൧൦. ആളവകസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി ആളവകസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അത്ഥവണ്ണനാനയേനേവസ്സ ഉപ്പത്തി ആവിഭവിസ്സതി. അത്ഥവണ്ണനായ ച ‘‘ഏവം മേ സുതം, ഏകം സമയം ഭഗവാ’’തി ഏതം വുത്തത്ഥമേവ. ആളവിയം വിഹരതി ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനേതി ഏത്ഥ പന കാ ആളവീ, കസ്മാ ച ഭഗവാ തസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനേ വിഹരതീതി? വുച്ചതേ – ആളവീതി രട്ഠമ്പി നഗരമ്പി വുച്ചതി, തദുഭയമ്പി ഇധ വട്ടതി. ആളവീനഗരസ്സ ഹി സമീപേ വിഹരന്തോപി ‘‘ആളവിയം വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി. തസ്സ ച നഗരസ്സ സമീപേ അവിദൂരേ ഗാവുതമത്തേ തം ഭവനം, ആളവീരട്ഠേ വിഹരന്തോപി ‘‘ആളവിയം വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി, ആളവീരട്ഠേ ചേതം ഭവനം.

യസ്മാ പന ആളവകോ രാജാ വിവിധനാടകൂപഭോഗം ഛഡ്ഡേത്വാ ചോരപടിബാഹനത്ഥം പടിരാജനിസേധനത്ഥം ബ്യായാമകരണത്ഥഞ്ച സത്തമേ സത്തമേ ദിവസേ മിഗവം ഗച്ഛന്തോ ഏകദിവസം ബലകായേന സദ്ധിം കതികം അകാസി – ‘‘യസ്സ പസ്സേന മിഗോ പലായതി, തസ്സേവ സോ ഭാരോ’’തി. അഥ തസ്സേവ പസ്സേന മിഗോ പലായി, ജവസമ്പന്നോ രാജാ ധനും ഗഹേത്വാ പത്തികോവ തിയോജനം തം മിഗം അനുബന്ധി. ഏണിമിഗാ ച തിയോജനവേഗാ ഏവ ഹോന്തി. അഥ പരിക്ഖീണജവം തം മിഗം ഉദകം പവിസിത്വാ, ഠിതം വധിത്വാ, ദ്വിധാ ഛേത്വാ, അനത്ഥികോപി മംസേന ‘‘നാസക്ഖി മിഗം ഗഹേതു’’ന്തി അപവാദമോചനത്ഥം കാജേനാദായ ആഗച്ഛന്തോ നഗരസ്സാവിദൂരേ ബഹലപത്തപലാസം മഹാനിഗ്രോധം ദിസ്വാ പരിസ്സമവിനോദനത്ഥം തസ്സ മൂലമുപഗതോ. തസ്മിഞ്ച നിഗ്രോധേ ആളവകോ യക്ഖോ മഹാരാജസന്തികാ വരം ലഭിത്വാ മജ്ഝന്ഹികസമയേ തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഛായായ ഫുട്ഠോകാസം പവിട്ഠേ പാണിനോ ഖാദന്തോ പടിവസതി. സോ തം ദിസ്വാ ഖാദിതും ഉപഗതോ. അഥ രാജാ തേന സദ്ധിം കതികം അകാസി – ‘‘മുഞ്ച മം, അഹം തേ ദിവസേ ദിവസേ മനുസ്സഞ്ച ഥാലിപാകഞ്ച പേസേസ്സാമീ’’തി. യക്ഖോ ‘‘ത്വം രാജൂപഭോഗേന പമത്തോ സമ്മുസ്സസി, അഹം പന ഭവനം അനുപഗതഞ്ച അനനുഞ്ഞാതഞ്ച ഖാദിതും ന ലഭാമി, സ്വാഹം ഭവന്തമ്പി ജീയേയ്യ’’ന്തി ന മുഞ്ചി. രാജാ ‘‘യം ദിവസം ന പേസേമി, തം ദിവസം മം ഗഹേത്വാ ഖാദാഹീ’’തി അത്താനം അനുജാനിത്വാ തേന മുത്തോ നഗരാഭിമുഖോ അഗമാസി.

ബലകായോ മഗ്ഗേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ ഠിതോ രാജാനം ദിസ്വാ – ‘‘കിം, മഹാരാജ, അയസമത്തഭയാ ഏവം കിലന്തോസീ’’തി വദന്തോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പടിഗ്ഗഹേസി. രാജാ തം പവത്തിം അനാരോചേത്വാ നഗരം ഗന്ത്വാ, കതപാതരാസോ നഗരഗുത്തികം ആമന്തേത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. നഗരഗുത്തികോ – ‘‘കിം, ദേവ, കാലപരിച്ഛേദോ കതോ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ന കതോ, ഭണേ’’തി ആഹ. ‘‘ദുട്ഠു കതം, ദേവ, അമനുസ്സാ ഹി പരിച്ഛിന്നമത്തമേവ ലഭന്തി, അപരിച്ഛിന്നേ പന ജനപദസ്സ ആബാധോ ഭവിസ്സതി. ഹോതു, ദേവ, കിഞ്ചാപി ഏവമകാസി, അപ്പോസ്സുക്കോ ത്വം രജ്ജസുഖം അനുഭോഹി, അഹമേത്ഥ കാതബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ ബന്ധനാഗാരം ഗന്ത്വാ യേ യേ വജ്ഝാ ഹോന്തി, തേ തേ സന്ധായ – ‘‘യോ ജീവിതത്ഥികോ ഹോതി, സോ നിക്ഖമതൂ’’തി ഭണതി. യോ പഠമം നിക്ഖമതി തം ഗേഹം നേത്വാ, ന്ഹാപേത്വാ, ഭോജേത്വാ ച, ‘‘ഇമം ഥാലിപാകം യക്ഖസ്സ ദേഹീ’’തി പേസേതി. തം രുക്ഖമൂലം പവിട്ഠമത്തംയേവ യക്ഖോ ഭേരവം അത്തഭാവം നിമ്മിനിത്വാ മൂലകന്ദം വിയ ഖാദതി. യക്ഖാനുഭാവേന കിര മനുസ്സാനം കേസാദീനി ഉപാദായ സകലസരീരം നവനീതപിണ്ഡോ വിയ ഹോതി. യക്ഖസ്സ ഭത്തം ഗാഹാപേത്തും ഗതപുരിസാ തം ദിസ്വാ ഭീതാ യഥാമിത്തം ആരോചേസും. തതോ പഭുതി ‘‘രാജാ ചോരേ ഗഹേത്വാ യക്ഖസ്സ ദേതീ’’തി മനുസ്സാ ചോരകമ്മതോ പടിവിരതാ. തതോ അപരേന സമയേന നവചോരാനം അഭാവേന പുരാണചോരാനഞ്ച പരിക്ഖയേന ബന്ധനാഗാരാനി സുഞ്ഞാനി അഹേസും.

അഥ നഗരഗുത്തികോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ അത്തനോ ധനം നഗരരച്ഛാസു ഛഡ്ഡാപേസി – ‘‘അപ്പേവ നാമ കോചി ലോഭേന ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി. തം പാദേനപി ന കോചി ഛുപി. സോ ചോരേ അലഭന്തോ അമച്ചാനം ആരോചേസി. അമച്ചാ ‘‘കുലപടിപാടിയാ ഏകമേകം ജിണ്ണകം പേസേമ, സോ പകതിയാപി മച്ചുമുഖേ വത്തതീ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘‘അമ്ഹാകം പിതരം, അമ്ഹാകം പിതാമഹം പേസേതീ’തി മനുസ്സാ ഖോഭം കരിസ്സന്തി, മാ വോ ഏതം രുച്ചീ’’തി നിവാരേസി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ദാരകം പേസേമ ഉത്താനസേയ്യകം, തഥാവിധസ്സ ഹി ‘മാതാ മേ പിതാ മേ’തി സിനേഹോ നത്ഥീ’’തി ആഹംസു. രാജാ അനുജാനി. തേ തഥാ അകംസു. നഗരേ ദാരകമാതരോ ച ദാരകേ ഗഹേത്വാ ഗബ്ഭിനിയോ ച പലായിത്വാ പരജനപദേ ദാരകേ സംവഡ്ഢേത്വാ ആനേന്തി. ഏവം സബ്ബാനിപി ദ്വാദസ വസ്സാനി ഗതാനി.

തതോ ഏകദിവസം സകലനഗരം വിചിനിത്വാ ഏകമ്പി ദാരകം അലഭിത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും – ‘‘നത്ഥി, ദേവ, നഗരേ ദാരകോ ഠപേത്വാ അന്തേപുരേ തവ പുത്തം ആളവകകുമാര’’ന്തി. രാജാ ‘‘യഥാ മമ പുത്തോ പിയോ, ഏവം സബ്ബലോകസ്സ, അത്തനാ പന പിയതരം നത്ഥി, ഗച്ഛഥ, തമ്പി ദത്വാ മമ ജീവിതം രക്ഖഥാ’’തി ആഹ. തേന ച സമയേന ആളവകകുമാരസ്സ മാതാ പുത്തം ന്ഹാപേത്വാ, മണ്ഡേത്വാ, ദുകൂലചുമ്ബടകേ കത്വാ, അങ്കേ സയാപേത്വാ, നിസിന്നാ ഹോതി. രാജപുരിസാ രഞ്ഞോ ആണായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിപ്പലപന്തിയാ തസ്സാ സോളസന്നഞ്ച ഇത്ഥിസഹസ്സാനം സദ്ധിം ധാതിയാ തം ആദായ പക്കമിംസു ‘‘സ്വേ യക്ഖഭക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തം ദിവസഞ്ച ഭഗവാ പച്ചൂസസമയേ പച്ചുട്ഠായ ജേതവനമഹാവിഹാരേ ഗന്ധകുടിയം മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ പുന ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ അദ്ദസ ആളവകസ്സ കുമാരസ്സ അനാഗാമിഫലുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയം, യക്ഖസ്സ ച സോതാപത്തിഫലുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയം ദേസനാപരിയോസാനേ ച ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മചക്ഖുപടിലാഭസ്സാതി. തസ്മാ വിഭാതായ രത്തിയാ പുരേഭത്തകിച്ചം കത്വാ അനിട്ഠിതപച്ഛാഭത്തകിച്ചോവ കാളപക്ഖഉപോസഥദിവസേ വത്തമാനേ ഓഗ്ഗതേ സൂരിയേ ഏകകോവ അദുതിയോ പത്തചീവരമാദായ പാദഗമനേനേവ സാവത്ഥിതോ തിംസ യോജനാനി ഗന്ത്വാ തസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനം പാവിസി. തേന വുത്തം ‘‘ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനേ’’തി.

കിം പന ഭഗവാ യസ്മിം നിഗ്രോധേ ആളവകസ്സ ഭവനം, തസ്സ മൂലേ വിഹാസി, ഉദാഹു ഭവനേയേവാതി? വുച്ചതേ – ഭവനേയേവ. യഥേവ ഹി യക്ഖാ അത്തനോ ഭവനം പസ്സന്തി, തഥാ ഭഗവാപി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭവനദ്വാരേ അട്ഠാസി. തദാ ആളവകോ ഹിമവന്തേ യക്ഖസമാഗമം ഗതോ ഹോതി. തതോ ആളവകസ്സ ദ്വാരപാലോ ഗദ്രഭോ നാമ യക്ഖോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, വന്ദിത്വാ – ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഭഗവാ വികാലേ ആഗതോ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ഗദ്രഭ, ആഗതോമ്ഹി. സചേ തേ അഗരു, വിഹരേയ്യാമേകരത്തിം ആളവകസ്സ ഭവനേ’’തി. ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഗരു, അപിച ഖോ സോ യക്ഖോ കക്ഖളോ ഫരുസോ, മാതാപിതൂനമ്പി അഭിവാദനാദീനി ന കരോതി, മാ രുച്ചി ഭഗവതോ ഇധ വാസോ’’തി. ‘‘ജാനാമി, ഗദ്രഭ, തസ്സ കക്ഖളത്തം, ന കോചി മമന്തരായോ ഭവിസ്സതി, സചേ തേ അഗരു, വിഹരേയ്യാമേകരത്തി’’ന്തി.

ദുതിയമ്പി ഗദ്രഭോ യക്ഖോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഗ്ഗിതത്തകപാലസദിസോ, ഭന്തേ, ആളവകോ, ‘മാതാപിതരോ’തി വാ ‘സമണബ്രാഹ്മണാ’തി വാ ‘ധമ്മോ’തി വാ ന ജാനാതി, ഇധാഗതാനം ചിത്തക്ഖേപമ്പി കരോതി, ഹദയമ്പി ഫാലേതി, പാദേപി ഗഹേത്വാ പരസമുദ്ദേ വാ പരചക്കവാളേ വാ ഖിപതീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ജാനാമി, ഗദ്രഭ, സചേ തേ അഗരു, വിഹരേയ്യാമേകരത്തി’’ന്തി. തതിയമ്പി ഗദ്രഭോ യക്ഖോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഗ്ഗിതത്തകപാലസദിസോ, ഭന്തേ, ആളവകോ, ‘മാതാപിതരോ’തി വാ ‘സമണബ്രാഹ്മണാ’തി വാ ‘ധമ്മോ’തി വാ ന ജാനാതി, ഇധാഗതാനം ചിത്തക്ഖേപമ്പി കരോതി, ഹദയമ്പി ഫാലേതി, പാദേപി ഗഹേത്വാ പരസമുദ്ദേ വാ പരചക്കവാളേ വാ ഖിപതീ’’തി. തതിയമ്പി ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ജാനാമി, ഗദ്രഭ, സചേ തേ അഗരു, വിഹരേയ്യാമേകരത്തി’’ന്തി. ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഗരു, അപിച ഖോ സോ യക്ഖോ അത്തനോ അനാരോചേത്വാ അനുജാനന്തം മം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, ആരോചേമി, ഭന്തേ, തസ്സാ’’തി. ‘‘യഥാസുഖം, ഗദ്രഭ, ആരോചേഹീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ത്വമേവ ജാനാഹീ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഹിമവന്താഭിമുഖോ പക്കാമി. ഭവനദ്വാരമ്പി സയമേവ ഭഗവതോ വിവരമദാസി. ഭഗവാ അന്തോഭവനം പവിസിത്വാ യത്ഥ അഭിലക്ഖിതേസു മങ്ഗലദിവസാദീസു നിസീദിത്വാ ആളവകോ സിരിം അനുഭോതി, തസ്മിംയേവ ദിബ്ബരതനപല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണാഭം മുഞ്ചി. തം ദിസ്വാ യക്ഖസ്സ ഇത്ഥിയോ ആഗന്ത്വാ, ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ, സമ്പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. ഭഗവാ ‘‘പുബ്ബേ തുമ്ഹേ ദാനം ദത്വാ, സീലം സമാദിയിത്വാ, പൂജനേയ്യം പൂജേത്വാ, ഇമം സമ്പത്തിം പത്താ, ഇദാനിപി തഥേവ കരോഥ, മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഇസ്സാമച്ഛരിയാഭിഭൂതാ വിഹരഥാ’’തിആദിനാ നയേന താസം പകിണ്ണകധമ്മകഥം കഥേസി. താ ച ഭഗവതോ മധുരനിഗ്ഘോസം സുത്വാ, സാധുകാരസഹസ്സാനി ദത്വാ, ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസുയേവ. ഗദ്രഭോപി ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ ആളവകസ്സ ആരോചേസി – ‘‘യഗ്ഘേ, മാരിസ, ജാനേയ്യാസി, വിമാനേ തേ ഭഗവാ നിസിന്നോ’’തി. സോ ഗദ്രഭസ്സ സഞ്ഞമകാസി ‘‘തുണ്ഹീ ഹോഹി, ഗന്ത്വാ കത്തബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി. പുരിസമാനേന കിര ലജ്ജിതോ അഹോസി, തസ്മാ ‘‘മാ കോചി പരിസമജ്ഝേ സുണേയ്യാ’’തി വാരേസി.

തദാ സാതാഗിരഹേമവതാ ഭഗവന്തം ജേതവനേയേവ വന്ദിത്വാ ‘‘യക്ഖസമാഗമം ഗമിസ്സാമാ’’തി സപരിവാരാ നാനായാനേഹി ആകാസേന ഗച്ഛന്തി. ആകാസേ ച യക്ഖാനം ന സബ്ബത്ഥ മഗ്ഗോ അത്ഥി, ആകാസട്ഠാനി വിമാനാനി പരിഹരിത്വാ മഗ്ഗട്ഠാനേനേവ മഗ്ഗോ ഹോതി. ആളവകസ്സ പന വിമാനം ഭൂമട്ഠം സുഗുത്തം പാകാരപരിക്ഖിത്തം സുസംവിഹിതദ്വാരട്ടാലകഗോപുരം, ഉപരി കംസജാലസഞ്ഛന്നം മഞ്ജൂസസദിസം തിയോജനം ഉബ്ബേധേന. തസ്സ ഉപരി മഗ്ഗോ ഹോതി. തേ തം പദേസമാഗമ്മ ഗന്തും അസമത്ഥാ അഹേസും. ബുദ്ധാനഞ്ഹി നിസിന്നോകാസസ്സ ഉപരിഭാഗേന യാവ ഭവഗ്ഗാ, താവ കോചി ഗന്തും അസമത്ഥോ. തേ ‘‘കിമിദ’’ന്തി ആവജ്ജേത്വാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ആകാസേ ഖിത്തലേഡ്ഡു വിയ ഓരുയ്ഹ വന്ദിത്വാ, ധമ്മം സുത്വാ, പദക്ഖിണം കത്വാ ‘‘യക്ഖസമാഗമം ഗച്ഛാമ ഭഗവാ’’തി തീണി വത്ഥൂനി പസംസന്താ യക്ഖസമാഗമം അഗമംസു. ആളവകോ തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇധ നിസീദഥാ’’തി പടിക്കമ്മ ഓകാസമദാസി. തേ ആളവകസ്സ നിവേദേസും ‘‘ലാഭാ തേ, ആളവക, യസ്സ തേ ഭവനേ ഭഗവാ വിഹരതി, ഗച്ഛാവുസോ ഭഗവന്തം പയിരുപാസസ്സൂ’’തി. ഏവം ഭഗവാ ഭവനേയേവ വിഹാസി, ന യസ്മിം നിഗ്രോധേ ആളവകസ്സ ഭവനം, തസ്സ മൂലേതി. തേന വുത്തം ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ ആളവിയം വിഹരതി ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനേ’’തി.

അഥ ഖോ ആളവകോ…പേ… ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘നിക്ഖമ സമണാ’’തി. ‘‘കസ്മാ പനായം ഏതദവോചാ’’തി? വുച്ചതേ – രോസേതുകാമതായ. തത്രേവം ആദിതോ പഭുതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ – അയഞ്ഹി യസ്മാ അസ്സദ്ധസ്സ സദ്ധാകഥാ ദുക്കഥാ ഹോതി ദുസ്സീലാദീനം സീലാദികഥാ വിയ, തസ്മാ തേസം യക്ഖാനം സന്തികാ ഭഗവതോ പസംസം സുത്വാ ഏവ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തലോണസക്ഖരാ വിയ അബ്ഭന്തരകോപേന തടതടായമാനഹദയോ ഹുത്വാ ‘‘കോ സോ ഭഗവാ നാമ, യോ മമ ഭവനം പവിട്ഠോ’’തി ആഹ. തേ ആഹംസു – ‘‘ന ത്വം, ആവുസോ, ജാനാസി ഭഗവന്തം അമ്ഹാകം സത്ഥാരം, യോ തുസിതഭവനേ ഠിതോ പഞ്ച മഹാവിലോകനാനി വിലോകേത്വാ’’തിആദിനാ നയേന യാവ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനം കഥേന്താ പടിസന്ധിആദിനാ ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി വത്വാ ‘‘ഇമാനിപി ത്വം, ആവുസോ, അച്ഛരിയാനി നാദ്ദസാ’’തി ചോദേസും. സോ ദിസ്വാപി കോധവസേന ‘‘നാദ്ദസ’’ന്തി ആഹ. ആവുസോ ആളവക പസ്സേയ്യാസി വാ ത്വം, ന വാ, കോ തയാ അത്ഥോ പസ്സതാ വാ അപസ്സതാ വാ, കിം ത്വം കരിസ്സസി അമ്ഹാകം സത്ഥുനോ, യോ ത്വം തം ഉപനിധായ ചലക്കകുധമഹാഉസഭസമീപേ തദഹുജാതവച്ഛകോ വിയ, തിധാപഭിന്നമത്തവാരണസമീപേ ഭിങ്കപോതകോ വിയ, ഭാസുരവിലമ്ബകേസരഉപസോഭിതക്ഖന്ധസ്സ മിഗരഞ്ഞോ സമീപേ ജരസിങ്ഗാലോ വിയ, ദിയഡ്ഢയോജനസതപ്പവഡ്ഢകായസുപണ്ണരാജസമീപേ ഛിന്നപക്ഖകാകപോതകോ വിയ ഖായസി, ഗച്ഛ യം തേ കരണീയം, തം കരോഹീതി. ഏവം വുത്തേ കുദ്ധോ ആളവകോ ഉട്ഠഹിത്വാ മനോസിലാതലേ വാമപാദേന ഠത്വാ ‘‘പസ്സഥ ദാനി തുമ്ഹാകം വാ സത്ഥാ മഹാനുഭാവോ, അഹം വാ’’തി ദക്ഖിണപാദേന സട്ഠിയോജനമത്തം കേലാസപബ്ബതകൂടം അക്കമി, തം അയോകൂടപഹടോ നിദ്ധന്തഅയോപിണ്ഡോ വിയ പപടികായോ മുഞ്ചി. സോ തത്ര ഠത്വാ ‘‘അഹം ആളവകോ’’തി ഘോസേസി, സകലജമ്ബുദീപം സദ്ദോ ഫരി.

ചത്താരോ കിര സദ്ദാ സകലജമ്ബുദീപേ സുയ്യിംസു – യഞ്ച പുണ്ണകോ യക്ഖസേനാപതി ധനഞ്ചയകോരബ്യരാജാനം ജൂതേ ജിനിത്വാ അപ്ഫോടേത്വാ ‘‘അഹം ജിനി’’ന്തി ഉഗ്ഘോസേസി, യഞ്ച സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പരിഹായമാനേ വിസ്സകമ്മം ദേവപുത്തം സുനഖം കാരേത്വാ ‘‘അഹം പാപഭിക്ഖൂ ച പാപഭിക്ഖുനിയോ ച ഉപാസകേ ച ഉപാസികായോ ച സബ്ബേവ അധമ്മവാദിനോ ഖാദാമീ’’തി ഉഗ്ഘോസാപേസി, യഞ്ച കുസജാതകേ പഭാവതിഹേതു സത്തഹി രാജൂഹി നഗരേ ഉപരുദ്ധേ പഭാവതിം അത്തനാ സഹ ഹത്ഥിക്ഖന്ധം ആരോപേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ ‘‘അഹം സീഹസ്സരകുസമഹാരാജാ’’തി മഹാപുരിസോ ഉഗ്ഘോസേസി, യഞ്ച ആളവകോ കേലാസമുദ്ധനി ഠത്വാ ‘‘അഹം ആളവകോ’’തി. തദാ ഹി സകലജമ്ബുദീപേ ദ്വാരേ ദ്വാരേ ഠത്വാ ഉഗ്ഘോസിതസദിസം അഹോസി, തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതോ ച ഹിമവാപി സങ്കമ്പി യക്ഖസ്സ ആനുഭാവേന.

സോ വാതമണ്ഡലം സമുട്ഠാപേസി – ‘‘ഏതേനേവ സമണം പലാപേസ്സാമീ’’തി. തേ പുരത്ഥിമാദിഭേദാ വാതാ സമുട്ഠഹിത്വാ അഡ്ഢയോജനയോജനദ്വിയോജനതിയോജനപ്പമാണാനി പബ്ബതകൂടാനി പദാലേത്വാ വനഗച്ഛരുക്ഖാദീനി ഉമ്മൂലേത്വാ ആളവീനഗരം പക്ഖന്താ ജിണ്ണഹത്ഥിസാലാദീനി ചുണ്ണേന്താ ഛദനിട്ഠകാ ആകാസേ ഭമേന്താ. ഭഗവാ ‘‘മാ കസ്സചി ഉപരോധോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. തേ വാതാ ദസബലം പത്വാ ചീവരകണ്ണമത്തമ്പി ചാലേതും നാസക്ഖിംസു. തതോ മഹാവസ്സം സമുട്ഠാപേസി ‘‘ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സമണം മാരേസ്സാമീ’’തി. തസ്സാനുഭാവേന ഉപരൂപരി സതപടലസഹസ്സപടലാദിഭേദാ വലാഹകാ ഉട്ഠഹിത്വാ വസ്സിംസു, വുട്ഠിധാരാവേഗേന പഥവീ ഛിദ്ദാ അഹോസി, വനരുക്ഖാദീനം ഉപരി മഹോഘോ ആഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ ചീവരേ ഉസ്സാവബിന്ദുമത്തമ്പി തേമേതും നാസക്ഖി. തതോ പാസാണവസ്സം സമുട്ഠാപേസി, മഹന്താനി മഹന്താനി പബ്ബതകൂടാനി ധൂമായന്താനി പജ്ജലന്താനി ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലം പത്വാ ദിബ്ബമാലാഗുളാനി സമ്പജ്ജിംസു. തതോ പഹരണവസ്സം സമുട്ഠാപേസി, ഏകതോധാരാഉഭതോധാരാ അസിസത്തിഖുരപ്പാദയോ ധൂമായന്താ പജ്ജലന്താ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലം പത്വാ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി അഹേസും. തതോ അങ്ഗാരവസ്സം സമുട്ഠാപേസി, കിംസുകവണ്ണാ അങ്ഗാരാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദമൂലേ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി ഹുത്വാ വികിരിംസു. തതോ കുക്കുലവസ്സം സമുട്ഠാപേസി, അച്ചുണ്ഹോ കുക്കുലോ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദമൂലേ ചന്ദനചുണ്ണം ഹുത്വാ നിപതി. തതോ വാലുകാവസ്സം സമുട്ഠാപേസി, അതിസുഖുമാ വാലുകാ ധൂമായന്താ പജ്ജലന്താ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദമൂലേ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി ഹുത്വാ നിപതിംസു. തതോ കലലവസ്സം സമുട്ഠാപേസി, തം കലലവസ്സം ധൂമായന്തം പജ്ജലന്തം ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദമൂലേ ദിബ്ബഗന്ധം ഹുത്വാ നിപതി. തതോ അന്ധകാരം സമുട്ഠാപേസി ‘‘ഭിംസേത്വാ സമണം പലാപേസ്സാമീ’’തി. തം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതന്ധകാരസദിസം ഹുത്വാ ദസബലം പത്വാ സൂരിയപ്പഭാവിഹതമിവന്ധകാരം അന്തരധായി.

ഏവം യക്ഖോ ഇമാഹി നവഹി വാതവസ്സപാസാണപഹരണങ്ഗാരകുക്കുലവാലുകകലലന്ധകാരവുട്ഠീഹി ഭഗവന്തം പലാപേതും അസക്കോന്തോ നാനാവിധപഹരണഹത്ഥായ അനേകപ്പകാരരൂപഭൂതഗണസമാകുലായ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ സയമേവ ഭഗവന്തം അഭിഗതോ. തേ ഭൂതഗണാ അനേകപ്പകാരേ വികാരേ കത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ഹനഥാ’’തി ഭഗവതോ ഉപരി ആഗച്ഛന്താ വിയ ഹോന്തി, അപിച തേ നിദ്ധന്തലോഹപിണ്ഡം വിയ മക്ഖികാ, ഭഗവന്തം അല്ലീയിതും അസമത്ഥാ ഏവം അഹേസും. ഏവം സന്തേപി യഥാ ബോധിമണ്ഡേ മാരോ ആഗതവേലായമേവ നിവത്തോ, തഥാ അനിവത്തിത്വാ ഉപഡ്ഢരത്തിമത്തം ബ്യാകുലമകംസു. ഏവം ഉപഡ്ഢരത്തിമത്തം അനേകപ്പകാരവിഭിംസനദസ്സനേനപി ഭഗവന്തം ചാലേതുമസക്കോന്തോ ആളവകോ ചിന്തേസി – ‘‘യംനൂനാഹം കേനചി അജേയ്യം ദുസ്സാവുധം മുഞ്ചേയ്യ’’ന്തി.

ചത്താരി കിര ആവുധാനി ലോകേ സേട്ഠാനി – സക്കസ്സ വജിരാവുധം, വേസ്സവണസ്സ ഗദാവുധം, യമസ്സ നയനാവുധം, ആളവകസ്സ ദുസ്സാവുധന്തി. യദി ഹി സക്കോ കുദ്ധോ വജിരാവുധം സിനേരുമത്ഥകേ പഹരേയ്യ അട്ഠസട്ഠിസഹസ്സാധികയോജനസതസഹസ്സം സിനേരും വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഹേട്ഠതോ ഗച്ഛേയ്യ. വേസ്സവണസ്സ പുഥുജ്ജനകാലേ വിസ്സജ്ജിതഗദാ ബഹൂനം യക്ഖസഹസ്സാനം സീസം പാതേത്വാ പുന ഹത്ഥപാസം ആഗന്ത്വാ തിട്ഠതി. യമേന കുദ്ധേന നയനാവുധേന ഓലോകിതമത്തേ അനേകാനി കുമ്ഭണ്ഡസഹസ്സാനി തത്തകപാലേ തിലാ വിയ വിപ്ഫുരന്താനി വിനസ്സന്തി. ആളവകോ കുദ്ധോ സചേ ആകാസേ ദുസ്സാവുധം മുഞ്ചേയ്യ, ദ്വാദസ വസ്സാനി ദേവോ ന വസ്സേയ്യ. സചേ പഥവിയം മുഞ്ചേയ്യ, സബ്ബരുക്ഖതിണാദീനി സുസ്സിത്വാ ദ്വാദസവസ്സന്തരം ന പുന രുഹേയ്യും. സചേ സമുദ്ദേ മുഞ്ചേയ്യ, തത്തകപാലേ ഉദകബിന്ദു വിയ സബ്ബമുദകം സുസ്സേയ്യ. സചേ സിനേരുസദിസേപി പബ്ബതേ മുഞ്ചേയ്യ, ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ഹുത്വാ വികിരേയ്യ. സോ ഏവം മഹാനുഭാവം ദുസ്സാവുധം ഉത്തരീയകതം മുഞ്ചിത്വാ അഗ്ഗഹേസി. യേഭുയ്യേന ദസസഹസ്സിലോകധാതുദേവതാ വേഗേന സന്നിപതിംസു – ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ആളവകം ദമേസ്സതി, തത്ഥ ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി. യുദ്ധദസ്സനകാമാപി ദേവതാ സന്നിപതിംസു. ഏവം സകലമ്പി ആകാസം ദേവതാഹി പുരിപുണ്ണമഹോസി.

അഥ ആളവകോ ഭഗവതോ സമീപേ ഉപരൂപരി വിചരിത്വാ വത്ഥാവുധം മുഞ്ചി. തം അസനിവിചക്കം വിയ ആകാസേ ഭേരവസദ്ദം കരോന്തം ധൂമായന്തം പജ്ജലന്തം ഭഗവന്തം പത്വാ യക്ഖസ്സ മാനമദ്ദനത്ഥം പാദമുഞ്ഛനചോളകം ഹുത്വാ പാദമൂലേ നിപതി. ആളവകോ തം ദിസ്വാ ഛിന്നവിസാണോ വിയ ഉസഭോ, ഉദ്ധടദാഠോ വിയ സപ്പോ, നിത്തേജോ നിമ്മദോ നിപതിതമാനദ്ധജോ ഹുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ദുസ്സാവുധമ്പി സമണം നഭിഭോസി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? ഇദം കാരണം, മേത്താവിഹാരയുത്തോ സമണോ, ഹന്ദ നം രോസേത്വാ മേത്തായ വിയോജേമീതി. ഇമിനാ സമ്ബന്ധേനേതം വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആളവകോ യക്ഖോ യേന ഭഗവാ…പേ… നിക്ഖമ സമണാ’’തി. തത്രായമധിപ്പായോ – കസ്മാ മയാ അനനുഞ്ഞാതോ മമ ഭവനം പവിസിത്വാ ഘരസാമികോ വിയ ഇത്ഥാഗാരസ്സ മജ്ഝേ നിസിന്നോസി, നനു അയുത്തമേതം സമണസ്സ യദിദം അദിന്നപടിഭോഗോ ഇത്ഥിസംസഗ്ഗോ ച, തസ്മാ യദി ത്വം സമണധമ്മേ ഠിതോ, നിക്ഖമ സമണാതി. ഏകേ പന ‘‘ഏതാനി അഞ്ഞാനി ച ഫരുസവചനാനി വത്വാ ഏവായം ഏതദവോചാ’’തി ഭണന്തി.

അഥ ഭഗവാ ‘‘യസ്മാ ഥദ്ധോ പടിഥദ്ധഭാവേന വിനേതും ന സക്കാ, സോ ഹി പടിഥദ്ധഭാവേ കരിയമാനേ സേയ്യഥാപി ചണ്ഡസ്സ കുക്കുരസ്സ നാസായ പിത്തം ഭിന്ദേയ്യ, സോ ഭിയ്യോസോ മത്തായ ചണ്ഡതരോ അസ്സ, ഏവം ഥദ്ധതരോ ഹോതി, മുദുനാ പന സോ സക്കാ വിനേതു’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘സാധാവുസോ’’തി പിയവചനേന തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ നിക്ഖമി. തേന വുത്തം ‘‘സാധാവുസോതി ഭഗവാ നിക്ഖമീ’’തി.

തതോ ആളവകോ ‘‘സുവചോ വതായം സമണോ ഏകവചനേനേവ നിക്ഖന്തോ, ഏവം നാമ നിക്ഖമേതും സുഖം സമണം അകാരണേനേവാഹം സകലരത്തിം യുദ്ധേന അബ്ഭുയ്യാസി’’ന്തി മുദുചിത്തോ ഹുത്വാ പുന ചിന്തേസി ‘‘ഇദാനിപി ന സക്കാ ജാനിതും, കിം നു ഖോ സുവചതായ നിക്ഖന്തോ, ഉദാഹു കോധേന, ഹന്ദ നം വീമംസാമീ’’തി. തതോ ‘‘പവിസ സമണാ’’തി ആഹ. അഥ ‘‘സുവചോ’’തി മുദുഭൂതചിത്തവവത്ഥാനകരണത്ഥം പുനപി പിയവചനം വദന്തോ സാധാവുസോതി ഭഗവാ പാവിസി. ആളവകോ പുനപ്പുനം തമേവ സുവചഭാവം വീമംസന്തോ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി ‘‘നിക്ഖമ പവിസാ’’തി ആഹ. ഭഗവാപി തഥാ അകാസി. യദി ന കരേയ്യ, പകതിയാപി ഥദ്ധയക്ഖസ്സ ചിത്തം ഥദ്ധതരം ഹുത്വാ ധമ്മകഥായ ഭാജനം ന ഭവേയ്യ. തസ്മാ യഥാ നാമ മാതാ രോദന്തം പുത്തകം യം സോ ഇച്ഛതി, തം ദത്വാ വാ കത്വാ വാ സഞ്ഞാപേതി, തഥാ ഭഗവാ കിലേസരോദനേന രോദന്തം യക്ഖം സഞ്ഞാപേതും യം സോ ഭണതി, തം അകാസി. യഥാ ച ധാതീ ഥഞ്ഞം അപിവന്തം ദാരകം കിഞ്ചി ദത്വാ ഉപലാളേത്വാ പായേതി, തഥാ ഭഗവാ യക്ഖം ലോകുത്തരധമ്മഖീരം പായേതും തസ്സ പത്ഥിതവചനകരണേന ഉപലാളേന്തോ ഏവമകാസി. യഥാ ച പുരിസോ ലാബുമ്ഹി ചതുമധുരം പൂരേതുകാമോ തസ്സബ്ഭന്തരം സോധേതി, ഏവം ഭഗവാ യക്ഖസ്സ ചിത്തേ ലോകുത്തരചതുമധുരം പൂരേതുകാമോ തസ്സ അബ്ഭന്തരേ കോധമലം സോധേതും യാവ തതിയം നിക്ഖമനപവേസനം അകാസി.

അഥ ആളവകോ ‘‘സുവചോ അയം സമണോ, ‘നിക്ഖമാ’തി വുത്തോ നിക്ഖമതി, ‘പവിസാ’തി വുത്തോ പവിസതി, യംനൂനാഹം ഇമം സമണം ഏവമേവം സകലരത്തിം കിലമേത്വാ, പാദേ ഗഹേത്വാ, പാരഗങ്ഗായ ഖിപേയ്യ’’ന്തി പാപകം ചിതം ഉപ്പാദേത്വാ ചതുത്ഥവാരം ആഹ – ‘‘നിക്ഖമ സമണാ’’തി. തം ഞത്വാ ഭഗവാ ‘‘ന ഖ്വാഹം ത’’ന്തി ആഹ. ‘‘ഏവം വുത്തേ തദുത്തരിം കരണീയം പരിയേസമാനോ പഞ്ഹം പുച്ഛിതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതി, തം ധമ്മകഥായ മുഖം ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ന ഖ്വാഹം ത’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ നഇതി പടിക്ഖേപേ, ഖോഇതി അവധാരണേ. അഹന്തി അത്തനിദസ്സനം, ന്തി ഹേതുവചനം. തേനേത്ഥ ‘‘യസ്മാ ത്വം ഏവം ചിന്തേസി, തസ്മാ അഹം ആവുസോ നേവ നിക്ഖമിസ്സാമി, യം തേ കരണീയം, തം കരോഹീ’’തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

തതോ ആളവകോ യസ്മാ പുബ്ബേപി ആകാസേനാഗമനവേലായം ‘‘കിം നു ഖോ, ഏതം സുവണ്ണവിമാനം, ഉദാഹു രജതമണിവിമാനാനം അഞ്ഞതരം, ഹന്ദ നം പസ്സാമാ’’തി ഏവം അത്തനോ വിമാനം ആഗതേ ഇദ്ധിമന്തേ താപസപരിബ്ബാജകേ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതുമസക്കോന്തേ ചിത്തക്ഖേപാദീഹി വിഹേഠേതി. കഥം? അമനുസ്സാ ഹി ഭിംസനകരൂപദസ്സനേന വാ ഹദയവത്ഥുപരിമദ്ദനേന വാതി ദ്വീഹാകാരേഹി ചിത്തക്ഖേപം കരോന്തി. അയം പന യസ്മാ ‘‘ഇദ്ധിമന്തോ ഭിംസനകരൂപദസ്സനേന ന തസന്തീ’’തി ഞത്വാ അത്തനോ ഇദ്ധിപ്പഭാവേന സുഖുമത്തഭാവം നിമ്മിനിത്വാ, തേസം അന്തോ പവിസിത്വാ ഹദയവത്ഥും പരിമദ്ദതി, തതോ ചിത്തസന്തതി ന സണ്ഠാതി, തസ്സാ അസണ്ഠമാനായ ഉമ്മത്തകാ ഹോന്തി ഖിത്തചിത്താ. ഏവം ഖിത്തചിത്താനം ഏതേസം ഉരമ്പി ഫാലേതി, പാദേപി നേ ഗഹേത്വാ പാരഗങ്ഗായ ഖിപതി ‘‘മാസ്സു മേ പുന ഏവരൂപാ ഭവനമാഗമിംസൂ’’തി, തസ്മാ തേ പഞ്ഹേ സരിത്വാ ‘‘യംനൂനാഹം ഇമം സമണം ഇദാനി ഏവം വിഹേഠേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ആഹ ‘‘പഞ്ഹം തം സമണാ’’തിആദി.

കുതോ പനസ്സ തേ പഞ്ഹാതി? തസ്സ കിര മാതാപിതരോ കസ്സപം ഭഗവന്തം പയിരുപാസിത്വാ അട്ഠ പഞ്ഹേ സവിസ്സജ്ജനേ ഉഗ്ഗഹേസും. തേ ദഹരകാലേ ആളവകം പരിയാപുണാപേസും. സോ കാലച്ചയേന വിസ്സജ്ജനം സമ്മുസ്സി. തതോ ‘‘ഇമേ പഞ്ഹാപി മാ വിനസ്സന്തൂ’’തി സുവണ്ണപട്ടേ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന ലിഖാപേത്വാ വിമാനേ നിക്ഖിപി. ഏവമേതേ ബുദ്ധപഞ്ഹാ ബുദ്ധവിസയാ ഏവ ഹോന്തി. ഭഗവാ തം സുത്വാ യസ്മാ ബുദ്ധാനം പരിച്ചത്തലാഭന്തരായോ വാ ജീവിതന്തരായോ വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണബ്യാമപ്പഭാനം പടിഘാതോ വാ ന സക്കാ കേനചി കാതും, തസ്മാ തം ലോകേ അസാധാരണം ബുദ്ധാനുഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ഖ്വാഹം തം, ആവുസോ, പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ’’തി.

തത്ഥ ‘‘സദേവകവചനേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണ’’ന്തിആദിനാ നയേന ഏതേസം പദാനം അത്ഥമത്തദസ്സനേന സങ്ഖേപോ വുത്തോ, ന അനുസന്ധിയോജനാക്കമേന വിത്ഥാരോ. സ്വായം വുച്ചതി – സദേവകവചനേന ഹി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ സബ്ബദേവേസു ഗഹിതേസുപി യേസം തത്ഥ സന്നിപതിതേ ദേവഗണേ വിമതി അഹോസി ‘‘മാരോ മഹാനുഭാവോ ഛകാമാവചരിസ്സരോ വസവത്തീ പച്ചനീകസാതോ ധമ്മദേസ്സീ കുരുരകമ്മന്തോ, കിം നു ഖോ, സോപിസ്സ ചിത്തക്ഖേപാദീനി ന കരേയ്യാ’’തി, തേസം വിമതിപടിബാഹനത്ഥം ‘‘സമാരകേ’’തി ആഹ. തതോ യേസം അഹോസി – ‘‘ബ്രഹ്മാ മഹാനുഭാവോ ഏകങ്ഗുലിയാ ഏകചക്കവാളസഹസ്സേ ആലോകം കരോതി, ദ്വീഹി…പേ… ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു, അനുത്തരഞ്ച ഝാനസമാപത്തിസുഖം പടിസംവേദേതി, കിം സോപി ന കരേയ്യാ’’തി, തേസം വിമതിപടിബാഹനത്ഥം ‘‘സബ്രഹ്മകേ’’തി ആഹ. അഥ യേസം അഹോസി ‘‘പുഥു സമണബ്രാഹ്മണാ സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികാ പച്ചാമിത്താ മന്താദിബലസമന്നാഗതാ, കിം തേപി ന കരേയ്യു’’ന്തി, തേസം വിമതിപടിബാഹനത്ഥം ‘‘സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായാ’’തി ആഹ. ഏവം ഉക്കട്ഠട്ഠാനേസു കസ്സചി അഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സദേവമനുസ്സായാതി വചനേന സമ്മുതിദേവേ അവസേസമനുസ്സേ ച ഉപാദായ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേനേവ സേസസത്തലോകേപി കസ്സചി അഭാവം ദസ്സേസീതി ഏവമേത്ഥ അനുസന്ധിയോജനാക്കമോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം ഭഗവാ തസ്സ ബാധനചിത്തം പടിസേധേത്വാ പഞ്ഹപുച്ഛനേ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ആഹ ‘‘അപിച ത്വം, ആവുസോ, പുച്ഛ യദാകങ്ഖസീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – പുച്ഛ, യദി ആകങ്ഖസി, ന മേ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ ഭാരോ അത്ഥി. അഥ വാ ‘‘പുച്ഛ യം ആകങ്ഖസി, തേ സബ്ബം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി അസാധാരണം പച്ചേകബുദ്ധഅഗ്ഗസാവകമഹാസാവകേഹി. തേ ഹി ‘‘പുച്ഛാവുസോ സുത്വാ വേദിസ്സാമാ’’തി വദന്തി. ബുദ്ധാ പന ‘‘പുച്ഛാവുസോ യദാകങ്ഖസീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩൭, ൨൪൬) വാ,

‘‘പുച്ഛ വാസവ മം പഞ്ഹം, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസീ’’തി വാ. (ദീ. നി. ൨.൩൫൬);

‘‘ബാവരിസ്സ ച തുയ്ഹം വാ, സബ്ബേസം സബ്ബസംസയം;

കതാവകാസാ പുച്ഛവ്ഹോ, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛഥാ’’തി വാ. (സു. നി. ൧൦൩൬) –

ഏവമാദിനാ നയേന ദേവമനുസ്സാനം സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേന്തി. അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം ഭഗവാ ബുദ്ധഭൂമിം പത്വാ ഏവം പവാരണം പവാരേയ്യ, യോ ബോധിസത്തഭൂമിയം പദേസഞാണേ വത്തമാനോപി –

‘‘കോണ്ഡഞ്ഞ പഞ്ഹാനി വിയാകരോഹി, യാചന്തി തം ഇസയോ സാധുരൂപാ;

കോണ്ഡഞ്ഞ ഏസോ മനുജേസു ധമ്മോ, യം വുദ്ധമാഗച്ഛതി ഏസ ഭാരോ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൬൦) –

ഏവം ഇസീഹി യാചിതോ –

‘‘കതാവകാസാ പുച്ഛന്തു ഭോന്തോ, യം കിഞ്ചി പഞ്ഹം മനസാഭിപത്ഥിതം;

അഹഞ്ഹി തം തം വോ വിയാകരിസ്സം, ഞത്വാ സയം ലോകമിമം പരഞ്ചാ’’തി. –

ഏവം സരഭങ്ഗകാലേ സമ്ഭവജാതകേ ച സകലജമ്ബുദീപേ തിക്ഖത്തും വിചരിത്വാ പഞ്ഹാനം അന്തകരം അദിസ്വാ ജാതിയാ സത്തവസ്സികോ രഥികായ പംസുകീളികം കീളന്തോ സുചിരതേന ബ്രാഹ്മണേന പുട്ഠോ –

‘‘തഗ്ഘ തേ അഹമക്ഖിസ്സം, യഥാപി കുസലോ തഥാ;

രാജാ ച ഖോ നം ജാനാതി, യദി കാഹതി വാ ന വാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൬.൧൭൨) –

ഏവം സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി. ഏവം ഭഗവതാ ആളവകസ്സ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണായ പവാരിതായ അഥ ഖോ ആളവകോ യക്ഖോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി ‘‘കിം സൂധ വിത്ത’’ന്തി.

൧൮൩. തത്ഥ കിന്തി പുച്ഛാവചനം. സൂതി പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. വിത്തന്തി വിദതി, പീതിം കരോതീതി വിത്തം, ധനസ്സേതം അധിവചനം. സുചിണ്ണന്തി സുകതം. സുഖന്തി കായികചേതസികം സാതം. ആവഹാതീതി ആവഹതി, ആനേതി, ദേതി, അപ്പേതീതി വുത്തം ഹോതി ഹവേതി ദള്ഹത്ഥേ നിപാതോ. സാദുതരന്തി അതിസയേന സാദും. ‘‘സാധുതര’’ന്തിപി പാഠോ. രസാനന്തി രസസഞ്ഞിതാനം ധമ്മാനം. കഥന്തി കേന പകാരേന, കഥംജീവിനോ ജീവിതം കഥംജീവിജീവിതം, ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം പന സാനുനാസികം വുച്ചതി. ‘‘കഥംജീവിം ജീവത’’ന്തി വാ പാഠോ. തസ്സ ജീവന്താനം കഥംജീവിന്തി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ. ഏവമിമായ ഗാഥായ ‘‘കിം സു ഇധ ലോകേ പുരിസസ്സ വിത്തം സേട്ഠം, കിം സു സുചിണ്ണം സുഖമാവഹാതി, കിം രസാനം സാദുതരം, കഥംജീവിനോ ജീവിതം സേട്ഠമാഹൂ’’തി ഇമേ ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛി.

൧൮൪. അഥസ്സ ഭഗവാ കസ്സപദസബലേന വിസ്സജ്ജിതനയേനേവ വിസ്സജ്ജേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ ‘‘സദ്ധീധ വിത്ത’’ന്തി. തത്ഥ യഥാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദി വിത്തം ഉപഭോഗപരിഭോഗസുഖം ആവഹതി, ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖം പടിബാഹതി, ദാലിദ്ദിയം വൂപസമേതി, മുത്താദിരതനപടിലാഭഹേതു ഹോതി, ലോകസന്ഥുതിഞ്ച ആവഹതി, ഏവം ലോകിയലോകുത്തരാ സദ്ധാപി യഥാസമ്ഭവം ലോകിയലോകുത്തരവിപാകസുഖമാവഹതി, സദ്ധാധുരേന പടിപന്നാനം ജാതിജരാദിദുക്ഖം പടിബാഹതി, ഗുണദാലിദ്ദിയം വൂപസമേതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദിരതനപടിലാഭഹേതു ഹോതി.

‘‘സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, യസോ ഭോഗസമപ്പിതോ;

യം യം പദേസം ഭജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ പൂജിതോ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൩) –

വചനതോ ലോകസന്ഥുതിഞ്ച ആവഹതീതി കത്വാ ‘‘വിത്ത’’ന്തി വുത്താ. യസ്മാ പനേതം സദ്ധാവിത്തം അനുഗാമികം അനഞ്ഞസാധാരണം സബ്ബസമ്പത്തിഹേതു, ലോകിയസ്സ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിവിത്തസ്സാപി നിദാനം. സദ്ധോയേവ ഹി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ വിത്തം അധിഗച്ഛതി, അസ്സദ്ധസ്സ പന വിത്തം യാവദേവ അനത്ഥായ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സേട്ഠ’’ന്തി വുത്തം. പുരിസസ്സാതി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദദേസനാ; തസ്മാ ന കേവലം പുരിസസ്സ, ഇത്ഥിആദീനമ്പി സദ്ധാവിത്തമേവ സേട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം.

ധമ്മോതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മോ, ദാനസീലഭാവനാധമ്മോ വാ. സുചിണ്ണോതി സുകതോ സുചരിതോ. സുഖമാവഹാതീതി സോണസേട്ഠിപുത്തരട്ഠപാലാദീനം വിയ മനുസ്സസുഖം, സക്കാദീനം വിയ ദിബ്ബസുഖം, പരിയോസാനേ ച മഹാപദുമാദീനം വിയ നിബ്ബാനസുഖഞ്ച ആവഹതീതി.

സച്ചന്തി അയം സച്ചസദ്ദോ അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. സേയ്യഥിദം – ‘‘സച്ചം ഭണേ ന കുജ്ഝേയ്യാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൨൪) വാചാസച്ചേ. ‘‘സച്ചേ ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ചാ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൧.൪൩൩) വിരതിസച്ചേ. ‘‘കസ്മാ നു സച്ചാനി വദന്തി നാനാ, പവാദിയാസേ കുസലാവദാനാ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൯൧) ദിട്ഠിസച്ചേ. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണസച്ചാനീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൮൫) ബ്രാഹ്മണസച്ചേ. ‘‘ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതീയമത്ഥീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൯൦) പരമത്ഥസച്ചേ. ‘‘ചതുന്നം സച്ചാനം കതി കുസലാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൨൧൬) അരിയസച്ചേ. ഇധ പന പരമത്ഥസച്ചം നിബ്ബാനം, വിരതിസച്ചം വാ അബ്ഭന്തരം കത്വാ വാചാസച്ചം അധിപ്പേതം, യസ്സാനുഭാവേന ഉദകാദീനി വസേ വത്തേന്തി ജാതിജരാമരണപാരം തരന്തി. യഥാഹ –

‘‘സച്ചേന വാചേനുദകമ്പി ധാവതി, വിസമ്പി സച്ചേന ഹനന്തി പണ്ഡിതാ;

സച്ചേന ദേവോ ഥനയം പവസ്സതി, സച്ചേ ഠിതാ നിബ്ബുതിം പത്ഥയന്തി.

‘‘യേ കേചിമേ അത്ഥി രസാ പഥബ്യാ, സച്ചം തേസം സാദുതരം രസാനം;

സച്ചേ ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച, തരന്തി ജാതിമരണസ്സ പാര’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൧.൪൩൩);

സാദുതരന്തി മധുരതരം, പണീതതരം. രസാനന്തി യേ ഇമേ ‘‘മൂലരസോ, ഖന്ധരസോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൨൮-൬൩൦) നയേന സായനീയധമ്മാ, യേ ചിമേ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ഫലരസം (മഹാവ. ൩൦൦) അരസരൂപോ ഭവം ഗോതമോ, യേ തേ, ബ്രാഹ്മണ, രൂപരസാ, സദ്ദരസാ (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൩), അനാപത്തി രസരസേ (പാചി. ൬൦൭-൬൦൯), അയം ധമ്മവിനയോ ഏകരസോ വിമുത്തിരസോ (അ. നി. ൮.൧൯; ചൂളവ. ൩൮൫), ഭാഗീ വാ ഭഗവാ അത്ഥരസസ്സ ധമ്മരസസ്സാ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൪൯; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨) നയേന വാചാരസൂപവജ്ജാ അവസേസബ്യഞ്ജനാദയോ ധമ്മാ ‘‘രസാ’’തി വുച്ചന്തി, തേസം രസാനം സച്ചം ഹവേ സാദുതരം സച്ചമേവ സാദുതരം, സാധുതരം വാ സേട്ഠതരം, ഉത്തമതരം. മൂലരസാദയോ ഹി സരീരം ഉപബ്രൂഹേന്തി, സംകിലേസികഞ്ച സുഖമാവഹന്തി. സച്ചരസേ വിരതിസച്ചവാചാസച്ചരസാ സമഥവിപസ്സനാദീഹി ചിത്തമുപബ്രൂഹേന്തി, അസംകിലേസികഞ്ച സുഖമാവഹന്തി, വിമുത്തിരസോ പരമത്ഥസച്ചരസപരിഭാവിതത്താ സാദു, അത്ഥരസധമ്മരസാ ച തദധിഗമൂപായഭൂതം അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ച നിസ്സായ പവത്തിതോതി.

പഞ്ഞാജീവിന്തി ഏത്ഥ പന യ്വായം അന്ധേകചക്ഖുദ്വിചക്ഖുകേസു ദ്വിചക്ഖുപുഗ്ഗലോ ഗഹട്ഠോ വാ കമ്മന്താനുട്ഠാനസരണഗമനദാനസംവിഭാഗസീലസമാദാനഉപോസഥകമ്മാദിഗഹട്ഠപടിപദം, പബ്ബജിതോ വാ അവിപ്പടിസാരകരസീലസങ്ഖാതം തദുത്തരിചിത്തവിസുദ്ധിആദിഭേദം വാ പബ്ബജിതപടിപദം പഞ്ഞായ ആരാധേത്വാ ജീവതി, തസ്സ പഞ്ഞാജീവിനോ ജീവിതം, തം വാ പഞ്ഞാജീവിം ജീവിതം സേട്ഠമാഹൂതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൮൫-൬. ഏവം ഭഗവതാ വിസ്സജ്ജിതേ ചത്താരോപി പഞ്ഹേ സുത്വാ അത്തമനോ യക്ഖോ അവസേസേപി ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛന്തോ ‘‘കഥം സു തരതി ഓഘ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘സദ്ധായ തരതീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി യോ ചതുബ്ബിധം ഓഘം തരതി, സോ സംസാരണ്ണവമ്പി തരതി, വട്ടദുക്ഖമ്പി അച്ചേതി, കിലേസമലാപി പരിസുജ്ഝതി, ഏവം സന്തേപി പന യസ്മാ അസ്സദ്ധോ ഓഘതരണം അസദ്ദഹന്തോ ന പക്ഖന്ദതി, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ചിത്തവോസ്സഗ്ഗേന പമത്തോ തത്ഥേവ സത്തവിസത്തതായ സംസാരണ്ണവം ന തരതി, കുസീതോ ദുക്ഖം വിഹരതി വോകിണ്ണോ അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, അപ്പഞ്ഞോ സുദ്ധിമഗ്ഗം അജാനന്തോ ന പരിസുജ്ഝതി, തസ്മാ തപ്പടിപക്ഖം ദസ്സേന്തേന ഭഗവതാ അയം ഗാഥാ വുത്താ.

ഏവം വുത്തായ ചേതായ യസ്മാ സോതാപത്തിയങ്ഗപദട്ഠാനം സദ്ധിന്ദ്രിയം, തസ്മാ ‘‘സദ്ധായ തരതി ഓഘ’’ന്തി ഇമിനാ പദേന ദിട്ഠോഘതരണം സോതാപത്തിമഗ്ഗം സോതാപന്നഞ്ച പകാസേതി. യസ്മാ പന സോതാപന്നോ കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ സാതച്ചകിരിയാസങ്ഖാതേന അപ്പമാദേന സമന്നാഗതോ ദുതിയമഗ്ഗം ആരാധേത്വാ ഠപേത്വാ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗമനമത്തം അവസേസം സോതാപത്തിമഗ്ഗേന അതിണ്ണം ഭവോഘവത്ഥും സംസാരണ്ണവം തരതി, തസ്മാ ‘‘അപ്പമാദേന അണ്ണവ’’ന്തി ഇമിനാ പദേന ഭവോഘതരണം സകദാഗാമിമഗ്ഗം സകദാഗാമിഞ്ച പകാസേതി. യസ്മാ സകദാഗാമീ വീരിയേന തതിയമഗ്ഗം ആരാധേത്വാ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന അനതീതം കാമോഘവത്ഥും; കാമോഘസഞ്ഞിതഞ്ച കാമദുക്ഖമച്ചേതി, തസ്മാ ‘‘വീരിയേന ദുക്ഖമച്ചേതീ’’തി ഇമിനാ പദേന കാമോഘതരണം അനാഗാമിമഗ്ഗം അനാഗാമിഞ്ച പകാസേതി. യസ്മാ പന അനാഗാമീ വിഗതകാമപങ്കതായ പരിസുദ്ധായ പഞ്ഞായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം ചതുത്ഥമഗ്ഗപഞ്ഞം ആരാധേത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന അപ്പഹീനം അവിജ്ജാസങ്ഖാതം പരമമലം പജഹതി, തസ്മാ ‘‘പഞ്ഞായ പരിസുജ്ഝതീ’’തി ഇമിനാ പദേന അവിജ്ജോഘതരണം അരഹത്തമഗ്ഗം അരഹന്തഞ്ച പകാസേതി. ഇമായ ച അരഹത്തനികൂടേന കഥിതായ ഗാഥായ പരിയോസാനേ യക്ഖോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി.

൧൮൭. ഇദാനി തമേവ ‘‘പഞ്ഞായ പരിസുജ്ഝതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം പഞ്ഞാപദം ഗഹേത്വാ അത്തനോ പടിഭാനേന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ ‘‘കഥം സു ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തി ഇമം ഛപ്പദഗാഥമാഹ. തത്ഥ കഥം സൂതി സബ്ബത്ഥേവ അത്ഥയുത്തിപുച്ഛാ ഹോതി. അയഞ്ഹി പഞ്ഞാദിഅത്ഥം ഞത്വാ തസ്സ യുത്തിം പുച്ഛതി ‘‘കഥം കായ യുത്തിയാ കേന കാരണേന പഞ്ഞം ലഭതീ’’തി. ഏസ നയോ ധനാദീസു.

൧൮൮. അഥസ്സ ഭഗവാ ചതൂഹി കാരണേഹി പഞ്ഞാലാഭം ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ദഹാനോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യേന പുബ്ബഭാഗേ കായസുചരിതാദിഭേദേന, അപരഭാഗേ ച സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയഭേദേന ധമ്മേന അരഹന്തോ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാ നിബ്ബാനം പത്താ, തം സദ്ദഹാനോ അരഹതം ധമ്മം നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ ലോകിയലോകുത്തരം പഞ്ഞം ലഭതി. തഞ്ച ഖോ ന സദ്ധാമത്തകേനേവ, യസ്മാ പന സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി, പയിരുപാസന്തോ സോതം ഓദഹതി, ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, തസ്മാ ഉപസങ്കമനതോ പഭുതി യാവ ധമ്മസ്സവനേന സുസ്സൂസം ലഭതി. കി വുത്തം ഹോതി – തം ധമ്മം സദ്ദഹിത്വാപി ആചരിയുപജ്ഝായേ കാലേന ഉപസങ്കമിത്വാ വത്തകരണേന പയിരുപാസിത്വാ യദാ പയിരുപാസനായ ആരാധിതചിത്താ കിഞ്ചി വത്തുകാമാ ഹോന്തി. അഥ അധിഗതായ സോതുകാമതായ സോതം ഓദഹിത്വാ സുണന്തോ ലഭതീതി. ഏവം സുസൂസമ്പി ച സതിഅവിപ്പവാസേന അപ്പമത്തോ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതഞ്ഞുതായ വിചക്ഖണോ ഏവ ലഭതി, ന ഇതരോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പമത്തോ വിചക്ഖണോ’’തി.

ഏവം യസ്മാ സദ്ധായ പഞ്ഞാലാഭസംവത്തനികം പടിപദം പടിപജ്ജതി, സുസ്സൂസായ സക്കച്ചം പഞ്ഞാധിഗമൂപായം സുണാതി, അപ്പമാദേന ഗഹിതം ന സമ്മുസ്സതി, വിചക്ഖണതായ അനൂനാധികം അവിപരീതഞ്ച ഗഹേത്വാ വിത്ഥാരികം കരോതി. സുസ്സൂസായ വാ ഓഹിതസോതോ പഞ്ഞാപടിലാഭഹേതും ധമ്മം സുണാതി, അപ്പമാദേന സുത്വാ ധമ്മം ധാരേതി, വിചക്ഖണതായ ധതാനം ധമ്മാനം അത്ഥമുപപരിക്ഖതി, അഥാനുപുബ്ബേന പരമത്ഥസച്ചം സച്ഛികരോതി, തസ്മാസ്സ ഭഗവാ ‘‘കഥം സു ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തി പുട്ഠോ ഇമാനി ചത്താരി കാരണാനി ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ – ‘‘സദ്ദഹാനോ…പേ… വിചക്ഖണോ’’തി.

൧൮൯. ഇദാനി തതോ പരേ തയോ പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘പതിരൂപകാരീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ദേസകാലാദീനി അഹാപേത്വാ ലോകിയസ്സ ലോകുത്തരസ്സ വാ ധനസ്സ പതിരൂപം അധിഗമൂപായം കരോതീതി പതിരൂപകാരീ. ധുരവാതി ചേതസികവീരിയവസേന അനിക്ഖിത്തധുരോ. ഉട്ഠാതാതി ‘‘യോ ച സീതഞ്ച ഉണ്ഹഞ്ച, തിണാ ഭിയ്യോ ന മഞ്ഞതീ’’തിആദിനാ (ഥേരഗാ. ൨൩൨; ദീ. നി. ൩.൨൫൩) നയേന കായികവീരിയവസേന ഉട്ഠാനസമ്പന്നോ അസിഥിലപരക്കമോ. വിന്ദതേ ധനന്തി ഏകമൂസികായ ന ചിരസ്സേവ ദ്വേസതസഹസ്സസങ്ഖം ചൂളന്തേവാസീ വിയ ലോകിയധനഞ്ച, മഹല്ലകമഹാതിസ്സത്ഥേരോ വിയ ലോകുത്തരധനഞ്ച ലഭതി. സോ ഹി ‘‘തീഹി ഇരിയാപഥേഹി വിഹരിസ്സാമീ’’തി വത്തം കത്വാ ഥിനമിദ്ധാഗമനവേലായ പലാലചുമ്ബടകം തേമേത്വാ, സീസേ കത്വാ, ഗലപ്പമാണം ഉദകം പവിസിത്വാ, ഥിനമിദ്ധം പടിബാഹേന്തോ ദ്വാദസഹി വസ്സേഹി അരഹത്തം പാപുണി. സച്ചേനാതി വചീസച്ചേനാപി ‘‘സച്ചവാദീ ഭൂതവാദീ’’തി, പരമത്ഥസച്ചേനാപി ‘‘ബുദ്ധോ പച്ചേകബുദ്ധോ അരിയസാവകോ’’തി ഏവം കിത്തിം പപ്പോതി. ദദന്തി യംകിഞ്ചി ഇച്ഛിതപത്ഥിതം ദദന്തോ മിത്താനി ഗന്ഥതി, സമ്പാദേതി കരോതീതി അത്ഥോ. ദുദ്ദദം വാ ദദം ഗന്ഥതി, ദാനമുഖേന വാ ചത്താരിപി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. തേഹി മിത്താനി കരോതീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൯൦. ഏവം ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണേന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേന നയേന ചത്താരോ പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി ‘‘കഥം പേച്ച ന സോചതീ’’തി ഇമം പഞ്ചമം പഞ്ഹം ഗഹട്ഠവസേന വിസ്സജ്ജേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സേതേ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യസ്സ ‘‘സദ്ദഹാനോ അരഹത’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തായ സബ്ബകല്യാണധമ്മുപ്പാദികായ സദ്ധായ സമന്നാഗതത്താ സദ്ധസ്സ ഘരമേസിനോ ഘരാവാസം പഞ്ച വാ കാമഗുണേ ഏസന്തസ്സ ഗവേസന്തസ്സ കാമഭോഗിനോ ഗഹട്ഠസ്സ ‘‘സച്ചേന കിത്തിം പപ്പോതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരം സച്ചം, ‘‘സുസ്സൂസം ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തി ഏത്ഥ സുസ്സൂസപഞ്ഞാനാമേന വുത്തോ ധമ്മോ, ‘‘ധുരവാ ഉട്ഠാതാ’’തി ഏത്ഥ ധുരനാമേന ഉട്ഠാനനാമേന ച വുത്താ ധീതി, ‘‘ദദം മിത്താനി ഗന്ഥതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരോ ചാഗോ ചാതി ഏതേ ചതുരോ ധമ്മാ സന്തി. സ വേ പേച്ച ന സോചതീതി ഇധലോകാ പരലോകം ഗന്ത്വാ സ വേ ന സോചതീതി.

൧൯൧. ഏവം ഭഗവാ പഞ്ചമമ്പി പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ തം യക്ഖം ചോദേന്തോ ആഹ – ‘‘ഇങ്ഘ അഞ്ഞേപീ’’തി. തത്ഥ ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. അഞ്ഞേപീതി അഞ്ഞേപി ധമ്മേ പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛസ്സു, അഞ്ഞേപി വാ പൂരണാദയോ സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞേ പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛസ്സു. യദി അമ്ഹേഹി ‘‘സച്ചേന കിത്തിം പപ്പോതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരാ സച്ചാ ഭിയ്യോ കിത്തിപ്പത്തികാരണം വാ, ‘‘സുസ്സൂസം ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തി ഏത്ഥ സുസ്സൂസനപഞ്ഞാപദേസേന വുത്താ ദമാ ഭിയ്യോ ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞാപടിലാഭകാരണം വാ. ‘‘ദദം മിത്താനി ഗന്ഥതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരാ ചാഗാ ഭിയ്യോ മിത്തഗന്ഥനകാരണം വാ, ‘‘ധുരവാ ഉട്ഠാതാ’’തി ഏത്ഥ തം തം അത്ഥവസം പടിച്ച ധുരനാമേന ഉട്ഠാനനാമേന ച വുത്തായ മഹാഭാരസഹനട്ഠേന ഉസ്സോള്ഹീഭാവപ്പത്തായ വീരിയസങ്ഖാതായ ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോ ലോകിയലോകുത്തരധനവിന്ദനകാരണം വാ, ‘‘സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ’’തി ഏവം വുത്തേഹി ഇമേഹേവ ചതൂഹി ധമ്മേഹി ഭിയ്യോ അസ്മാ ലോകാ പരം ലോകം പേച്ച അസോചനകാരണം വാ ഇധ വിജ്ജതീതി അയമേത്ഥ സദ്ധിം സങ്ഖേപയോജനായ അത്ഥവണ്ണനാ. വിത്ഥാരതോ പന ഏകമേകം പദം അത്ഥുദ്ധാരപദുദ്ധാരവണ്ണനാനയേഹി വിഭജിത്വാ വേദിതബ്ബാ.

൧൯൨. ഏവം വുത്തേ യക്ഖോ യേന സംസയേന അഞ്ഞേ പുച്ഛേയ്യ, തസ്സ പഹീനത്താ ‘‘കഥം നു ദാനി പുച്ഛേയ്യം, പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേതി വത്വാ യേപിസ്സ അപുച്ഛനകാരണം ന ജാനന്തി, തേപി ജാനാപേന്തോ ‘‘യോഹം അജ്ജ പജാനാമി, യോ അത്ഥോ സമ്പരായികോ’’തി ആഹ. തത്ഥ അജ്ജാതി അജ്ജാദിം കത്വാതി അധിപ്പായോ. പജാനാമീതി യഥാവുത്തേന പകാരേന ജാനാമി. യോ അത്ഥോതി ഏത്താവതാ ‘‘സുസ്സൂസം ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തം ദിട്ഠധമ്മികം ദസ്സേതി സമ്പരായികോതി ഇമിനാ ‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ’’തി വുത്തം പേച്ച സോകാഭാവകരം സമ്പരായികം. അത്ഥോതി ച കാരണസ്സേതം അധിവചനം. അയഞ്ഹി അത്ഥസദ്ദോ ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’ന്തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൧; ദീ. നി. ൧.൨൫൫) പാഠത്ഥേ വത്തതി. ‘‘അത്ഥോ മേ, ഗഹപതി, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണേനാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൫൦; മ. നി. ൩.൨൫൮) കിച്ചത്ഥേ ‘‘ഹോതി സീലവതം അത്ഥോ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧.൧൧) വുഡ്ഢിമ്ഹി. ‘‘ബഹുജനോ ഭജതേ അത്ഥഹേതൂ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൮൯) ധനേ. ‘‘ഉഭിന്നമത്ഥം ചരതീ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൭.൬൬; സം. നി. ൧.൨൫൦; ഥേരഗാ. ൪൪൩) ഹിതേ. ‘‘അത്ഥേ ജാതേ ച പണ്ഡിത’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧.൯൨) കാരണേ. ഇധ പന കാരണേ. തസ്മാ യം പഞ്ഞാദിലാഭാദീനം കാരണം ദിട്ഠധമ്മികം, യഞ്ച പേച്ച സോകാഭാവസ്സ കാരണം സമ്പരായികം, തം യോഹം അജ്ജ ഭഗവതാ വുത്തനയേന സാമംയേവ പജാനാമി, സോ കഥം നു ദാനി പുച്ഛേയ്യം പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേതി ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൯൩. ഏവം യക്ഖോ ‘‘പജാനാമി യോ അത്ഥോ സമ്പരായികോ’’തി വത്വാ തസ്സ ഞാണസ്സ ഭഗവംമൂലകത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥായ വത മേ ബുദ്ധോ’’തി ആഹ. തത്ഥ അത്ഥായാതി ഹിതായ, വുഡ്ഢിയാ വാ. യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി ‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ’’തി (ജാ. ൧.൧.൯൭) ഏത്ഥ വുത്തചാഗേന യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി, തം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യം ബുദ്ധം പജാനാമീതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘സങ്ഘം സന്ധായ ഏവമാഹാ’’തി ഭണന്തി.

൧൯൪. ഏവം ഇമായ ഗാഥായ അത്തനോ ഹിതാധിഗമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പരഹിതായ പടിപത്തിം ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘സോ അഹം വിചരിസ്സാമീ’’തി. തസ്സത്ഥോ ഹേമവതസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഏവമിമായ ഗാഥായ പരിയോസാനഞ്ച രത്തിവിഭായനഞ്ച സാധുകാരസദ്ദുട്ഠാനഞ്ച ആളവകകുമാരസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനം ആനയനഞ്ച ഏകക്ഖണേയേവ അഹോസി. രാജപുരിസാ സാധുകാരസദ്ദം സുത്വാ ‘‘ഏവരൂപോ സാധുകാരസദ്ദോ ഠപേത്വാ ബുദ്ധേ ന അഞ്ഞേസം അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, ആഗതോ നു ഖോ ഭഗവാ’’തി ആവജ്ജേന്താ ഭഗവതോ സരീരപ്പഭം ദിസ്വാ, പുബ്ബേ വിയ ബഹി അട്ഠത്വാ, നിബ്ബിസങ്കാ അന്തോയേവ പവിസിത്വാ, അദ്ദസംസു ഭഗവന്തം യക്ഖസ്സ ഭവനേ നിസിന്നം, യക്ഖഞ്ച അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതം. ദിസ്വാന യക്ഖം ആഹംസു – ‘‘അയം തേ, മഹായക്ഖ, രാജകുമാരോ ബലികമ്മായ ആനീതോ, ഹന്ദ നം ഖാദ വാ ഭുഞ്ജ വാ, യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’തി. സോ സോതാപന്നത്താ ലജ്ജിതോ വിസേസതോ ച ഭഗവതോ പുരതോ ഏവം വുച്ചമാനോ, അഥ തം കുമാരം ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ ഉപനാമേസി – ‘‘അയം ഭന്തേ കുമാരോ മയ്ഹം പേസിതോ, ഇമാഹം ഭഗവതോ ദമ്മി, ഹിതാനുകമ്പകാ ബുദ്ധാ, പടിഗ്ഗണ്ഹാതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമം ദാരകം ഇമസ്സ ഹിതത്ഥായ സുഖത്ഥായാ’’തി. ഇമഞ്ച ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇമം കുമാരം സതപുഞ്ഞലക്ഖണം, സബ്ബങ്ഗുപേതം പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനം;

ഉദഗ്ഗചിത്തോ സുമനോ ദദാമി തേ, പടിഗ്ഗഹ ലോകഹിതായ ചക്ഖുമാ’’തി.

പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ കുമാരം, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച യക്ഖസ്സ ച കുമാരസ്സ ച മങ്ഗലകരണത്ഥം പാദൂനഗാഥം അഭാസി. തം യക്ഖോ കുമാരം സരണം ഗമേന്തോ തിക്ഖത്തും ചതുത്ഥപാദേന പൂരേതി. സേയ്യഥിദം –

‘‘ദീഘായുകോ ഹോതു അയം കുമാരോ,

തുവഞ്ച യക്ഖ സുഖിതോ ഭവാഹി;

അബ്യാധിതാ ലോകഹിതായ തിട്ഠഥ,

അയം കുമാരോ സരണമുപേതി ബുദ്ധം…പേ… ധമ്മം…പേ… സങ്ഘ’’ന്തി.

ഭഗവാ കുമാരം രാജപുരിസാനം അദാസി – ‘‘ഇമം വഡ്ഢേത്വാ പുന മമേവ ദേഥാ’’തി. ഏവം സോ കുമാരോ രാജപുരിസാനം ഹത്ഥതോ യക്ഖസ്സ ഹത്ഥം യക്ഖസ്സ ഹത്ഥതോ ഭഗവതോ ഹത്ഥം, ഭഗവതോ ഹത്ഥതോ പുന രാജപുരിസാനം ഹത്ഥം ഗതത്താ നാമതോ ‘‘ഹത്ഥകോ ആളവകോ’’തി ജാതോ. തം ആദായ പടിനിവത്തേ രാജപുരിസേ ദിസ്വാ കസ്സകവനകമ്മികാദയോ ‘‘കിം യക്ഖോ കുമാരം അതിദഹരത്താ ന ഇച്ഛതീ’’തി ഭീതാ പുച്ഛിംസു. രാജപുരിസാ ‘‘മാ ഭായഥ, ഖേമം കതം ഭഗവതാ’’തി സബ്ബമാരോചേസും. തതോ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി സകലം ആളവീനഗരം ഏകകോലാഹലേന യക്ഖാഭിമുഖം അഹോസി. യക്ഖോപി ഭഗവതോ ഭിക്ഖാചാരകാലേ അനുപ്പത്തേ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഉപഡ്ഢമഗ്ഗം ആഗന്ത്വാ നിവത്തി.

അഥ ഭഗവാ നഗരേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ നഗരദ്വാരേ അഞ്ഞതരസ്മിം വിവിത്തേ രുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദി. തതോ മഹാജനകായേന സദ്ധിം രാജാ ച നാഗരാ ച ഏകതോ സമ്പിണ്ഡിത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ വന്ദിത്വാ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ ‘‘കഥം, ഭന്തേ, ഏവം ദാരുണം യക്ഖം ദമയിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിംസു. തേസം ഭഗവാ യുദ്ധമാദിം കത്വാ ‘‘ഏവം നവവിധവസ്സം വസ്സി, ഏവം വിഭിംസനകം അകാസി, ഏവം പഞ്ഹം പുച്ഛി, തസ്സാഹം ഏവം വിസ്സജ്ജേസി’’ന്തി തമേവാളവകസുത്തം കഥേസി. കഥാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തതോ രാജാ ച നാഗരാ ച വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ ഭവനസമീപേ യക്ഖസ്സ ഭവനം കത്വാ പുപ്ഫഗന്ധാദിസക്കാരൂപേതം നിച്ചം ബലിം പവത്തേസും. തഞ്ച കുമാരം വിഞ്ഞുതം പത്തം ‘‘ത്വം ഭഗവന്തം നിസ്സായ ജീവിതം ലഭി, ഗച്ഛ, ഭഗവന്തംയേവ പയിരുപാസസ്സു ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാ’’തി വിസ്സജ്ജേസും. സോ ഭഗവന്തഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച പയിരുപാസമാനോ ന ചിരസ്സേവ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ സബ്ബം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പഞ്ചസതഉപാസകപരിവാരോ അഹോസി. ഭഗവാ ച നം ഏതദഗ്ഗേ നിദ്ദിസി ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഉപാസകാനം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി പരിസം സങ്ഗണ്ഹന്താനം യദിദം ഹത്ഥകോ ആളവകോ’’തി (അ നി. ൧.൨൫൧).

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ആളവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.