‘ഗമ്ഭീരപഞ്ഞ’’ന്തി ഏവമാദീഹി ഗാഥാഹി ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവിത്വാ സബ്ബാവതിയാ പരിസായ സഹായേന ച സദ്ധിം അഭിവാദേത്വാ, പദക്ഖിണം കത്വാ, അത്തനോ വസനട്ഠാനം അഗമാസി.

താസം പന ഗാഥാനം അയം അത്ഥവണ്ണനാ – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞന്തി ഗമ്ഭീരായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതം. തത്ഥ പടിസമ്ഭിദായം വുത്തനയേന ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘ഗമ്ഭീരേസു ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ’’തിആദി (പടി. മ. ൩.൪). നിപുണത്ഥദസ്സിന്തി നിപുണേഹി ഖത്തിയപണ്ഡിതാദീഹി അഭിസങ്ഖതാനം പഞ്ഹാനം അത്ഥദസ്സിം അത്ഥാനം വാ യാനി നിപുണാനി കാരണാനി ദുപ്പടിവിജ്ഝാനി അഞ്ഞേഹി തേസം ദസ്സനേന നിപുണത്ഥദസ്സിം. രാഗാദികിഞ്ചനാഭാവേന അകിഞ്ചനം. ദുവിധേ കാമേ തിവിധേ ചേ ഭവേ അലഗ്ഗനേന കാമഭവേ അസത്തം. ഖന്ധാദിഭേദേസു സബ്ബാരമ്മണേസു ഛന്ദരാഗബന്ധനാഭാവേന സബ്ബധി വിപ്പമുത്തം. ദിബ്ബേ പഥേ കമമാനന്തി അട്ഠസമാപത്തിഭേദേ ദിബ്ബേ പഥേ സമാപജ്ജനവസേന ചങ്കമന്തം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ന തായ വേലായ ഭഗവാ ദിബ്ബേ പഥേ കമതി, അപിച ഖോ പുബ്ബേ കമനം ഉപാദായ കമനസത്തിസബ്ഭാവേന തത്ഥ ലദ്ധവസീഭാവതായ ഏവം വുച്ചതി. അഥ വാ യേ തേ വിസുദ്ധിദേവാ അരഹന്തോ, തേസം പഥേ സന്തവിഹാരേ കമനേനാപേതം വുത്തം. മഹന്താനം ഗുണാനം ഏസനേന മഹേസിം.

൧൭൯. ദുതിയഗാഥായ അപരേന പരിയായേന ഥുതി ആരദ്ധാതി കത്വാ പുന നിപുണത്ഥദസ്സിഗ്ഗഹണം നിദസ്സേതി. അഥ വാ നിപുണത്ഥേ ദസ്സേതാരന്തി അത്ഥോ. പഞ്ഞാദദന്തി പഞ്ഞാപടിലാഭസംവത്തനികായ പടിപത്തിയാ കഥനേന പഞ്ഞാദായകം. കാമാലയേ അസത്തന്തി യ്വായംകാമേസു തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന ദുവിധോ ആലയോ, തത്ഥ അസത്തം. സബ്ബവിദുന്തി സബ്ബധമ്മവിദും, സബ്ബഞ്ഞുന്തി വുത്തം ഹോതി. സുമേധന്തി തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുഭാവസ്സ മഗ്ഗഭൂതായ പാരമീപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ മേധായ സമന്നാഗതം. അരിയേ പഥേതി അട്ഠങ്ഗികേ മഗ്ഗേ, ഫലസമാപത്തിയം വാ. കമമാനന്തി പഞ്ഞായ അജ്ഝോഗാഹമാനം മഗ്ഗലക്ഖണം ഞത്വാ ദേസനതോ, പവിസമാനം വാ ഖണേ ഖണേ ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനതോ, ചതുബ്ബിധമഗ്ഗഭാവനാസങ്ഖാതായ കമനസത്തിയാ കമിതപുബ്ബം വാ.

൧൮൦. സുദിട്ഠം വത നോ അജ്ജാതി. അജ്ജ അമ്ഹേഹി സുന്ദരം ദിട്ഠം, അജ്ജ വാ അമ്ഹാകം സുന്ദരം ദിട്ഠം, ദസ്സനന്തി അത്ഥോ. സുപ്പഭാതം സുഹുട്ഠിതന്തി അജ്ജ അമ്ഹാകം സുട്ഠു പഭാതം സോഭനം വാ പഭാതം അഹോസി. അജ്ജ ച നോ സുന്ദരം ഉട്ഠിതം അഹോസി, അനുപരോധേന സയനതോ ഉട്ഠിതം. കിം കാരണം? യം അദ്ദസാമ സമ്ബുദ്ധം, യസ്മാ സമ്ബുദ്ധം അദ്ദസാമാതി അത്തനോ ലാഭസമ്പത്തിം ആരബ്ഭ പാമോജ്ജം പവേദേതി.

൧൮൧. ഇദ്ധിമന്തോതി കമ്മവിപാകജിദ്ധിയാ സമന്നാഗതാ. യസസ്സിനോതി ലാഭഗ്ഗപരിവാരഗ്ഗസമ്പന്നാ. സരണം യന്തീതി കിഞ്ചാപി മഗ്ഗേനേവ ഗതാ, തഥാപി സോതാപന്നഭാവപരിദീപനത്ഥം പസാദദസ്സനത്ഥഞ്ച വാചം ഭിന്ദതി.

൧൮൨. ഗാമാ ഗാമന്തി ദേവഗാമാ ദേവഗാമം. നഗാ നഗന്തി ദേവപബ്ബതാ ദേവപബ്ബതം. നമസ്സമാനാ സമ്ബുദ്ധം, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മതന്തി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ വത ഭഗവതോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ നയേന ബുദ്ധസുബോധിതഞ്ച ധമ്മസുധമ്മതഞ്ച. ‘‘സുപ്പടിപന്നോ വത ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ സങ്ഘ-സുപ്പടിപത്തിഞ്ച അഭിത്ഥവിത്വാ അഭിത്ഥവിത്വാ നമസ്സമാനാ ധമ്മഘോസകാ ഹുത്വാ വിചരിസ്സാമാതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ഹേമവതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.