൧൨. മുനിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. സന്ഥവാതോ ഭയം ജാതന്തി മുനിസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ന സബ്ബസ്സേവ സുത്തസ്സ ഏകാ ഉപ്പത്തി, അപിചേത്ഥ ആദിതോ താവ ചതുന്നം ഗാഥാനം അയമുപ്പത്തി – ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ഗാമകാവാസേ അഞ്ഞതരാ ദുഗ്ഗതിത്ഥീ മതപതികാ പുത്തം ഭിക്ഖൂസു പബ്ബാജേത്വാ അത്തനാപി ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജി. തേ ഉഭോപി സാവത്ഥിയം വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ അഭിണ്ഹം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ദസ്സനകാമാ അഹേസും. മാതാ കിഞ്ചി ലഭിത്വാ പുത്തസ്സ ഹരതി, പുത്തോപി മാതു. ഏവം സായമ്പി പാതോപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാഗന്ത്വാ ലദ്ധം ലദ്ധം സംവിഭജമാനാ, സമ്മോദമാനാ, സുഖദുക്ഖം പുച്ഛമാനാ, നിരാസങ്കാ അഹേസും. തേസം ഏവം അഭിണ്ഹദസ്സനേന സംസഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജി, സംസഗ്ഗാ വിസ്സാസോ, വിസ്സാസാ ഓതാരോ, രാഗേന ഓതിണ്ണചിത്താനം പബ്ബജിതസഞ്ഞാ ച മാതുപുത്തസഞ്ഞാ ച അന്തരധായി. തതോ മരിയാദവീതിക്കമം കത്വാ അസദ്ധമ്മം പടിസേവിംസു, അയസപ്പത്താ ച വിബ്ഭമിത്വാ അഗാരമജ്ഝേ വസിംസു. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ‘‘കിം നു സോ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസോ മഞ്ഞതി ന മാതാ പുത്തേ സാരജ്ജതി, പുത്തോ വാ പന മാതരീ’’തി ഗരഹിത്വാ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകരൂപമ്പി സമനുപസ്സാമീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൫.൫൫) അവസേസസുത്തേനപി ഭിക്ഖൂ സംവേജേത്വാ ‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ –

‘‘വിസം യഥാ ഹലാഹലം, തേലം പക്കുഥിതം യഥാ;

തമ്ബലോഹവിലീനംവ, മാതുഗാമം വിവജ്ജയേ’’തി ച. –

വത്വാ പുന ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനത്ഥം – ‘‘സന്ഥവാതോ ഭയം ജാത’’ന്തി ഇമാ അത്തുപനായികാ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ സന്ഥവോ തണ്ഹാദിട്ഠിമിത്തഭേദേന തിവിധോതി പുബ്ബേ വുത്തോ. ഇധ തണ്ഹാദിട്ഠിസന്ഥവോ അധിപ്പേതോ. തം സന്ധായ ഭഗവാ ആഹ – ‘‘പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഇദം തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ സന്ഥവാതോ ഭയം ജാത’’ന്തി. തഞ്ഹി തസ്സ അഭിണ്ഹദസ്സനകാമതാദിതണ്ഹായ ബലവകിലേസഭയം ജാതം, യേന സണ്ഠാതും അസക്കോന്തോ മാതരി വിപ്പടിപജ്ജി. അത്താനുവാദാദികം വാ മഹാഭയം, യേന സാസനം ഛഡ്ഡേത്വാ വിബ്ഭന്തോ. നികേതാതി ‘‘രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാ ഖോ, ഗഹപതി, ‘നികേതസാരീ’തി വുച്ചതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൩) നയേന വുത്താ ആരമ്മണപ്പഭേദാ. ജായതേ രജോതി രാഗദോസമോഹരജോ ജായതേ. കിം വുത്തം ഹോതി? ന കേവലഞ്ച തസ്സ സന്ഥവാതോ ഭയം ജാതം, അപിച ഖോ പന യദേതം കിലേസാനം നിവാസട്ഠേന സാസവാരമ്മണം ‘‘നികേത’’ന്തി വുച്ചതി, ഇദാനിസ്സ ഭിന്നസംവരത്താ അതിക്കന്തമരിയാദത്താ സുട്ഠുതരം തതോ നികേതാ ജായതേ രജോ, യേന സംകിലിട്ഠചിത്തോ അനയബ്യസനം പാപുണിസ്സതി. അഥ വാ പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ ഇദം തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ സന്ഥവാതോ ഭയം ജാതം, യഥാ ച സബ്ബപുഥുജ്ജനാനം നികേതാ ജായതേ രജോതി ഏവമ്പേതം പദദ്വയം യോജേതബ്ബം.

സബ്ബഥാ പന ഇമിനാ പുരിമദ്ധേന ഭഗവാ പുഥുജ്ജനദസ്സനം ഗരഹിത്വാ അത്തനോ ദസ്സനം പസംസന്തോ ‘‘അനികേത’’ന്തി പച്ഛിമദ്ധമാഹ. തത്ഥ യഥാവുത്തനികേതപടിക്ഖേപേന അനികേതം, സന്ഥവപടിക്ഖേപേന ച അസന്ഥവം വേദിതബ്ബം. ഉഭയമ്പേതം നിബ്ബാനസ്സാധിവചനം. ഏതം വേ മുനിദസ്സനന്തി ഏതം അനികേതമസന്ഥവം ബുദ്ധമുനിനാ ദിട്ഠന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ വേതി വിമ്ഹയത്ഥേ നിപാതോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന ച യം നാമ നികേതസന്ഥവവസേന മാതാപുത്തേസു വിപ്പടിപജ്ജമാനേസു അനികേതമസന്ഥവം, ഏതം മുനിനാ ദിട്ഠം അഹോ അബ്ഭുതന്തി അയമധിപ്പായോ സിദ്ധോ ഹോതി. അഥ വാ മുനിനോ ദസ്സനന്തിപി മുനിദസ്സനം, ദസ്സനം നാമ ഖന്തി രുചി, ഖമതി ചേവ രുച്ചതി ചാതി അത്ഥോ.

൨൧൦. ദുതിയഗാഥായ യോ ജാതമുച്ഛിജ്ജാതി യോ കിസ്മിഞ്ചിദേവ വത്ഥുസ്മിം ജാതം ഭൂതം നിബ്ബത്തം കിലേസം യഥാ ഉപ്പന്നാകുസലപ്പഹാനം ഹോതി, തഥാ വായമന്തോ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പുന അനിബ്ബത്തനവസേന ഉച്ഛിന്ദിത്വാ യോ അനാഗതോപി കിലേസോ തഥാരൂപപ്പച്ചയസമോധാനേ നിബ്ബത്തിതും അഭിമുഖീഭൂതത്താ വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനലക്ഖണേന ‘‘ജായന്തോ’’തി വുച്ചതി, തഞ്ച ന രോപയേയ്യ ജായന്തം, യഥാ അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദോ ഹോതി, തഥാ വായമന്തോ ന നിബ്ബത്തേയ്യാതി അത്ഥോ. കഥഞ്ച ന നിബ്ബത്തേയ്യ? അസ്സ നാനുപ്പവേച്ഛേ, യേന പച്ചയേന സോ നിബ്ബത്തേയ്യ തം നാനുപ്പവേസേയ്യ ന സമോധാനേയ്യ. ഏവം സമ്ഭാരവേകല്ലകരണേന തം ന രോപയേയ്യ ജായന്തം. അഥ വാ യസ്മാ മഗ്ഗഭാവനായ അതീതാപി കിലേസാ ഉച്ഛിജ്ജന്തി ആയതിം വിപാകാഭാവേന വത്തമാനാപി ന രോപീയന്തി തദഭാവേന, അനാഗതാപി ചിത്തസന്തതിം നാനുപ്പവേസീയന്തി ഉപ്പത്തിസാമത്ഥിയവിഘാതേന, തസ്മാ യോ അരിയമഗ്ഗഭാവനായ ജാതമുച്ഛിജ്ജ ന രോപയേയ്യ ജായന്തം, അനാഗതമ്പി ചസ്സ ജായന്തസ്സ നാനുപ്പവേച്ഛേ, തമാഹു ഏകം മുനിനം ചരന്തം, സോ ച അദ്ദക്ഖി സന്തിപദം മഹേസീതി ഏവമ്പേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏകന്തനിക്കിലേസതായ ഏകം, സേട്ഠട്ഠേന വാ ഏകം. മുനിനന്തി മുനിം, മുനീസു വാ ഏകം. ചരന്തന്തി സബ്ബാകാരപരിപൂരായ ലോകത്ഥചരിയായ അവസേസചരിയാഹി ച ചരന്തം. അദ്ദക്ഖീതി അദ്ദസ. സോതി യോ ജാതമുച്ഛിജ്ജ അരോപനേ അനനുപ്പവേസനേ ച സമത്ഥതായ ‘‘ന രോപയേയ്യ ജായന്തമസ്സ നാനുപ്പവേച്ഛേ’’തി വുത്തോ ബുദ്ധമുനി. സന്തിപദന്തി സന്തികോട്ഠാസം, ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതവിപസ്സനാനിബ്ബാനഭേദാസു തീസു സമ്മുതിസന്തി, തദങ്ഗസന്തി, അച്ചന്തസന്തീസു സേട്ഠം ഏവം അനുപസന്തേ ലോകേ അച്ചന്തസന്തിം അദ്ദസ മഹേസീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൨൧൧. തതിയഗാഥായ സങ്ഖായാതി ഗണയിത്വാ, പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വീമംസിത്വാ യഥാഭൂതതോ ഞത്വാ, ദുക്ഖപരിഞ്ഞായ പരിജാനിത്വാതി അത്ഥോ. വത്ഥൂനീതി യേസു ഏവമയം ലോകോ സജ്ജതി, താനി ഖന്ധായതനധാതുഭേദാനി കിലേസട്ഠാനാനി. പമായ ബീജന്തി യം തേസം വത്ഥൂനം ബീജം അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം, തം പമായ ഹിംസിത്വാ, ബാധിത്വാ, സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന പജഹിത്വാതി അത്ഥോ. സിനേഹമസ്സ നാനുപ്പവേച്ഛേതി യേന തണ്ഹാദിട്ഠിസിനേഹേന സിനേഹിതം തം ബീജം ആയതിം പടിസന്ധിവസേന തം യഥാവുത്തം വത്ഥുസസ്സം വിരുഹേയ്യ, തം സിനേഹമസ്സ നാനുപ്പവേച്ഛേ, തപ്പടിപക്ഖായ മഗ്ഗഭാവനായ തം നാനുപ്പവേസേയ്യാതി അത്ഥോ. സ വേ മുനി ജാതിഖയന്തദസ്സീതി സോ ഏവരൂപോ ബുദ്ധമുനി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ ജാതിയാ ച മരണസ്സ ച അന്തഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദിട്ഠത്താ ജാതിക്ഖയന്തദസ്സീ തക്കം പഹായ ന ഉപേതി സങ്ഖം. ഇമായ ചതുസച്ചഭാവനായ നവപ്പഭേദമ്പി അകുസലവിതക്കം പഹായ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനധാതും പത്വാ ലോകത്ഥചരിയം കരോന്തോ അനുപുബ്ബേന ചരിമവിഞ്ഞാണക്ഖയാ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുപ്പത്തിയാ ‘‘ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ’’തി ന ഉപേതി സങ്ഖം. അപരിനിബ്ബുതോ ഏവ വാ യഥാ കാമവിതക്കാദിനോ വിതക്കസ്സ അപ്പഹീനത്താ ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ രത്തോ’’തി വാ ‘‘ദുട്ഠോ’’തി വാ സങ്ഖം ഉപേതി, ഏവം തക്കം പഹായ ന ഉപേതി സങ്ഖന്തി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨൧൨. ചതുത്ഥഗാഥായ അഞ്ഞായാതി അനിച്ചാദിനയേന ജാനിത്വാ. സബ്ബാനീതി അനവസേസാനി, നിവേസനാനീതി കാമഭവാദികേ ഭവേ. നിവസന്തി ഹി തേസു സത്താ, തസ്മാ ‘‘നിവേസനാനീ’’തി വുച്ചന്തി. അനികാമയം അഞ്ഞതരമ്പി തേസന്തി ഏവം ദിട്ഠാദീനവത്താ തേസം നിവേസനാനം ഏകമ്പി അപത്ഥേന്തോ സോ ഏവരൂപോ ബുദ്ധമുനി മഗ്ഗഭാവനാബലേന തണ്ഹാഗേധസ്സ വിഗതത്താ വീതഗേധോ, വീതഗേധത്താ ഏവ ച അഗിദ്ധോ, ന യഥാ ഏകേ അവീതഗേധാ ഏവ സമാനാ ‘‘അഗിദ്ധമ്ഹാ’’തി പടിജാനന്തി, ഏവം. നായൂഹതീതി തസ്സ തസ്സ നിവേസനസ്സ നിബ്ബത്തകം കുസലം വാ അകുസലം വാ ന കരോതി. കിം കാരണാ? പാരഗതോ ഹി ഹോതി, യസ്മാ ഏവരൂപോ സബ്ബനിവേസനാനം പാരം നിബ്ബാനം ഗതോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഏവം പഠമഗാഥായ പുഥുജ്ജനദസ്സനം ഗരഹിത്വാ അത്തനോ ദസ്സനം പസംസന്തോ ദുതിയഗാഥായ യേഹി കിലേസേഹി പുഥുജ്ജനോ അനുപസന്തോ ഹോതി, തേസം അഭാവേന അത്തനോ സന്തിപദാധിഗമം പസംസന്തോ തതിയഗാഥായ യേസു വത്ഥൂസു പുഥുജ്ജനോ തക്കം അപ്പഹായ തഥാ തഥാ സങ്ഖം ഉപേതി, തേസു ചതുസച്ചഭാവനായ തക്കം പഹായ അത്തനോ സങ്ഖാനുപഗമനം പസംസന്തോ ചതുത്ഥഗാഥായ ആയതിമ്പി യാനി നിവേസനാനി കാമയമാനോ പുഥുജ്ജനോ ഭവതണ്ഹായ ആയൂഹതി, തേസു തണ്ഹാഭാവേന അത്തനോ അനായൂഹനം പസംസന്തോ ചതൂഹി ഗാഥാഹി അരഹത്തനികൂടേനേവ ഏകട്ഠുപ്പത്തികം ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

൨൧൩. സബ്ബാഭിഭുന്തി കാ ഉപ്പത്തി? മഹാപുരിസോ മഹാഭിനിക്ഖമനം കത്വാ അനുപുബ്ബേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥായ ബാരാണസിം ഗച്ഛന്തോ ബോധിമണ്ഡസ്സ ച ഗയായ ച അന്തരേ ഉപകേനാജീവകേന സമാഗച്ഛി. തേന ച ‘‘വിപ്പസന്നാനി ഖോ തേ, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൮൫; മഹാവ. ൧൧) നയേന പുട്ഠോ ‘‘സബ്ബാഭിഭൂ’’തിആദീനി ആഹ. ഉപകോ ‘‘ഹുപേയ്യാവുസോ’’തി വത്വാ, സീസം ഓകമ്പേത്വാ, ഉമ്മഗ്ഗം ഗഹേത്വാ പക്കാമി. അനുക്കമേന ച വങ്കഹാരജനപദേ അഞ്ഞതരം മാഗവികഗാമം പാപുണി. തമേനം മാഗവികജേട്ഠകോ ദിസ്വാ – ‘‘അഹോ അപ്പിച്ഛോ സമണോ വത്ഥമ്പി ന നിവാസേതി, അയം ലോകേ അരഹാ’’തി ഘരം നേത്വാ മംസരസേന പരിവിസിത്വാ ഭുത്താവിഞ്ച നം സപുത്തദാരോ വന്ദിത്വാ ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, വസഥ, അഹം പച്ചയേന ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി നിമന്തേത്വാ, വസനോകാസം കത്വാ അദാസി. സോ തത്ഥ വസതി.

മാഗവികോ ഗിമ്ഹകാലേ ഉദകസമ്പന്നേ സീതലേ പദേസേ ചരിതും ദൂരം അപക്കന്തേസു മിഗേസു തത്ഥ ഗച്ഛന്തോ ‘‘അമ്ഹാകം അരഹന്തം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹസ്സൂ’’തി ഛാവം നാമ ധീതരം ആണാപേത്വാ അഗമാസി സദ്ധിം പുത്തഭാതുകേഹി. സാ ചസ്സ ധീതാ ദസ്സനീയാ ഹോതി കോട്ഠാസസമ്പന്നാ. ദുതിയദിവസേ ഉപകോ ഘരം ആഗതോ തം ദാരികം സബ്ബം ഉപചാരം കത്വാ, പരിവിസിതും ഉപഗതം ദിസ്വാ, രാഗേന അഭിഭൂതോ ഭുഞ്ജിതുമ്പി അസക്കോന്തോ ഭാജനേന ഭത്തം ആദായ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, ഭത്തം ഏകമന്തേ നിക്ഖിപിത്വാ – ‘‘സചേ ഛാവം ലഭാമി, ജീവാമി, നോ ചേ, മരാമീ’’തി നിരാഹാരോ സയി. സത്തമേ ദിവസേ മാഗവികോ ആഗന്ത്വാ ധീതരം ഉപകസ്സ പവത്തിം പുച്ഛി. സാ – ‘‘ഏകദിവസമേവ ആഗന്ത്വാ പുന നാഗതപുബ്ബോ’’തി ആഹ. മാഗവികോ ‘‘ആഗതവേസേനേവ നം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഗന്ത്വാ – ‘‘കിം, ഭന്തേ, അഫാസുക’’ന്തി പാദേ പരാമസന്തോ പുച്ഛി. ഉപകോ നിത്ഥുനന്തോ പരിവത്തതിയേവ. സോ ‘‘വദ, ഭന്തേ, യം മയാ സക്കാ കാതും, സബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഉപകോ – ‘‘സചേ ഛാവം ലഭാമി, ജീവാമി, നോ ചേ, ഇധേവ മരണം സേയ്യോ’’തി ആഹ. ‘‘ജാനാസി പന, ഭന്തേ, കിഞ്ചി സിപ്പ’’ന്തി? ‘‘ന ജാനാമീ’’തി. ‘‘ന, ഭന്തേ, കിഞ്ചി സിപ്പം അജാനന്തേന സക്കാ ഘരാവാസം അധിട്ഠാതു’’ന്തി? സോ ആഹ – ‘‘നാഹം കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാമി, അപിച തുമ്ഹാകം മംസഹാരകോ ഭവിസ്സാമി, മംസഞ്ച വിക്കിണിസ്സാമീ’’തി. മാഗവികോപി ‘‘അമ്ഹാകം ഏതദേവ രുച്ചതീ’’തി ഉത്തരസാടകം ദത്വാ, ഘരം ആനേത്വാ ധീതരം അദാസി. തേസം സംവാസമന്വായ പുത്തോ വിജായി. സുഭദ്ദോതിസ്സ നാമം അകംസു. ഛാവാ പുത്തതോസനഗീതേന ഉപകം ഉപ്പണ്ഡേസി. സോ തം അസഹന്തോ ‘‘ഭദ്ദേ, അഹം അനന്തജിനസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാമീ’’തി മജ്ഝിമദേസാഭിമുഖോ പക്കാമി.

ഭഗവാ ച തേന സമയേന സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനമഹാവിഹാരേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പടികച്ചേവ ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, അനന്തജിനോതി പുച്ഛമാനോ ആഗച്ഛതി, തസ്സ മം ദസ്സേയ്യാഥാ’’തി. ഉപകോപി ഖോ അനുപുബ്ബേനേവ സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ വിഹാരമജ്ഝേ ഠത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ മമ സഹായോ അനന്തജിനോ നാമ അത്ഥി, സോ കുഹിം വസതീ’’തി പുച്ഛി. തം ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികം നയിംസു. ഭഗവാ തസ്സാനുരൂപം ധമ്മം ദേസേസി. സോ ദേസനാപരിയോസാനേ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠാസി. ഭിക്ഖൂ തസ്സ പുബ്ബപ്പവത്തിം സുത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ഭഗവാ പഠമം നിസ്സിരികസ്സ നഗ്ഗസമണസ്സ ധമ്മം ദേസേസീ’’തി. ഭഗവാ തം കഥാസമുട്ഠാനം വിദിത്വാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ തങ്ഖണാനുരൂപേന പാടിഹാരിയേന ബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി? തേ സബ്ബം കഥേസും. തതോ ഭഗവാ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അഹേതുഅപ്പച്ചയാ ധമ്മം ദേസേതി, നിമ്മലാ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ, ന സക്കാ തത്ഥ ദോസം ദട്ഠും. തേന, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മദേസനൂപനിസ്സയേന ഉപകോ ഏതരഹി അനാഗാമീ ജാതോ’’തി വത്വാ അത്തനോ ദേസനാമലാഭാവദീപികം ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – സാസവേസു സബ്ബഖന്ധായതനധാതൂസു ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന തേഹി അനഭിഭൂതത്താ സയഞ്ച തേ ധമ്മേ സബ്ബേ അഭിഭുയ്യ പവത്തത്താ സബ്ബാഭിഭും. തേസഞ്ച അഞ്ഞേസഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം സബ്ബാകാരേന വിദിതത്താ സബ്ബവിദും. സബ്ബധമ്മദേസനസമത്ഥായ സോഭനായ മേധായ സമന്നാഗതത്താ സുമേധം. യേസം തണ്ഹാദിട്ഠിലേപാനം വസേന സാസവഖന്ധാദിഭേദേസു സബ്ബധമ്മേസു ഉപലിമ്പതി, തേസം ലേപാനം അഭാവാ തേസു സബ്ബേസു ധമ്മേസു അനുപലിത്തം. തേസു ച സബ്ബധമ്മേസു ഛന്ദരാഗാഭാവേന സബ്ബേ തേ ധമ്മേ ജഹിത്വാ ഠിതത്താ സബ്ബഞ്ജഹം. ഉപധിവിവേകനിന്നേന ചിത്തേന തണ്ഹക്ഖയേ നിബ്ബാനേ വിസേസേന മുത്തത്താ തണ്ഹക്ഖയേ വിമുത്തം, അധിമുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തീതി തമ്പി പണ്ഡിതാ സത്താ മുനിം വേദയന്തി ജാനന്തി. പസ്സഥ യാവ പടിവിസിട്ഠോവായം മുനി, തസ്സ കുതോ ദേസനാമലന്തി അത്താനം വിഭാവേതി. വിഭാവനത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ വാസദ്ദോതി. കേചി പന വണ്ണയന്തി – ‘‘ഉപകോ തദാ തഥാഗതം ദിസ്വാപി ‘അയം ബുദ്ധമുനീ’തി ന സദ്ദഹീ’’തി ഏവം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും, തതോ ഭഗവാ ‘‘സദ്ദഹതു വാ മാ വാ, ധീരാ പന തം മുനിം വേദയന്തീ’’തി ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമഭാസീതി.

൨൧൪. പഞ്ഞാബലന്തി കാ ഉപ്പത്തി? അയം ഗാഥാ രേവതത്ഥേരം ആരബ്ഭ വുത്താ. തത്ഥ ‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ’’തി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വുത്തനയേനേവ രേവതത്ഥേരസ്സ ആദിതോ പഭുതി പബ്ബജ്ജാ, പബ്ബജിതസ്സ ഖദിരവനേ വിഹാരോ, തത്ഥ വിഹരതോ വിസേസാധിഗമോ, ഭഗവതോ തത്ഥ ഗമനപച്ചാഗമനഞ്ച വേദിതബ്ബം. പച്ചാഗതേ പന ഭഗവതി യോ സോ മഹല്ലകഭിക്ഖു ഉപാഹനം സമ്മുസ്സിത്വാ പടിനിവത്തോ ഖദിരരുക്ഖേ ആലഗ്ഗിതം ദിസ്വാ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോ വിസാഖായ ഉപാസികായ ‘‘കിം, ഭന്തേ, രേവതത്ഥേരസ്സ വസനോകാസോ രമണീയോ’’തി ഭിക്ഖൂ പുച്ഛമാനായ യേഹി ഭിക്ഖൂഹി പസംസിതോ, തേ അപസാദേന്തോ ‘‘ഉപാസികേ, ഏതേ തുച്ഛം ഭണന്തി, ന സുന്ദരോ ഭൂമിപ്പദേസോ, അതിലൂഖകക്ഖളം ഖദിരവനമേവാ’’തി ആഹ. സോ വിസാഖായ ആഗന്തുകഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ പച്ഛാഭത്തം മണ്ഡലമാളേ സന്നിപതിതേ ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝാപേന്തോ ആഹ – ‘‘കിം, ആവുസോ, രേവതത്ഥേരസ്സ സേനാസനേ രമണീയം തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠ’’ന്തി. ഭഗവാ തം ഞത്വാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ തങ്ഖണാനുരൂപേന പാടിഹാരിയേന പരിസമജ്ഝം പത്വാ, ബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി? തേ ആഹംസു – ‘‘രേവതം, ഭന്തേ, ആരബ്ഭ കഥാ ഉപ്പന്നാ ‘ഏവം നവകമ്മികോ കദാ സമണധമ്മം കരിസ്സതീ’’’തി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, രേവതോ നവകമ്മികോ, അരഹാ രേവതോ ഖീണാസവോ’’തി വത്വാ തം ആരബ്ഭ തേസം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – ദുബ്ബലകരകിലേസപ്പഹാനസാധകേന വികുബ്ബനഅധിട്ഠാനപ്പഭേദേന വാ പഞ്ഞാബലേന സമന്നാഗതത്താ പഞ്ഞാബലം, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന ധുതങ്ഗവതേന ച ഉപപന്നത്താ സീലവതൂപപന്നം, മഗ്ഗസമാധിനാ ഫലസമാധിനാ ഇരിയാപഥസമാധിനാ ച സമാഹിതം, ഉപചാരപ്പനാഭേദേന ഝാനേന ഝാനേ വാ രതത്താ ഝാനരതം, സതിവേപുല്ലപ്പത്തത്താ സതിമം, രാഗാദിസങ്ഗതോ പമുത്തതാ സങ്ഗാ പമുത്തം, പഞ്ചചേതോഖിലചതുആസവാഭാവേന അഖിലം അനാസവം തം വാപി ധീരാ മുനിം വേദയന്തി. തമ്പി ഏവം പഞ്ഞാദിഗുണസംയുത്തം സങ്ഗാദിദോസവിസംയുത്തം പണ്ഡിതാ സത്താ മുനിം വാ വേദയന്തി. പസ്സഥ യാവ പടിവിസിട്ഠോവായം ഖീണാസവമുനി, സോ ‘‘നവകമ്മികോ’’തി വാ ‘‘കദാ സമണധമ്മം കരിസ്സതീ’’തി വാ കഥം വത്തബ്ബോ. സോ ഹി പഞ്ഞാബലേന തം വിഹാരം നിട്ഠാപേസി, ന നവകമ്മകരണേന, കതകിച്ചോവ സോ, ന ഇദാനി സമണധമ്മം കരിസ്സതീതി രേവതത്ഥേരം വിഭാവേതി. വിഭാവനത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോതി.

൨൧൫. ഏകം ചരന്തന്തി കാ ഉപ്പത്തി? ബോധിമണ്ഡതോ പഭുതി യഥാക്കമം കപിലവത്ഥും അനുപ്പത്തേ ഭഗവതി പിതാപുത്തസമാഗമേ വത്തമാനേ ഭഗവാ സമ്മോദമാനേന രഞ്ഞാ സുദ്ധോദനേന ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ഗഹട്ഠകാലേ ഗന്ധകരണ്ഡകേ വാസിതാനി കാസികാദീനി ദുസ്സാനി നിവാസേത്വാ ഇദാനി കഥം ഛിന്നകാനി പംസുകൂലാനി ധാരേഥാ’’തി ഏവമാദിനാ വുത്തോ രാജാനം അനുനയമാനോ –

‘‘യം ത്വം താത വദേ മയ്ഹം, പട്ടുണ്ണം ദുകൂലകാസികം;

പംസുകൂലം തതോ സേയ്യം, ഏതം മേ അഭിപത്ഥിത’’ന്തി. –

ആദീനി വത്വാ ലോകധമ്മേഹി അത്തനോ അവികമ്പഭാവം ദസ്സേന്തോ രഞ്ഞോ ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം സത്തപദഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതാദീഹി ഏകം, ഇരിയാപഥാദീഹി ചരിയാഹി ചരന്തം. മോനേയ്യധമ്മസമന്നാഗമേന മുനിം. സബ്ബട്ഠാനേസു പമാദാഭാവതോ അപ്പമത്തം. അക്കോസനഗരഹനാദിഭേദായ നിന്ദായ വണ്ണനഥോമനാദിഭേദായ പസംസായ ചാതി ഇമാസു നിന്ദാപസംസാസു പടിഘാനുനയവസേന അവേധമാനം. നിന്ദാപസംസാമുഖേന ചേത്ഥ അട്ഠപി ലോകധമ്മാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. സീഹംവ ഭേരിസദ്ദാദീസു സദ്ദേസു അട്ഠസു ലോകധമ്മേസു പകതിവികാരാനുപഗമേന അസന്തസന്തം, പന്തേസു വാ സേനാസനേസു സന്താസാഭാവേന. വാതംവ സുത്തമയാദിഭേദേ ജാലമ്ഹി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി തണ്ഹാദിട്ഠിജാലേ അസജ്ജമാനം, അട്ഠസു വാ ലോകധമ്മേസു പടിഘാനുനയവസേന അസജ്ജമാനം. പദുമംവ തോയേന ലോകേ ജാതമ്പി യേസം തണ്ഹാദിട്ഠിലേപാനം വസേന സത്താ ലോകേന ലിപ്പന്തി, തേസം ലേപാനം പഹീനത്താ ലോകേന അലിപ്പമാനം, നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗം ഉപ്പാദേത്വാ തേന മഗ്ഗേന നേതാരമഞ്ഞേസം ദേവമനുസ്സാനം. അത്തനോ പന അഞ്ഞേന കേനചി മഗ്ഗം ദസ്സേത്വാ അനേതബ്ബത്താ അനഞ്ഞനേയ്യം തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തി ബുദ്ധമുനിം വേദയന്തീതി അത്താനം വിഭാവേതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ.

൨൧൬. യോ ഓഗഹണേതി കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതോ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പൂരിതദസപാരമിദസഉപപാരമിദസപരമത്ഥപാരമിപ്പഭേദം അഭിനീഹാരഗുണപാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതഭവനേ അഭിനിബ്ബത്തിഗുണം തത്ഥ നിവാസഗുണം മഹാവിലോകനഗുണം ഗബ്ഭവോക്കന്തിം ഗബ്ഭവാസം ഗബ്ഭനിക്ഖമനം പദവീതിഹാരം ദിസാവിലോകനം ബ്രഹ്മഗജ്ജനം മഹാഭിനിക്ഖമനം മഹാപധാനം അഭിസമ്ബോധിം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനം ചതുബ്ബിധം മഗ്ഗഞാണം ഫലഞാണം അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണം, ദസബലഞാണം, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം, ഛബ്ബിധം അസാധാരണഞാണം, അട്ഠവിധം സാവകസാധാരണബുദ്ധഞാണം, ചുദ്ദസവിധം ബുദ്ധഞാണം, അട്ഠാരസബുദ്ധഗുണപരിച്ഛേദകഞാണം, ഏകൂനവീസതിവിധപച്ചവേക്ഖണഞാണം, സത്തസത്തതിവിധഞാണവത്ഥു ഏവമിച്ചാദിഗുണസതസഹസ്സേ നിസ്സായ പവത്തം മഹാലാഭസക്കാരം അസഹമാനേഹി തിത്ഥിയേഹി ഉയ്യോജിതായ ചിഞ്ചമാണവികായ ‘‘ഏകം ധമ്മം അതീതസ്സാ’’തി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വത്ഥുമ്ഹി വുത്തനയേന ചതുപരിസമജ്ഝേ ഭഗവതോ അയസേ ഉപ്പാദിതേ തപ്പച്ചയാ ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ഏവരൂപേപി നാമ അയസേ ഉപ്പന്നേ ന ഭഗവതോ ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥീ’’തി. തം ഞത്വാ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ തങ്ഖണാനുരൂപേന പാടിഹാരിയേന പരിസമജ്ഝം പത്വാ, ബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ, ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി? തേ സബ്ബം ആരോചേസും. തതോ ഭഗവാ – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠസു ലോകധമ്മേസു താദിനോ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – യഥാ നാമ ഓഗഹണേ മനുസ്സാനം ന്ഹാനതിത്ഥേ അങ്ഗഘംസനത്ഥായ ചതുരസ്സേ വാ അട്ഠംസേ വാ ഥമ്ഭേ നിഖാതേ ഉച്ചകുലീനാപി നീചകുലീനാപി അങ്ഗം ഘംസന്തി, ന തേന ഥമ്ഭസ്സ ഉന്നതി വാ ഓനതി വാ ഹോതി. ഏവമേവം യോ ഓഗഹണേ ഥമ്ഭോരിവാഭിജായതി യസ്മിം പരേ വാചാപരിയന്തം വദന്തി. കിം വുത്തം ഹോതി? യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പരേ തിത്ഥിയാ വാ അഞ്ഞേ വാ വണ്ണവസേന ഉപരിമം വാ അവണ്ണവസേന ഹേട്ഠിമം വാ വാചാപരിയന്തം വദന്തി, തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അനുനയം വാ പടിഘം വാ അനാപജ്ജമാനോ താദിഭാവേന യോ ഓഗഹണേ ഥമ്ഭോരിവ ഭവതീതി. തം വീതരാഗം സുസമാഹിതിന്ദ്രിയന്തി തം ഇട്ഠാരമ്മണേ രാഗാഭാവേന വീതരാഗം, അനിട്ഠാരമ്മണേ ച ദോസമോഹാഭാവേന സുസമാഹിതിന്ദ്രിയം, സുട്ഠു വാ സമോധാനേത്വാ ഠപിതിന്ദ്രിയം, രക്ഖിതിന്ദ്രിയം, ഗോപിതിന്ദ്രിയന്തി വുത്തം ഹോതി. തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തി ബുദ്ധമുനിം വേദയന്തി, തസ്സ കഥം ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം ഭവിസ്സതീതി അത്താനം വിഭാവേതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൨൧൭. യോ വേ ഠിതത്തോതി കാ ഉപ്പത്തി? സാവത്ഥിയം കിര അഞ്ഞതരാ സേട്ഠിധീതാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ ഹേട്ഠാപാസാദേ തന്തവായസാലം ഗന്ത്വാ തസരം വട്ടേന്തേ ദിസ്വാ തസ്സ ഉജുഭാവേന തപ്പടിഭാഗനിമിത്തം അഗ്ഗഹേസി – ‘‘അഹോ വത സബ്ബേ സത്താ കായവചീമനോവങ്കം പഹായ തസരം വിയ ഉജുചിത്താ ഭവേയ്യു’’ന്തി. സാ പാസാദം അഭിരുഹിത്വാപി പുനപ്പുനം തദേവ നിമിത്തം ആവജ്ജേന്തീ നിസീദി. ഏവം പടിപന്നായ ചസ്സാ ന ചിരസ്സേവ അനിച്ചലക്ഖണം പാകടം അഹോസി, തദനുസാരേനേവ ച ദുക്ഖാനത്തലക്ഖണാനിപി. അഥസ്സാ തയോപി ഭവാ ആദിത്താ വിയ ഉപട്ഠഹിംസു. തം തഥാ വിപസ്സമാനം ഞത്വാ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ഓഭാസം മുഞ്ചി. സാ തം ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ആവജ്ജേന്തീ ഭഗവന്തം പസ്സേ നിസിന്നമിവ ദിസ്വാ ഉട്ഠായ പഞ്ജലികാ അട്ഠാസി. അഥസ്സാ ഭഗവാ സപ്പായം വിദിത്വാ ധമ്മദേസനാവസേന ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – യോ വേ ഏകഗ്ഗചിത്തതായ അകുപ്പവിമുത്തിതായ ച വുഡ്ഢിഹാനീനം അഭാവതോ വിക്ഖീണജാതിസംസാരത്താ ഭവന്തരൂപഗമനാഭാവതോ ച ഠിതത്തോ, പഹീനകായവചീമനോവങ്കതായ അഗതിഗമനാഭാവേന വാ തസരംവ ഉജു, ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നത്താ ജിഗുച്ഛതി കമ്മേഹി പാപകേഹി, പാപകാനി കമ്മാനി ഗൂഥഗതം വിയ മുത്തഗതം വിയ ച ജിഗുച്ഛതി, ഹിരീയതീതി വുത്തം ഹോതി. യോഗവിഭാഗേന ഹി ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം സദ്ദസത്ഥേ സിജ്ഝതി. വീമംസമാനോ വിസമം സമഞ്ചാതി കായവിസമാദിവിസമം കായസമാദിസമഞ്ച പഹാനഭാവനാകിച്ചസാധനേന മഗ്ഗപഞ്ഞായ വീമംസമാനോ ഉപപരിക്ഖമാനോ. തം വാപി ഖീണാസവം ധീരാ മുനിം വേദയന്തീതി. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാവുത്തനയേന മഗ്ഗപഞ്ഞായ വീമംസമാനോ വിസമം സമഞ്ച യോ വേ ഠിതത്തോ ഹോതി, സോ ഏവം തസരംവ ഉജു ഹുത്വാ കിഞ്ചി വീതിക്കമം അനാപജ്ജന്തോ ജിഗുച്ഛതി കമ്മേഹി പാപകേഹി. തം വാപി ധീരാ മുനിം വേദയന്തി. യതോ ഈദിസോ ഹോതീതി ഖീണാസവമുനിം ദസ്സേന്തോ അരഹത്തനികൂടേന ഗാഥം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സേട്ഠിധീതാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ഏത്ഥ ച വികപ്പേ വാ സമുച്ചയേ വാ വാസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨൧൮. യോ സഞ്ഞതത്തോതി കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര ആളവിയം വിഹരന്തേ ആളവീനഗരേ അഞ്ഞതരോ തന്തവായോ സത്തവസ്സികം ധീതരം ആണാപേസി – ‘‘അമ്മ, ഹിയ്യോ അവസിട്ഠതസരം ന ബഹു, തസരം വട്ടേത്വാ ലഹും തന്തവായസാലം ആഗച്ഛേയ്യാസി, മാ ഖോ ചിരായീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. സോ സാലം ഗന്ത്വാ തന്തം വിനേന്തോ അട്ഠാസി. തം ദിവസഞ്ച ഭഗവാ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ തസ്സാ ദാരികായ സോതാപത്തിഫലൂപനിസ്സയം ദേസനാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനഞ്ച ധമ്മാഭിസമയം ദിസ്വാ പഗേവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പത്തചീവരമാദായ നഗരം പാവിസി. മനുസ്സാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ – ‘‘അദ്ധാ അജ്ജ കോചി അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ അത്ഥി, പഗേവ പവിട്ഠോ ഭഗവാ’’തി ഭഗവന്തം ഉപഗച്ഛിംസു. ഭഗവാ യേന മഗ്ഗേന സാ ദാരികാ പിതുസന്തികം ഗച്ഛതി, തസ്മിം അട്ഠാസി. നഗരവാസിനോ തം പദേസം സമ്മജ്ജിത്വാ, പരിപ്ഫോസിത്വാ, പുപ്ഫൂപഹാരം കത്വാ, വിതാനം ബന്ധിത്വാ, ആസനം പഞ്ഞാപേസും. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ, മഹാജനകായോ പരിവാരേത്വാ അട്ഠാസി. സാ ദാരികാ തം പദേസം പത്താ മഹാജനപരിവുതം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദി. തം ഭഗവാ ആമന്തേത്വാ – ‘‘ദാരികേ കുതോ ആഗതാസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ന ജാനാമി ഭഗവാ’’തി. ‘‘കുഹിം ഗമിസ്സസീ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി ഭഗവാ’’തി. ‘‘ന ജാനാസീ’’തി? ‘‘ജാനാമി ഭഗവാ’’തി. ‘‘ജാനാസീ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി ഭഗവാ’’തി.

തം സുത്വാ മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി – ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, അയം ദാരികാ അത്തനോ ഘരാ ആഗതാപി ഭഗവതാ പുച്ഛിയമാനാ ‘ന ജാനാമീ’തി ആഹ, തന്തവായസാലം ഗച്ഛന്തീ ചാപി പുച്ഛിയമാനാ ‘ന ജാനാമീ’തി ആഹ, ‘ന ജാനാസീ’തി വുത്താ ‘ജാനാമീ’തി ആഹ, ‘ജാനാസീ’തി വുത്താ ‘ന ജാനാമീ’തി ആഹ, സബ്ബം പച്ചനീകമേവ കരോതീ’’തി. ഭഗവാ മനുസ്സാനം തമത്ഥം പാകടം കാതുകാമോ തം പുച്ഛി – ‘‘കിം മയാ പുച്ഛിതം, കിം തയാ വുത്ത’’ന്തി? സാ ആഹ – ‘‘ന മം, ഭന്തേ, കോചി ന ജാനാതി, ഘരതോ ആഗതാ തന്തവായസാലം ഗച്ഛതീ’’തി; അപിച മം തുമ്ഹേ പടിസന്ധിവസേന പുച്ഛഥ, ‘‘കുതോ ആഗതാസീ’’തി, ചുതിവസേന പുച്ഛഥ, ‘‘കുഹിം ഗമിസ്സസീ’’തി അഹഞ്ച ന ജാനാമി. ‘‘കുതോ ചമ്ഹി ആഗതാ; നിരയാ വാ ദേവലോകാ വാ’’തി, ന ഹി ജാനാമി, ‘‘കുഹിമ്പി ഗമിസ്സാമി നിരയം വാ ദേവലോകം വാ’’തി, തസ്മാ ‘‘ന ജാനാമീ’’തി അവചം. തതോ മം ഭഗവാ മരണം സന്ധായ പുച്ഛി – ‘‘ന ജാനാസീ’’തി, അഹഞ്ച ജാനാമി. ‘‘സബ്ബേസം മരണം ധുവ’’ന്തി, തേനാവോചം ‘‘ജാനാമീ’’തി. തതോ മം ഭഗവാ മരണകാലം സന്ധായ പുച്ഛി ‘‘ജാനാസീ’’തി, അഹഞ്ച ന ജാനാമി ‘‘കദാ മരിസ്സാമി കിം അജ്ജ വാ ഉദാഹു സ്വേ വാ’’തി, തേനാവോചം ‘‘ന ജാനാമീ’’തി. ഭഗവാ തായ വിസ്സജ്ജിതം പഞ്ഹം ‘‘സാധു സാധൂ’’തി അനുമോദി. മഹാജനകായോപി ‘‘യാവ പണ്ഡിതാ അയം ദാരികാ’’തി സാധുകാരസഹസ്സാനി അദാസി. അഥ ഭഗവാ ദാരികായ സപ്പായം വിദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ –

‘‘അന്ധഭൂതോ അയം ലോകോ, തനുകേത്ഥ വിപസ്സതി;

സകുണോ ജാലമുത്തോവ, അപ്പോ സഗ്ഗായ ഗച്ഛതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൭൪) –

ഇമം ഗാഥമാഹ. സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനഞ്ച ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി.

സാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പിതു സന്തികം അഗമാസി. പിതാ തം ദിസ്വാ ‘‘ചിരേനാഗതാ’’തി കുദ്ധോ വേഗേന തന്തേ വേമം പക്ഖിപി. തം നിക്ഖമിത്വാ ദാരികായ കുച്ഛിം ഭിന്ദി. സാ തത്ഥേവ കാലമകാസി. സോ ദിസ്വാ – ‘‘നാഹം മമ ധീതരം പഹരിം, അപിച ഖോ ഇമം വേമം വേഗസാ നിക്ഖമിത്വാ ഇമിസ്സാ കുച്ഛിം ഭിന്ദി. ജീവതി നു ഖോ നനു ഖോ’’തി വീമംസന്തോ മതം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മനുസ്സാ മം ‘ഇമിനാ ധീതാ മാരിതാ’തി ഞത്വാ ഉപക്കോസേയ്യും, തേന രാജാപി ഗരുകം ദണ്ഡം പണേയ്യ, ഹന്ദാഹം പടികച്ചേവ പലായാമീ’’തി. സോ ദണ്ഡഭയേന പലായന്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വസന്താനം ഭിക്ഖൂനം വസനോകാസം പാപുണി. തേ ച ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേ തം പബ്ബാജേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം അദംസു. സോ തം ഉഗ്ഗഹേത്വാ വായമന്തോ ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി, തേ ചസ്സ ആചരിയുപജ്ഝായാ. അഥ മഹാപവാരണായ സബ്ബേവ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമംസു – ‘‘വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസ്സാമാ’’തി. ഭഗവാ പവാരേത്വാ വുത്ഥവസ്സോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഗാമനിഗമാദീസു ചാരികം ചരമാനോ അനുപുബ്ബേന ആളവിം അഗമാസി. തത്ഥ മനുസ്സാ ഭഗവന്തം നിമന്തേത്വാ ദാനാദീനി കരോന്താ തം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ‘‘ധീതരം മാരേത്വാ ഇദാനി കം മാരേതും ആഗതോസീ’’തിആദീനി വത്വാ ഉപ്പണ്ഡേസും. ഭിക്ഖൂ തം സുത്വാ ഉപട്ഠാനവേലായം ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ഭഗവാ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അയം ഭിക്ഖു ധീതരം മാരേസി, സാ അത്തനോ കമ്മേന മതാ’’തി വത്വാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ മനുസ്സേഹി ദുബ്ബിജാനം ഖീണാസവമുനിഭാവം പകാസേന്തോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – യോ തീസുപി കമ്മദ്വാരേസു സീലസംയമേന സംയതത്തോ കായേന വാ വാചായ വാ ചേതസാ വാ ഹിംസാദികം ന കരോതി പാപം, തഞ്ച ഖോ പന ദഹരോ വാ ദഹരവയേ ഠിതോ, മജ്ഝിമോ വാ മജ്ഝിമവയേ ഠിതോ, ഏതേനേവ നയേന ഥേരോ വാ പച്ഛിമവയേ ഠിതോതി കദാചിപി ന കരോതി. കിം കാരണാ? യതത്തോ, യസ്മാ അനുത്തരായ വിരതിയാ സബ്ബപാപേഹി ഉപരതചിത്തോതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി മുനി അരോസനേയ്യോ ന സോ രോസേതി കഞ്ചീതി ഏതേസം പദാനം അയം യോജനാ ച അധിപ്പായോ ച – സോ ഖീണാസവമുനി അരോസനേയ്യോ ‘‘ധീതുമാരകോ’’തി വാ ‘‘പേസകാരോ’’തി വാ ഏവമാദിനാ നയേന കായേന വാ വാചായ വാ രോസേതും, ഘട്ടേതും, ബാധേതും അരഹോ ന ഹോതി. സോപി ഹി ന രോസേതി കഞ്ചി, ‘‘നാഹം മമ ധീതരം മാരേമി, ത്വം മാരേസി, തുമ്ഹാദിസോ വാ മാരേതീ’’തിആദീനി വത്വാ കഞ്ചി ന രോസേതി, ന ഘട്ടേതി, ന ബാധേതി, തസ്മാ സോപി ന രോസനേയ്യോ. അപിച ഖോ പന ‘‘തിട്ഠതു നാഗോ, മാ നാഗം ഘട്ടേസി, നമോ കരോഹി നാഗസ്സാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൯) വുത്തനയേന നമസ്സിതബ്ബോയേവ ഹോതി. തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തീതി ഏത്ഥ പന തമ്പി ധീരാവ മുനിം വേദയന്തീതി ഏവം പദവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. അധിപ്പായോ ചേത്ഥ – തം ‘‘അയം അരോസനേയ്യോ’’തി ഏതേ ബാലമനുസ്സാ അജാനിത്വാ രോസേന്തി. യേ പന ധീരാ ഹോന്തി, തേ ധീരാവ തമ്പി മുനിം വേദയന്തി, അയം ഖീണാസവമുനീതി ജാനന്തീതി.

൨൧൯. യദഗ്ഗതോതി കാ ഉപ്പത്തി? സാവത്ഥിയം കിര പഞ്ചഗ്ഗദായകോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി. സോ നിപ്ഫജ്ജമാനേസു സസ്സേസു ഖേത്തഗ്ഗം, രാസഗ്ഗം, കോട്ഠഗ്ഗം, കുമ്ഭിഅഗ്ഗം, ഭോജനഗ്ഗന്തി ഇമാനി പഞ്ച അഗ്ഗാനി ദേതി. തത്ഥ പഠമപക്കാനിയേവ സാലി-യവ-ഗോധൂമ-സീസാനി ആഹരാപേത്വാ യാഗുപായാസപുഥുകാദീനി പടിയാദേത്വാ ‘‘അഗ്ഗസ്സ ദാതാ മേധാവീ, അഗ്ഗം സോ അധിഗച്ഛതീ’’തി ഏവംദിട്ഠികോ ഹുത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദേതി, ഇദമസ്സ ഖേത്തഗ്ഗദാനം. നിപ്ഫന്നേസു പന സസ്സേസു ലായിതേസു മദ്ദിതേസു ച വരധഞ്ഞാനി ഗഹേത്വാ തഥേവ ദാനം ദേതി, ഇദമസ്സ രാസഗ്ഗദാനം. പുന തേഹി ധഞ്ഞേഹി കോട്ഠാഗാരാനി പൂരാപേത്വാ പഠമകോട്ഠാഗാരവിവരണേ പഠമനീഹടാനി ധഞ്ഞാനി ഗഹേത്വാ തഥേവ ദാനം ദേതി, ഇദമസ്സ കോട്ഠഗ്ഗദാനം. യം യദേവ പനസ്സ ഘരേ രന്ധേതി, തതോ അഗ്ഗം അനുപ്പത്തപബ്ബജിതാനം അദത്വാ അന്തമസോ ദാരകാനമ്പി ന കിഞ്ചി ദേതി, ഇദമസ്സ കുമ്ഭിഅഗ്ഗദാനം. പുന അത്തനോ ഭോജനകാലേ പഠമൂപനീതം ഭോജനം പുരേഭത്തകാലേ സങ്ഘസ്സ, പച്ഛാഭത്തകാലേ സമ്പത്തയാചകാനം, തദഭാവേ അന്തമസോ സുനഖാനമ്പി അദത്വാ ന ഭുഞ്ജതി, ഇദമസ്സ ഭോജനഗ്ഗദാനം. ഏവം സോ പഞ്ചഗ്ഗദായകോത്വേവ അഭിലക്ഖിതോ അഹോസി.

അഥേകദിവസം ഭഗവാ പച്ചൂസസമയേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ബ്രാഹ്മണിയാ ച സോതാപത്തിമഗ്ഗഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ അതിപ്പഗേവ ഗന്ധകുടിം പാവിസി. ഭിക്ഖൂ പിഹിതദ്വാരം ഗന്ധകുടിം ദിസ്വാ – ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ഏകകോവ ഗാമം പവിസിതുകാമോ’’തി ഞത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഗന്ധകുടിം പദക്ഖിണം കത്വാ പിണ്ഡായ പവിസിംസു. ഭഗവാപി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭോജനവേലായം നിക്ഖമിത്വാ സാവത്ഥിം പാവിസി. മനുസ്സാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഏവം – ‘‘നൂനജ്ജ കോചി സത്തോ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ അത്ഥി, തഥാ ഹി ഭഗവാ ഏകകോവ പവിട്ഠോ’’തി ഞത്വാ ന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു നിമന്തനത്ഥായ. ഭഗവാപി അനുപുബ്ബേന ബ്രാഹ്മണസ്സ ഘരദ്വാരം സമ്പത്വാ അട്ഠാസി. തേന ച സമയേന ബ്രാഹ്മണോ ഭോജനം ഗഹേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി, ബ്രാഹ്മണീ പനസ്സ ബീജനിം ഗഹേത്വാ ഠിതാ. സാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ‘‘സചായം ബ്രാഹ്മണോ പസ്സേയ്യ, പത്തം ഗഹേത്വാ സബ്ബം ഭോജനം ദദേയ്യ, തതോ മേ പുന പചിതബ്ബം ഭവേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ അപ്പസാദഞ്ച മച്ഛേരഞ്ച ഉപ്പാദേത്വാ യഥാ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ന പസ്സതി, ഏവം താലവണ്ടേന പടിച്ഛാദേസി. ഭഗവാ തം ഞത്വാ സരീരാഭം മുഞ്ചി. തം ബ്രാഹ്മണോ സുവണ്ണോഭാസം ദിസ്വാ ‘‘കിമേത’’ന്തി ഉല്ലോകേന്തോ അദ്ദസ ഭഗവന്തം ദ്വാരേ ഠിതം. ബ്രാഹ്മണീപി ‘‘ദിട്ഠോനേന ഭഗവാ’’തി താവദേവ താലവണ്ടം നിക്ഖിപിത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദി, വന്ദിത്വാ ചസ്സാ ഉട്ഠഹന്തിയാ സപ്പായം വിദിത്വാ –

‘‘സബ്ബസോ നാമരൂപസ്മിം, യസ്സ നത്ഥി മമായിതം;

അസതാ ച ന സോചതി, സ വേ ഭിക്ഖൂതി വുച്ചതീ’’തി. (ധ. പ. ൩൬൭) –

ഇമം ഗാഥമഭാസി. സാ ഗാഥാപരിയോസാനേയേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. ബ്രാഹ്മണോപി ഭഗവന്തം അന്തോഘരം പവേസേത്വാ, വരാസനേ നിസീദാപേത്വാ, ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ, അത്തനോ ഉപനീതഭോജനം ഉപനാമേസി – ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാ, സാധു, മേ തം ഭോജനം അത്തനോ പത്തേ പതിട്ഠാപേഥാ’’തി. ഭഗവാ തസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജി. കതഭത്തകിച്ചോ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ സപ്പായം വിദിത്വാ ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – യം കുമ്ഭിതോ പഠമമേവ ഗഹിതത്താ അഗ്ഗതോ, അദ്ധാവസേസായ കുമ്ഭിയാ ആഗന്ത്വാ തതോ ഗഹിതത്താ മജ്ഝതോ, ഏകദ്വികടച്ഛുമത്താവസേസായ കുമ്ഭിയാ ആഗന്ത്വാ തതോ ഗഹിതത്താ സേസതോ വാ പിണ്ഡം ലഭേഥ. പരദത്തൂപജീവീതി പബ്ബജിതോ. സോ ഹി ഉദകദന്തപോണം ഠപേത്വാ അവസേസം പരേനേവ ദത്തം ഉപജീവതി, തസ്മാ ‘‘പരദത്തൂപജീവീ’’തി വുച്ചതി. നാലം ഥുതും നോപി നിപച്ചവാദീതി അഗ്ഗതോ ലദ്ധാ അത്താനം വാ ദായകം വാ ഥോമേതുമ്പി നാരഹതി പഹീനാനുനയത്താ. സേസതോ ലദ്ധാ ‘‘കിം ഏതം ഇമിനാ ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ നയേന ദായകം നിപാതേത്വാ അപ്പിയവചനാനി വത്താപി ന ഹോതി പഹീനപടിഘത്താ. തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തീതി തമ്പി പഹീനാനുനയപടിഘം ധീരാവ മുനിം വേദയന്തീതി ബ്രാഹ്മണസ്സ അരഹത്തനികൂടേന ഗാഥം ദേസേസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി.

൨൨൦. മുനിം ചരന്തന്തി കാ ഉപ്പത്തി? സാവത്ഥിയം കിര അഞ്ഞതരോ സേട്ഠിപുത്തോ ഉതുവസേന തീസു പാസാദേസു സബ്ബസമ്പത്തീഹി പരിചാരയമാനോ ദഹരോവ പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ, മാതാപിതരോ യാചിത്വാ, ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തേ ‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ’’തി (സു. നി. ൫൦) ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അട്ഠുപ്പത്തിയം വുത്തനയേനേവ തിക്ഖത്തും പബ്ബജിത്വാ ച ഉപ്പബ്ബജിത്വാ ച ചതുത്ഥവാരേ അരഹത്തം പാപുണി. തം പുബ്ബപരിചയേന ഭിക്ഖൂ ഭണന്തി – ‘‘സമയോ, ആവുസോ, ഉപ്പബ്ബജിതു’’ന്തി. സോ ‘‘അഭബ്ബോ ദാനാഹം, ആവുസോ, വിബ്ഭമിതു’’ന്തി ആഹ. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ ‘‘ഏവമേതം, ഭിക്ഖവേ, അഭബ്ബോ സോ ദാനി വിബ്ഭമിതു’’ന്തി തസ്സ ഖീണാസവമുനിഭാവം ആവികരോന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ.

തസ്സത്ഥോ – മോനേയ്യധമ്മസമന്നാഗമേന മുനിം, ഏകവിഹാരിതായ, പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരാസു വാ ചരിയാസു യായ കായചി ചരിയായ ചരന്തം, പുബ്ബേ വിയ മേഥുനധമ്മേ ചിത്തം അകത്വാ അനുത്തരായ വിരതിയാ വിരതം മേഥുനസ്മാ. ദുതിയപാദസ്സ സമ്ബന്ധോ – കീദിസം മുനിം ചരന്തം വിരതം മേഥുനസ്മാതി ചേ? യോ യോബ്ബനേ നോപനിബജ്ഝതേ ക്വചി, യോ ഭദ്രേപി യോബ്ബനേ വത്തമാനേ ക്വചി ഇത്ഥിരൂപേ യഥാ പുരേ, ഏവം മേഥുനരാഗേന ന ഉപനിബജ്ഝതി. അഥ വാ ക്വചി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ യോബ്ബനേ ‘‘യുവാ താവമ്ഹി, അയം വാ യുവാതി പടിസേവാമി താവ കാമേ’’തി ഏവം യോ രാഗേന ന ഉപനിബജ്ഝതീതി അയമ്പേത്ഥ അത്ഥോ. ന കേവലഞ്ച വിരതം മേഥുനസ്മാ, അപിച ഖോ പന ജാതിമദാദിഭേദാ മദാ, കാമഗുണേസു സതിവിപ്പവാസസങ്ഖാതാ പമാദാപി ച വിരതം, ഏവം മദപ്പമാദാ വിരതത്താ ഏവ ച വിപ്പമുത്തം സബ്ബകിലേസബന്ധനേഹി. യഥാ വാ ഏകോ ലോകികായപി വിരതിയാ വിരതോ ഹോതി, ന ഏവം, കിം പന വിപ്പമുത്തം വിരതം, സബ്ബകിലേസബന്ധനേഹി വിപ്പമുത്തത്താ ലോകുത്തരവിരതിയാ വിരതന്തിപി അത്ഥോ. തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തീതി തമ്പി ധീരാ ഏവ മുനിം വേദയന്തി, തുമ്ഹേ പന നം ന വേദയഥ, തേന നം ഏവം ഭണഥാതി ദസ്സേതി.

൨൨൧. അഞ്ഞായ ലോകന്തി കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ കപിലവത്ഥുസ്മിം വിഹരതി. തേന സമയേന നന്ദസ്സ ആഭരണമങ്ഗലം, അഭിസേകമങ്ഗലം, ആവാഹമങ്ഗലന്തി തീണി മങ്ഗലാനി അകംസു. ഭഗവാപി തത്ഥ നിമന്തിതോ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ നിക്ഖമന്തോ നന്ദസ്സ ഹത്ഥേ പത്തം അദാസി. തം നിക്ഖമന്തം ദിസ്വാ ജനപദകല്യാണീ ‘‘തുവട്ടം ഖോ, അയ്യപുത്ത, ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി ആഹ. സോ ഭഗവതോ ഗാരവേന ‘‘ഹന്ദ ഭഗവാ പത്ത’’ന്തി വത്തും അസക്കോന്തോ വിഹാരമേവ ഗതോ. ഭഗവാ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ ഠത്വാ ‘‘ആഹര, നന്ദ, പത്ത’’ന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘പബ്ബജിസ്സസീ’’തി ആഹ. സോ ഭഗവതോ ഗാരവേന പടിക്ഖിപിതും അസക്കോന്തോ ‘‘പബ്ബജാമി, ഭഗവാ’’തി ആഹ. തം ഭഗവാ പബ്ബാജേസി. സോ പന ജനപദകല്യാണിയാ വചനം പുനപ്പുനം സരന്തോ ഉക്കണ്ഠി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ നന്ദസ്സ അനഭിരതിം വിനോദേതുകാമോ ‘‘താവതിംസഭവനം ഗതപുബ്ബോസി, നന്ദാ’’തി ആഹ. നന്ദോ ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഗതപുബ്ബോ’’തി അവോച.

തതോ നം ഭഗവാ അത്തനോ ആനുഭാവേന താവതിംസഭവനം നേത്വാ വേജയന്തപാസാദദ്വാരേ അട്ഠാസി. ഭഗവതോ ആഗമനം വിദിത്വാ സക്കോ അച്ഛരാഗണപരിവുതോ പാസാദാ ഓരോഹി. താ സബ്ബാപി കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാവകാനം പാദമക്ഖനതേലം ദത്വാ കകുടപാദിനിയോ അഹേസും. അഥ ഭഗവാ നന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സസി നോ, ത്വം നന്ദ, ഇമാനി പഞ്ച അച്ഛരാസതാനി കകുടപാദാനീ’’തി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. മാതുഗാമസ്സ നാമ നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനം ഗഹേതബ്ബന്തി സകലേപി ബുദ്ധവചനേ ഏതം നത്ഥി. അഥ ച പനേത്ഥ ഭഗവാ ഉപായകുസലതായ ആതുരസ്സ ദോസേ ഉഗ്ഗിലേത്വാ നീഹരിതുകാമോ വേജ്ജോ സുഭോജനം വിയ നന്ദസ്സ രാഗം ഉഗ്ഗിലേത്വാ നീഹരിതുകാമോ നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണം അനുഞ്ഞാസി യഥാ തം അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി. തതോ ഭഗവാ അച്ഛരാഹേതു നന്ദസ്സ ബ്രഹ്മചരിയേ അഭിരതിം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി – ‘‘ഭതകവാദേന നന്ദം ചോദേഥാ’’തി. സോ തേഹി ചോദിയമാനോ ലജ്ജിതോ യോനിസോ മനസി കരോന്തോ പടിപജ്ജിത്വാ ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തസ്സ ചങ്കമനകോടിയം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ഭഗവതോപി ഞാണം ഉദപാദി. ഭിക്ഖൂ അജാനന്താ തഥേവായസ്മന്തം ചോദേന്തി. ഭഗവാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനി നന്ദോ ഏവം ചോദേതബ്ബോ’’തി തസ്സ ഖീണാസവമുനിഭാവം ദീപേന്തോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – ദുക്ഖസച്ചവവത്ഥാനകരണേന ഖന്ധാദിലോകം അഞ്ഞായ ജാനിത്വാ വവത്ഥപേത്വാ നിരോധസച്ചസച്ഛികിരിയായ പരമത്ഥദസ്സിം, സമുദയപ്പഹാനേന ചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം, പഹീനസമുദയത്താ രൂപമദാദിവേഗസഹനേന ചക്ഖാദിആയതനസമുദ്ദഞ്ച അതിതരിയ അതിതരിത്വാ അതിക്കമിത്വാ മഗ്ഗഭാവനായ, ‘‘തന്നിദ്ദേസാ താദീ’’തി ഇമായ താദിലക്ഖണപ്പത്തിയാ താദിം. യോ വായം കാമരാഗാദികിലേസരാസിയേവ അവഹനനട്ഠേന ഓഘോ, കുച്ഛിതഗതിപരിയായേന സമുദ്ദനട്ഠേന സമുദ്ദോ, സമുദയപ്പഹാനേനേവ തം ഓഘം സമുദ്ദഞ്ച അതിതരിയ അതിതിണ്ണോഘത്താ ഇദാനി തുമ്ഹേഹി ഏവം വുച്ചമാനേപി വികാരമനാപജ്ജനതായ താദിമ്പി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ച അധിപ്പായോ ച വേദിതബ്ബോ. തം ഛിന്നഗന്ഥം അസിതം അനാസവന്തി ഇദം പനസ്സ ഥുതിവചനമേവ, ഇമായ ചതുസച്ചഭാവനായ ചതുന്നം ഗന്ഥാനം ഛിന്നത്താ ഛിന്നഗന്ഥം, ദിട്ഠിയാ തണ്ഹായ വാ കത്ഥചി അനിസ്സിതത്താ അസിതം, ചതുന്നം ആസവാനം അഭാവേന അനാസവന്തി വുത്തം ഹോതി. തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തീതി തമ്പി ധീരാവ ഖീണാസവമുനിം വേദയന്തി തുമ്ഹേ പന അവേദയമാനാ ഏവം ഭണഥാതി ദസ്സേതി.

൨൨൨. അസമാ ഉഭോതി കാ ഉപ്പത്തി? അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു കോസലരട്ഠേ പച്ചന്തഗാമം നിസ്സായ അരഞ്ഞേ വിഹരതി. തസ്മിഞ്ച ഗാമേ മിഗലുദ്ദകോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വസനോകാസം ഗന്ത്വാ മിഗേ ബന്ധതി. സോ അരഞ്ഞം പവിസന്തോ ഥേരം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസന്തമ്പി പസ്സതി, അരഞ്ഞാ ആഗച്ഛന്തോ ഗാമതോ നിക്ഖമന്തമ്പി പസ്സതി. ഏവം അഭിണ്ഹദസ്സനേന ഥേരേ ജാതസിനേഹോ അഹോസി. സോ യദാ ബഹും മംസം ലഭതി, തദാ ഥേരസ്സാപി രസപിണ്ഡപാതം ദേതി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി – ‘‘അയം ഭിക്ഖു ‘അമുകസ്മിം പദേസേ മിഗാ തിട്ഠന്തി, ചരന്തി, പാനീയം പിവന്തീ’തി ലുദ്ദകസ്സ ആരോചേതി. തതോ ലുദ്ദകോ മിഗേ മാരേതി, തേന ഉഭോ സങ്ഗമ്മ ജീവികം കപ്പേന്തീ’’തി. അഥ ഭഗവാ ജനപദചാരികം ചരമാനോ തം ജനപദം അഗമാസി. ഭിക്ഖൂ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസന്താ തം പവത്തിം സുത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ ലുദ്ദകേന സദ്ധിം സമാനജീവികാഭാവസാധകം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഖീണാസവമുനിഭാവം ദീപേന്തോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – യോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു, യോ ച ലുദ്ദകോ, ഏതേ അസമാ ഉഭോ. യം മനുസ്സാ ഭണന്തി ‘‘സമാനജീവികാ’’തി, തം മിച്ഛാ. കിം കാരണാ? ദൂരവിഹാരവുത്തിനോ, ദൂരേ വിഹാരോ ച വുത്തി ച നേസന്തി ദൂരവിഹാരവുത്തിനോ. വിഹാരോതി വസനോകാസോ, സോ ച ഭിക്ഖുനോ അരഞ്ഞേ, ലുദ്ദകസ്സ ച ഗാമേ. വുത്തീതി ജീവികാ, സാ ച ഭിക്ഖുനോ ഗാമേ സപദാനഭിക്ഖാചരിയാ, ലുദ്ദകസ്സ ച അരഞ്ഞേ മിഗസകുണമാരണാ. പുന ചപരം ഗിഹീ ദാരപോസീ, സോ ലുദ്ദകോ തേന കമ്മേന പുത്തദാരം പോസേതി. അമമോ ച സുബ്ബതോ, പുത്തദാരേസു തണ്ഹാദിട്ഠിമമത്തവിരഹിതോ സുചിവതത്താ സുന്ദരവതത്താ ച സുബ്ബതോ സോ ഖീണാസവഭിക്ഖു. പുന ചപരം പരപാണരോധായ ഗിഹീ അസഞ്ഞതോ, സോ ലുദ്ദകോ ഗിഹീ പരപാണരോധായ തേസം പാണാനം ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദായ കായവാചാചിത്തേഹി അസംയതോ. നിച്ചം മുനീ രക്ഖതി പാണിനേ യതോ, ഇതരോ പന ഖീണാസവമുനി കായവാചാചിത്തേഹി നിച്ചം യതോ സംയതോ പാണിനോ രക്ഖതി. ഏവം സന്തേ തേ കഥം സമാനജീവികാ ഭവിസ്സന്തീതി?

൨൨൩. സിഖീ യഥാതി കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കപിലവത്ഥുസ്മിം വിഹരന്തേ സാകിയാനം കഥാ ഉദപാദി – ‘‘പഠമകസോതാപന്നോ പച്ഛാ സോതാപത്തിം പത്തസ്സ ധമ്മേന വുഡ്ഢതരോ ഹോതി, തസ്മാ പച്ഛാ സോതാപന്നേന ഭിക്ഖുനാ പഠമസോതാപന്നസ്സ ഗിഹിനോ അഭിവാദനാദീനി കത്തബ്ബാനീ’’തി തം കഥം അഞ്ഞതരോ പിണ്ഡചാരികോ ഭിക്ഖു സുത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ ‘‘അഞ്ഞാ ഏവ ഹി അയം ജാതി, പൂജനേയ്യവത്ഥു ലിങ്ഗ’’ന്തി സന്ധായ ‘‘അനാഗാമീപി ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഗിഹീ ഹോതി, തേന തദഹുപബ്ബജിതസ്സാപി സാമണേരസ്സ അഭിവാദനാദീനി കത്തബ്ബാനേവാ’’തി വത്വാ പുന പച്ഛാ സോതാപന്നസ്സാപി ഭിക്ഖുനോ പഠമസോതാപന്നഗഹട്ഠതോ അതിമഹന്തം വിസേസം ദസ്സേന്തോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – യ്വായം മത്ഥകേ ജാതായ സിഖായ സബ്ഭാവേന സിഖീ, മണിദണ്ഡസദിസായ ഗീവായ നീലഗീവോതി ച മയൂരവിഹങ്ഗമോ വുച്ചതി. സോ യഥാ ഹരിതഹംസതമ്ബഹംസഖീരഹംസകാളഹംസപാകഹംസസുവണ്ണഹംസേസു യ്വായം സുവണ്ണഹംസോ, തസ്സ ഹംസസ്സ ജവേന സോളസിമ്പി കലം ന ഉപേതി. സുവണ്ണഹംസോ ഹി മുഹുത്തകേന യോജനസഹസ്സമ്പി ഗച്ഛതി, യോജനമ്പി അസമത്ഥോ ഇതരോ. ദസ്സനീയതായ പന ഉഭോപി ദസ്സനീയാ ഹോന്തി, ഏവം ഗിഹീ പഠമസോതാപന്നോപി കിഞ്ചാപി മഗ്ഗദസ്സനേന ദസ്സനീയോ ഹോതി. അഥ ഖോ സോ പച്ഛാ സോതാപന്നസ്സാപി മഗ്ഗദസ്സനേന തുല്യദസ്സനീയഭാവസ്സാപി ഭിക്ഖുനോ ജവേന നാനുകരോതി. കതമേന ജവേന? ഉപരിമഗ്ഗവിപസ്സനാഞാണജവേന. ഗിഹിനോ ഹി തം ഞാണം ദന്ധം ഹോതി പുത്തദാരാദിജടായ ജടിതത്താ, ഭിക്ഖുനോ പന തിക്ഖം ഹോതി തസ്സാ ജടായ വിജടിതത്താ. സ്വായമത്ഥോ ഭഗവതാ ‘‘മുനിനോ വിവിത്തസ്സ വനമ്ഹി ഝായതോ’’തി ഇമിനാ പാദേന ദീപിതോ. അയഞ്ഹി സേക്ഖമുനി ഭിക്ഖു കായചിത്തവിവേകേന ച വിവിത്തോ ഹോതി, ലക്ഖണാരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ച നിച്ചം വനസ്മിം ഝായതി. കുതോ ഗിഹിനോ ഏവരൂപോ വിവേകോ ച ഝാനഞ്ചാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോതി?

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ മുനിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ച പഠമോ വഗ്ഗോ അത്ഥവണ്ണനാനയതോ, നാമേന

ഉരഗവഗ്ഗോതി.