൧. ഉരഗവഗ്ഗോ

൧. ഉരഗസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം സമധിഗതസങ്ഖോ ച യസ്മാ ഏസ വഗ്ഗതോ ഉരഗവഗ്ഗോ, ചൂളവഗ്ഗോ, മഹാവഗ്ഗോ, അട്ഠകവഗ്ഗോ, പാരായനവഗ്ഗോതി പഞ്ച വഗ്ഗാ ഹോന്തി; തേസു ഉരഗവഗ്ഗോ ആദി. സുത്തതോ ഉരഗവഗ്ഗേ ദ്വാദസ സുത്താനി, ചൂളവഗ്ഗേ ചുദ്ദസ, മഹാവഗ്ഗേ ദ്വാദസ, അട്ഠകവഗ്ഗേ സോളസ, പാരായനവഗ്ഗേ സോളസാതി സത്തതി സുത്താനി. തേസം ഉരഗസുത്തം ആദി. പരിയത്തിപമാണതോ അട്ഠ ഭാണവാരാ. ഏവം വഗ്ഗസുത്തപരിയത്തിപമാണവതോ പനസ്സ –

‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം, വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി;

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം, ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണ’’ന്തി. –

അയം ഗാഥാ ആദി. തസ്മാ അസ്സാ ഇതോ പഭുതി അത്ഥവണ്ണനം കാതും ഇദം വുച്ചതി –

‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താ ഗാഥാ അയം ഇമം;

വിധിം പകാസയിത്വാസ്സാ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി.

കേന പനായം ഗാഥാ വുത്താ, കത്ഥ, കദാ, കസ്മാ ച വുത്താതി? വുച്ചതേ – യോ സോ ഭഗവാ ചതുവീസതിബുദ്ധസന്തികേ ലദ്ധബ്യാകരണോ യാവ വേസ്സന്തരജാതകം, താവ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതഭവനേ ഉപ്പജ്ജി, തതോപി ചവിത്വാ സക്യരാജകുലേ ഉപപത്തിം ഗഹേത്വാ, അനുപുബ്ബേന കതമഹാഭിനിക്ഖമനോ ബോധിരുക്ഖമൂലേ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ, ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ ദേവ-മനുസ്സാനം ഹിതായ ധമ്മം ദേസേസി, തേന ഭഗവതാ സയമ്ഭുനാ അനാചരിയകേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന വുത്താ. സാ ച പന ആളവിയം. യദാ ച ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തദാ തത്ഥ ഉപഗതാനം ധമ്മദേസനത്ഥം വുത്താതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപവിസ്സജ്ജനാ. വിത്ഥാരതോ പന ദൂരേനിദാനഅവിദൂരേനിദാനസന്തികേനിദാനവസേന വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ദൂരേനിദാനം നാമ ദീപങ്കരതോ യാവ പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുകഥാ, അവിദൂരേനിദാനം നാമ തുസിതഭവനതോ യാവ പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുകഥാ, സന്തികേനിദാനം നാമ ബോധിമണ്ഡതോ യാവ പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുകഥാതി.

തത്ഥ യസ്മാ അവിദൂരേനിദാനം സന്തികേനിദാനഞ്ച ദൂരേനിദാനേയേവ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ദൂരേനിദാനവസേനേവേത്ഥ വിത്ഥാരതോ വിസ്സജ്ജനാ വേദിതബ്ബാ. സാ പനേസാ ജാതകട്ഠകഥായം വുത്താതി ഇധ ന വിത്ഥാരിതാ. തതോ തത്ഥ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ പഠമഗാഥായ സാവത്ഥിയം വത്ഥു ഉപ്പന്നം, ഇധ ആളവിയം. യഥാഹ –

‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ ആളവിയം വിഹരതി അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആളവകാ ഭിക്ഖൂ നവകമ്മം കരോന്താ രുക്ഖം ഛിന്ദന്തിപി ഛേദാപേന്തിപി. അഞ്ഞതരോപി ആളവകോ ഭിക്ഖു രുക്ഖം ഛിന്ദതി. തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘മാ, ഭന്തേ, അത്തനോ ഭവനം കത്തുകാമോ മയ്ഹം ഭവനം ഛിന്ദീ’തി. സോ ഭിക്ഖു അനാദിയന്തോ ഛിന്ദിയേവ. തസ്സാ ച ദേവതായ ദാരകസ്സ ബാഹും ആകോടേസി. അഥ ഖോ തസ്സാ ദേവതായ ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ഇമം ഭിക്ഖും ഇധേവ ജീവിതാ വോരോപേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ തസ്സാ ദേവതായ ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ മേതം പതിരൂപം, യാഹം ഇമം ഭിക്ഖും ഇധേവ ജീവിതാ വോരോപേയ്യം, യംനൂനാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ സാ ദേവതാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ‘സാധു, സാധു ദേവതേ, സാധു ഖോ ത്വം, ദേവതേ, തം ഭിക്ഖും ജീവിതാ ന വോരോപേസി. സചജ്ജ ത്വം, ദേവതേ, തം ഭിക്ഖും ജീവിതാ വോരോപേയ്യാസി, ബഹുഞ്ച ത്വം, ദേവതേ, അപുഞ്ഞം പസവേയ്യാസി. ഗച്ഛ ത്വം, ദേവതേ, അമുകസ്മിം ഓകാസേ രുക്ഖോ വിവിത്തോ, തസ്മിം ഉപഗച്ഛാ’’’തി (പാചി. ൮൯).

ഏവഞ്ച പന വത്വാ പുന ഭഗവാ തസ്സാ ദേവതായ ഉപ്പന്നകോധവിനയനത്ഥം –

‘‘യോ വേ ഉപ്പതിതം കോധം, രഥം ഭന്തംവ വാരയേ’’തി. (ധ. പ. ൨൨൨) –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി. തതോ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ രുക്ഖം ഛിന്ദിസ്സന്തിപി, ഛേദാപേസ്സന്തിപി, ഏകിന്ദ്രിയം സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജീവം വിഹേഠേന്തീ’’തി ഏവം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായിതം സുത്വാ ഭിക്ഖൂഹി ആരോചിതോ ഭഗവാ – ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൯൦) ഇമം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ ഉപഗതാനം ധമ്മദേസനത്ഥം –

‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം,

വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹീ’’തി. –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി. ഏവമിദം ഏകംയേവ വത്ഥു തീസു ഠാനേസു സങ്ഗഹം ഗതം – വിനയേ, ധമ്മപദേ, സുത്തനിപാതേതി. ഏത്താവതാ ച യാ സാ മാതികാ ഠപിതാ –

‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താ ഗാഥാ അയം ഇമം;

വിധി പകാസയിത്വാസ്സാ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി. –

സാ സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ച പകാസിതാ ഹോതി ഠപേത്വാ അത്ഥവണ്ണനം.

൧. അയം പനേത്ഥ അത്ഥവണ്ണനാ. യോതി യോ യാദിസോ ഖത്തിയകുലാ വാ പബ്ബജിതോ, ബ്രാഹ്മണകുലാ വാ പബ്ബജിതോ, നവോ വാ മജ്ഝിമോ വാ ഥേരോ വാ. ഉപ്പതിതന്തി ഉദ്ധമുദ്ധം പതിതം ഗതം, പവത്തന്തി അത്ഥോ, ഉപ്പന്നന്തി വുത്തം ഹോതി. ഉപ്പന്നഞ്ച നാമേതം വത്തമാനഭുത്വാപഗതോകാസകതഭൂമിലദ്ധവസേന അനേകപ്പഭേദം. തത്ഥ സബ്ബമ്പി സങ്ഖതം ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗി വത്തമാനുപ്പന്നം നാമ, യം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പന്നാ ധമ്മാ, അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ, ഉപ്പാദിനോ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൭) വുത്തം. ആരമ്മണരസമനുഭവിത്വാ നിരുദ്ധം അനുഭുത്വാപഗതസങ്ഖാതം കുസലാകുസലം, ഉപ്പാദാദിത്തയമനുപ്പത്വാ നിരുദ്ധം ഭുത്വാപഗതസങ്ഖാതം സേസസങ്ഖതഞ്ച ഭുത്വാപഗതുപ്പന്നം നാമ. തദേതം ‘‘ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩൪; പാചി. ൪൧൭) ച, ‘‘യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതീ’’തി ച ഏവമാദീസു സുത്തന്തേസു ദട്ഠബ്ബം. ‘‘യാനിസ്സ താനി പുബ്ബേ കതാനി കമ്മാനീ’’തി ഏവമാദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪൮; നേത്തി. ൧൨൦) നയേന വുത്തം കമ്മം അതീതമ്പി സമാനം അഞ്ഞസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സോകാസം കത്വാ ഠിതത്താ, തഥാ കതോകാസഞ്ച വിപാകം അനുപ്പന്നമ്പി ഏവം കതേ ഓകാസേ അവസ്സമുപ്പത്തിതോ ഓകാസകതുപ്പന്നം നാമ. താസു താസു ഭൂമീസു അസമൂഹതമകുസലം ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമ.

ഏത്ഥ ച ഭൂമിയാ ഭൂമിലദ്ധസ്സ ച നാനത്തം വേദിതബ്ബം. സേയ്യഥിദം – ഭൂമി നാമ വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ഭൂമിലദ്ധം നാമ തേസു ഉപ്പത്താരഹം കിലേസജാതം. തേന ഹി സാ ഭൂമിലദ്ധാ നാമ ഹോതീതി. തസ്മാ ‘‘ഭൂമിലദ്ധ’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ച പന ന ആരമ്മണവസേന. ആരമ്മണവസേന ഹി സബ്ബേപി അതീതാദിഭേദേ പരിഞ്ഞാതേപി ച ഖീണാസവാനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി മഹാകച്ചായനഉപ്പലവണ്ണാദീനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ സോരേയ്യസേട്ഠിപുത്തനന്ദമാണവകാദീനം വിയ. യദി ചേതം ഭൂമിലദ്ധം നാമ സിയാ, തസ്സ അപ്പഹേയ്യതോ ന കോചി ഭവമൂലം ജഹേയ്യ. വത്ഥുവസേന പന ഭൂമിലദ്ധം നാമ വേദിതബ്ബം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി വിപസ്സനായ അപരിഞ്ഞാതാ ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പാദതോ പഭുതി തേസു വട്ടമൂലം കിലേസജാതം അനുസേതി. തം അപ്പഹീനട്ഠേന ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ച യസ്സ ഖന്ധേസു അപ്പഹീനാനുസയിതാ കിലേസാ, തസ്സ തേ ഏവ ഖന്ധാ തേസം കിലേസാനം വത്ഥു, ന ഇതരേ ഖന്ധാ. അതീതക്ഖന്ധേസു ചസ്സ അപ്പഹീനാനുസയിതാനം കിലേസാനം അതീതക്ഖന്ധാ ഏവ വത്ഥു, ന ഇതരേ. ഏസേവ നയോ അനാഗതാദീസു. തഥാ കാമാവചരക്ഖന്ധേസു അപ്പഹീനാനുസയിതാനം കിലേസാനം കാമാവചരക്ഖന്ധാ ഏവ വത്ഥു, ന ഇതരേ. ഏസ നയോ രൂപാരൂപാവചരേസു.

സോതാപന്നാദീനം പന യസ്സ യസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ഖന്ധേസു തം തം വട്ടമൂലം കിലേസജാതം തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനം, തസ്സ തസ്സ തേ തേ ഖന്ധാ പഹീനാനം തേസം തേസം വട്ടമൂലകിലേസാനം അവത്ഥുതോ ഭൂമീതി സങ്ഖം ന ലഭന്തി. പുഥുജ്ജനസ്സ പന സബ്ബസോ വട്ടമൂലാനം കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ യം കിഞ്ചി കരിയമാനം കമ്മം കുസലം വാ അകുസലം വാ ഹോതി, ഇച്ചസ്സ കിലേസപ്പച്ചയാ വട്ടം വഡ്ഢതി. തസ്സേതം വട്ടമൂലം രൂപക്ഖന്ധേ ഏവ, ന വേദനാക്ഖന്ധാദീസു…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ ഏവ വാ, ന രൂപക്ഖന്ധാദീസൂതി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? അവിസേസേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അനുസയിതത്താ. കഥം? പഥവീരസാദിമിവ രുക്ഖേ. യഥാ ഹി മഹാരുക്ഖേ പഥവീതലം അധിട്ഠായ പഥവീരസഞ്ച ആപോരസഞ്ച നിസ്സായ തപ്പച്ചയാ മൂലഖന്ധസാഖപസാഖപത്തപല്ലവപലാസപുപ്ഫഫലേഹി വഡ്ഢിത്വാ നഭം പൂരേത്വാ യാവകപ്പാവസാനം ബീജപരമ്പരായ രുക്ഖപവേണീസന്താനേ ഠിതേ ‘‘തം പഥവീരസാദി മൂലേ ഏവ, ന ഖന്ധാദീസു, ഫലേ ഏവ വാ, ന മൂലാദീസൂ’’തി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? അവിസേസേന സബ്ബേസ്വേവ മൂലാദീസു അനുഗതത്താ, ഏവം. യഥാ പന തസ്സേവ രുക്ഖസ്സ പുപ്ഫഫലാദീസു നിബ്ബിന്നോ കോചി പുരിസോ ചതൂസു ദിസാസു മണ്ഡൂകകണ്ടകം നാമ രുക്ഖേ വിസം പയോജേയ്യ, അഥ സോ രുക്ഖോ തേന വിസസമ്ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ പഥവീരസആപോരസപരിയാദിന്നേന അപ്പസവനധമ്മതം ആഗമ്മ പുന സന്താനം നിബ്ബത്തേതും സമത്ഥോ ന ഭവേയ്യ, ഏവമേവം ഖന്ധപ്പവത്തിയം നിബ്ബിന്നോ കുലപുത്തോ തസ്സ പുരിസസ്സ ചതൂസു ദിസാസു രുക്ഖേ വിസപ്പയോജനം വിയ അത്തനോ സന്താനേ ചതുമഗ്ഗഭാവനം ആരഭതി. അഥസ്സ സോ ഖന്ധസന്താനോ തേന ചതുമഗ്ഗവിസസമ്ഫസ്സേന സബ്ബസോ വട്ടമൂലകിലേസാനം പരിയാദിന്നത്താ കിരിയഭാവമത്തമുപഗതകായകമ്മാദി സബ്ബകമ്മപ്പഭേദോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തധമ്മതമാഗമ്മ ഭവന്തരസന്താനം നിബ്ബത്തേതും സമത്ഥോ ന ഹോതി. കേവലം പന ചരിമവിഞ്ഞാണനിരോധേന നിരിന്ധനോ വിയ ജാതവേദോ അനുപാദാനോ പരിനിബ്ബാതി. ഏവം ഭൂമിയാ ഭൂമിലദ്ധസ്സ ച നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

അപിച അപരമ്പി സമുദാചാരാരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതാസമൂഹതവസേന ചതുബ്ബിധമുപ്പന്നം. തത്ഥ വത്തമാനുപ്പന്നമേവ സമുദാചാരുപ്പന്നം. ചക്ഖാദീനം പന ആപാഥഗതേ ആരമ്മണേ പുബ്ബഭാഗേ അനുപ്പജ്ജമാനമ്പി കിലേസജാതം ആരമ്മണസ്സ അധിഗ്ഗഹിതത്താ ഏവ അപരഭാഗേ അവസ്സമുപ്പത്തിതോ ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നന്തി വുച്ചതി. കല്യാണിഗാമേ പിണ്ഡായ ചരതോ മഹാതിസ്സത്ഥേരസ്സ വിസഭാഗരൂപദസ്സനേന ഉപ്പന്നകിലേസജാതഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം. തസ്സ ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്ക’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൬.൫൮) പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. സമഥവിപസ്സനാനം അഞ്ഞതരവസേന അവിക്ഖമ്ഭിതകിലേസജാതം ചിത്തസന്തതിമനാരൂള്ഹം ഉപ്പത്തിനിവാരകസ്സ ഹേതുനോ അഭാവാ അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം നാമ. തം ‘‘അയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ സന്തോ ചേവ പണീതോ ച അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഠാനസോ അന്തരധാപേതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൬൫) ദട്ഠബ്ബം. സമഥവിപസ്സനാവസേന വിക്ഖമ്ഭിതമ്പി കിലേസജാതം അരിയമഗ്ഗേന അസമൂഹതത്താ ഉപ്പത്തിധമ്മതം അനതീതന്തി കത്വാ അസമൂഹതുപ്പന്നന്തി വുച്ചതി. ആകാസേന ഗച്ഛന്തസ്സ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ ഥേരസ്സ കുസുമിതരുക്ഖേ ഉപവനേ പുപ്ഫാനി ഓചിനന്തസ്സ മധുരസ്സരേന ഗായതോ മാതുഗാമസ്സ ഗീതസ്സരം സുതവതോ ഉപ്പന്നകിലേസജാതഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം. തസ്സ ‘‘അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോന്തോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ അന്തരായേവ അന്തരധാപേതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൧൫൭) പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. തിവിധമ്പി ചേതം ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതാസമൂഹതുപ്പന്നം ഭൂമിലദ്ധേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം.

ഏവമേതസ്മിം യഥാവുത്തപ്പഭേദേ ഉപ്പന്നേ ഭൂമിലദ്ധാരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതാസമൂഹതുപ്പന്നവസേനായം കോധോ ഉപ്പന്നോതി വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ഏവംവിധസ്സ വിനേതബ്ബതോ. ഏവംവിധമേവ ഹി ഉപ്പന്നം യേന കേനചി വിനയേന വിനേതും സക്കാ ഹോതി. യം പനേതം വത്തമാനഭുത്വാപഗതോകാസകതസമുദാചാരസങ്ഖാതം ഉപ്പന്നം, ഏത്ഥ അഫലോ ച അസക്യോ ച വായാമോ. അഫലോ ഹി ഭുത്വാപഗതേ വായാമോ വായാമന്തരേനാപി തസ്സ നിരുദ്ധത്താ. തഥാ ഓകാസകതേ. അസക്യോ ച വത്തമാനസമുദാചാരുപ്പന്നേ കിലേസവോദാനാനം ഏകജ്ഝമനുപ്പത്തിതോതി.

വിനേതീതി ഏത്ഥ പന –

‘‘ദുവിധോ വിനയോ നാമ, ഏകമേകേത്ഥ പഞ്ചധാ;

തേസു അട്ഠവിധേനേസ, വിനേതീതി പവുച്ചതി’’.

അയഞ്ഹി സംവരവിനയോ, പഹാനവിനയോതി ദുവിധോ വിനയോ. ഏത്ഥ ച ദുവിധേ വിനയേ ഏകമേകോ വിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. സംവരവിനയോപി ഹി സീലസംവരോ, സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി പഞ്ചവിധോ. പഹാനവിനയോപി തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം, നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി പഞ്ചവിധോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൫൧൧) സീലസംവരോ, ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി,

പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧) –

ആദീസു ഞാണസംവരോ, ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪) ഖന്തിസംവരോ, ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, പജഹതി, വിനോദേതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪) വീരിയസംവരോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം വിനേതബ്ബാനഞ്ച കായവചീദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ സംവരോ, വിനയനതോ വിനയോതി വുച്ചതി. ഏവം താവ സംവരവിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

തഥാ യം നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനങ്ഗേസു യാവ അത്തനോ അപരിഹാനവസേന പവത്തി, താവ തേന തേന ഞാണേന തസ്സ തസ്സ അനത്ഥസന്താനസ്സ പഹാനം. സേയ്യഥിദം – നാമരൂപവവത്ഥാനേന സക്കായദിട്ഠിയാ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീനം, തസ്സേവ അപരഭാഗേന കങ്ഖാവിതരണേന കഥംകഥീഭാവസ്സ, കലാപസമ്മസനേന ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗാഹസ്സ, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ, ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ, വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ, ഭയദസ്സനേന സഭയേസു അഭയസഞ്ഞായ, ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനേന അഭിരതിസഞ്ഞായ, മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണേന അമുച്ചിതുകമ്യതായ, ഉപേക്ഖാഞാണേന അനുപേക്ഖായ, അനുലോമേന ധമ്മട്ഠിതിയം നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവസ്സ, ഗോത്രഭുനാ സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹസ്സ പഹാനം, ഏതം തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ. യം പന ഉപചാരപ്പനാഭേദസ്സ സമാധിനോ യാവ അത്തനോ അപരിഹാനിപവത്തി, താവ തേനാഭിഹതാനം നീവരണാനം യഥാസകം വിതക്കാദിപച്ചനീകധമ്മാനഞ്ച അനുപ്പത്തിസങ്ഖാതം പഹാനം, ഏതം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം നാമ. യം പന ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അത്തനോ സന്താനേ യഥാസകം ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨൭൭) നയേന വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗഹനസ്സ പുന അച്ചന്തഅപ്പവത്തിഭാവേന സമുച്ഛേദസങ്ഖാതം പഹാനം, ഇദം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം നാമ. യം പന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം കിലേസാനം പഹാനം, ഇദം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നാമ. യം പന സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സരണത്താ പഹീനസബ്ബസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, ഏതം നിസ്സരണപ്പഹാനം നാമ. സബ്ബമ്പി ചേതം പഹാനം യസ്മാ ചാഗട്ഠേന പഹാനം, വിനയനട്ഠേന വിനയോ, തസ്മാ ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി, തംതംപഹാനവതോ വാ തസ്സ തസ്സ വിനയസ്സ സമ്ഭവതോപേതം ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം പഹാനവിനയോപി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏവമേകേകസ്സ പഞ്ചധാ ഭിന്നത്താ ദസേതേ വിനയാ ഹോന്തി.

തേസു പടിപ്പസ്സദ്ധിവിനയം നിസ്സരണവിനയഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസേന അട്ഠവിധേന വിനയേനേസ തേന തേന പരിയായേന വിനേതീതി പവുച്ചതി. കഥം? സീലസംവരേന കായവചീദുച്ചരിതാനി വിനേന്തോപി ഹി തംസമ്പയുത്തം കോധം വിനേതി, സതിപഞ്ഞാസംവരേഹി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാദീനി വിനേന്തോപി ദോമനസ്സസമ്പയുത്തം കോധം വിനേതി, ഖന്തിസംവരേന സീതാദീനി ഖമന്തോപി തംതംആഘാതവത്ഥുസമ്ഭവം കോധം വിനേതി, വീരിയസംവരേന ബ്യാപാദവിതക്കം വിനേന്തോപി തംസമ്പയുത്തം കോധം വിനേതി. യേഹി ധമ്മേഹി തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപ്പഹാനാനി ഹോന്തി, തേസം ധമ്മാനം അത്തനി നിബ്ബത്തനേന തേ തേ ധമ്മേ പജഹന്തോപി തദങ്ഗപ്പഹാതബ്ബം വിക്ഖമ്ഭേതബ്ബം സമുച്ഛിന്ദിതബ്ബഞ്ച കോധം വിനേതി. കാമഞ്ചേത്ഥ പഹാനവിനയേന വിനയോ ന സമ്ഭവതി. യേഹി പന ധമ്മേഹി പഹാനം ഹോതി, തേഹി വിനേന്തോപി പരിയായതോ ‘‘പഹാനവിനയേന വിനേതീ’’തി വുച്ചതി. പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനകാലേ പന വിനേതബ്ബാഭാവതോ നിസ്സരണപ്പഹാനസ്സ ച അനുപ്പാദേതബ്ബതോ ന തേഹി കിഞ്ചി വിനേതീതി വുച്ചതി. ഏവം തേസു പടിപ്പസ്സദ്ധിവിനയം നിസ്സരണവിനയഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസേന അട്ഠവിധേന വിനയേനേസ തേന തേന പരിയായേന വിനേതീതി പവുച്ചതീതി. യേ വാ –

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഘാതപടിവിനയാ, യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോ. കതമേ പഞ്ച? യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ ജായേഥ, മേത്താ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഭാവേതബ്ബാ…പേ… കരുണാ… ഉപേക്ഖാ… അസതി-അമനസികാരോ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആപജ്ജിതബ്ബോ, ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. കമ്മസ്സകതാ ഏവ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അധിട്ഠാതബ്ബാ കമ്മസ്സകോ അയമായസ്മാ…പേ… ദായാദോ ഭവിസ്സതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൬൧) –

ഏവം പഞ്ച ആഘാതപടിവിനയാ വുത്താ. യേ ച –

‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ആഘാതപടിവിനയാ, യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോ. കതമേ പഞ്ച? ഇധാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ ഹോതി, പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ, ഏവരൂപേപി, ആവുസോ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ’’തി (അ. നി. ൫.൧൬൨) –

ഏവമാദിനാപി നയേന പഞ്ച ആഘാതപടിവിനയാ വുത്താ. തേസു യേന കേനചി ആഘാതപടിവിനയേന വിനേന്തോപേസ വിനേതീതി പവുച്ചതി. അപിച യസ്മാ –

‘‘ഉഭതോദണ്ഡകേന ചേപി, ഭിക്ഖവേ, കകചേന ചോരാ ഓചരകാ അങ്ഗമങ്ഗാനി ഓക്കന്തേയ്യും, തത്രാപി യോ മനോ പദോസേയ്യ, ന മേ സോ തേന സാസനകരോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩൨) –-

ഏവം സത്ഥു ഓവാദം,

‘‘തസ്സേവ തേന പാപിയോ, യോ കുദ്ധം പടികുജ്ഝതി;

കുദ്ധം അപ്പടികുജ്ഝന്തോ, സങ്ഗാമം ജേതി ദുജ്ജയം.

‘‘ഉഭിന്നമത്ഥം ചരതി, അത്തനോ ച പരസ്സ ച;

പരം സങ്കുപിതം ഞത്വാ, യോ സതോ ഉപസമ്മതി’’. (സം. നി. ൧.൧൮൮);

‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സപത്തകന്താ സപത്തകരണാ കോധനം ആഗച്ഛന്തി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ. കതമേ സത്ത? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ, വതായം ദുബ്ബണ്ണോ അസ്സാ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ വണ്ണവതായ നന്ദതി. കോധനായം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ കിഞ്ചാപി സോ ഹോതി സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഓദാതവത്ഥവസനോ, അഥ ഖോ സോ ദുബ്ബണ്ണോവ ഹോതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ (അ. നി. ൭.൬൪).

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ, വതായം ദുക്ഖം സയേയ്യാ’തി…പേ… ‘ന പചുരത്ഥോ അസ്സാ’തി…പേ… ‘ന ഭോഗവാ അസ്സാ’തി…പേ… ‘ന യസവാ അസ്സാ’തി…പേ… ‘ന മിത്തവാ അസ്സാ’തി…പേ… ‘കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യാ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ സുഗതിഗമനേന നന്ദതി. കോധനായം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ… മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ…പേ… വാചായ…പേ… മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ…പേ… നിരയം ഉപപജ്ജതി കോധാഭിഭൂതോ’’തി (അ. നി. ൭.൬൪).

‘‘കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി…പേ…. (അ. നി. ൭.൬൪; മഹാനി. ൫);

‘‘യേന കോധേന കുദ്ധാസേ, സത്താ ഗച്ഛന്തി ദുഗ്ഗതിം;

തം കോധം സമ്മദഞ്ഞായ, പജഹന്തി വിപസ്സിനോ. (ഇതിവു. ൪);

‘‘കോധം ജഹേ വിപ്പജഹേയ്യ മാനം, സംയോജനം സബ്ബമതിക്കമേയ്യ. (ധ. പ. ൨൨൧);

‘‘അനത്ഥജനനോ കോധോ, കോധോ ചിത്തപ്പകോപനോ. (അ. നി. ൭.൬൪; ഇതിവു. ൮൮);

‘‘ഏകാപരാധം ഖമ ഭൂരിപഞ്ഞ, ന പണ്ഡിതാ കോധബലാ ഭവന്തീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൧൯) –

ഏവമാദിനാ നയേന കോധേ ആദീനവഞ്ച പച്ചവേക്ഖതോപി കോധോ വിനയം ഉപേതി. തസ്മാ ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ കോധം വിനേന്തോപി ഏസ വിനേതീതി വുച്ചതി.

കോധന്തി ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീതി ആഘാതോ ജായതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൪൦; അ. നി. ൯.൨൯) നയേന സുത്തേ വുത്താനം നവന്നം, ‘‘അത്ഥം മേ ന ചരീ’’തി ആദീനഞ്ച തപ്പടിപക്ഖതോ സിദ്ധാനം നവന്നമേവാതി അട്ഠാരസന്നം, ഖാണുകണ്ടകാദിനാ അട്ഠാനേന സദ്ധിം ഏകൂനവീസതിയാ ആഘാതവത്ഥൂനം അഞ്ഞതരാഘാതവത്ഥുസമ്ഭവം ആഘാതം. വിസടന്തി വിത്ഥതം. സപ്പവിസന്തി സപ്പസ്സ വിസം. ഇവാതി ഓപമ്മവചനം, ഇ-കാര ലോപം കത്വാ വ-ഇച്ചേവ വുത്തം. ഓസധേഹീതി അഗദേഹി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ വിസതികിച്ഛകോ വേജ്ജോ സപ്പേന ദട്ഠം സബ്ബം കായം ഫരിത്വാ ഠിതം വിസടം സപ്പവിസം മൂലഖന്ധതചപത്തപുപ്ഫാദീനം അഞ്ഞതരേഹി നാനാഭേസജ്ജേഹി പയോജേത്വാ കതേഹി വാ ഓസധേഹി ഖിപ്പമേവ വിനേയ്യ, ഏവമേവം യോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ഉപ്പതിതം ചിത്തസന്താനം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം കോധം യഥാവുത്തേസു വിനയനൂപായേസു യേന കേനചി ഉപായേന വിനേതി നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതീതി.

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരന്തി സോ ഏവം കോധം വിനേന്തോ ഭിക്ഖു യസ്മാ കോധോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പഹീയതി, തസ്മാ ഓരപാരസഞ്ഞിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ജഹാതീതി വേദിതബ്ബോ. അവിസേസേന ഹി പാരന്തി തീരസ്സ നാമം, തസ്മാ ഓരാനി ച താനി സംസാരസാഗരസ്സ പാരഭൂതാനി ചാതി കത്വാ ‘‘ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി. അഥ വാ ‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി’’, സോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ കോധം വിനേത്വാ അനാഗാമിഫലേ ഠിതോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം. തത്ഥ ഓരന്തി സകത്തഭാവോ, പാരന്തി പരത്തഭാവോ. ഓരം വാ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, പാരം ഛ ബാഹിരായതനാനി. തഥാ ഓരം മനുസ്സലോകോ, പാരം ദേവലോകോ. ഓരം കാമധാതു, പാരം രൂപാരൂപധാതു. ഓരം കാമരൂപഭവോ, പാരം അരൂപഭവോ. ഓരം അത്തഭാവോ, പാരം അത്തഭാവസുഖൂപകരണാനി. ഏവമേതസ്മിം ഓരപാരേ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന ഛന്ദരാഗം പജഹന്തോ ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അനാഗാമിനോ കാമരാഗസ്സ പഹീനത്താ ഇധത്തഭാവാദീസു ഛന്ദരാഗോ ഏവ നത്ഥി; അപിച ഖോ പനസ്സ തതിയമഗ്ഗാദീനം വിയ വണ്ണപ്പകാസനത്ഥം സബ്ബമേതം ഓരപാരഭേദം സങ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുത്തം.

ഇദാനി തസ്സത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥായ ഉപമം ആഹ ‘‘ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണ’’ന്തി. തത്ഥ ഉരേന ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, സപ്പസ്സേതം അധിവചനം. സോ ദുവിധോ – കാമരൂപീ ച അകാമരൂപീ ച. കാമരൂപീപി ദുവിധോ – ജലജോ ഥലജോ ച. ജലജോ ജലേ ഏവ കാമരൂപം ലഭതി, ന ഥലേ, സങ്ഖപാലജാതകേ സങ്ഖപാലനാഗരാജാ വിയ. ഥലജോ ഥലേ ഏവ, ന ജലേ. സോ ജജ്ജരഭാവേന ജിണ്ണം, ചിരകാലതായ പുരാണഞ്ചാതി സങ്ഖം ഗതം. തചം ജഹന്തോ ചതുബ്ബിധേന ജഹാതി – സജാതിയം ഠിതോ, ജിഗുച്ഛന്തോ, നിസ്സായ, ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ സപ്പജാതി ദീഘത്തഭാവോ. ഉരഗാ ഹി പഞ്ചസു ഠാനേസു സജാതിം നാതിവത്തന്തി – ഉപപത്തിയം, ചുതിയം, വിസ്സട്ഠനിദ്ദോക്കമനേ, സമാനജാതിയാ മേഥുനപടിസേവനേ, ജിണ്ണതചാപനയനേ ചാതി. സപ്പോ ഹി യദാ തചം ജഹാതി, തദാ സജാതിയംയേവ ഠത്വാ ജഹാതി. സജാതിയം ഠിതോപി ച ജിഗുച്ഛന്തോ ജഹാതി. ജിഗുച്ഛന്തോ നാമ യദാ ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ മുത്തോ ഹോതി, ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ അമുത്തോ ഓലമ്ബതി, തദാ നം അട്ടീയന്തോ ജഹാതി. ഏവം ജിഗുച്ഛന്തോപി ച ദണ്ഡന്തരം വാ മൂലന്തരം വാ പാസാണന്തരം വാ നിസ്സായ ജഹാതി. നിസ്സായ ജഹന്തോപി ച ഥാമം ജനേത്വാ, ഉസ്സാഹം കത്വാ, വീരിയേന വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം കത്വാ, പസ്സസന്തോവ ഫണം കരിത്വാ ജഹാതി. ഏവം ജഹിത്വാ യേനകാമം പക്കമതി. ഏവമേവം അയമ്പി ഭിക്ഖു ഓരപാരം ജഹിതുകാമോ ചതുബ്ബിധേന ജഹാതി – സജാതിയം ഠിതോ, ജിഗുച്ഛന്തോ, നിസ്സായ, ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ ഭിക്ഖുനോ ‘‘അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧) വചനതോ സീലം. തേനേവാഹ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപ്പഞ്ഞോ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩; പേടകോ. ൨൨). ഏവമേതിസ്സം സജാതിയം ഠിതോ ഭിക്ഖു തം സകത്തഭാവാദിഭേദം ഓരപാരം ജിണ്ണപുരാണതചമിവ ദുക്ഖം ജനേന്തം തത്ഥ തത്ഥ ആദീനവദസ്സനേന ജിഗുച്ഛന്തോ കല്യാണമിത്തേ നിസ്സായ അധിമത്തവായാമസങ്ഖാതം ഥാമം ജനേത്വാ ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൬; വിഭ. ൫൧൯) വുത്തനയേന രത്തിന്ദിവം ഛധാ വിഭജിത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഉരഗോ വിയ, വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉരഗോ വിയ പസ്സസന്തോ, അയമ്പി അസിഥിലപരക്കമതായ വായമന്തോ ഉരഗോ വിയ ഫണം കരിത്വാ, അയമ്പി ഞാണവിപ്ഫാരം ജനേത്വാ ഉരഗോവ തചം ഓരപാരം ജഹാതി. ജഹിത്വാ ച ഉരഗോ വിയ ഓഹിതതചോ യേനകാമം അയമ്പി ഓഹിതഭാരോ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുദിസം പക്കമതീതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം, വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി;

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം, ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണ’’ന്തി.

ഏവമേസാ ഭഗവതാ അരഹത്തനികൂടേന പഠമഗാഥാ ദേസിതാതി.

൨. ഇദാനി ദുതിയഗാഥായ അത്ഥവണ്ണനാക്കമോ അനുപ്പത്തോ. തത്രാപി –

‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താ ഗാഥാ അയം ഇമം;

വിധിം പകാസയിത്വാസ്സാ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി. –

അയമേവ മാതികാ. തതോ പരഞ്ച സബ്ബഗാഥാസു. അതിവിത്ഥാരഭയേന പന ഇതോ പഭുതി മാതികം അനിക്ഖിപിത്വാ ഉപ്പത്തിദസ്സനനയേനേവ തസ്സാ തസ്സാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമി. സേയ്യഥിദം യോ രാഗമുദച്ഛിദാ അസേസന്തി അയം ദുതിയഗാഥാ.

തസ്സുപ്പത്തി – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകോ അഞ്ഞതരോ സുവണ്ണകാരപുത്തോ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിതോ. ഥേരോ തസ്സ ‘‘ദഹരാനം അസുഭം സപ്പായ’’ന്തി മന്ത്വാ രാഗവിഘാതത്ഥം അസുഭകമ്മട്ഠാനം അദാസി. തസ്സ തസ്മിം ആസേവനമത്തമ്പി ചിത്തം ന ലഭതി. സോ ‘‘അനുപകാരം മമേത’’ന്തി ഥേരസ്സ ആരോചേസി. ഥേരോ ‘‘ദഹരാനമേതം സപ്പായ’’ന്തി മന്ത്വാ പുനപി തദേവാചിക്ഖി. ഏവം ചത്താരോ മാസാ അതീതാ, സോ കിഞ്ചിമത്തമ്പി വിസേസം ന ലഭതി. തതോ നം ഥേരോ ഭഗവതോ സന്തികം നേസി. ഭഗവാ ‘‘അവിസയോ, സാരിപുത്ത, തുയ്ഹേതസ്സ സപ്പായം ജാനിതും, ബുദ്ധവേനേയ്യോ ഏസോ’’തി വത്വാ പഭസ്സരവണ്ണം പദുമം ഇദ്ധിയാ നിമ്മിനിത്വാ തസ്സ ഹത്ഥേ പാദാസി – ‘‘ഹന്ദ, ഭിക്ഖു, ഇമം വിഹാരപച്ഛായായം വാലികാതലേ നാളേന വിജ്ഝിത്വാ ഠപേഹി, അഭിമുഖഞ്ചസ്സ പല്ലങ്കേന നിസീദ ‘ലോഹിതം ലോഹിത’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ’’തി. അയം കിര പഞ്ച ജാതിസതാനി സുവണ്ണകാരോവ അഹോസി. തേനസ്സ ‘‘ലോഹിതകനിമിത്തം സപ്പായ’’ന്തി ഞത്വാ ഭഗവാ ലോഹിതകകമ്മട്ഠാനം അദാസി. സോ തഥാ കത്വാ മുഹുത്തേനേവ യഥാക്കമം തത്ഥ ചത്താരിപി ഝാനാനി അധിഗന്ത്വാ അനുലോമപടിലോമാദിനാ നയേന ഝാനകീളം ആരഭി. അഥ ഭഗവാ ‘തം പദുമം മിലായതൂ’തി അധിട്ഠാസി. സോ ഝാനാ വുട്ഠിതോ തം മിലാതം കാളവണ്ണം ദിസ്വാ ‘‘പഭസ്സരരൂപം ജരായ പരിമദ്ദിത’’ന്തി അനിച്ചസഞ്ഞം പടിലഭി. തതോ നം അജ്ഝത്തമ്പി ഉപസംഹരി. തതോ ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി തയോപി ഭവേ ആദിത്തേ വിയ പസ്സി. ഏവം പസ്സതോ ചസ്സാവിദൂരേ പദുമസ്സരോ അത്ഥി. തത്ഥ ദാരകാ ഓരോഹിത്വാ പദുമാനി ഭഞ്ജിത്വാ ഭഞ്ജിത്വാ രാസിം കരോന്തി. തസ്സ താനി ഉദകേ പദുമാനി നളവനേ അഗ്ഗിജാലാ വിയ ഖായിംസു, പത്താനി പതന്താനി പപാതം പവിസന്താനി വിയ ഖായിംസു, ഥലേ നിക്ഖിത്തപദുമാനം അഗ്ഗാനി മിലാതാനി അഗ്ഗിഡഡ്ഢാനി വിയ ഖായിംസു. അഥസ്സ തദനുസാരേന സബ്ബധമ്മേ ഉപനിജ്ഝായതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ തയോ ഭവാ ആദിത്തമിവ അഗാരം അപ്പടിസരണാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹിംസു. തതോ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപരി സരീരാഭം മുഞ്ചി. സാ ചസ്സ മുഖംയേവ അജ്ഝോത്ഥരി. തതോ സോ ‘‘കിമേത’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ ഭഗവന്തം ആഗന്ത്വാ സമീപേ ഠിതമിവ ദിസ്വാ ഉട്ഠായാസനാ അഞ്ജലിം പണാമേസി. അഥസ്സ ഭഗവാ സപ്പായം വിദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഓഭാസഗാഥം അഭാസി ‘‘യോ രാഗമുദച്ഛിദാ അസേസ’’ന്തി.

തത്ഥ രഞ്ജനവസേന രാഗോ, പഞ്ചകാമഗുണരാഗസ്സേതം അധിവചനം. ഉദച്ഛിദാതി ഉച്ഛിന്ദതി, ഭഞ്ജതി, വിനാസേതി. അതീതകാലികാനമ്പി ഹി ഛന്ദസി വത്തമാനവചനം അക്ഖരചിന്തകാ ഇച്ഛന്തി. അസേസന്തി സാനുസയം. ഭിസപുപ്ഫംവ സരോരുഹന്തി സരേ വിരൂള്ഹം പദുമപുപ്ഫം വിയ. വിഗയ്ഹാതി ഓഗയ്ഹ, പവിസിത്വാതി അത്ഥോ. സേസം പുബ്ബസദിസമേവ. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ നാമ ഏതേ ദാരകാ സരം ഓരുയ്ഹ ഭിസപുപ്ഫം സരോരുഹം ഛിന്ദന്തി, ഏവമേവം യോ ഭിക്ഖു ഇമം തേധാതുകലോകസന്നിവാസം ഓഗയ്ഹ –

‘‘നത്ഥി രാഗസമോ അഗ്ഗി’’; (ധ. പ. ൨൦൨);

‘‘കാമരാഗേന ദയ്ഹാമി, ചിത്തം മേ പരിദയ്ഹതി’’; (സം. നി. ൧.൨൧൨);

‘‘യേ രാഗരത്താനുപതന്തി സോതം, സയം കതം മക്കടകോവ ജാലം’’. (ധ. പ. ൩൪൭);

‘‘രത്തോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതീ’’തി (അ. നി. ൩.൫൬, ൭൨) –

ഏവമാദിനയമനുഗന്ത്വാ രാഗാദീനവപച്ചവേക്ഖണേന യഥാവുത്തപ്പകാരേഹി സീലസംവരാദീഹി സംവരേഹി സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകേസു വത്ഥൂസു അസുഭസഞ്ഞായ ച ഥോകം ഥോകം രാഗം സമുച്ഛിന്ദന്തോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന അവസേസം അരഹത്തമഗ്ഗേന ച തതോ അനവസേസമ്പി ഉച്ഛിന്ദതി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേനേവ സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണന്തി. ഏവമേസാ ഭഗവതാ അരഹത്തനികൂടേന ഗാഥാ ദേസിതാ. ദേസനാപരിയോസാനേ ച സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോതി.

൩. യോ തണ്ഹമുദച്ഛിദാതി കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ വിഹരന്തോ തണ്ഹാവസേന അകുസലവിതക്കം വിതക്കേതി. ഭഗവാ തസ്സജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഇമം ഓഭാസഗാഥമഭാസി.

തത്ഥ തസ്സതീതി തണ്ഹാ. വിസയേഹി തിത്തിം ന ഉപേതീതി അത്ഥോ. കാമഭവവിഭവതണ്ഹാനമേതം അധിവചനം. സരിതന്തി ഗതം പവത്തം, യാവ ഭവഗ്ഗാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതന്തി വുത്തം ഹോതി. സീഘസരന്തി സീഘഗാമിനിം, സന്ദിട്ഠികസമ്പരായികം ആദീനവം അഗണേത്വാ മുഹുത്തേനേവ പരചക്കവാളമ്പി ഭവഗ്ഗമ്പി സമ്പാപുണിതും സമത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവമേതം സരിതം സീഘസരം സബ്ബപ്പകാരമ്പി തണ്ഹം –

‘‘ഉപരിവിസാലാ ദുപ്പൂരാ, ഇച്ഛാ വിസടഗാമിനീ;

യേ ച തം അനുഗിജ്ഝന്തി, തേ ഹോന്തി ചക്കധാരിനോ’’തി.

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാനസംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതീ’’തി. (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭);

‘‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോതി ഖോ, മഹാരാജാ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) ച –

ഏവമാദീനവപച്ചവേക്ഖണേന വുത്തപ്പകാരേഹി സീലസംവരാദീഹി ച യോ ഥോകം ഥോകം വിസോസയിത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗേന അസേസം ഉച്ഛിജ്ജതി, സോ ഭിക്ഖു തസ്മിംയേവ ഖണേ സബ്ബപ്പകാരമ്പി ജഹാതി ഓരപാരന്തി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോതി.

൪. യോ മാനമുദബ്ബധീതി കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഗങ്ഗായ തീരേ വിഹരന്തോ ഗിമ്ഹകാലേ അപ്പോദകേ സോതേ കതം നളസേതും പച്ഛാ ആഗതേന മഹോഘേന വുയ്ഹമാനം ദിസ്വാ ‘‘അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’’തി സംവിഗ്ഗോ അട്ഠാസി. തസ്സജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഭഗവാ ഇമം ഓഭാസഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ മാനോതി ജാതിആദിവത്ഥുകോ ചേതസോ ഉണ്ണാമോ. സോ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോതി ഏവം തിവിധോ ഹോതി. പുന ‘‘സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി, സേയ്യസ്സ സദിസോ, സേയ്യസ്സ ഹീനോ, സദിസസ്സ സേയ്യോ, സദിസസ്സ സദിസോ, സദിസസ്സ ഹീനോ, ഹീനസ്സ സേയ്യോ, ഹീനസ്സ സദിസോ, ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോതി ഏവം നവവിധോ ഹോതി. തം സബ്ബപ്പകാരമ്പി മാനം –

‘‘യേന മാനേന മത്താസേ, സത്താ ഗച്ഛന്തി ദുഗ്ഗതി’’ന്തി. (ഇതിവു. ൬) –

ആദിനാ നയേന തത്ഥ ആദീനവപച്ചവേക്ഖണേന വുത്തപ്പകാരേഹി സീലസംവരാദീഹി ച യോ ഥോകം ഥോകം വധേന്തോ കിലേസാനം അബലദുബ്ബലത്താ നളസേതുസദിസം ലോകുത്തരധമ്മാനം അതിബലത്താ മഹോഘസദിസേന അരഹത്തമഗ്ഗേന അസേസം ഉദബ്ബധി, അനവസേസപ്പഹാനവസേന ഉച്ഛിന്ദന്തോ വധേതീതി വുത്തം ഹോതി. സോ ഭിക്ഖു തസ്മിംയേവ ഖണേ സബ്ബപ്പകാരമ്പി ജഹാതി ഓരപാരന്തി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോതി.

൫. തി കാ ഉപ്പത്തി? ഇമിസ്സാ ഗാഥായ ഇതോ പരാനഞ്ച ദ്വാദസന്നം ഏകായേവ ഉപ്പത്തി. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ ധീതുയാ വാരേയ്യേ പച്ചുപട്ഠിതേ ചിന്തേസി – ‘‘കേനചി വസലേന അപരിഭുത്തപുബ്ബേഹി പുപ്ഫേഹി ദാരികം അലങ്കരിത്വാ പതികുലം പേസേസ്സാമീ’’തി. സോ സന്തരബാഹിരം സാവത്ഥിം വിചിനന്തോ കിഞ്ചി തിണപുപ്ഫമ്പി അപരിഭുത്തപുബ്ബം നാദ്ദസ. അഥ സമ്ബഹുലേ ധുത്തകജാതികേ ബ്രാഹ്മണദാരകേ സന്നിപതിതേ ദിസ്വാ ‘‘ഏതേ പുച്ഛിസ്സാമി, അവസ്സം സമ്ബഹുലേസു കോചി ജാനിസ്സതീ’’തി ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി. തേ തം ബ്രാഹ്മണം ഉപ്പണ്ഡേന്താ ആഹംസു – ‘‘ഉദുമ്ബരപുപ്ഫം നാമ, ബ്രാഹ്മണ, ലോകേ ന കേനചി പരിഭുത്തപുബ്ബം. തേന ധീതരം അലങ്കരിത്വാ ദേഹീ’’തി. സോ ദുതിയദിവസേ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ ഭത്തവിസ്സഗ്ഗം കത്വാ അചിരവതിയാ നദിയാ തീരേ ഉദുമ്ബരവനം ഗന്ത്വാ ഏകമേകം രുക്ഖം വിചിനന്തോ പുപ്ഫസ്സ വണ്ടമത്തമ്പി നാദ്ദസ. അഥ വീതിവത്തേ മജ്ഝന്ഹികേ ദുതിയതീരം അഗമാസി. തത്ഥ ച അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരസ്മിം മനുഞ്ഞേ രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി. സോ തത്ഥ ഉപസങ്കമിത്വാ അമനസികരിത്വാ, സകിം നിസീദിത്വാ, സകിം ഉക്കുടികോ ഹുത്വാ, സകിം ഠത്വാ, തം രുക്ഖം സബ്ബസാഖാവിടപപത്തന്തരേസു വിചിനന്തോ കിലമതി. തതോ നം സോ ഭിക്ഖു ആഹ – ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിം മഗ്ഗസീ’’തി? ‘‘ഉദുമ്ബരപുപ്ഫം, ഭോ’’തി. ‘‘ഉദുമ്ബരപുപ്ഫം നാമ, ബ്രാഹ്മണ, ലോകേ നത്ഥി, മുസാ ഏതം വചനം, മാ കിലമാ’’തി. അഥ ഭഗവാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഓഭാസം മുഞ്ചിത്വാ സമുപ്പന്നസമന്നാഹാരബഹുമാനസ്സ ഇമാ ഓഭാസഗാഥായോ അഭാസി ‘‘യോ നാജ്ഝഗമാ ഭവേസു സാര’’ന്തി സബ്ബാ വത്തബ്ബാ.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ നാജ്ഝഗമാതി നാധിഗച്ഛി, നാധിഗച്ഛതി വാ. ഭവേസൂതി കാമരൂപാരൂപസഞ്ഞീഅസഞ്ഞീനേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീഏകവോകാരചതുവോകാരപഞ്ചവോകാരഭവേസു. സാരന്തി നിച്ചഭാവം അത്തഭാവം വാ. വിചിനന്തി പഞ്ഞായ ഗവേസന്തോ. പുപ്ഫമിവ ഉദുമ്ബരേസൂതി യഥാ ഉദുമ്ബരരുക്ഖേസു പുപ്ഫം വിചിനന്തോ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ നാജ്ഝഗമാ, ഏവം യോ യോഗാവചരോപി പഞ്ഞായ വിചിനന്തോ സബ്ബഭവേസു കിഞ്ചി സാരം നാജ്ഝഗമാ. സോ അസാരകട്ഠേന തേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ അനത്തതോ ച വിപസ്സന്തോ അനുപുബ്ബേന ലോകുത്തരധമ്മേ അധിഗച്ഛന്തോ ജഹാതി ഓരപാരം ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണന്തി അയമത്ഥോ യോജനാ ച. അവസേസഗാഥാസു പനസ്സ യോജനം അവത്വാ വിസേസത്ഥമത്തമേവ വക്ഖാമ.

൬. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ,

ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോ’’തി. (ഉദാ. ൨൦) –

ഏത്ഥ താവ അയം ‘അന്തരസദ്ദോ’ –

‘‘നദീതീരേസു സണ്ഠാനേ, സഭാസു രഥിയാസു ച;

ജനാ സങ്ഗമ്മ മന്തേന്തി, മഞ്ച തഞ്ച കിമന്തര’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൨൮);

‘‘അപ്പമത്തകേന വിസേസാധിഗമേന അന്തരാ വോസാനമാപാദി’’ (അ. നി. ൧൦.൮൪);

‘‘അനത്ഥജനനോ കോധോ, കോധോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതീ’’തി. (അ. നി. ൭.൬൪; ഇതിവു. ൮൮) –

ഏവം കാരണവേമജ്ഝചിത്താദീസു സമ്ബഹുലേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. ഇധ പന ചിത്തേ. തതോ യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാതി തതിയമഗ്ഗേന സമൂഹതത്താ യസ്സ ചിത്തേ ന സന്തി കോപാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന ഭവോതി സമ്പത്തി, വിഭവോതി വിപത്തി. തഥാ ഭവോതി വുദ്ധി, വിഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി സസ്സതോ, വിഭവോതി ഉച്ഛേദോ. ഭവോതി പുഞ്ഞം, വിഭവോതി പാപം. വിഭവോ അഭവോതി ച അത്ഥതോ ഏകമേവ. തസ്മാ ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോതി ഏത്ഥ യാ ഏസാ സമ്പത്തിവിപത്തിവുഡ്ഢിഹാനിസസ്സതുച്ഛേദപുഞ്ഞപാപവസേന ഇതി അനേകപ്പകാരാ ഭവാഭവതാ വുച്ചതി. ചതൂഹിപി മഗ്ഗേഹി യഥാസമ്ഭവം തേന തേന നയേന തം ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോതി ഏവമത്ഥോ ഞാതബ്ബോ.

൭. യസ്സ വിതക്കാതി ഏത്ഥ പന യസ്സ ഭിക്ഖുനോ തയോ കാമബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കാ, തയോ ഞാതിജനപദാമരവിതക്കാ, തയോ പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തലാഭസക്കാരസിലോകഅനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തവിതക്കാതി ഏതേ നവ വിതക്കാ സമന്തഭദ്ദകേ വുത്തനയേന തത്ഥ തത്ഥ ആദീനവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പടിപക്ഖവവത്ഥാനേന തസ്സ തസ്സ പഹാനസമത്ഥേഹി തീഹി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി ച വിധൂപിതാ ഭുസം ധൂപിതാ സന്താപിതാ ദഡ്ഢാതി അത്ഥോ. ഏവം വിധൂപേത്വാ ച അജ്ഝത്തം സുവികപ്പിതാ അസേസാ, നിയകജ്ഝത്തഭൂതേ അത്തനോ ഖന്ധസന്താനേ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തഭൂതേ ചിത്തേ ച യഥാ ന പുന സമ്ഭവന്തി, ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗേന അസേസാ ഛിന്നാ. ഛിന്നഞ്ഹി കപ്പിതന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘കപ്പിതകേസമസ്സൂ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൨; ൪.൩൬൫). ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൮. ഇദാനി യോ നാച്ചസാരീതി ഏത്ഥ യോ നാച്ചസാരീതി യോ നാതിധാവി. ന പച്ചസാരീതി ന ഓഹീയി. കിം വുത്തം ഹോതി? അച്ചാരദ്ധവീരിയേന ഹി ഉദ്ധച്ചേ പതന്തോ അച്ചാസരതി, അതിസിഥിലേന കോസജ്ജേ പതന്തോ പച്ചാസരതി. തഥാ ഭവതണ്ഹായ അത്താനം കിലമേന്തോ അച്ചാസരതി, കാമതണ്ഹായ കാമസുഖമനുയുഞ്ജന്തോ പച്ചാസരതി. സസ്സതദിട്ഠിയാ അച്ചാസരതി, ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ പച്ചാസരതി. അതീതം അനുസോചന്തോ അച്ചാസരതി, അനാഗത പടികങ്ഖന്തോ പച്ചാസരതി. പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിയാ അച്ചാസരതി, അപരന്താനുദിട്ഠിയാ പച്ചാസരതി. തസ്മാ യോ ഏതേ ഉഭോ അന്തേ വജ്ജേത്വാ മജ്ഝിമം പടിപദം പടിപജ്ജന്തോ നാച്ചസാരീ ന പച്ചസാരീതി ഏവം വുത്തം ഹോതി. സബ്ബം അച്ചഗമാ ഇമം പപഞ്ചന്തി തായ ച പന അരഹത്തമഗ്ഗവോസാനായ മജ്ഝിമായ പടിപദായ സബ്ബം ഇമം വേദനാസഞ്ഞാവിതക്കപ്പഭവം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിസങ്ഖാതം തിവിധം പപഞ്ചം അച്ചഗമാ അതിക്കന്തോ, സമതിക്കന്തോതി അത്ഥോ.

൯. തദനന്തരഗാഥായ പന സബ്ബം വിതഥമിദന്തി ഞത്വാ ലോകേതി അയമേവ വിസേസോ. തസ്സത്ഥോ – സബ്ബന്തി അനവസേസം, സകലമനൂനന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സന്തേപി പന വിപസ്സനുപഗം ലോകിയഖന്ധായതനധാതുപ്പഭേദം സങ്ഖതമേവ ഇധാധിപ്പേതം. വിതഥന്തി വിഗതതഥഭാവം. നിച്ചന്തി വാ സുഖന്തി വാ സുഭന്തി വാ അത്താതി വാ യഥാ യഥാ കിലേസവസേന ബാലജനേഹി ഗയ്ഹതി, തഥാതഥാഭാവതോ വിതഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ഇദന്തി തമേവ സബ്ബം പച്ചക്ഖഭാവേന ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഞത്വാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ, തഞ്ച പന അസമ്മോഹതോ, ന വിസയതോ. ലോകേതി ഓകാസലോകേ സബ്ബം ഖന്ധാദിഭേദം ധമ്മജാതം ‘‘വിതഥമിദ’’ന്തി ഞത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

൧൦-൧൩. ഇദാനി ഇതോ പരാസു ചതൂസു ഗാഥാസു വീതലോഭോ വീതരാഗോ വീതദോസോ വീതമോഹോതി ഏതേ വിസേസാ. ഏത്ഥ ലുബ്ഭനവസേന ലോഭോ. സബ്ബസങ്ഗാഹികമേതം പഠമസ്സ അകുസലമൂലസ്സ അധിവചനം, വിസമലോഭസ്സ വാ. യോ സോ ‘‘അപ്പേകദാ മാതുമത്തീസുപി ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഭഗിനിമത്തീസുപി ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ധീതുമത്തീസുപി ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി (സം. നി. ൪.൧൨൭) ഏവം വുത്തോ. രജ്ജനവസേന രാഗോ, പഞ്ചകാമഗുണരാഗസ്സേതം അധിവചനം. ദുസ്സനവസേന ദോസോ, പുബ്ബേ വുത്തകോധസ്സേതം അധിവചനം. മുയ്ഹനവസേന മോഹോ, ചതൂസു അരിയസച്ചേസു അഞ്ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. തത്ഥ യസ്മാ അയം ഭിക്ഖു ലോഭം ജിഗുച്ഛന്തോ വിപസ്സനം ആരഭി ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം ലോഭം വിനേത്വാ വിഗതലോഭോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, തസ്മാ തസ്സ ലോഭപ്പഹാനൂപായം സബ്ബസങ്ഖാരാനം വിതഥഭാവദസ്സനം ലോഭപ്പഹാനാനിസംസഞ്ച ഓരപാരപ്പഹാനം ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ. ഏസ നയോ ഇതോ പരാസുപി. കേചി പനാഹു – ‘‘യഥാവുത്തേനേവ നയേന ഏതേ ധമ്മേ ജിഗുച്ഛിത്വാ വിപസ്സനമാരദ്ധസ്സ തസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകമേകാവ ഏത്ഥ ഗാഥാ വുത്താ’’തി. യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബം. ഏസ നയോ ഇതോ പരാസു ചതൂസു ഗാഥാസു.

൧൪. അയം പനേത്ഥ അത്ഥവണ്ണനാ – അപ്പഹീനട്ഠേന സന്താനേ സയന്തീതി അനുസയാ കാമരാഗപടിഘമാനദിട്ഠിവിചികിച്ഛാഭവരാഗാവിജ്ജാനം ഏതം അധിവചനം. സമ്പയുത്തധമ്മാനം അത്തനോ ആകാരാനുവിധാനട്ഠേന മൂലാ; അഖേമട്ഠേന അകുസലാ; ധമ്മാനം പതിട്ഠാഭൂതാതിപി മൂലാ; സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകട്ഠേന അകുസലാ; ഉഭയമ്പേതം ലോഭദോസമോഹാനം അധിവചനം. തേ ഹി ‘‘ലോഭോ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലഞ്ച അകുസലമൂലഞ്ചാ’’തിആദിനാ നയേന ഏവം നിദ്ദിട്ഠാ. ഏവമേതേ അനുസയാ തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനത്താ യസ്സ കേചി ന സന്തി, ഏതേ ച അകുസലമൂലാ തഥേവ സമൂഹതാസേ, സമൂഹതാ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. പച്ചത്തബഹുവചനസ്സ ഹി സേ-കാരാഗമം ഇച്ഛന്തി സദ്ദലക്ഖണകോവിദാ. അട്ഠകഥാചരിയാ പന ‘‘സേതി നിപാതോ’’തി വണ്ണയന്തി. യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബം. ഏത്ഥ പന ‘‘കിഞ്ചാപി സോ ഏവംവിധോ ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ ഹോതി, ഖീണാസവോ ച നേവ ആദിയതി, ന പജഹതി, പജഹിത്വാ ഠിതോ’’തി വുത്തോ. തഥാപി വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനവചനലക്ഖണേന ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി. അഥ വാ അനുപാദിസേസായ ച നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായന്തോ അത്തനോ അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനസങ്ഖാതം ജഹാതി ഓരപാരന്തി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ കിലേസപടിപാടിയാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ചാതി ദ്വിധാ അനുസയാനം അഭാവോ വേദിതബ്ബോ. കിലേസപടിപാടിയാ ഹി കാമരാഗാനുസയപടിഘാനുസയാനം തതിയമഗ്ഗേന അഭാവോ ഹോതി, മാനാനുസയസ്സ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന, ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാനം പഠമമഗ്ഗേന, ഭവരാഗാനുസയാവിജ്ജാനുസയാനം ചതുത്ഥമഗ്ഗേനേവ. മഗ്ഗപടിപാടിയാ പന പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാനം അഭാവോ ഹോതി. ദുതിയമഗ്ഗേന കാമരാഗാനുസയപടിഘാനുസയാനം തനുഭാവോ, തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ അഭാവോ, ചതുത്ഥമഗ്ഗേന മാനാനുസയഭവരാഗാനുസയാവിജ്ജാനുസയാനം അഭാവോ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ന സബ്ബേ അനുസയാ അകുസലമൂലാ; കാമരാഗഭവരാഗാനുസയാ ഏവ ഹി ലോഭാകുസലമൂലേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. പടിഘാനുസയാവിജ്ജാനുസയാ ച ‘‘ദോസോ അകുസലമൂലം, മോഹോ അകുസലമൂലം’’ ഇച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി, ദിട്ഠിമാനവിചികിച്ഛാനുസയാ പന ന കിഞ്ചി അകുസലമൂലം ഹോന്തി, യസ്മാ വാ അനുസയാഭാവവസേന ച അകുസലമൂലസമുഗ്ഘാതവസേന ച കിലേസപ്പഹാനം പട്ഠപേസി, തസ്മാ –

‘‘യസ്സാനുസയാ ന സന്തി കേചി, മൂലാ ച അകുസലാ സമൂഹതാസേ’’. –

ഇതി ഭഗവാ ആഹ.

൧൫. യസ്സ ദരഥജാതി ഏത്ഥ പന പഠമുപ്പന്നാ കിലേസാ പരിളാഹട്ഠേന ദരഥാ നാമ, അപരാപരുപ്പന്നാ പന തേഹി ദരഥേഹി ജാതത്താ ദരഥജാ നാമ. ഓരന്തി സക്കായോ വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘ഓരിമം തീരന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, സക്കായസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൩൮). ആഗമനായാതി ഉപ്പത്തിയാ. പച്ചയാസേതി പച്ചയാ ഏവ. കിം വുത്തം ഹോതി? യസ്സ പന ഉപാദാനക്ഖന്ധഗ്ഗഹണായ പച്ചയഭൂതാ അരിയമഗ്ഗേന പഹീനത്താ, കേചി ദരഥജവേവചനാ കിലേസാ ന സന്തി, പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരന്തി.

൧൬. യസ്സ വനഥജാതി ഏത്ഥപി ദരഥജാ വിയ വനഥജാ വേദിതബ്ബാ. വചനത്ഥേ പന അയം വിസേസോ – വനുതേ, വനോതീതി വാ വനം യാചതി സേവതി ഭജതീതി അത്ഥോ. തണ്ഹായേതം അധിവചനം. സാ ഹി വിസയാനം പത്ഥനതോ സേവനതോ ച ‘‘വന’’ന്തി വുച്ചതി. തം പരിയുട്ഠാനവസേന വനം ഥരതി തനോതീതി വനഥോ, തണ്ഹാനുസയസ്സേതം അധിവചനം. വനഥാ ജാതാതി വനഥജാതി. കേചി പനാഹു ‘‘സബ്ബേപി കിലേസാ ഗഹനട്ഠേന വനഥോതി വുച്ചന്തി, അപരാപരുപ്പന്നാ പന വനഥജാ’’തി. അയമേവ ചേത്ഥ ഉരഗസുത്തേ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ, ഇതരോ പന ധമ്മപദഗാഥായം. വിനിബന്ധായ ഭവായാതി ഭവവിനിബന്ധായ. അഥ വാ ചിത്തസ്സ വിസയേസു വിനിബന്ധായ ആയതിം ഉപ്പത്തിയാ ചാതി അത്ഥോ. ഹേതുയേവ ഹേതുകപ്പാ.

൧൭. യോ നീവരണേതി ഏത്ഥ നീവരണാതി ചിത്തം, ഹിതപടിപത്തിം വാ നീവരന്തീതി നീവരണാ, പടിച്ഛാദേന്തീതി അത്ഥോ. പഹായാതി ഛഡ്ഡേത്വാ. പഞ്ചാതി തേസം സങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദോ. ഈഘാഭാവതോ അനീഘോ. കഥംകഥായ തിണ്ണത്താ തിണ്ണകഥംകഥോ. വിഗതസല്ലത്താ വിസല്ലോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യോ ഭിക്ഖു കാമച്ഛന്ദാദീനി പഞ്ച നീവരണാനി സമന്തഭദ്ദകേ വുത്തനയേന സാമഞ്ഞതോ വിസേസതോ ച നീവരണേസു ആദീനവം ദിസ്വാ തേന തേന മഗ്ഗേന പഹായ തേസഞ്ച പഹീനത്താ ഏവ കിലേസദുക്ഖസങ്ഖാതസ്സ ഈഘസ്സാഭാവേന അനീഘോ, ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) നയേന പവത്തായ കഥംകഥായ തിണ്ണത്താ തിണ്ണകഥംകഥോ, ‘‘തത്ഥ കതമേ പഞ്ച സല്ലാ? രാഗസല്ലോ, ദോസസല്ലോ, മോഹസല്ലോ, മാനസല്ലോ, ദിട്ഠിസല്ലോ’’തി വുത്താനം പഞ്ചന്നം സല്ലാനം വിഗതത്താ വിസല്ലോ. സോ ഭിക്ഖു പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ജഹാതി ഓരപാരന്തി.

അത്രാപി ച കിലേസപടിപാടിയാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ചാതി ദ്വിധാ ഏവ നീവരണപ്പഹാനം വേദിതബ്ബം. കിലേസപടിപാടിയാ ഹി കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ബ്യാപാദനീവരണസ്സ ച തതിയമഗ്ഗേന പഹാനം ഹോതി, ഥിനമിദ്ധനീവരണസ്സ ഉദ്ധച്ചനീവരണസ്സ ച ചതുത്ഥമഗ്ഗേന. ‘‘അകതം വത മേ കുസല’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪൮; നേത്തി. ൧൨൦) നയേന പവത്തസ്സ വിപ്പടിസാരസങ്ഖാതസ്സ കുക്കുച്ചനീവരണസ്സ വിചികിച്ഛാനീവരണസ്സ ച പഠമമഗ്ഗേന. മഗ്ഗപടിപാടിയാ പന കുക്കുച്ചനീവരണസ്സ വിചികിച്ഛാനീവരണസ്സ ച പഠമമഗ്ഗേന പഹാനം ഹോതി, കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ബ്യാപാദനീവരണസ്സ ച ദുതിയമഗ്ഗേന തനുഭാവോ ഹോതി, തതിയേന അനവസേസപ്പഹാനം. ഥിനമിദ്ധനീവരണസ്സ ഉദ്ധച്ചനീവരണസ്സ ച ചതുത്ഥമഗ്ഗേന പഹാനം ഹോതീതി. ഏവം –

‘‘യോ നീവരണേ പഹായ പഞ്ച, അനീഘോ തിണ്ണകഥംകഥോ വിസല്ലോ;

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം, ഉരഗോ ജിണ്ണമിവത്തചം പുരാണ’’ന്തി. –

അരഹത്തനികൂടേനേവ ഭഗവാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോ. ‘‘ഏകച്ചേ യേന യേന തേസം ഭിക്ഖൂനം യാ യാ ഗാഥാ ദേസിതാ, തേന തേന തസ്സാ തസ്സാ ഗാഥായ പരിയോസാനേ സോ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോ’’തി വദന്തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ഉരഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ധനിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. പക്കോദനോതി ധനിയസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. തേന സമയേന ധനിയോ ഗോപോ മഹീതീരേ പടിവസതി. തസ്സായം പുബ്ബയോഗോ – കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ പാവചനേ ദിബ്ബമാനേ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ദിവസേ ദിവസേ സങ്ഘസ്സ വീസതി സലാകഭത്താനി അദാസി. സോ തതോ ചുതോ ദേവേസു ഉപ്പന്നോ. ഏവം ദേവലോകേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ഖേപേത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ വിദേഹരട്ഠമജ്ഝേ പബ്ബതരട്ഠം നാമ അത്ഥി തത്ഥ ധമ്മകോരണ്ഡം നാമ നഗരം, തസ്മിം നഗരേ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ അഭിനിബ്ബത്തോ, ഗോയൂഥം നിസ്സായ ജീവതി. തസ്സ ഹി തിംസമത്താനി ഗോസഹസ്സാനി ഹോന്തി, സത്തവീസസഹസ്സാ ഗാവോ ഖീരം ദുയ്ഹന്തി. ഗോപാ നാമ നിബദ്ധവാസിനോ ന ഹോന്തി. വസ്സികേ ചത്താരോമാസേ ഥലേ വസന്തി, അവസേസേ അട്ഠമാസേ യത്ഥ തിണോദകം സുഖം ലബ്ഭതി, തത്ഥ വസന്തി. തഞ്ച നദീതീരം വാ ജാതസ്സരതീരം വാ ഹോതി. അഥായമ്പി വസ്സകാലേ അത്തനോ വസിതഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗുന്നം ഫാസുവിഹാരത്ഥായ ഓകാസം ഗവേസന്തോ മഹാമഹീ ഭിജ്ജിത്വാ ഏകതോ കാലമഹീ ഏകതോ മഹാമഹിച്ചേവ സങ്ഖം ഗന്ത്വാ സന്ദമാനാ പുന സമുദ്ദസമീപേ സമാഗന്ത്വാ പവത്താ. യം ഓകാസം അന്തരദീപം അകാസി, തം പവിസിത്വാ വച്ഛാനം സാലം അത്തനോ ച നിവേസനം മാപേത്വാ വാസം കപ്പേസി. തസ്സ സത്ത പുത്താ, സത്ത ധീതരോ, സത്ത സുണിസാ, അനേകേ ച കമ്മകാരാ ഹോന്തി. ഗോപാ നാമ വസ്സനിമിത്തം ജാനന്തി. യദാ സകുണികാ കുലാവകാനി രുക്ഖഗ്ഗേ കരോന്തി, കക്കടകാ ഉദകസമീപേ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ ഥലസമീപദ്വാരേന വളഞ്ജേന്തി, തദാ സുവുട്ഠികാ ഭവിസ്സതീതി ഗണ്ഹന്തി. യദാ പന സകുണികാ കുലാവകാനി നീചട്ഠാനേ ഉദകപിട്ഠേ കരോന്തി, കക്കടകാ ഥലസമീപേ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ ഉദകസമീപദ്വാരേന വളഞ്ജേന്തി, തദാ ദുബ്ബുട്ഠികാ ഭവിസ്സതീതി ഗണ്ഹന്തി.

അഥ സോ ധനിയോ സുവുട്ഠികനിമിത്താനി ഉപസല്ലക്ഖേത്വാ ഉപകട്ഠേ വസ്സകാലേ അന്തരദീപാ നിക്ഖമിത്വാ മഹാമഹിയാ പരതീരേ സത്തസത്താഹമ്പി ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകേന അനജ്ഝോത്ഥരണോകാസേ അത്തനോ വസനോകാസം കത്വാ സമന്താ പരിക്ഖിപിത്വാ, വച്ഛസാലായോ മാപേത്വാ, തത്ഥ നിവാസം കപ്പേസി. അഥസ്സ ദാരുതിണാദിസങ്ഗഹേ കതേ സബ്ബേസു പുത്തദാരകമ്മകരപോരിസേസു സമാനിയേസു ജാതേസു നാനപ്പകാരേ ഖജ്ജഭോജ്ജേ പടിയത്തേ സമന്താ ചതുദ്ദിസാ മേഘമണ്ഡലാനി ഉട്ഠഹിംസു. സോ ധേനുയോ ദുഹാപേത്വാ, വച്ഛസാലാസു വച്ഛേ സണ്ഠാപേത്വാ, ഗുന്നം ചതുദ്ദിസാ ധൂമം കാരാപേത്വാ, സബ്ബപരിജനം ഭോജാപേത്വാ, സബ്ബകിച്ചാനി കാരാപേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ദീപേ ഉജ്ജാലാപേത്വാ, സയം ഖീരേന ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ, മഹാസയനേ സയന്തോ അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിം ദിസ്വാ, തുട്ഠചിത്തോ ഹുത്വാ, അപരദിസായ മേഘത്ഥനിതസദ്ദം സുത്വാ നിപന്നോ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി ‘‘പക്കോദനോ ദുദ്ധഖീരോഹമസ്മീ’’തി.

തത്രായം അത്ഥവണ്ണനാ – പക്കോദനോതി സിദ്ധഭത്തോ. ദുദ്ധഖീരോതി ഗാവോ ദുഹിത്വാ ഗഹിതഖീരോ. അഹന്തി അത്താനം നിദസ്സേതി, അസ്മീതി അത്തനോ തഥാഭാവം. പക്കോദനോ ദുദ്ധഖീരോ ച അഹമസ്മി ഭവാമീതി അത്ഥോ. ഇതീതി ഏവമാഹാതി അത്ഥോ. നിദ്ദേസേ പന ‘‘ഇതീതി പദസന്ധി, പദസംസഗ്ഗോ, പദപാരിപൂരി, അക്ഖരസമവായോ ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാ പദാനുപുബ്ബതാമേത’’ന്തി (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧) ഏവമസ്സ അത്ഥോ വണ്ണിതോ. സോപി ഇദമേവ സന്ധായാതി വേദിതബ്ബോ. യം യം ഹി പദം പുബ്ബപദേന വുത്തം, തസ്സ തസ്സ ഏവമാഹാതി ഏതമത്ഥം പകാസേന്തോയേവ ഇതിസദ്ദോ പച്ഛിമേന പദേന മേത്തേയ്യോ ഇതി വാ ഭഗവാ ഇതി വാ ഏവമാദിനാ പദസന്ധി ഹോതി, നാഞ്ഞഥാ.

ധനിയോ ഗോപോതി തസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ നാമസമോധാനം. സോ ഹി യാനിമാനി ഥാവരാദീനി പഞ്ച ധനാനി, തേസു ഠപേത്വാ ദാനസീലാദിഅനുഗാമികധനം, ഖേത്തവത്ഥു-ആരാമാദിതോ ഥാവരധനതോപി, ഗവസ്സാദിതോ ജങ്ഗമധനതോപി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിതോ സംഹാരിമധനതോപി, സിപ്പായതനാദിതോ അങ്ഗസമധനതോപി യം തം ലോകസ്സ പഞ്ചഗോരസാനുപ്പദാനേന ബഹൂപകാരം തം സന്ധായ ‘‘നത്ഥി ഗോസമിതം ധന’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧൩; നേത്തി. ൧൨൩) ഏവം വിസേസിതം ഗോധനം, തേന സമന്നാഗതത്താ ധനിയോ, ഗുന്നം പാലനതോ ഗോപോ. യോ ഹി അത്തനോ ഗാവോ പാലേതി, സോ ‘‘ഗോപോ’’തി വുച്ചതി. യോ പരേസം വേതനേന ഭടോ ഹുത്വാ, സോ ഗോപാലകോ. അയം പന അത്തനോയേവ, തേന ഗോപോതി വുത്തോ.

അനുതീരേതി തീരസ്സ സമീപേ. മഹിയാതി മഹാമഹീനാമികായ നദിയാ. സമാനേന അനുകൂലവത്തിനാ പരിജനേന സദ്ധിം വാസോ യസ്സ സോ സമാനവാസോ, അയഞ്ച തഥാവിധോ. തേനാഹ ‘‘സമാനവാസോ’’തി. ഛന്നാതി തിണപണ്ണച്ഛദനേഹി അനോവസ്സകാ കതാ. കുടീതി വസനഘരസ്സേതം അധിവചനം. ആഹിതോതി ആഭതോ, ജാലിതോ വാ. ഗിനീതി അഗ്ഗി. തേസു തേസു ഠാനേസു അഗ്ഗി ‘‘ഗിനീ’’തി വോഹരീയതി. അഥ ചേ പത്ഥയസീതി ഇദാനി യദി ഇച്ഛസീതി വുത്തം ഹോതി. പവസ്സാതി സിഞ്ച, പഗ്ഘര, ഉദകം മുഞ്ചാതി അത്ഥോ. ദേവാതി മേഘം ആലപതി. അയം താവേത്ഥ പദവണ്ണനാ.

അയം പന അത്ഥവണ്ണനാ – ഏവമയം ധനിയോ ഗോപോ അത്തനോ സയനഘരേ മഹാസയനേ നിപന്നോ മേഘത്ഥനിതം സുത്വാ ‘‘പക്കോദനോഹമസ്മീ’’തി ഭണന്തോ കായദുക്ഖവൂപസമൂപായം കായസുഖഹേതുഞ്ച അത്തനോ സന്നിഹിതം ദീപേതി. ‘‘ദുദ്ധഖീരോഹമസ്മീ’’തി ഭണന്തോ ചിത്തദുക്ഖവൂപസമൂപായം ചിത്തസുഖഹേതുഞ്ച. ‘‘അനുതീരേ മഹിയാ’’തി നിവാസട്ഠാനസമ്പത്തിം, ‘‘സമാനവാസോ’’തി താദിസേ കാലേ പിയവിപ്പയോഗപദട്ഠാനസ്സ സോകസ്സാഭാവം. ‘‘ഛന്നാ കുടീ’’തി കായദുക്ഖാപഗമപടിഘാതം. ‘‘ആഹിതോ ഗിനീ’’തി യസ്മാ ഗോപാലകാ പരിക്ഖേപധൂമദാരുഅഗ്ഗിവസേന തയോ അഗ്ഗീ കരോന്തി. തേ ച തസ്സ ഗേഹേ സബ്ബേ കതാ, തസ്മാ സബ്ബദിസാസു പരിക്ഖേപഗ്ഗിം സന്ധായ ‘‘ആഹിതോ ഗിനീ’’തി ഭണന്തോ വാളമിഗാഗമനനിവാരണം ദീപേതി, ഗുന്നം മജ്ഝേ ഗോമയാദീഹി ധൂമഗ്ഗിം സന്ധായ ഡംസമകസാദീഹി ഗുന്നം അനാബാധം, ഗോപാലകാനം സയനട്ഠാനേ ദാരുഅഗ്ഗിം സന്ധായ ഗോപാലകാനം സീതാബാധപടിഘാതം. സോ ഏവം ദീപേന്തോ അത്തനോ വാ ഗുന്നം വാ പരിജനസ്സ വാ വുട്ഠിപച്ചയസ്സ കസ്സചി ആബാധസ്സ അഭാവതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ആഹ – ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി.

൧൯. ഏവം ധനിയസ്സ ഇമം ഗാഥം ഭാസമാനസ്സ അസ്സോസി ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ജേതവനമഹാവിഹാരേ ഗന്ധകുടിയം വിഹരന്തോ. സുത്വാ ച പന ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ അദ്ദസ ധനിയഞ്ച പജാപതിഞ്ചസ്സ ‘‘ഇമേ ഉഭോപി ഹേതുസമ്പന്നാ. സചേ അഹം ഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, ഉഭോപി പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തി. നോ ചേ ഗമിസ്സാമി, സ്വേ ഉദകോഘേന വിനസ്സിസ്സന്തീ’’തി തം ഖണേയേവ സാവത്ഥിതോ സത്ത യോജനസതാനി ധനിയസ്സ നിവാസട്ഠാനം ആകാസേന ഗന്ത്വാ തസ്സ കുടിയാ ഉപരി അട്ഠാസി. ധനിയോ തം ഗാഥം പുനപ്പുനം ഭാസതിയേവ, ന നിട്ഠാപേതി, ഭഗവതി ഗതേപി ഭാസതി. ഭഗവാ ച തം സുത്വാ ‘‘ന ഏത്തകേന സന്തുട്ഠാ വാ വിസ്സത്ഥാ വാ ഹോന്തി, ഏവം പന ഹോന്തീ’’തി ദസ്സേതും –

‘‘അക്കോധനോ വിഗതഖിലോഹമസ്മി,അനുതീരേ മഹിയേകരത്തിവാസോ;

വിവടാ കുടി നിബ്ബുതോ ഗിനി,അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി. –

ഇമം പടിഗാഥം അഭാസി ബ്യഞ്ജനസഭാഗം നോ അത്ഥസഭാഗം. ന ഹി ‘‘പക്കോദനോ’’തി, ‘‘അക്കോധനോ’’തി ച ആദീനി പദാനി അത്ഥതോ സമേന്തി മഹാസമുദ്ദസ്സ ഓരിമപാരിമതീരാനി വിയ, ബ്യഞ്ജനം പനേത്ഥ കിഞ്ചി കിഞ്ചി സമേതീതി ബ്യഞ്ജനസഭാഗാനി ഹോന്തി. തത്ഥ പുരിമഗാഥായ സദിസപദാനം വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

വിസേസപദാനം പനായം പദതോ അത്ഥതോ ച വണ്ണനാ – അക്കോധനോതി അകുജ്ഝനസഭാവോ. യോ ഹി സോ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരആഘാതവത്ഥുസമ്ഭവോ കോധോ ഏകച്ചസ്സ സുപരിത്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഹദയം സന്താപേത്വാ വൂപസമ്മതി, യേന ച തതോ ബലവതരുപ്പന്നേന ഏകച്ചോ മുഖവികുണനമത്തം കരോതി, തതോ ബലവതരേന ഏകച്ചോ ഫരുസം വത്തുകാമോ ഹനുസഞ്ചലനമത്തം കരോതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ഫരുസം ഭണതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ദണ്ഡം വാ സത്ഥം വാ ഗവേസന്തോ ദിസാ വിലോകേതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ദണ്ഡം വാ സത്ഥം വാ ആമസതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ദണ്ഡാദീനി ഗഹേത്വാ ഉപധാവതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ഏകം വാ ദ്വേ വാ പഹാരേ ദേതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന അപി ഞാതിസാലോഹിതം ജീവിതാ വോരോപേതി, ഏകച്ചോ തതോ ബലവതരേന പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അത്താനമ്പി ജീവിതാ വോരോപേതി സീഹളദീപേ കാലഗാമവാസീ അമച്ചോ വിയ. ഏത്താവതാ ച കോധോ പരമവേപുല്ലപ്പത്തോ ഹോതി. സോ ഭഗവതാ ബോധിമണ്ഡേയേവ സബ്ബസോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘അക്കോധനോഹമസ്മീ’’തി ആഹ.

വിഗതഖിലോതി അപഗതഖിലോ. യേ ഹി തേ ചിത്തബന്ധഭാവേന പഞ്ച ചേതോഖിലാ വുത്താ, യേ ഹി ച ഖിലഭൂതേ ചിത്തേ സേയ്യഥാപി നാമ ഖിലേ ഭൂമിഭാഗേ ചത്താരോ മാസേ വസ്സന്തേപി ദേവേ സസ്സാനി ന രുഹന്തി, ഏവമേവം സദ്ധമ്മസ്സവനാദികുസലഹേതുവസ്സേ വസ്സന്തേപി കുസലം ന രുഹതി തേ ച ഭഗവതാ ബോധിമണ്ഡേയേവ സബ്ബസോ പഹീനാ, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘വിഗതഖിലോഹമസ്മീ’’തി ആഹ.

ഏകരത്തിം വാസോ അസ്സാതി ഏകരത്തിവാസോ. യഥാ ഹി ധനിയോ തത്ഥ ചത്താരോ വസ്സികേ മാസേ നിബദ്ധവാസം ഉപഗതോ, ന തഥാ ഭഗവാ. ഭഗവാ ഹി തംയേവ രത്തിം തസ്സ അത്ഥകാമതായ തത്ഥ വാസം ഉപഗതോ. തസ്മാ ‘‘ഏകരത്തിവാസോ’’തി ആഹ. വിവടാതി അപനീതച്ഛദനാ. കുടീതി അത്തഭാവോ. അത്തഭാവോ ഹി തം തം അത്ഥവസം പടിച്ച കായോതിപി ഗുഹാതിപി ദേഹോതിപി സന്ദേഹോതിപി നാവാതിപി രഥോതിപി വണോതിപി ധജോതിപി വമ്മികോതിപി കുടീതിപി കുടികാതിപി വുച്ചതി. ഇധ പന കട്ഠാദീനി പടിച്ച ഗേഹനാമികാ കുടി വിയ അട്ഠിആദീനി പടിച്ച സങ്ഖ്യം ഗതത്താ ‘‘കുടീ’’തി വുത്തോ. യഥാഹ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കട്ഠഞ്ച പടിച്ച, വല്ലിഞ്ച പടിച്ച, മത്തികഞ്ച പടിച്ച, തിണഞ്ച പടിച്ച, ആകാസോ പരിവാരിതോ അഗാരംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, അട്ഠിഞ്ച പടിച്ച, ന്ഹാരുഞ്ച പടിച്ച, മംസഞ്ച പടിച്ച, ചമ്മഞ്ച പടിച്ച, ആകാസോ പരിവാരിതോ രൂപന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൬).

ചിത്തമക്കടസ്സ നിവാസതോ വാ കുടി. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠികങ്കലകുടി ചേ സാ, മക്കടാവസഥോ ഇതി;

മക്കടോ പഞ്ചദ്വാരായ, കുടികായ പസക്കിയ;

ദ്വാരേന അനുപരിയാതി, ഘട്ടയന്തോ പുനപ്പുന’’ന്തി. (ഥേരഗാ. ൧൨൫);

സാ കുടി യേന തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഛദനേന സത്താനം ഛന്നത്താ പുനപ്പുനം രാഗാദികിലേസവസ്സം അതിവസ്സതി. യഥാഹ –

‘‘ഛന്നമതിവസ്സതി, വിവടം നാതിവസ്സതി;

തസ്മാ ഛന്നം വിവരേഥ, ഏവം തം നാതിവസ്സതീ’’തി. (ഉദാ. ൪൫; ഥേരഗാ. ൪൪൭; പരി. ൩൩൯);

അയം ഗാഥാ ദ്വീസു ഠാനേസു വുത്താ ഖന്ധകേ ഥേരഗാഥായഞ്ച. ഖന്ധകേ ഹി ‘‘യോ ആപത്തിം പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ കിലേസാ ച പുനപ്പുനം ആപത്തിയോ ച അതിവസ്സന്തി, യോ പന ന പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ നാതിവസ്സന്തീ’’തി ഇമം അത്ഥം പടിച്ച വുത്താ. ഥേരഗാഥായം ‘‘യസ്സ രാഗാദിച്ഛദനം അത്ഥി, തസ്സ പുന ഇട്ഠാരമ്മണാദീസു രാഗാദിസമ്ഭവതോ ഛന്നമതിവസ്സതി. യോ വാ ഉപ്പന്നേ കിലേസേ അധിവാസേതി, തസ്സേവ അധിവാസിതകിലേസച്ഛദനച്ഛന്നാ അത്തഭാവകുടി പുനപ്പുനം കിലേസവസ്സം അതിവസ്സതി. യസ്സ പന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണവാതേന കിലേസച്ഛദനസ്സ വിദ്ധംസിതത്താ വിവടാ, തസ്സ നാതിവസ്സതീ’’തി. അയമത്ഥോ ഇധ അധിപ്പേതോ. ഭഗവതാ ഹി യഥാവുത്തം ഛദനം യഥാവുത്തേനേവ നയേന വിദ്ധംസിതം, തസ്മാ ‘‘വിവടാ കുടീ’’തി ആഹ. നിബ്ബുതോതി ഉപസന്തോ. ഗിനീതി അഗ്ഗി. യേന ഹി ഏകാദസവിധേന അഗ്ഗിനാ സബ്ബമിദം ആദിത്തം. യഥാഹ – ‘‘ആദിത്തം രാഗഗ്ഗിനാ’’തി വിത്ഥാരോ. സോ അഗ്ഗി ഭഗവതോ ബോധിമൂലേയേവ അരിയമഗ്ഗസലിലസേകേന നിബ്ബുതോ, തസ്മാ ‘‘നിബ്ബുതോ ഗിനീ’’തി ആഹ.

ഏവം വദന്തോ ച ധനിയം അതുട്ഠബ്ബേന തുസ്സമാനം അഞ്ഞാപദേസേനേവ പരിഭാസതി, ഓവദതി, അനുസാസതി. കഥം? ‘‘അക്കോധനോ’’തി ഹി വദമാനോ, ധനിയ, ത്വം ‘‘പക്കോദനോഹമസ്മീ’’തി തുട്ഠോ, ഓദനപാകോ ച യാവജീവം ധനപരിക്ഖയേന കത്തബ്ബോ, ധനപരിക്ഖയോ ച ആരക്ഖാദിദുക്ഖപദട്ഠാനോ, ഏവം സന്തേ ദുക്ഖേനേവ തുട്ഠോ ഹോസി. അഹം പന ‘‘അക്കോധനോഹമസ്മീ’’തി തുസ്സന്തോ സന്ദിട്ഠികസമ്പരായികദുക്ഖാഭാവേന തുട്ഠോ ഹോമീതി ദീപേതി. ‘‘വിഗതഖിലോ’’തി വദമാനോ ത്വം ‘‘ദുദ്ധഖീരോഹമസ്മീ’’തി തുസ്സന്തോ അകതകിച്ചോവ ‘‘കതകിച്ചോഹമസ്മീ’’തി മന്ത്വാ തുട്ഠോ, അഹം പന ‘‘വിഗതഖിലോഹമസ്മീ’’തി തുസ്സന്തോ കതകിച്ചോവ തുട്ഠോ ഹോമീതി ദീപേതി. ‘‘അനുതീരേ മഹിയേകരത്തിവാസോ’’തി വദമാനോ ത്വം അനുതീരേ മഹിയാ സമാനവാസോതി തുസ്സന്തോ ചതുമാസനിബദ്ധവാസേന തുട്ഠോ. നിബദ്ധവാസോ ച ആവാസസങ്ഗേന ഹോതി, സോ ച ദുക്ഖോ, ഏവം സന്തേ ദുക്ഖേനേവ തുട്ഠോ ഹോസി. അഹം പന ഏകരത്തിവാസോതി തുസ്സന്തോ അനിബദ്ധവാസേന തുട്ഠോ, അനിബദ്ധവാസോ ച ആവാസസങ്ഗാഭാവേന ഹോതി, ആവാസസങ്ഗാഭാവോ ച സുഖോതി സുഖേനേവ തുട്ഠോ ഹോമീതി ദീപേതി.

‘‘വിവടാ കുടീ’’തി വദമാനോ ത്വം ഛന്നാ കുടീതി തുസ്സന്തോ ഛന്നഗേഹതായ തുട്ഠോ, ഗേഹേ ച തേ ഛന്നേപി അത്തഭാവകുടികം കിലേസവസ്സം അതിവസ്സതി, യേന സഞ്ജനിതേഹി ചതൂഹി മഹോഘേഹി വുയ്ഹമാനോ അനയബ്യസനം പാപുണേയ്യാസി, ഏവം സന്തേ അതുട്ഠബ്ബേനേവ തുട്ഠോ ഹോസി. അഹം പന ‘‘വിവടാ കുടീ’’തി തുസ്സന്തോ അത്തഭാവകുടിയാ കിലേസച്ഛദനാഭാവേന തുട്ഠോ. ഏവഞ്ച മേ വിവടായ കുടിയാ ന തം കിലേസവസ്സം അതിവസ്സതി, യേന സഞ്ജനിതേഹി ചതൂഹി മഹോഘേഹി വുയ്ഹമാനോ അനയബ്യസനം പാപുണേയ്യം, ഏവം സന്തേ തുട്ഠബ്ബേനേവ തുട്ഠോ ഹോമീതി ദീപേതി. ‘‘നിബ്ബുതോ ഗിനീ’’തി വദമാനോ ത്വം ആഹിതോ ഗിനീതി തുസ്സന്തോ അകതൂപദ്ദവനിവാരണോവ കതൂപദ്ദവനിവാരണോസ്മീതി മന്ത്വാ തുട്ഠോ. അഹം പന നിബ്ബുതോ ഗിനീതി തുസ്സന്തോ ഏകാദസഗ്ഗിപരിളാഹാഭാവതോ കതൂപദ്ദവനിവാരണതായേവ തുട്ഠോതി ദീപേതി. ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി വദമാനോ ഏവം വിഗതദുക്ഖാനം അനുപ്പത്തസുഖാനം കതസബ്ബകിച്ചാനം അമ്ഹാദിസാനം ഏതം വചനം സോഭതി, അഥ ചേ പത്ഥയസി, പവസ്സ ദേവ, ന നോ തയി വസ്സന്തേ വാ അവസ്സന്തേ വാ വുഡ്ഢി വാ ഹാനി വാ അത്ഥി, ത്വം പന കസ്മാ ഏവം വദസീതി ദീപേതി. തസ്മാ യം വുത്തം ‘‘ഏവം വദന്തോ ച ധനിയ അതുട്ഠബ്ബേനേവ തുസ്സമാനം അഞ്ഞാപദേസേനേവ പരിഭാസതി ഓവദതി, അനുസാസതീ’’തി, തം സമ്മദേവ വുത്തന്തി.

൨൦. ഏവമിമം ഭഗവതാ വുത്തം ഗാഥം സുത്വാപി ധനിയോ ഗോപോ ‘‘കോ അയം ഗാഥം ഭാസതീ’’തി അവത്വാ തേന സുഭാസിതേന പരിതുട്ഠോ പുനപി തഥാരൂപം സോതുകാമോ അപരമ്പി ഗാഥമാഹ ‘‘അന്ധകമകസാ’’തി. തത്ഥ അന്ധകാതി കാളമക്ഖികാനം അധിവചനം, പിങ്ഗലമക്ഖികാനന്തിപി ഏകേ. മകസാതി മകസായേവ. ന വിജ്ജരേതി നത്ഥി. കച്ഛേതി ദ്വേ കച്ഛാ – നദീകച്ഛോ ച പബ്ബതകച്ഛോ ച. ഇധ നദീകച്ഛോ. രുള്ഹതിണേതി സഞ്ജാതതിണേ. ചരന്തീതി ഭത്തകിച്ചം കരോന്തി. വുട്ഠിമ്പീതി വാതവുട്ഠിആദികാ അനേകാ വുട്ഠിയോ, താ ആളവകസുത്തേ പകാസയിസ്സാമ. ഇധ പന വസ്സവുട്ഠിം സന്ധായ വുത്തം. സഹേയ്യുന്തി ഖമേയ്യും. സേസം പാകടമേവ. ഏത്ഥ ധനിയോ യേ അന്ധകമകസാ സന്നിപതിത്വാ രുധിരേ പിവന്താ മുഹുത്തേനേവ ഗാവോ അനയബ്യസനം പാപേന്തി, തസ്മാ വുട്ഠിതമത്തേയേവ തേ ഗോപാലകാ പംസുനാ ച സാഖാഹി ച മാരേന്തി, തേസം അഭാവേന ഗുന്നം ഖേമതം, കച്ഛേ രുള്ഹതിണചരണേന അദ്ധാനഗമനപരിസ്സമാഭാവം വത്വാ ഖുദാകിലമഥാഭാവഞ്ച ദീപേന്തോ ‘‘യഥാ അഞ്ഞേസം ഗാവോ അന്ധകമകസസമ്ഫസ്സേഹി ദിസ്സമാനാ അദ്ധാനഗമനേന കിലന്താ ഖുദായ മിലായമാനാ ഏകവുട്ഠിനിപാതമ്പി ന സഹേയ്യും, ന മേ തഥാ ഗാവോ, മയ്ഹം പന ഗാവോ വുത്തപ്പകാരാഭാവാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖതും വാ വുട്ഠിമ്പി സഹേയ്യു’’ന്തി ദീപേതി.

൨൧. തതോ ഭഗവാ യസ്മാ ധനിയോ അന്തരദീപേ വസന്തോ ഭയം ദിസ്വാ, കുല്ലം ബന്ധിത്വാ, മഹാമഹിം തരിത്വാ, തം കച്ഛം ആഗമ്മ ‘‘അഹം സുട്ഠു ആഗതോ, നിബ്ഭയേവ ഠാനേ ഠിതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ, സഭയേ ഏവ ച സോ ഠാനേ ഠിതോ, തസ്മാ തസ്സ ആഗമനട്ഠാനാ അത്തനോ ആഗമനട്ഠാനം ഉത്തരിതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച വണ്ണേന്തോ ‘‘ബദ്ധാസി ഭിസീ’’തി ഇമം ഗാഥമഭാസി, അത്ഥസഭാഗം നോ ബ്യഞ്ജനസഭാഗം.

തത്ഥ ഭിസീതി പത്ഥരിത്വാ പുഥുലം കത്വാ ബദ്ധകുല്ലോ വുച്ചതി ലോകേ. അരിയസ്സ പന ധമ്മവിനയേ അരിയമഗ്ഗസ്സേതം അധിവചനം. അരിയമഗ്ഗോ ഹി –

‘‘മഗ്ഗോ പജ്ജോ പഥോ പന്ഥോ, അഞ്ജസം വടുമായനം;

നാവാ ഉത്തരസേതു ച, കുല്ലോ ച ഭിസി സങ്കമോ’’. (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൧);

‘‘അദ്ധാനം പഭവോ ചേവ, തത്ഥ തത്ഥ പകാസിതോ’’.

ഇമായപി ഗാഥായ ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ തം ഓവദന്തോ ഇമം അത്ഥം ആഹാതി വേദിതബ്ബോ – ധനിയ, ത്വം കുല്ലം ബന്ധിത്വാ, മഹിം തരിത്വാ, ഇമം ഠാനമാഗതോ, പുനപി ച തേ കുല്ലോ ബന്ധിതബ്ബോ ഏവ ഭവിസ്സതി, നദീ ച തരിതബ്ബാ, ന ചേതം ഠാനം ഖേമം. മയാ പന ഏകചിത്തേ മഗ്ഗങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ ഞാണബന്ധനേന ബദ്ധാ അഹോസി ഭിസി. സാ ച സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മപരിപുണ്ണതായ ഏകരസഭാവൂപഗതത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തനേന പുന ബന്ധിതബ്ബപ്പയോജനാഭാവേന ദേവമനുസ്സേസു കേനചി മോചേതും അസക്കുണേയ്യതായ ച സുസങ്ഖതാ. തായ ചമ്ഹി തിണ്ണോ, പുബ്ബേ പത്ഥിതം തീരപ്പദേസം ഗതോ. ഗച്ഛന്തോപി ച ന സോതാപന്നാദയോ വിയ കഞ്ചിദേവ പദേസം ഗതോ. അഥ ഖോ പാരഗതോ സബ്ബാസവക്ഖയം സബ്ബധമ്മപാരം പരമം ഖേമം നിബ്ബാനം ഗതോ, തിണ്ണോതി വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, പാരഗതോതി അരഹത്തം പത്തോ. കിം വിനേയ്യ പാരഗതോതി ചേ? വിനേയ്യ ഓഘം, കാമോഘാദിചതുബ്ബിധം ഓഘം തരിത്വാ അതിക്കമ്മ തം പാരം ഗതോതി. ഇദാനി ച പന മേ പുന തരിതബ്ബാഭാവതോ അത്ഥോ ഭിസിയാ ന വിജ്ജതി, തസ്മാ മമേവ യുത്തം വത്തും ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി.

൨൨. തമ്പി സുത്വാ ധനിയോ പുരിമനയേനേവ ‘‘ഗോപീ മമ അസ്സവാ’’തി ഇമം ഗാഥം അഭാസി. തത്ഥ ഗോപീതി ഭരിയം നിദ്ദിസതി. അസ്സവാതി വചനകരാ കിംകാരപടിസാവിനീ. അലോലാതി മാതുഗാമോ ഹി പഞ്ചഹി ലോലതാഹി ലോലോ ഹോതി – ആഹാരലോലതായ, അലങ്കാരലോലതായ, പരപുരിസലോലതായ, ധനലോലതായ, പാദലോലതായ. തഥാ ഹി മാതുഗാമോ ഭത്തപൂവസുരാദിഭേദേ ആഹാരേ ലോലതായ അന്തമസോ പാരിവാസികഭത്തമ്പി ഭുഞ്ജതി, ഹത്ഥോതാപകമ്പി ഖാദതി, ദിഗുണം ധനമനുപ്പദത്വാപി സുരം പിവതി. അലങ്കാരലോലതായ അഞ്ഞം അലങ്കാരം അലഭമാനോ അന്തമസോ ഉദകതേലകേനപി കേസേ ഓസണ്ഡേത്വാ മുഖം പരിമജ്ജതി. പരപുരിസലോലതായ അന്തമസോ പുത്തേനപി താദിസേ പദേസേ പക്കോസിയമാനോ പഠമം അസദ്ധമ്മവസേന ചിന്തേതി. ധനലോലതായ ‘‘ഹംസരാജം ഗഹേത്വാന സുവണ്ണാ പരിഹായഥ’’. പാദലോലതായ ആരാമാദിഗമനസീലോ ഹുത്വാ സബ്ബം ധനം വിനാസേതി. തത്ഥ ധനിയോ ‘‘ഏകാപി ലോലതാ മയ്ഹം ഗോപിയാ നത്ഥീ’’തി ദസ്സേന്തോ അലോലാതി ആഹ.

ദീഘരത്തം സംവാസിയാതി ദീഘകാലം സദ്ധിം വസമാനാ കോമാരഭാവതോ പഭുതി ഏകതോ വഡ്ഢിതാ. തേന പരപുരിസേ ന ജാനാതീതി ദസ്സേതി. മനാപാതി ഏവം പരപുരിസേ അജാനന്തീ മമേവ മനം അല്ലീയതീതി ദസ്സേതി. തസ്സാ ന സുണാമി കിഞ്ചി പാപന്തി ‘‘ഇത്ഥന്നാമേന നാമ സദ്ധിം ഇമായ ഹസിതം വാ ലപിതം വാ’’തി ഏവം തസ്സാ ന സുണാമി, കഞ്ചി അതിചാരദോസന്തി ദസ്സേതി.

൨൩. അഥ ഭഗവാ ഏതേഹി ഗുണേഹി ഗോപിയാ തുട്ഠം ധനിയം ഓവദന്തോ പുരിമനയേനേവ ‘‘ചിത്തം മമ അസ്സവ’’ന്തി ഇമം ഗാഥമഭാസി, അത്ഥസഭാഗം, ബ്യഞ്ജനസഭാഗഞ്ച. തത്ഥ ഉത്താനത്ഥാനേവ പദാനി. അയം പന അധിപ്പായോ – ധനിയ, ത്വം ‘‘ഗോപീ മമ അസ്സവാ’’തി തുട്ഠോ, സാ പന തേ അസ്സവാ ഭവേയ്യ വാ ന വാ; ദുജ്ജാനം പരചിത്തം, വിസേസതോ മാതുഗാമസ്സ. മാതുഗാമഞ്ഹി കുച്ഛിയാ പരിഹരന്താപി രക്ഖിതും ന സക്കോന്തി, ഏവം ദുരക്ഖചിത്തത്താ ഏവ ന സക്കാ തുമ്ഹാദിസേഹി ഇത്ഥീ അലോലാതി വാ സംവാസിയാതി വാ മനാപാതി വാ നിപ്പാപാതി വാ ജാനിതും. മയ്ഹം പന ചിത്തം അസ്സവം ഓവാദപടികരം മമ വസേ വത്തതി, നാഹം തസ്സ വസേ വത്താമി. സോ ചസ്സ അസ്സവഭാവോ യമകപാടിഹാരിയേ ഛന്നം വണ്ണാനം അഗ്ഗിധാരാസു ച ഉദകധാരാസു ച പവത്തമാനാസു സബ്ബജനസ്സ പാകടോ അഹോസി. അഗ്ഗിനിമ്മാനേ ഹി തേജോകസിണം സമാപജ്ജിതബ്ബം ഉദകനിമ്മാനേ ആപോകസിണം, നീലാദിനിമ്മാനേ നീലാദികസിണാനി. ബുദ്ധാനമ്പി ഹി ദ്വേ ചിത്താനി ഏകതോ നപ്പവത്തന്തി, ഏകമേവ പന അസ്സവഭാവേന ഏവം വസവത്തി അഹോസി. തഞ്ച ഖോ പന സബ്ബകിലേസബന്ധനാപഗമാ വിമുത്തം, വിമുത്തത്താ തദേവ അലോലം, ന തവ ഗോപീ. ദീപങ്കരബുദ്ധകാലതോ ച പഭുതി ദാനസീലാദീഹി ദീഘരത്തം പരിഭാവിതത്താ സംവാസിയം, ന തവ ഗോപീ. തദേതം അനുത്തരേന ദമഥേന ദമിതത്താ സുദന്തം, സുദന്തത്താ അത്തനോ വസേന ഛദ്വാരവിസേവനം പഹായ മമേവ അധിപ്പായമനസ്സ വസേനാനുവത്തനതോ മനാപം, ന തവ ഗോപീ.

പാപം പന മേ ന വിജ്ജതീതി ഇമിനാ പന ഭഗവാ തസ്സ അത്തനോ ചിത്തസ്സ പാപാഭാവം ദസ്സേതി, ധനിയോ വിയ ഗോപിയാ. സോ ചസ്സ പാപാഭാവോ ന കേവലം സമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേയേവ, ഏകൂനതിംസ വസ്സാനി സരാഗാദികാലേ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തസ്സാപി വേദിതബ്ബോ. തദാപി ഹിസ്സ അഗാരിയഭാവാനുരൂപം വിഞ്ഞുപടികുട്ഠം കായദുച്ചരിതം വാ വചീദുച്ചരിതം വാ മനോദുച്ചരിതം വാ ന ഉപ്പന്നപുബ്ബം. തതോ പരം മാരോപി ഛബ്ബസ്സാനി അനഭിസമ്ബുദ്ധം, ഏകം വസ്സം അഭിസമ്ബുദ്ധന്തി സത്ത വസ്സാനി തഥാഗതം അനുബന്ധി ‘‘അപ്പേവ നാമ വാലഗ്ഗനിതുദനമത്തമ്പിസ്സ പാപസമാചാരം പസ്സേയ്യ’’ന്തി. സോ അദിസ്വാവ നിബ്ബിന്നോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘സത്ത വസ്സാനി ഭഗവന്തം, അനുബന്ധിം പദാപദം;