൧൧. വിജയസുത്തവണ്ണനാ

ചരം വാ യദി വാ തിട്ഠന്തി നന്ദസുത്തം. ‘‘വിജയസുത്തം കായവിച്ഛന്ദനികസുത്ത’’ന്തിപി വുച്ചതി. കാ ഉപ്പത്തി? ഇദം കിര സുത്തം ദ്വീസു ഠാനേസു വുത്തം, തസ്മാ അസ്സ ദുവിധാ ഉപ്പത്തി. തത്ഥ ഭഗവതാ അനുപുബ്ബേന കപിലവത്ഥും അനുപ്പത്വാ, സാകിയേ വിനേത്വാ നന്ദാദയോ പബ്ബാജേത്വാ, അനുഞ്ഞാതായ മാതുഗാമസ്സ പബ്ബജ്ജായ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ഭഗിനീ നന്ദാ, ഖേമകസക്കരഞ്ഞോ ധീതാ അഭിരൂപനന്ദാ, ജനപദകല്യാണീ നന്ദാതി തിസ്സോ നന്ദായോ പബ്ബജിംസു. തേന ച സമയേന ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഭിരൂപനന്ദാ അഭിരൂപാ ഏവ അഹോസി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ, തേനേവസ്സാ അഭിരൂപനന്ദാതി നാമമകംസു. ജനപദകല്യാണീ നന്ദാപി രൂപേന അത്തനാ സദിസം ന പസ്സതി. താ ഉഭോപി രൂപമദമത്താ ‘‘ഭഗവാ രൂപം വിവണ്ണേതി, ഗരഹതി, അനേകപരിയായേന രൂപേ ആദീനവം ദസ്സേതീ’’തി ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ന ഗച്ഛന്തി, ദട്ഠുമ്പി ന ഇച്ഛന്തി. ഏവം അപ്പസന്നാ കസ്മാ പബ്ബജിതാതി ചേ? അഗതിയാ. അഭിരൂപനന്ദായ ഹി വാരേയ്യദിവസേയേവ സാമികോ സക്യകുമാരോ കാലമകാസി. അഥ നം മാതാപിതരോ അകാമകം പബ്ബാജേസും. ജനപദകല്യാണീ നന്ദാപി ആയസ്മന്തേ നന്ദേ അരഹത്തം പത്തേ നിരാസാ ഹുത്വാ ‘‘മയ്ഹം സാമികോ ച മാതാ ച മഹാപജാപതി അഞ്ഞേ ച ഞാതകാ പബ്ബജിതാ, ഞാതീഹി വിനാ ദുക്ഖോ ഘരാവാസോ’’തി ഘരാവാസേ അസ്സാദമലഭന്തീ പബ്ബജിതാ, ന സദ്ധായ.

അഥ ഭഗവാ താസം ഞാണപരിപാകം വിദിത്വാ മഹാപജാപതിം ആണാപേസി ‘‘സബ്ബാപി ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഓവാദം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി. താ അത്തനോ വാരേ സമ്പത്തേ അഞ്ഞം പേസേന്തി. തതോ ഭഗവാ ‘‘സമ്പത്തേ വാരേ അത്തനാവ ആഗന്തബ്ബം, ന അഞ്ഞാ പേസേതബ്ബാ’’തി ആഹ. അഥേകദിവസം അഭിരൂപനന്ദാ അഗമാസി. തം ഭഗവാ നിമ്മിതരൂപേന സംവേജേത്വാ ‘‘അട്ഠീനം നഗരം കത’’ന്തി ഇമായ ധമ്മപദഗാഥായ –

‘‘ആതുരം അസുചിം പൂതിം, പസ്സ നന്ദേ സമുസ്സയം;

ഉഗ്ഘരന്തം പഗ്ഘരന്തം, ബാലാനം അഭിപത്ഥിതം. (ഥേരീഗാ. ൧൯);

‘‘അനിമിത്തഞ്ച ഭാവേഹി, മാനാനുസയമുജ്ജഹ;

തതോ മാനാഭിസമയാ, ഉപസന്താ ചരിസ്സസീ’’തി. (സു. നി. ൩൪൪; ഥേരീഗാ. ൨൦) –

ഇമാഹി ഥേരീഗാഥാഹി ച അനുപുബ്ബേന അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേസി. അഥേകദിവസം സാവത്ഥിവാസിനോ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ സമാദിന്നുപോസഥാ സുനിവത്ഥാ സുപാരുതാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ജേതവനം ഗന്ത്വാ ധമ്മസ്സവനപരിയോസാനേ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ നഗരം പവിസന്തി. ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോപി ധമ്മകഥം സുത്വാ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗച്ഛതി. തത്ഥ മനുസ്സാ ച ഭിക്ഖുനിയോ ച ഭഗവതോ വണ്ണം ഭാസന്തി. ചതുപ്പമാണികേ ഹി ലോകസന്നിവാസേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദിസ്വാ അപ്പസീദന്തോ നാമ നത്ഥി. രൂപപ്പമാണികാ ഹി പുഗ്ഗലാ ഭഗവതോ ലക്ഖണഖചിതമനുബ്യഞ്ജനവിചിത്രം സമുജ്ജലിതകേതുമാലാബ്യാമപ്പഭാവിനദ്ധമലങ്കാരത്ഥമിവ ലോകസ്സ സമുപ്പന്നം രൂപം ദിസ്വാ പസീദന്തി, ഘോസപ്പമാണികാ അനേകസതേസു ജാതകേസു കിത്തിഘോസം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം കരവീകമധുരനിഗ്ഘോസം ബ്രഹ്മസ്സരഞ്ച സുത്വാ, ലൂഖപ്പമാണികാ പത്തചീവരാദിലൂഖതം ദുക്കരകാരികലൂഖതം വാ ദിസ്വാ, ധമ്മപ്പമാണികാ സീലക്ഖന്ധാദീസു യംകിഞ്ചി ധമ്മക്ഖന്ധം ഉപപരിക്ഖിത്വാ. തസ്മാ സബ്ബട്ഠാനേസു ഭഗവതോ വണ്ണം ഭാസന്തി. ജനപദകല്യാണീ നന്ദാ ഭിക്ഖുനിപസ്സയം പത്വാപി അനേകപരിയായേന ഭഗവതോ വണ്ണം ഭാസന്താനം തേസം സുത്വാ ഭഗവന്തം ഉപഗന്തുകാമാ ഹുത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ആരോചേസി. ഭിക്ഖുനിയോ തം ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു.

ഭഗവാ പടികച്ചേവ തസ്സാഗമനം വിദിത്വാ കണ്ടകേന കണ്ടകം, ആണിയാ ച ആണിം നീഹരിതുകാമോ പുരിസോ വിയ രൂപേനേവ രൂപമദം വിനേതും അത്തനോ ഇദ്ധിബലേന പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികം അതിദസ്സനീയം ഇത്ഥിം പസ്സേ ഠത്വാ ബീജമാനം അഭിനിമ്മിനി. നന്ദാ ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം ഉപസങ്കമിത്വാ, ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ അന്തരേ നിസീദിത്വാ, പാദതലാ പഭുതി യാവ കേസഗ്ഗാ ഭഗവതോ രൂപസമ്പത്തിം ദിസ്വാ പുന തം ഭഗവതോ പസ്സേ ഠിതം നിമ്മതരൂപഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘അഹോ അയം ഇത്ഥീ രൂപവതീ’’തി അത്തനോ രൂപമദം ജഹിത്വാ തസ്സാ രൂപേ അഭിരത്തഭാവാ അഹോസി. തതോ ഭഗവാ തം ഇത്ഥിം വീസതിവസ്സപ്പമാണം കത്വാ ദസ്സേസി. മാതുഗാമോ ഹി സോളസവസ്സുദ്ദേസികോയേവ സോഭതി, ന തതോ ഉദ്ധം. അഥ തസ്സാ രൂപപരിഹാനിം ദിസ്വാ നന്ദായ തസ്മിം രൂപേ ഛന്ദരാഗോ തനുകോ അഹോസി. തതോ ഭഗവാ അവിജാതവണ്ണം, സകിംവിജാതവണ്ണം, മജ്ഝിമിത്ഥിവണ്ണം, മഹിത്ഥിവണ്ണന്തി ഏവം യാവ വസ്സസതികം ഓഭഗ്ഗം ദണ്ഡപരായണം തിലകാഹതഗത്തം കത്വാ, ദസ്സേത്വാ പസ്സമാനായേവ നന്ദായ തസ്സാ മരണം ഉദ്ധുമാതകാദിഭേദം കാകാദീഹി സമ്പരിവാരേത്വാ ഖജ്ജമാനം ദുഗ്ഗന്ധം ജേഗുച്ഛപടികൂലഭാവഞ്ച ദസ്സേസി. നന്ദായ തം കമം ദിസ്വാ ‘‘ഏവമേവം മമപി അഞ്ഞേസമ്പി സബ്ബസാധാരണോ അയം കമോ’’തി അനിച്ചസഞ്ഞാ സണ്ഠാസി, തദനുസാരേന ച ദുക്ഖനത്തസഞ്ഞാപി, തയോ ഭവാ ആദിത്തമിവ അഗാരം അപ്പടിസരണാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹിംസു. അഥ ഭഗവാ ‘‘കമ്മട്ഠാനേ പക്ഖന്തം നന്ദായ ചിത്ത’’ന്തി ഞത്വാ തസ്സാ സപ്പായവസേന ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘ആതുരം അസുചിം പൂതിം, പസ്സ നന്ദേ സമുസ്സയം;

ഉഗ്ഘരന്തം പഗ്ഘരന്തം, ബാലാനം അഭിപത്ഥിതം. (ഥേരീഗാ. ൧൯);

‘‘യഥാ ഇദം തഥാ ഏതം, യഥാ ഏതം തഥാ ഇദം;

ധാതുസോ സുഞ്ഞതോ പസ്സ, മാ ലോകം പുനരാഗമി;

ഭവേ ഛന്ദം വിരാജേത്വാ, ഉപസന്താ ചരിസ്സസീ’’തി. (സു. നി. ൨൦൫);

ഗാഥാപരിയോസാനേ നന്ദാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. അഥസ്സാ ഭഗവാ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമത്ഥം സുഞ്ഞതപരിവാരം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ ഇമം സുത്തമഭാസി. അയം താവസ്സ ഏകാ ഉപ്പത്തി.

ഭഗവതി പന രാജഗഹേ വിഹരന്തേ യാ സാ ചീവരക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൨൬) വിത്ഥാരതോ വുത്തസമുട്ഠാനായ സാലവതിയാ ഗണികായ ധീതാ ജീവകസ്സ കനിട്ഠാ സിരിമാ നാമ മാതു അച്ചയേന തം ഠാനം ലഭിത്വാ ‘‘അക്കോധേന ജിനേ കോധ’’ന്തി (ധ. പ. ൨൨൩; ജാ. ൧.൨.൧) ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വത്ഥുമ്ഹി പുണ്ണകസേട്ഠിധീതരം അവമഞ്ഞിത്വാ, ഭഗവന്തം ഖമാപേന്തീ ധമ്മദേസനം സുത്വാ, സോതാപന്നാ ഹുത്വാ അട്ഠ നിച്ചഭത്താനി പവത്തേസി. തം ആരബ്ഭ അഞ്ഞതരോ നിച്ചഭത്തികോ ഭിക്ഖു രാഗം ഉപ്പാദേസി. ആഹാരകിച്ചമ്പി ച കാതും അസക്കോന്തോ നിരാഹാരോ നിപജ്ജീതി ധമ്മപദഗാഥാവത്ഥുമ്ഹി വുത്തം. തസ്മിം തഥാനിപന്നേയേവ സിരിമാ കാലം കത്വാ യാമഭവനേ സുയാമസ്സ ദേവീ അഹോസി. അഥ തസ്സാ സരീരസ്സ അഗ്ഗികിച്ചം നിവാരേത്വാ ആമകസുസാനേ രഞ്ഞാ നിക്ഖിപാപിതം സരീരം ദസ്സനായ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അഗമാസി, തമ്പി ഭിക്ഖും ആദായ, തഥാ നാഗരാ ച രാജാ ച. തത്ഥ മനുസ്സാ ഭണന്തി ‘‘പുബ്ബേ സിരിമായ അട്ഠുത്തരസഹസ്സേനാപി ദസ്സനം ദുല്ലഭം, തം ദാനജ്ജ കാകണികായാപി ദട്ഠുകാമോ നത്ഥീ’’തി. സിരിമാപി ദേവകഞ്ഞാ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി പരിവുതാ തത്രാഗമാസി. തത്രാപി ഭഗവാ സന്നിപതിതാനം ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം സുത്തം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഓവാദത്ഥം ‘‘പസ്സ ചിത്തകതം ബിമ്ബ’’ന്തി (ധ. പ. ൧൪൭) ഇമഞ്ച ധമ്മപദഗാഥം അഭാസി. അയമസ്സ ദുതിയാ ഉപ്പത്തി.

൧൯൫. തത്ഥ ചരം വാതി സകലരൂപകായസ്സ ഗന്തബ്ബദിസാഭിമുഖേനാഭിനീഹാരേന ഗച്ഛന്തോ വാ. യദി വാ തിട്ഠന്തി തസ്സേവ ഉസ്സാപനഭാവേന തിട്ഠന്തോ വാ. നിസിന്നോ ഉദ വാ സയന്തി തസ്സേവ ഹേട്ഠിമഭാഗസമിഞ്ജനഉപരിമഭാഗസമുസ്സാപനഭാവേന നിസിന്നോ വാ, തിരിയം പസാരണഭാവേന സയന്തോ വാ. സമിഞ്ജേതി പസാരേതീതി താനി താനി പബ്ബാനി സമിഞ്ജേതി ച പസാരേതി ച.

ഏസാ കായസ്സ ഇഞ്ജനാതി സബ്ബാപേസാ ഇമസ്സേവ സവിഞ്ഞാണകസ്സ കായസ്സ ഇഞ്ജനാ ചലനാ ഫന്ദനാ, നത്ഥേത്ഥ അഞ്ഞോ കോചി ചരന്തോ വാ പസാരേന്തോ വാ, അപിച ഖോ പന ‘‘ചരാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജന്തേ തംസമുട്ഠാനാ വായോധാതു കായം ഫരതി, തേനസ്സ ഗന്തബ്ബദിസാഭിമുഖോ അഭിനീഹാരോ ഹോതി, ദേസന്തരേ രൂപന്തരപാതുഭാവോതി അത്ഥോ. തേന ‘‘ചര’’ന്തി വുച്ചതി. തഥാ ‘‘തിട്ഠാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജന്തേ തംസമുട്ഠാനാ വായോധാതു കായം ഫരതി, തേനസ്സ സമുസ്സാപനം ഹോതി, ഉപരൂപരിട്ഠാനേന രൂപപാതുഭാവോതി അത്ഥോ. തേന ‘‘തിട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതി. തഥാ ‘‘നിസീദാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജന്തേ തംസമുട്ഠാനാ വായോധാതു കായം ഫരതി, തേനസ്സ ഹേട്ഠിമഭാഗസമിഞ്ജനഞ്ച ഉപരിമഭാഗസമുസ്സാപനഞ്ച ഹോതി, തഥാഭാവേന രൂപപാതുഭാവോതി അത്ഥോ. തേന ‘‘നിസിന്നോ’’തി വുച്ചതി. തഥാ ‘‘സയാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജന്തേ തംസമുട്ഠാനാ വായോധാതു കായം ഫരതി, തേനസ്സ തിരിയം പസാരണം ഹോതി, തഥാഭാവേന രൂപപാതുഭാവോതി അത്ഥോ. തേന ‘‘സയ’’ന്തി വുച്ചതി.

ഏവം ചായമായസ്മാ യോ കോചി ഇത്ഥന്നാമോ ചരം വാ യദി വാ തിട്ഠം, നിസിന്നോ ഉദ വാ സയം യമേതം തത്ഥ തത്ഥ ഇരിയാപഥേ തേസം തേസം പബ്ബാനം സമിഞ്ജനപ്പസാരണവസേന സമിഞ്ജേതി പസാരേതീതി വുച്ചതി. തമ്പി യസ്മാ സമിഞ്ജനപ്പസാരണചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ യഥാവുത്തേനേവ നയേന ഹോതി, തസ്മാ ഏസാ കായസ്സ ഇഞ്ജനാ, നത്ഥേത്ഥ അഞ്ഞോ കോചി, സുഞ്ഞമിദം കേനചി ചരന്തേന വാ പസാരേന്തേന വാ സത്തേന വാ പുഗ്ഗലേന വാ. കേവലം പന –

‘‘ചിത്തനാനത്തമാഗമ്മ, നാനത്തം ഹോതി വായുനോ;

വായുനാനത്തതോ നാനാ, ഹോതി കായസ്സ ഇഞ്ജനാ’’തി. –

അയമേത്ഥ പരമത്ഥോ.

ഏവമേതായ ഗാഥായ ഭഗവാ യസ്മാ ഏകസ്മിം ഇരിയാപഥേ ചിരവിനിയോഗേന കായപീളനം ഹോതി, തസ്സ ച വിനോദനത്ഥം ഇരിയാപഥപരിവത്തനം കരീയതി, തസ്മാ ‘‘ചരം വാ’’തിആദീഹി ഇരിയാപഥപടിച്ഛന്നം ദുക്ഖലക്ഖണം ദീപേതി, തഥാ ചരണകാലേ ഠാനാദീനമഭാവതോ സബ്ബമേതം ചരണാദിഭേദം ‘‘ഏസാ കായസ്സ ഇഞ്ജനാ’’തി ഭണന്തോ സന്തതിപടിച്ഛന്നം അനിച്ചലക്ഖണം. തായ തായ സാമഗ്ഗിയാ പവത്തായ ‘‘ഏസാ കായസ്സ ഇഞ്ജനാ’’തി ച അത്തപടിക്ഖേപേന ഭണന്തോ അത്തസഞ്ഞാഘനപടിച്ഛന്നം അനത്തലക്ഖണം ദീപേതി.

൧൯൬. ഏവം ലക്ഖണത്തയദീപനേന സുഞ്ഞതകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ പുന സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകഅസുഭദസ്സനത്ഥം ‘‘അട്ഠിനഹാരുസംയുത്തോ’’തി ആരഭി. തസ്സത്ഥോ – യസ്സ ചേസാ കായസ്സ ഇഞ്ജനാ, സ്വായം കായോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ദ്വത്തിംസാകാരവണ്ണനായം വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദഭേദേന അബ്യാപാരനയേന ച പകാസിതേഹി സട്ഠാധികേഹി തീഹി അട്ഠിസതേഹി നവഹി ന്ഹാരുസതേഹി ച സംയുത്തത്താ അട്ഠിനഹാരുസംയുത്തോ. തത്ഥേവ പകാസിതേന അഗ്ഗപാദങ്ഗുലിതചാദിനാ തചേന ച നവപേസിസതപ്പഭേദേന ച മംസേന അവലിത്തത്താ തചമംസാവലേപനോ പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടികൂലോതി വേദിതബ്ബോ. കിഞ്ചേത്ഥ വേദിതബ്ബം സിയാ, യദി ഏസ യാ സാ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സകലസരീരതോ സംകഡ്ഢിതാ ബദരട്ഠിപ്പമാണാ ഭവേയ്യ, തായ മക്ഖികാപത്തസുഖുമച്ഛവിയാ നീലാദിരങ്ഗജാതേന ഗേഹഭിത്തി വിയ പടിച്ഛന്നോ ന ഭവേയ്യ, അയം പന ഏവം സുഖുമായപി ഛവിയാ കായോ പടിച്ഛന്നോ പഞ്ഞാചക്ഖുവിരഹിതേഹി ബാലപുഥുജ്ജനേഹി യഥാഭൂതം ന ദിസ്സതി. ഛവിരാഗരഞ്ജിതോ ഹിസ്സ പരമജേഗുച്ഛപടികൂലധമ്മസങ്ഖാതോ തചോപി തചപലിവേഠിതം യം തം പഭേദതോ –

‘‘നവപേസിസതാ മംസാ, അവലിത്താ കളേവരേ;

നാനാകിമികുലാകിണ്ണം, മിള്ഹട്ഠാനംവ പൂതികാ’’തി. –

ഏവം വുത്തം നവമംസസതമ്പി, മംസാവലിത്താ യേ തേ –

‘‘നവന്ഹാരുസതാ ഹോന്തി, ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ;

ബന്ധന്തി അട്ഠിസങ്ഘാതം, അഗാരമിവ വല്ലിയാ’’തി. –

തേപി, ന്ഹാരുസമുട്ഠിതാനി പടിപാടിയാ അവട്ഠിതാനി പൂതീനി ദുഗ്ഗന്ധാനി തീണി സട്ഠാധികാനി അട്ഠിസതാനിപി യഥാഭൂതം ന ദിസ്സന്തി യതോ അനാദിയിത്വാ തം മക്ഖികാപത്തസുഖുമച്ഛവിം. യാനി പനസ്സ ഛവിരാഗരത്തേന തചേന പലിവേഠിതത്താ സബ്ബലോകസ്സ അപാകടാനി നാനപ്പകാരാനി അബ്ഭന്തരകുണപാനി പരമാസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛനീയപടികൂലാനി, താനിപി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഏവം പസ്സിതബ്ബോ ‘‘അന്തപൂരോ ഉദരപൂരോ…പേ… പിത്തസ്സ ച വസായ ചാ’’തി.

൧൯൭. തത്ഥ അന്തസ്സ പൂരോ അന്തപൂരോ. ഉദരസ്സ പൂരോ ഉദരപൂരോ. ഉദരന്തി ച ഉദരിയസ്സേതം അധിവചനം. തഞ്ഹി ഠാനനാമേന ‘‘ഉദര’’ന്തി വുത്തം. യകനപേളസ്സാതി യകനപിണ്ഡസ്സ. വത്ഥിനോതി മുത്തസ്സ. ഠാനൂപചാരേന പനേതം ‘‘വത്ഥീ’’തി വുത്തം. പൂരോതി അധികാരോ, തസ്മാ യകനപേളസ്സ പൂരോ വത്ഥിനോ പൂരോതി ഏവം യോജേതബ്ബം. ഏസ നയോ ഹദയസ്സാതിആദീസു. സബ്ബാനേവ ചേതാനി അന്താദീനി വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദഭേദേന അബ്യാപാരനയേന ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയവസേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൧൯൯-൨൦൦. ഏവം ഭഗവാ ‘‘ന കിഞ്ചേത്ഥ ഏകമ്പി ഗയ്ഹൂപഗം മുത്താമണിസദിസം അത്ഥി, അഞ്ഞദത്ഥു അസുചിപരിപൂരോവായം കായോ’’തി അബ്ഭന്തരകുണപം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തമേവ അബ്ഭന്തരകുണപം ബഹിനിക്ഖമനകുണപേന പാകടം കത്വാ ദസ്സേന്തോ പുബ്ബേ വുത്തഞ്ച സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘അഥസ്സ നവഹി സോതേഹീ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ.

തത്ഥ അഥാതി പരിയായന്തരനിദസ്സനം, അപരേനാപി പരിയായേന അസുചിഭാവം പസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. അസ്സാതി ഇമസ്സ കായസ്സ. നവഹി സോതേഹീതി ഉഭോഅക്ഖിച്ഛിദ്ദകണ്ണച്ഛിദ്ദനാസാഛിദ്ദമുഖവച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേഹി. അസുചി സവതീതി സബ്ബലോകപാകടനാനപ്പകാരപരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛഅസുചിയേവ സവതി, സന്ദതി, പഗ്ഘരതി, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി അഗരുചന്ദനാദിഗന്ധജാതം വാ മണിമുത്താദിരതനജാതം വാ. സബ്ബദാതി തഞ്ച ഖോ സബ്ബദാ രത്തിമ്പി ദിവാപി പുബ്ബണ്ഹേപി സായന്ഹേപി തിട്ഠതോപി ഗച്ഛതോപീതി. കിം തം അസുചീതി ചേ? ‘‘അക്ഖിമ്ഹാ അക്ഖിഗൂഥകോ’’തിആദി. ഏതസ്സ ഹി ദ്വീഹി അക്ഖിച്ഛിദ്ദേഹി അപനീതതചമംസസദിസോ അക്ഖിഗൂഥകോ, കണ്ണച്ഛിദ്ദേഹി രജോജല്ലസദിസോ കണ്ണഗൂഥകോ, നാസാഛിദ്ദേഹി പുബ്ബസദിസാ സിങ്ഘാണികാ ച സവതി, മുഖേന ച വമതി. കിം വമതീതി ചേ? ഏകദാ പിത്തം, യദാ അബദ്ധപിത്തം കുപ്പിതം ഹോതി, തദാ തം വമതീതി അധിപ്പായോ. സേമ്ഹഞ്ചാതി ന കേവലഞ്ച പിത്തം, യമ്പി ഉദരപടലേ ഏകപത്ഥപൂരപ്പമാണം സേമ്ഹം തിട്ഠതി, തമ്പി ഏകദാ വമതി. തം പനേതം വണ്ണാദിതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൦൩-൨൦൪, ൨൧൦-൨൧൧) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ‘‘സേമ്ഹഞ്ചാ’’തി ച-സദ്ദേന സേമ്ഹഞ്ച അഞ്ഞഞ്ച ഏവരൂപം ഉദരിയലോഹിതാദിഅസുചിം വമതീതി ദസ്സേതി. ഏവം സത്തഹി ദ്വാരേഹി അസുചിവമനം ദസ്സേത്വാ കാലഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലഞ്ഞൂ പരിസഞ്ഞൂ ച ഭഗവാ തദുത്തരി ദ്വേ ദ്വാരാനി വിസേസവചനേന അനാമസിത്വാ അപരേന പരിയായേന സബ്ബസ്മാപി കായാ അസുചിസവനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കായമ്ഹാ സേദജല്ലികാ’’തി. തത്ഥ സേദജല്ലികാതി സേദോ ച ലോണപടലമലഭേദാ ജല്ലികാ ച, തസ്സ ‘‘സവതി സബ്ബദാ’’തി ഇമിനാ സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ.

൨൦൧. ഏവം ഭഗവാ യഥാ നാമ ഭത്തേ പച്ചമാനേ തണ്ഡുലമലഞ്ച ഉദകമലഞ്ച ഫേണേന സദ്ധിം ഉട്ഠഹിത്വാ ഉക്ഖലിമുഖം മക്ഖേത്വാ ബഹി ഗളതി, തഥാ അസിതപീതാദിഭേദേ ആഹാരേ കമ്മജേന അഗ്ഗിനാ പച്ചമാനേ യം അസിതപീതാദിമലം ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘അക്ഖിമ്ഹാ അക്ഖിഗൂഥകോ’’തിആദിനാ ഭേദേന നിക്ഖമന്തം അക്ഖിആദീനി മക്ഖേത്വാ ബഹി ഗളതി, തസ്സാപി വസേന ഇമസ്സ കായസ്സ അസുചിഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യം ലോകേ ഉത്തമങ്ഗസമ്മതം സീസം അതിവിസിട്ഠഭാവതോ പച്ചേന്താ വന്ദനേയ്യാനമ്പി വന്ദനം ന കരോന്തി, തസ്സാപി നിസ്സാരതായ അസുചിതായ ചസ്സ അസുചിഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥസ്സ സുസിരം സീസ’’ന്തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ സുസിരന്തി ഛിദ്ദം. മത്ഥലുങ്ഗസ്സ പൂരിതന്തി ദധിഭരിതഅലാബുകം വിയ മത്ഥലുങ്ഗഭരിതം. തഞ്ച പനേതം മത്ഥലുങ്ഗം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സുഭതോ നം മഞ്ഞതി ബാലോതി തമേനം ഏവം നാനാവിധകുണപഭരിതമ്പി കായം ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ ബാലോ സുഭതോ മഞ്ഞതി, സുഭം സുചിം ഇട്ഠം കന്തം മനാപന്തി തീഹിപി തണ്ഹാദിട്ഠിമാനമഞ്ഞനാഹി മഞ്ഞതി. കസ്മാ? യസ്മാ അവിജ്ജായ പുരക്ഖതോ ചതുസച്ചപടിച്ഛാദകേന മോഹേന പുരക്ഖതോ, ചോദിതോ, പവത്തിതോ, ‘‘ഏവം ആദിയ, ഏവം അഭിനിവിസ ഏവം മഞ്ഞാഹീ’’തി ഗാഹിതോതി അധിപ്പായോ. പസ്സ യാവ അനത്ഥകരാ ചായം അവിജ്ജാതി.

൨൦൨. ഏവം ഭഗവാ സവിഞ്ഞാണകവസേന അസുഭം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അവിഞ്ഞാണകവസേന ദസ്സേതും, യസ്മാ വാ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോപി കായോ യഥാവുത്തകുണപഭരിതോയേവ ഹോതി, തസ്മാ സബ്ബപ്പകാരേനപി സമ്പത്തിഭവേ അസുഭം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിപത്തിഭവേ ദസ്സേതും ‘‘യദാ ച സോ മതോ സേതീ’’തി ഗാഥമാഹ.

തസ്സത്ഥോ – സ്വായമേവംവിധോ കായോ യദാ ആയുഉസ്മാവിഞ്ഞാണാപഗമേന മതോ വാതഭരിതഭസ്താ വിയ ഉദ്ധുമാതകോ വണ്ണപരിഭേദേന വിനീലകോ സുസാനസ്മിം നിരത്ഥംവ കലിങ്ഗരം ഛഡ്ഡിതത്താ അപവിദ്ധോ സേതി, അഥ ‘‘ന ദാനിസ്സ പുന ഉട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകംസതോയേവ അനപേക്ഖാ ഹോന്തി ഞാതയോ. തത്ഥ മതോതി അനിച്ചതം ദസ്സേതി, സേതീതി നിരീഹകത്തം. തദുഭയേന ച ജീവിതബലമദപ്പഹാനേ നിയോജേതി. ഉദ്ധുമാതോതി സണ്ഠാനവിപത്തിം ദസ്സേതി, വിനീലകോതി ഛവിരാഗവിപത്തിം. തദുഭയേന ച രൂപമദപ്പഹാനേ വണ്ണപോക്ഖരതം പടിച്ച മാനപ്പഹാനേ ച നിയോജേതി. അപവിദ്ധോതി ഗഹേതബ്ബാഭാവം ദസ്സേതി, സുസാനസ്മിന്തി അന്തോ അധിവാസേതുമനരഹം ജിഗുച്ഛനീയഭാവം. തദുഭയേനപി ‘‘മമ’’ന്തി ഗാഹസ്സ സുഭസഞ്ഞായ ച പഹാനേ നിയോജേതി. അനപേക്ഖാ ഹോന്തി ഞാതയോതി പടികിരിയാഭാവം ദസ്സേതി, തേന ച പരിവാരമദപ്പഹാനേ നിയോജേതി.

൨൦൩. ഏവമിമായ ഗാഥായ അപരിഭിന്നാവിഞ്ഞാണകവസേന അസുഭം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പരിഭിന്നവസേനാപി ദസ്സേതും ‘‘ഖാദന്തി ന’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ യേ ചഞ്ഞേതി യേ ച അഞ്ഞേപി കാകകുലലാദയോ കുണപഭക്ഖാ പാണിനോ സന്തി, തേപി നം ഖാദന്തീതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനമേവ.

൨൦൪. ഏവം ‘‘ചരം വാ’’തിആദിനാ നയേന സുഞ്ഞതകമ്മട്ഠാനവസേന, ‘‘അട്ഠിനഹാരുസംയുത്തോ’’തിആദിനാ സവിഞ്ഞാണകാസുഭവസേന ‘‘യദാ ച സോ മതോ സേതീ’’തിആദിനാ അവിഞ്ഞാണകാസുഭവസേന കായം ദസ്സേത്വാ ഏവം നിച്ചസുഖത്തഭാവസുഞ്ഞേ ഏകന്തഅസുഭേ ചാപി കായസ്മിം ‘‘സുഭതോ നം മഞ്ഞതി ബാലോ, അവിജ്ജായ പുരക്ഖതോ’’തി ഇമിനാ ബാലസ്സ വുത്തിം പകാസേത്വാ അവിജ്ജാമുഖേന ച വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ പണ്ഡിതസ്സ വുത്തിം പരിഞ്ഞാമുഖേന ച വിവട്ടം ദസ്സേതും ‘‘സുത്വാന ബുദ്ധവചന’’ന്തി ആരഭി.

തത്ഥ സുത്വാനാതി യോനിസോ നിസാമേത്വാ. ബുദ്ധവചനന്തി കായവിച്ഛന്ദനകരം ബുദ്ധവചനം. ഭിക്ഖൂതി സേക്ഖോ വാ പുഥുജ്ജനോ വാ. പഞ്ഞാണവാതി പഞ്ഞാണം വുച്ചതി വിപസ്സനാ അനിച്ചാദിപ്പകാരേസു പവത്തത്താ, തായ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. ഇധാതി സാസനേ. സോ ഖോ നം പരിജാനാതീതി സോ ഇമം കായം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനാതി. കഥം? യഥാ നാമ കുസലോ വാണിജോ ഇദഞ്ചിദഞ്ചാതി ഭണ്ഡം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഏത്തകേന ഗഹിതേ ഏത്തകോ നാമ ഉദയോ ഭവിസ്സതീ’’തി തുലയിത്വാ തഥാ കത്വാ പുന സഉദയം മൂലം ഗണ്ഹന്തോ തം ഭണ്ഡം ഛഡ്ഡേതി, ഏവമേവം ‘‘അട്ഠിന്ഹാരുആദയോ ഇമേ കേസലോമാദയോ ചാ’’തി ഞാണചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ ഞാതപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി, ‘‘അനിച്ചാ ഏതേ ധമ്മാ ദുക്ഖാ അനത്താ’’തി തുലയന്തോ തീരണപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി, ഏവം തീരയിത്വാ അരിയമഗ്ഗം പാപുണന്തോ തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പഹാനപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി. സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകഅസുഭവസേന വാ പസ്സന്തോ ഞാതപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന പസ്സന്തോ തീരണപരിഞ്ഞായ, അരഹത്തമഗ്ഗേന തതോ ഛന്ദരാഗം അപകഡ്ഢിത്വാ തം പജഹന്തോ പഹാനപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി.

കസ്മാ സോ ഏവം പരിജാനാതീതി ചേ? യഥാഭൂതഞ്ഹി പസ്സതി, യസ്മാ യഥാഭൂതം പസ്സതീതി അത്ഥോ. ‘‘പഞ്ഞാണവാ’’തിആദിനാ ഏവ ച ഏതസ്മിം അത്ഥേ സിദ്ധേ യസ്മാ ബുദ്ധവചനം സുത്വാ തസ്സ പഞ്ഞാണവത്തം ഹോതി, യസ്മാ ച സബ്ബജനസ്സ പാകടോപായം കായോ അസുത്വാ ബുദ്ധവചനം ന സക്കാ പരിജാനിതും, തസ്മാ തസ്സ ഞാണഹേതും ഇതോ ബാഹിരാനം ഏവം ദട്ഠും അസമത്ഥതഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘സുത്വാന ബുദ്ധവചന’’ന്തി ആഹ. നന്ദാഭിക്ഖുനിം തഞ്ച വിപല്ലത്ഥചിത്തം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ദേസനാപവത്തിതോ അഗ്ഗപരിസതോ തപ്പടിപത്തിപ്പത്താനം ഭിക്ഖുഭാവദസ്സനതോ ച ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹ.

൨൦൫. ഇദാനി ‘‘യഥാഭൂതഞ്ഹി പസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ യഥാ പസ്സന്തോ യഥാഭൂതം പസ്സതി, തം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘യഥാ ഇദം തഥാ ഏതം, യഥാ ഏതം തഥാ ഇദ’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ഇദം സവിഞ്ഞാണകാസുഭം ആയുഉസ്മാവിഞ്ഞാണാനം അനപഗമാ ചരതി, തിട്ഠതി, നിസീദതി, സയതി; തഥാ ഏതം ഏതരഹി സുസാനേ സയിതം അവിഞ്ഞാണകമ്പി പുബ്ബേ തേസം ധമ്മാനം അനപഗമാ അഹോസി. യഥാ ച ഏതം ഏതരഹി മതസരീരം തേസം ധമ്മാനം അപഗമാ ന ചരതി, ന തിട്ഠതി, ന നിസീദതി, ന സേയ്യം കപ്പേതി, തഥാ ഇദം സവിഞ്ഞാണകമ്പി തേസം ധമ്മാനം അപഗമാ ഭവിസ്സതി. യഥാ ച ഇദം സവിഞ്ഞാണകം ഏതരഹി ന സുസാനേ മതം സേതി, ന ഉദ്ധുമാതകാദിഭാവമുപഗതം, തഥാ ഏതം ഏതരഹി മതസരീരമ്പി പുബ്ബേ അഹോസി. യഥാ പനേതം ഏതരഹി അവിഞ്ഞാണകാസുഭം മതം സുസാനേ സേതി, ഉദ്ധുമാതകാദിഭാവഞ്ച ഉപഗതം, തഥാ ഇദം സവിഞ്ഞാണകമ്പി ഭവിസ്സതീതി.

തത്ഥ യഥാ ഇദം തഥാ ഏതന്തി അത്തനാ മതസ്സ സരീരസ്സ സമാനഭാവം കരോന്തോ ബാഹിരേ ദോസം പജഹതി. യഥാ ഏതം തഥാ ഇദന്തി മതസരീരേന അത്തനോ സമാനഭാവം കരോന്തോ അജ്ഝത്തികേ രാഗം പജഹതി. യേനാകാരേന ഉഭയം സഭം കരോതി, തം പജാനന്തോ ഉഭയത്ഥ മോഹം പജഹതി. ഏവം യഥാഭൂതദസ്സനേന പുബ്ബഭാഗേയേവ അകുസലമൂലപ്പഹാനം സാധേത്വാ, യസ്മാ ഏവം പടിപന്നോ ഭിക്ഖു അനുപുബ്ബേന അരഹത്തമഗ്ഗം പത്വാ സബ്ബം ഛന്ദരാഗം വിരാജേതും സമത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാ ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, കായേ ഛന്ദം വിരാജയേ’’തി. ഏവം പടിപന്നോ ഭിക്ഖു അനുപുബ്ബേനാതി പാഠസേസോ.

൨൦൬. ഏവം സേക്ഖഭൂമിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അസേക്ഖഭൂമിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഛന്ദരാഗവിരത്തോ സോ’’തി. തസ്സത്ഥോ – സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന പഞ്ഞാണവാ മഗ്ഗാനന്തരം ഫലം പാപുണാതി, അഥ സബ്ബസോ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹീനത്താ ‘‘ഛന്ദരാഗവിരത്തോ’’തി ച, മരണാഭാവേന പണീതട്ഠേന വാ അമതം സബ്ബസങ്ഖാരവൂപസമനതോ സന്തിം തണ്ഹാസങ്ഖാതവാനാഭാവതോ നിബ്ബാനം, ചവനാഭാവതോ അച്ചുതന്തി സംവണ്ണിതം പദമജ്ഝഗാതി ച വുച്ചതി. അഥ വാ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന പഞ്ഞാണവാ മഗ്ഗാനന്തരഫലേ ഠിതോ ഛന്ദരാഗവിരത്തോ നാമ ഹോതി, വുത്തപ്പകാരഞ്ച പദമജ്ഝഗാതി വേദിതബ്ബോ. തേന ‘‘ഇദമസ്സ പഹീനം, ഇദഞ്ചാനേന ലദ്ധ’’ന്തി ദീപേതി.

൨൦൭-൨൦൮. ഏവം സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകവസേന അസുഭകമ്മട്ഠാനം സഹ നിപ്ഫത്തിയാ കഥേത്വാ പുന സങ്ഖേപദേസനായ ഏവം മഹതോ ആനിസംസസ്സ അന്തരായകരം പമാദവിഹാരം ഗരഹന്തോ ‘‘ദ്വിപാദകോയ’’ന്തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അപാദകാദയോപി കായാ അസുചീയേവ, ഇധാധികാരവസേന പന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന വാ, യസ്മാ വാ അഞ്ഞേ അസുചിഭൂതാപി കായാ ലോണമ്ബിലാദീഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ മനുസ്സാനം ഭോജനേപി ഉപനീയന്തി, ന ത്വേവ മനുസ്സകായോ, തസ്മാ അസുചിതരഭാവമസ്സ ദസ്സേന്തോപി ‘‘ദ്വിപാദകോ’’തി ആഹ.

അയന്തി മനുസ്സകായം ദസ്സേതി. ദുഗ്ഗന്ധോ പരിഹീരതീതി ദുഗ്ഗന്ധോ സമാനോ പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ പരിഹീരതി. നാനാകുണപപരിപൂരോതി കേസാദിഅനേകപ്പകാരകുണപഭരിതോ. വിസ്സവന്തോ തതോ തതോതി പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി പടിച്ഛാദേതും ഘടേന്താനമ്പി തം വായാമം നിപ്ഫലം കത്വാ നവഹി ദ്വാരേഹി ഖേളസിങ്ഘാണികാദീനി, ലോമകൂപേഹി ച സേദജല്ലികം വിസ്സവന്തോയേവ. തത്ഥ ദാനി പസ്സഥ – ഏതാദിസേന കായേന യോ പുരിസോ വാ ഇത്ഥീ വാ കോചി ബാലോ മഞ്ഞേ ഉണ്ണമേതവേ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനമഞ്ഞനാഹി ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ‘‘നിച്ചോ’’തി വാതിആദിനാ നയേന യോ ഉണ്ണമിതും മഞ്ഞേയ്യ, പരം വാ ജാതിആദീഹി അവജാനേയ്യ അത്താനം ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തോ, കിമഞ്ഞത്ര അദസ്സനാ ഠപേത്വാ അരിയമഗ്ഗേന അരിയസച്ചദസ്സനാഭാവം കിമഞ്ഞം തസ്സ ഏവം ഉണ്ണമാവജാനനകാരണം സിയാതി.

ദേസനാപരിയോസാനേ നന്ദാ ഭിക്ഖുനീ സംവേഗമാപാദി – ‘‘അഹോ വത രേ, അഹം ബാലാ, യാ മംയേവ ആരബ്ഭ ഏവം വിവിധധമ്മദേസനാപവത്തകസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം നാഗമാസി’’ന്തി. ഏവം സംവിഗ്ഗാ ച തമേവ ധമ്മദേസനം സമന്നാഹരിത്വാ തേനേവ കമ്മട്ഠാനേന കതിപയദിവസബ്ഭന്തരേ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. ദുതിയട്ഠാനേപി കിര ദേസനാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി, സിരിമാ ദേവകഞ്ഞാ അനാഗാമിഫലം പത്താ, സോ ച ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ വിജയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.