൮. മേത്തസുത്തവണ്ണനാ

കരണീയമത്ഥകുസലേനാതി മേത്തസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഹിമവന്തപസ്സതോ കിര ദേവതാഹി ഉബ്ബാള്ഹാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികം സാവത്ഥിം ആഗച്ഛിംസു. തേസം ഭഗവാ പരിത്തത്ഥായ കമ്മട്ഠാനത്ഥായ ച ഇമം സുത്തം അഭാസി. അയം താവ സങ്ഖേപോ.

അയം പന വിത്ഥാരോ – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ നാനാവേരജ്ജകാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വസ്സം ഉപഗന്തുകാമാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമന്തി. തത്ര സുദം ഭഗവാ രാഗചരിതാനം സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകവസേന ഏകാദസവിധം അസുഭകമ്മട്ഠാനം, ദോസചരിതാനം ചതുബ്ബിധം മേത്താദികമ്മട്ഠാനം, മോഹചരിതാനം മരണസ്സതികമ്മട്ഠാനാദീനി, വിതക്കചരിതാനം ആനാപാനസ്സതിപഥവീകസിണാദീനി, സദ്ധാചരിതാനം ബുദ്ധാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനാദീനി, ബുദ്ധിചരിതാനം ചതുധാതുവവത്ഥനാദീനീതി ഇമിനാ നയേന ചതുരാസീതിസഹസ്സപ്പഭേദചരിതാനുകൂലാനി കമ്മട്ഠാനാനി കഥേതി.

അഥ ഖോ പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി ഭഗവതോ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ സപ്പായസേനാസനഞ്ച ഗോചരഗാമഞ്ച പരിയേസമാനാനി അനുപുബ്ബേന ഗന്ത്വാ പച്ചന്തേ ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധം നീലകാചമണിസന്നിഭസിലാതലം സീതലഘനച്ഛായനീലവനസണ്ഡമണ്ഡിതം മുത്താതലരജതപട്ടസദിസവാലുകാകിണ്ണഭൂമിഭാഗം സുചിസാതസീതലജലാസയപരിവാരിതം പബ്ബതമദ്ദസംസു. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ തത്ഥേകരത്തിം വസിത്വാ പഭാതായ രത്തിയാ സരീരപരികമ്മം കത്വാ തസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. ഗാമോ ഘനനിവേസസന്നിവിട്ഠകുലസഹസ്സയുത്തോ, മനുസ്സാ ചേത്ഥ സദ്ധാ പസന്നാ, തേ പച്ചന്തേ പബ്ബജിതദസ്സനസ്സ ദുല്ലഭതായ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ഏവ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഹുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭോജേത്വാ ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, തേമാസം വസഥാ’’തി യാചിത്വാ പഞ്ചപധാനകുടിസതാനി കാരാപേത്വാ തത്ഥ മഞ്ചപീഠപാനീയപരിഭോജനീയഘടാദീനി സബ്ബൂപകരണാനി പടിയാദേസും.

ഭിക്ഖൂ ദുതിയദിവസേ അഞ്ഞം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. തത്ഥാപി മനുസ്സാ തഥേവ ഉപട്ഠഹിത്വാ വസ്സാവാസം യാചിംസു. ഭിക്ഖൂ ‘‘അസതി അന്തരായേ’’തി അധിവാസേത്വാ തം വനസണ്ഡം പവിസിത്വാ സബ്ബരത്തിന്ദിവം ആരദ്ധവീരിയാ ഹുത്വാ യാമഗണ്ഡികം കോട്ടേത്വാ യോനിസോമനസികാരബഹുലാ വിഹരന്താ രുക്ഖമൂലാനി ഉപഗന്ത്വാ നിസീദിംസു. സീലവന്താനം ഭിക്ഖൂനം തേജേന വിഹതതേജാ രുക്ഖദേവതാ അത്തനോ അത്തനോ വിമാനാ ഓരുയ്ഹ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തി. സേയ്യഥാപി നാമ രാജൂഹി വാ രാജമഹാമത്തേഹി വാ ഗാമകാവാസം ഗതേഹി ഗാമവാസീനം ഘരേസു ഓകാസേ ഗഹിതേ ഘരമാനുസകാ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞത്ര വസന്താ ‘‘കദാ നു ഖോ ഗമിസ്സന്തീ’’തി ദൂരതോ ഓലോകേന്തി; ഏവമേവ ദേവതാ അത്തനോ അത്തനോ വിമാനാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തിയോ ദൂരതോവ ഓലോകേന്തി – ‘‘കദാ നു ഖോ ഭദന്താ ഗമിസ്സന്തീ’’തി. തതോ ഏവം സമചിന്തേസും ‘‘പഠമവസ്സൂപഗതാ ഭിക്ഖൂ അവസ്സം തേമാസം വസിസ്സന്തി. മയം പന താവ ചിരം ദാരകേ ഗഹേത്വാ ഓക്കമ്മ വസിതും ന സക്ഖിസ്സാമ. ഹന്ദ മയം ഭിക്ഖൂനം ഭയാനകം ആരമ്മണം ദസ്സേമാ’’തി. താ രത്തിം ഭിക്ഖൂനം സമണധമ്മകരണവേലായ ഭിംസനകാനി യക്ഖരൂപാനി നിമ്മിനിത്വാ പുരതോ പുരതോ തിട്ഠന്തി, ഭേരവസദ്ദഞ്ച കരോന്തി. ഭിക്ഖൂനം താനി രൂപാനി പസ്സന്താനം തഞ്ച സദ്ദം സുണന്താനം ഹദയം ഫന്ദി, ദുബ്ബണ്ണാ ച അഹേസും ഉപ്പണ്ഡുപണ്ഡുകജാതാ. തേന തേ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം കാതും നാസക്ഖിംസു. തേസം അനേകഗ്ഗചിത്താനം ഭയേന ച പുനപ്പുനം സംവിഗ്ഗാനം സതി സമ്മുസ്സി. തതോ നേസം മുട്ഠസ്സതീനം ദുഗ്ഗന്ധാനി ആരമ്മണാനി പയോജേസും. തേസം തേന ദുഗ്ഗന്ധേന നിമ്മഥിയമാനമിവ മത്ഥലുങ്ഗം അഹോസി, ബാള്ഹാ സീസവേദനാ ഉപ്പജ്ജിംസു, ന ച തം പവത്തിം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആരോചേസും.

അഥേകദിവസം സങ്ഘത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാനകാലേ സബ്ബേസു സന്നിപതിതേസു സങ്ഘത്ഥേരോ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹാകം, ആവുസോ, ഇമം വനസണ്ഡം പവിട്ഠാനം കതിപാഹം അതിവിയ പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ അഹോസി പരിയോദാതോ, വിപ്പസന്നാനി ച ഇന്ദ്രിയാനി ഏതരഹി പനത്ഥ കിസാ ദുബ്ബണ്ണാ ഉപ്പണ്ഡുപണ്ഡുകജാതാ, കിം വോ ഇധ അസപ്പായ’’ന്തി? തതോ ഏകോ ഭിക്ഖു ആഹ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, രത്തിം ഈദിസഞ്ച ഈദിസഞ്ച ഭേരവാരമ്മണം പസ്സാമി ച സുണാമി ച, ഈദിസഞ്ച ഗന്ധം ഘായാമി, തേന മേ ചിത്തം ന സമാധിയതീ’’തി. ഏതേനേവ ഉപായേന സബ്ബേ തം പവത്തിം ആരോചേസും. സങ്ഘത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഭഗവതാ ആവുസോ ദ്വേ വസ്സൂപനായികാ പഞ്ഞത്താ, അമ്ഹാകഞ്ച ഇദം സേനാസനം അസപ്പായം, ആയാമാവുസോ ഭഗവതോ സന്തികം, ഗന്ത്വാ അഞ്ഞം സപ്പായം സേനാസനം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘സാധു ഭന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ പടിസ്സുണിത്വാ സബ്ബേ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനുപലിത്തത്താ കുലേസു കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ ഏവ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കമിംസു. അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമിംസു.

ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ഏതദവോച – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അന്തോവസ്സം ചാരികാ ചരിതബ്ബാതി മയാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, കിസ്സ തുമ്ഹേ ചാരികം ചരഥാ’’തി. തേ ഭഗവതോ സബ്ബം ആരോചേസും. ഭഗവാ ആവജ്ജേന്തോ സകലജമ്ബുദീപേ അന്തമസോ ചതുപ്പാദപീഠകട്ഠാനമത്തമ്പി തേസം സപ്പായം സേനാസനം നാദ്ദസ. അഥ തേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം അഞ്ഞം സപ്പായം സേനാസനം അത്ഥി, തത്ഥേവ തുമ്ഹേ വിഹരന്താ ആസവക്ഖയം പാപുണേയ്യാഥ. ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, തമേവ സേനാസനം ഉപനിസ്സായ വിഹരഥ. സചേ പന ദേവതാഹി അഭയം ഇച്ഛഥ, ഇമം പരിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹഥ, ഏതഞ്ഹി വോ പരിത്തഞ്ച കമ്മട്ഠാനഞ്ച ഭവിസ്സതീ’’തി ഇമം സുത്തമഭാസി.

അപരേ പനാഹു – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, തമേവ സേനാസനം ഉപനിസ്സായ വിഹരഥാ’’തി ഇദഞ്ച വത്വാ ഭഗവാ ആഹ – ‘‘അപിച ഖോ ആരഞ്ഞകേന പരിഹരണം ഞാതബ്ബം. സേയ്യഥിദം – സായംപാതം കരണവസേന ദ്വേ മേത്താ, ദ്വേ പരിത്താ, ദ്വേ അസുഭാ, ദ്വേ മരണസ്സതീ അട്ഠ മഹാസംവേഗവത്ഥുസമാവജ്ജനഞ്ച. അട്ഠ മഹാസംവേഗവത്ഥൂനി നാമ ജാതി ജരാ ബ്യാധി മരണം ചത്താരി അപായദുക്ഖാനീതി. അഥ വാ ജാതിജരാബ്യാധിമരണാനി ചത്താരി, അപായദുക്ഖം പഞ്ചമം, അതീതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, അനാഗതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, പച്ചുപ്പന്നേ ആഹാരപരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖ’’ന്തി. ഏവം ഭഗവാ പരിഹരണം ആചിക്ഖിത്വാ തേസം ഭിക്ഖൂനം മേത്തത്ഥഞ്ച പരിത്തത്ഥഞ്ച വിപസ്സനാപാദകഝാനത്ഥഞ്ച ഇമം സുത്തം അഭാസീതി.

൧൪൩. തത്ഥ കരണീയമത്ഥകുസലേനാതി ഇമിസ്സാ പഠമഗാഥായ താവ അയം പദവണ്ണനാ – കരണീയന്തി കാതബ്ബം, കരണാരഹന്തി അത്ഥോ. അത്ഥോതി പടിപദാ, യം വാ കിഞ്ചി അത്തനോ ഹിതം, തം സബ്ബം അരണീയതോ അത്ഥോതി വുച്ചതി, അരണീയതോ നാമ ഉപഗന്തബ്ബതോ. അത്ഥേ കുസലേന അത്ഥകുസലേന, അത്ഥഛേകേനാതി വുത്തം ഹോതി. യന്തി അനിയമിതപച്ചത്തം. ന്തി നിയമിതഉപയോഗം. ഉഭയമ്പി വാ യം തന്തി പച്ചത്തവചനം. സന്തം പദന്തി ഉപയോഗവചനം. തത്ഥ ലക്ഖണതോ സന്തം, പത്തബ്ബതോ പദം, നിബ്ബാനസ്സേതം അധിവചനം. അഭിസമേച്ചാതി അഭിസമാഗന്ത്വാ. സക്കോതീതി സക്കോ, സമത്ഥോ പടിബലോതി വുത്തം ഹോതി. ഉജൂതി അജ്ജവയുത്തോ. സുട്ഠു ഉജൂതി സുഹുജു. സുഖം വചോ അസ്മിന്തി സുവചോ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. മുദൂതി മദ്ദവയുത്തോ. ന അതിമാനീതി അനതിമാനീ.

അയം പനേത്ഥ അത്ഥവണ്ണനാ – കരണീയമത്ഥകുസലേന യന്ത സന്തം പദം അഭിസമേച്ചാതി. ഏത്ഥ താവ അത്ഥി കരണീയം, അത്ഥി അകരണീയം. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ സിക്ഖത്തയം കരണീയം, സീലവിപത്തി, ദിട്ഠിവിപത്തി, ആചാരവിപത്തി, ആജീവവിപത്തീതി ഏവമാദി അകരണീയം. തഥാ അത്ഥി അത്ഥകുസലോ, അത്ഥി അനത്ഥകുസലോ.

തത്ഥ യോ ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ന അത്താനം സമ്മാ പയോജേതി, ഖണ്ഡസീലോ ഹോതി, ഏകവീസതിവിധം അനേസനം നിസ്സായ ജീവികം കപ്പേതി. സേയ്യഥിദം – വേളുദാനം, പത്തദാനം, പുപ്ഫദാനം, ഫലദാനം, ദന്തകട്ഠദാനം, മുഖോദകദാനം, സിനാനദാനം, ചുണ്ണദാനം, മത്തികാദാനം, ചാടുകമ്യതം, മുഗ്ഗസൂപ്യതം, പാരിഭടുതം, ജങ്ഘപേസനിയം, വേജ്ജകമ്മം, ദൂതകമ്മം, പഹിണഗമനം, പിണ്ഡപടിപിണ്ഡദാനാനുപ്പദാനം, വത്ഥുവിജ്ജം, നക്ഖത്തവിജ്ജം, അങ്ഗവിജ്ജന്തി. ഛബ്ബിധേ ച അഗോചരേ ചരതി. സേയ്യഥിദം – വേസിയഗോചരേ വിധവാഥുല്ലകുമാരികപണ്ഡകഭിക്ഖുനിപാനാഗാരഗോചരേതി. സംസട്ഠോ ച വിഹരതി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി അനനുലോമികേന ഗിഹിസംസഗ്ഗേന. യാനി വാ പന താനി കുലാനി അസദ്ധാനി അപ്പസന്നാനി അനോപാനഭൂതാനി അക്കോസകപരിഭാസകാനി അനത്ഥകാമാനി അഹിതഅഫാസുകഅയോഗക്ഖേമകാമാനി ഭിക്ഖൂനം…പേ… ഉപാസികാനം, തഥാരൂപാനി കുലാനി സേവതി ഭജതി പയിരുപാസതി. അയം അനത്ഥകുസലോ.

യോ പന ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അത്താനം സമ്മാ പയോജേതി, അനേസനം പഹായ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ പതിട്ഠാതുകാമോ സദ്ധാസീസേന പാതിമോക്ഖസംവരം, സതിസീസേന ഇന്ദ്രിയസംവരം, വീരിയസീസേന ആജീവപാരിസുദ്ധിം, പഞ്ഞാസീസേന പച്ചയപടിസേവനം പൂരേതി അയം അത്ഥകുസലോ.

യോ വാ സത്താപത്തിക്ഖന്ധസോധനവസേന പാതിമോക്ഖസംവരം, ഛദ്വാരേ ഘട്ടിതാരമ്മണേസു അഭിജ്ഝാദീനം അനുപ്പത്തിവസേന ഇന്ദ്രിയസംവരം, അനേസനപരിവജ്ജനവസേന വിഞ്ഞുപസത്ഥബുദ്ധബുദ്ധസാവകവണ്ണിതപച്ചയപടിസേവനേന ച ആജീവപാരിസുദ്ധിം, യഥാവുത്തപച്ചവേക്ഖണവസേന പച്ചയപടിസേവനം, ചതുഇരിയാപഥപരിവത്തനേ സാത്ഥകാദീനം പച്ചവേക്ഖണവസേന സമ്പജഞ്ഞഞ്ച സോധേതി, അയമ്പി അത്ഥകുസലോ.

യോ വാ യഥാ ഊസോദകം പടിച്ച സംകിലിട്ഠം വത്ഥം പരിയോദായതി, ഛാരികം പടിച്ച ആദാസോ, ഉക്കാമുഖം പടിച്ച ജാതരൂപം, തഥാ ഞാണം പടിച്ച സീലം വോദായതീതി ഞത്വാ ഞാണോദകേന ധോവന്തോ സീലം പരിയോദാപേതി. യഥാ ച കികീ സകുണികാ അണ്ഡം, ചമരീമിഗോ വാലധിം, ഏകപുത്തികാ നാരീ പിയം ഏകപുത്തകം, ഏകനയനോ പുരിസോ തം ഏകനയനം രക്ഖതി, തഥാ അതിവിയ അപ്പമത്തോ അത്തനോ സീലക്ഖന്ധം രക്ഖതി, സായംപാതം പച്ചവേക്ഖമാനോ അണുമത്തമ്പി വജ്ജം ന പസ്സതി, അയമ്പി അത്ഥകുസലോ.

യോ വാ പന അവിപ്പടിസാരകരസീലേ പതിട്ഠായ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനപടിപദം പഗ്ഗണ്ഹാതി, തം പഗ്ഗഹേത്വാ കസിണപരികമ്മം കരോതി, കസിണപരികമ്മം കത്വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതി, അയമ്പി അത്ഥകുസലോ. യോ വാ പന സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയം അത്ഥകുസലാനം അഗ്ഗോ.

തത്ഥ യേ ഇമേ യാവ അവിപ്പടിസാരകരസീലേ പതിട്ഠാനേന, യാവ വാ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനപടിപദായ പഗ്ഗഹണേന മഗ്ഗഫലേന വണ്ണിതാ അത്ഥകുസലാ, തേ ഇമസ്മിം അത്ഥേ അത്ഥകുസലാതി അധിപ്പേതാ. തഥാവിധാ ച തേ ഭിക്ഖൂ. തേന ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ സന്ധായ ഏകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ‘‘കരണീയമത്ഥകുസലേനാ’’തി ആഹ.

തതോ ‘‘കിം കരണീയ’’ന്തി തേസം സഞ്ജാതകങ്ഖാനം ആഹ ‘‘യന്ത സന്തം പദം അഭിസമേച്ചാ’’തി. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – തം ബുദ്ധാനുബുദ്ധേഹി വണ്ണിതം സന്തം നിബ്ബാനപദം പടിവേധവസേന അഭിസമേച്ച വിഹരിതുകാമേന യം കരണീയന്തി. ഏത്ഥ ച യന്തി ഇമസ്സ ഗാഥാപാദസ്സ ആദിതോ വുത്തമേവ കരണീയന്തി. അധികാരതോ അനുവത്തതി തം സന്തം പദം അഭിസമേച്ചാതി. അയം പന യസ്മാ സാവസേസപാഠോ അത്ഥോ, തസ്മാ ‘‘വിഹരിതുകാമേനാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

അഥ വാ സന്തം പദം അഭിസമേച്ചാതി അനുസ്സവാദിവസേന ലോകിയപഞ്ഞായ നിബ്ബാനപദം സന്തന്തി ഞത്വാ തം അധിഗന്തുകാമേന യന്തം കരണീയന്തി അധികാരതോ അനുവത്തതി, തം കരണീയമത്ഥകുസലേനാതി ഏവമ്പേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ ‘‘കരണീയമത്ഥകുസലേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘കി’’ന്തി ചിന്തേന്താനം ആഹ ‘‘യന്ത സന്തം പദം അഭിസമേച്ചാ’’തി. തസ്സേവം അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ – ലോകിയപഞ്ഞായ സന്തം പദം അഭിസമേച്ച യം കരണീയം, തന്തി. യം കാതബ്ബം, തം കരണീയം, കരണാരഹമേവ തന്തി വുത്തം ഹോതി.

കിം പന തന്തി? കിമഞ്ഞം സിയാ അഞ്ഞത്ര തദധിഗമൂപായതോ. കാമഞ്ചേതം കരണാരഹത്ഥേന സിക്ഖത്തയദീപകേന ആദിപദേനേവ വുത്തം. തഥാ ഹി തസ്സ അത്ഥവണ്ണനായം അവോചുമ്ഹാ ‘‘അത്ഥി കരണീയം അത്ഥി അകരണീയം. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ സിക്ഖത്തയം കരണീയ’’ന്തി. അതിസങ്ഖേപദേസിതത്താ പന തേസം ഭിക്ഖൂനം കേഹിചി വിഞ്ഞാതം, കേഹിചി ന വിഞ്ഞാതം. തതോ യേഹി ന വിഞ്ഞാതം, തേസം വിഞ്ഞാപനത്ഥം യം വിസേസതോ ആരഞ്ഞകേന ഭിക്ഖുനാ കാതബ്ബം, തം വിത്ഥാരേന്തോ ‘‘സക്കോ ഉജൂ ച സുഹുജൂ ച, സുവചോ ചസ്സ മുദു അനതിമാനീ’’തി ഇമം താവ ഉപഡ്ഢഗാഥം ആഹ.

കിം വുത്തം ഹോതി? സന്തം പദം അഭിസമേച്ച വിഹരിതുകാമോ ലോകിയപഞ്ഞായ വാ തം അഭിസമേച്ച തദധിഗമായ പടിപജ്ജമാനോ ആരഞ്ഞകോ ഭിക്ഖു ദുതിയചതുത്ഥപധാനിയങ്ഗസമന്നാഗമേന കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖോ ഹുത്വാ സച്ചപടിവേധായ പടിപജ്ജിതും സക്കോ അസ്സ, തഥാ കസിണപരികമ്മവത്തസമാദാനാദീസു, അത്തനോ പത്തചീവരപടിസങ്ഖരണാദീസു ച യാനി താനി സബ്രഹ്മചാരീനം ഉച്ചാവചാനി കിം കരണീയാനി, തേസു അഞ്ഞേസു ച ഏവരൂപേസു സക്കോ അസ്സ ദക്ഖോ അനലസോ സമത്ഥോ. സക്കോ ഹോന്തോപി ച തതിയപധാനിയങ്ഗസമന്നാഗമേന ഉജു അസ്സ. ഉജു ഹോന്തോപി ച സകിം ഉജുഭാവേന സന്തോസം അനാപജ്ജിത്വാ യാവജീവം പുനപ്പുനം അസിഥിലകരണേന സുട്ഠുതരം ഉജു അസ്സ. അസഠതായ വാ ഉജു, അമായാവിതായ സുഹുജു. കായവചീവങ്കപ്പഹാനേന വാ ഉജു, മനോവങ്കപ്പഹാനേന സുഹുജു. അസന്തഗുണസ്സ വാ അനാവികരണേന ഉജു, അസന്തഗുണേന ഉപ്പന്നസ്സ ലാഭസ്സ അനധിവാസനേന സുഹുജു. ഏവം ആരമ്മണലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേഹി പുരിമദ്വയതതിയസിക്ഖാഹി പയോഗാസയസുദ്ധീഹി ച ഉജു ച സുഹുജു ച അസ്സ.

ന കേവലഞ്ച ഉജു ച സുഹുജു ച, അപിച പന സുബ്ബചോ ച അസ്സ. യോ ഹി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം ന കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തോ ‘‘കിം തേ ദിട്ഠം, കിം തേ സുതം, കോ മേ ഹുത്വാ വദസി, കിം ഉപജ്ഝായോ ആചരിയോ സന്ദിട്ഠോ സമ്ഭത്തോ വാ’’തി വദതി, തുണ്ഹീഭാവേന വാ തം വിഹേഠേതി, സമ്പടിച്ഛിത്വാ വാ ന തഥാ കരോതി, സോ വിസേസാധിഗമസ്സ ദൂരേ ഹോതി. യോ പന ഓവദിയമാനോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ, സുട്ഠു വുത്തം, അത്തനോ വജ്ജം നാമ ദുദ്ദസം ഹോതി, പുനപി മം ഏവരൂപം ദിസ്വാ വദേയ്യാഥ അനുകമ്പം ഉപാദായ, ചിരസ്സം മേ തുമ്ഹാകം സന്തികാ ഓവാദോ ലദ്ധോ’’തി വദതി, യഥാനുസിട്ഠഞ്ച പടിപജ്ജതി, സോ വിസേസാധിഗമസ്സ അവിദൂരേ ഹോതി. തസ്മാ ഏവം പരസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ കരോന്തോ സുബ്ബചോ ച അസ്സ.

യഥാ ച സുവചോ, ഏവം മുദു അസ്സ. മുദൂതി ഗഹട്ഠേഹി ദൂതഗമനപ്പഹിണഗമനാദീസു നിയുഞ്ജിയമാനോ തത്ഥ മുദുഭാവം അകത്വാ ഥദ്ധോ ഹുത്വാ വത്തപടിപത്തിയം സകലബ്രഹ്മചരിയേ ച മുദു അസ്സ സുപരികമ്മകതസുവണ്ണം വിയ തത്ഥ തത്ഥ വിനിയോഗക്ഖമോ. അഥ വാ മുദൂതി അഭാകുടികോ ഉത്താനമുഖോ സുഖസമ്ഭാസോ പടിസന്ഥാരവുത്തി സുതിത്ഥം വിയ സുഖാവഗാഹോ അസ്സ. ന കേവലഞ്ച മുദു, അപിച പന അനതിമാനീ അസ്സ, ജാതിഗോത്താദീഹി അതിമാനവത്ഥൂഹി പരേ നാതിമഞ്ഞേയ്യ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ വിയ ചണ്ഡാലകുമാരകസമേന ചേതസാ വിഹരേയ്യാതി.

൧൪൪. ഏവം ഭഗവാ സന്തം പദം അഭിസമേച്ച വിഹരിതുകാമസ്സ തദധിഗമായ വാ പടിപജ്ജമാനസ്സ വിസേസതോ ആരഞ്ഞകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകച്ചം കരണീയം വത്വാ പുന തതുത്തരിപി വത്തുകാമോ ‘‘സന്തുസ്സകോ ചാ’’തി ദുതിയം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ‘‘സന്തുട്ഠീ ച കതഞ്ഞുതാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പഭേദേന ദ്വാദസവിധേന സന്തോസേന സന്തുസ്സതീതി സന്തുസ്സകോ. അഥ വാ തുസ്സതീതി തുസ്സകോ, സകേന തുസ്സകോ, സന്തേന തുസ്സകോ, സമേന തുസ്സകോതി സന്തുസ്സകോ. തത്ഥ സകം നാമ ‘‘പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം നിസ്സായാ’’തി (മഹാവ. ൭൩) ഏവം ഉപസമ്പദമാളകേ ഉദ്ദിട്ഠം അത്തനാ ച സമ്പടിച്ഛിതം ചതുപച്ചയജാതം. തേന സുന്ദരേന വാ അസുന്ദരേന വാ സക്കച്ചം വാ അസക്കച്ചം വാ ദിന്നേന പടിഗ്ഗഹണകാലേ പരിഭോഗകാലേ ച വികാരമദസ്സേത്വാ യാപേന്തോ ‘‘സകേന തുസ്സകോ’’തി വുച്ചതി. സന്തം നാമ യം ലദ്ധം ഹോതി അത്തനോ വിജ്ജമാനം, തേന സന്തേനേവ തുസ്സന്തോ തതോ പരം ന പത്ഥേന്തോ അത്രിച്ഛതം പജഹന്തോ ‘‘സന്തേന തുസ്സകോ’’തി വുച്ചതി. സമം നാമ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു അനുനയപടിഘപ്പഹാനം. തേന സമേന സബ്ബാരമ്മണേസു തുസ്സന്തോ ‘‘സമേന തുസ്സകോ’’തി വുച്ചതി.

സുഖേന ഭരീയതീതി സുഭരോ, സുപോസോതി വുത്തം ഹോതി. യോ ഹി ഭിക്ഖു സാലിമംസോദനാദീനം പത്തേ പൂരേത്വാ ദിന്നേപി ദുമ്മുഖഭാവം അനത്തമനഭാവമേവ ച ദസ്സേതി, തേസം വാ സമ്മുഖാവ തം പിണ്ഡപാതം ‘‘കിം തുമ്ഹേഹി ദിന്ന’’ന്തി അപസാദേന്തോ സാമണേരഗഹട്ഠാദീനം ദേതി, ഏസ ദുബ്ഭരോ. ഏതം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ദൂരതോവ പരിവജ്ജേന്തി ‘‘ദുബ്ഭരോ ഭിക്ഖു ന സക്കാ പോസിതു’’ന്തി. യോ പന യംകിഞ്ചി ലൂഖം വാ പണീതം വാ അപ്പം വാ ബഹും വാ ലഭിത്വാ അത്തമനോ വിപ്പസന്നമുഖോ ഹുത്വാ യാപേതി, ഏസ സുഭരോ. ഏതം ദിസ്വാ മനുസ്സാ അതിവിയ വിസ്സത്ഥാ ഹോന്തി – ‘‘അമ്ഹാകം ഭദന്തോ സുഭരോ ഥോകഥോകേനപി തുസ്സതി, മയമേവ നം പോസേസ്സാമാ’’തി പടിഞ്ഞം കത്വാ പോസേന്തി. ഏവരൂപോ ഇധ സുഭരോതി അധിപ്പേതോ.

അപ്പം കിച്ചമസ്സാതി അപ്പകിച്ചോ, ന കമ്മാരാമതാഭസ്സാരാമതാസങ്ഗണികാരാമതാദിഅനേകകിച്ചബ്യാവടോ. അഥ വാ സകലവിഹാരേ നവകമ്മസങ്ഘഭോഗസാമണേരആരാമികവോസാസനാദികിച്ചവിരഹിതോ, അത്തനോ കേസനഖച്ഛേദനപത്തചീവരപരികമ്മാദിം കത്വാ സമണധമ്മകിച്ചപരോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

സല്ലഹുകാ വുത്തി അസ്സാതി സല്ലഹുകവുത്തി. യഥാ ഏകച്ചോ ബഹുഭണ്ഡോ ഭിക്ഖു ദിസാപക്കമനകാലേ ബഹും പത്തചീവരപച്ചത്ഥരണതേലഗുളാദിം മഹാജനേന സീസഭാരകടിഭാരാദീഹി ഉച്ചാരാപേത്വാ പക്കമതി, ഏവം അഹുത്വാ യോ അപ്പപരിക്ഖാരോ ഹോതി, പത്തചീവരാദിഅട്ഠസമണപരിക്ഖാരമത്തമേവ പരിഹരതി, ദിസാപക്കമനകാലേ പക്ഖീ സകുണോ വിയ സമാദായേവ പക്കമതി, ഏവരൂപോ ഇധ സല്ലഹുകവുത്തീതി അധിപ്പേതോ. സന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി അസ്സാതി സന്തിന്ദ്രിയോ, ഇട്ഠാരമ്മണാദീസു രാഗാദിവസേന അനുദ്ധതിന്ദ്രിയോതി വുത്തം ഹോതി. നിപകോതി വിഞ്ഞൂ വിഭാവീ പഞ്ഞവാ, സീലാനുരക്ഖണപഞ്ഞായ ചീവരാദിവിചാരണപഞ്ഞായ ആവാസാദിസത്തസപ്പായപരിജാനനപഞ്ഞായ ച സമന്നാഗതോതി അധിപ്പായോ.

ന പഗബ്ഭോതി അപ്പഗബ്ഭോ, അട്ഠട്ഠാനേന കായപാഗബ്ഭിയേന, ചതുട്ഠാനേന വചീപാഗബ്ഭിയേന, അനേകട്ഠാനേന മനോപാഗബ്ഭിയേന ച വിരഹിതോതി അത്ഥോ.

അട്ഠട്ഠാനം കായപാഗബ്ഭിയം (മഹാനി. ൮൭) നാമ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലഭോജനസാലാജന്താഘരന്ഹാനതിത്ഥഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗഅന്തരഘരപവേസനേസു കായേന അപ്പതിരൂപകരണം. സേയ്യഥിദം – ഇധേകച്ചോ സങ്ഘമജ്ഝേ പല്ലത്ഥികായ വാ നിസീദതി, പാദേ പാദമോദഹിത്വാ വാതി ഏവമാദി, തഥാ ഗണമജ്ഝേ, ഗണമജ്ഝേതി ചതുപരിസസന്നിപാതേ, തഥാ വുഡ്ഢതരേ പുഗ്ഗലേ. ഭോജനസാലായം പന വുഡ്ഢാനം ആസനം ന ദേതി, നവാനം ആസനം പടിബാഹതി, തഥാ ജന്താഘരേ. വുഡ്ഢേ ചേത്ഥ അനാപുച്ഛാ അഗ്ഗിജാലനാദീനി കരോതി. ന്ഹാനതിത്ഥേ ച യദിദം ‘‘ദഹരോ വുഡ്ഢോതി പമാണം അകത്വാ ആഗതപടിപാടിയാ ന്ഹായിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തമ്പി അനാദിയന്തോ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ഉദകം ഓതരിത്വാ വുഡ്ഢേ ച നവേ ച ബാധേതി. ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗേ പന അഗ്ഗാസനഅഗ്ഗോദകഅഗ്ഗപിണ്ഡത്ഥം വുഡ്ഢാനം പുരതോ പുരതോ യാതി ബാഹായ ബാഹം പഹരന്തോ, അന്തരഘരപ്പവേസനേ വുഡ്ഢാനം പഠമതരം പവിസതി, ദഹരേഹി കായകീളനം കരോതീതി ഏവമാദി.

ചതുട്ഠാനം വചീപാഗബ്ഭിയം നാമ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലഅന്തരഘരേസു അപ്പതിരൂപവാചാനിച്ഛാരണം. സേയ്യഥിദം – ഇധേകച്ചോ സങ്ഘമജ്ഝേ അനാപുച്ഛാ ധമ്മം ഭാസതി, തഥാ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേ ഗണേ വുഡ്ഢതരേ പുഗ്ഗലേ ച. തത്ഥ മനുസ്സേഹി പഞ്ഹം പുട്ഠോ വുഡ്ഢതരം അനാപുച്ഛാ വിസ്സജ്ജേതി. അന്തരഘരേ പന ‘‘ഇത്ഥന്നാമേ കിം അത്ഥി, കിം യാഗു ഉദാഹു ഖാദനീയം ഭോജനീയം, കിം മേ ദസ്സസി, കിമജ്ജ ഖാദിസ്സാമി, കിം ഭുഞ്ജിസ്സാമി, കിം പിവിസ്സാമീ’’തി ഏദമാദിം ഭാസതി.

അനേകട്ഠാനം മനോപാഗബ്ഭിയം നാമ തേസു തേസു ഠാനേസു കായവാചാഹി അജ്ഝാചാരം അനാപജ്ജിത്വാപി മനസാ ഏവ കാമവിതക്കാദിനാനപ്പകാരഅപ്പതിരൂപവിതക്കനം.

കുലേസ്വനനുഗിദ്ധോതി യാനി കുലാനി ഉപസങ്കമതി, തേസു പച്ചയതണ്ഹായ വാ അനനുലോമിയഗിഹിസംസഗ്ഗവസേന വാ അനനുഗിദ്ധോ, ന സഹസോകീ, ന സഹനന്ദീ, ന സുഖിതേസു സുഖിതോ, ന ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോ, ന ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാ വാ യോഗമാപജ്ജിതാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിസ്സാ ച ഗാഥായ യം ‘‘സുവചോ ചസ്സാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം ‘‘അസ്സാ’’തി വചനം, തം സബ്ബപദേഹി സദ്ധിം ‘‘സന്തുസ്സകോ ച അസ്സ, സുഭരോ ച അസ്സാ’’തി ഏവം യോജേതബ്ബം.

൧൪൫. ഏവം ഭഗവാ സന്തം പദം അഭിസമേച്ച വിഹരിതുകാമസ്സ തദധിഗമായ വാ പടിപജ്ജിതുകാമസ്സ വിസേസതോ ആരഞ്ഞകസ്സ ഭിക്ഖുനോ തതുത്തരിപി കരണീയം ആചിക്ഖിത്വാ ഇദാനി അകരണീയമ്പി ആചിക്ഖിതുകാമോ ‘‘ന ച ഖുദ്ദമാചരേ കിഞ്ചി, യേന വിഞ്ഞൂ പരേ ഉപവദേയ്യു’’ന്തി ഇമം ഉപഡ്ഢഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ഏവമിമം കരണീയം കരോന്തോ യം തം കായവചീമനോദുച്ചരിതം ഖുദ്ദം ലാമകന്തി വുച്ചതി, തം ന ച ഖുദ്ദം സമാചരേ. അസമാചരന്തോ ച ന കേവലം ഓളാരികം, കിം പന കിഞ്ചി ന സമാചരേ, അപ്പമത്തകം അണുമത്തമ്പി ന സമാചരേതി വുത്തം ഹോതി.

തതോ തസ്സ സമാചാരേ സന്ദിട്ഠികമേവാദീനവം ദസ്സേതി ‘‘യേന വിഞ്ഞൂ പരേ ഉപവദേയ്യു’’ന്തി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ അവിഞ്ഞൂ പരേ അപ്പമാണം. തേ ഹി അനവജ്ജം വാ സാവജ്ജം കരോന്തി, അപ്പസാവജ്ജം വാ മഹാസാവജ്ജം. വിഞ്ഞൂ ഏവ പന പമാണം. തേ ഹി അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസന്തി, വണ്ണാരഹസ്സ ച വണ്ണം ഭാസന്തി, തസ്മാ ‘‘വിഞ്ഞൂ പരേ’’തി വുത്തം.

ഏവം ഭഗവാ ഇമാഹി അഡ്ഢതേയ്യാഹി ഗാഥാഹി സന്തം പദം അഭിസമേച്ച വിഹരിതുകാമസ്സ, തദധിഗമായ വാ പടിപജ്ജിതുകാമസ്സ വിസേസതോ ആരഞ്ഞകസ്സ ആരഞ്ഞകസീസേന ച സബ്ബേസമ്പി കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിഹരിതുകാമാനം കരണീയാകരണീയഭേദം കമ്മട്ഠാനൂപചാരം വത്വാ ഇദാനി തേസം ഭിക്ഖൂനം തസ്സ ദേവതാഭയസ്സ പടിഘാതായ പരിത്തത്ഥം വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനവസേന കമ്മട്ഠാനത്ഥഞ്ച ‘‘സുഖിനോ വ ഖേമിനോ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ നയേന മേത്തകഥം കഥേതുമാരദ്ധോ.

തത്ഥ സുഖിനോതി സുഖസമങ്ഗിനോ. ഖേമിനോതി ഖേമവന്തോ, അഭയാ നിരുപദ്ദവാതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബേതി അനവസേസാ. സത്താതി പാണിനോ. സുഖിതത്താതി സുഖിതചിത്താ. ഏത്ഥ ച കായികേന സുഖേന സുഖിനോ, മാനസേന സുഖിതത്താ, തദുഭയേനാപി സബ്ബഭയൂപദ്ദവവിഗമേന വാ ഖേമിനോതി വേദിതബ്ബാ. കസ്മാ പന ഏവം വുത്തം? മേത്താഭാവനാകാരദസ്സനത്ഥം. ഏവഞ്ഹി മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖിനോ ഹോന്തൂ’’തി വാ, ‘‘ഖേമിനോ ഹോന്തൂ’’തി വാ, ‘‘സുഖിതത്താ ഹോന്തൂ’’തി വാ.

൧൪൬. ഏവം യാവ ഉപചാരതോ അപ്പനാകോടി, താവ സങ്ഖേപേന മേത്താഭാവനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിത്ഥാരതോപി തം ദസ്സേതും ‘‘യേ കേചീ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. അഥ വാ യസ്മാ പുഥുത്താരമ്മണേ പരിചിതം ചിത്തം ന ആദികേനേവ ഏകത്തേ സണ്ഠാതി, ആരമ്മണപ്പഭേദം പന അനുഗന്ത്വാ കമേന സണ്ഠാതി, തസ്മാ തസ്സ തസഥാവരാദിദുകതികപ്പഭേദേ ആരമ്മണേ അനുഗന്ത്വാ അനുഗന്ത്വാ സണ്ഠാനത്ഥമ്പി ‘‘യേ കേചീ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. അഥ വാ യസ്മാ യസ്സ യം ആരമ്മണം വിഭൂതം ഹോതി, തസ്സ തത്ഥ ചിത്തം സുഖം തിട്ഠതി. തസ്മാ തേസം ഭിക്ഖൂനം യസ്സ യം വിഭൂതം ആരമ്മണം, തസ്സ തത്ഥ ചിത്തം സണ്ഠാപേതുകാമോ തസഥാവരാദിദുകത്തികആരമ്മണപ്പഭേദദീപകം ‘‘യേ കേചീ’’തി ഇമം ഗാഥാദ്വയമാഹ.

ഏത്ഥ ഹി തസഥാവരദുകം ദിട്ഠാദിട്ഠദുകം ദൂരസന്തികദുകം ഭൂതസമ്ഭവേസിദുകന്തി ചത്താരി ദുകാനി, ദീഘാദീഹി ച ഛഹി പദേഹി മജ്ഝിമപദസ്സ തീസു, അണുകപദസ്സ ച ദ്വീസു തികേസു അത്ഥസമ്ഭവതോ ദീഘരസ്സമജ്ഝിമത്തികം മഹന്താണുകമജ്ഝിമത്തികം ഥൂലാണുകമജ്ഝിമത്തികന്തി തയോ തികേ ദീപേതി. തത്ഥ യേ കേചീതി അനവസേസവചനം. പാണാ ഏവ ഭൂതാ പാണഭൂതാ. അഥ വാ പാണന്തീതി പാണാ. ഏതേന അസ്സാസപസ്സാസപടിബദ്ധേ പഞ്ചവോകാരസത്തേ ഗണ്ഹാതി. ഭവന്തീതി ഭൂതാ. ഏതേന ഏകവോകാരചതുവോകാരസത്തേ ഗണ്ഹാതി. അത്ഥീതി സന്തി, സംവിജ്ജന്തി.

ഏവം ‘‘യേ കേചി പാണഭൂതത്ഥീ’’തി ഇമിനാ വചനേന ദുകത്തികേഹി സങ്ഗഹേതബ്ബേ സബ്ബേ സത്തേ ഏകജ്ഝം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സബ്ബേപി തേ തസാ വാ ഥാവരാ വാ അനവസേസാതി ഇമിനാ ദുകേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി.

തത്ഥ തസന്തീതി തസാ, സതണ്ഹാനം സഭയാനഞ്ചേതം അധിവചനം. തിട്ഠന്തീതി ഥാവരാ, പഹീനതണ്ഹാഭയാനം അരഹതം ഏതം അധിവചനം. നത്ഥി തേസം അവസേസന്തി അനവസേസാ, സബ്ബേപീതി വുത്തം ഹോതി. യഞ്ച ദുതിയഗാഥായ അന്തേ വുത്തം, തം സബ്ബദുകതികേഹി സമ്ബന്ധിതബ്ബം – യേ കേചി പാണഭൂതത്ഥി തസാ വാ ഥാവരാ വാ അനവസേസാ, ഇമേപി സബ്ബേ സത്താ ഭവന്തു സുഖിതത്താ. ഏവം യാവ ഭൂതാ വാ സമ്ഭവേസീ വാ ഇമേപി സബ്ബേ സത്താ ഭവന്തു സുഖിതത്താതി.

ഇദാനി ദീഘരസ്സമജ്ഝിമാദിതികത്തയദീപകേസു ദീഘാ വാതിആദീസു ഛസു പദേസു ദീഘാതി ദീഘത്തഭാവാ നാഗമച്ഛഗോധാദയോ. അനേകബ്യാമസതപ്പമാണാപി ഹി മഹാസമുദ്ദേ നാഗാനം അത്തഭാവാ അനേകയോജനപ്പമാണാപി മച്ഛഗോധാദീനം അത്തഭാവാ ഹോന്തി. മഹന്താതി മഹന്തത്തഭാവാ ജലേ മച്ഛകച്ഛപാദയോ, ഥലേ ഹത്ഥിനാഗാദയോ, അമനുസ്സേസു ദാനവാദയോ. ആഹ ച – ‘‘രാഹുഗ്ഗം അത്തഭാവീന’’ന്തി (അ. നി. ൪.൧൫). തസ്സ ഹി അത്തഭാവോ ഉബ്ബേധേന ചത്താരി യോജനസഹസ്സാനി അട്ഠ ച യോജനസതാനി, ബാഹൂ ദ്വാദസയോജനസതപരിമാണാ, പഞ്ഞാസയോജനം ഭമുകന്തരം, തഥാ അങ്ഗുലന്തരികാ, ഹത്ഥതലാനി ദ്വേ യോജനസതാനീതി. മജ്ഝിമാതി അസ്സഗോണമഹിംസസൂകരാദീനം അത്തഭാവാ. രസ്സകാതി താസു താസു ജാതീസു വാമനാദയോ ദീഘമജ്ഝിമേഹി ഓമകപ്പമാണാ സത്താ. അണുകാതി മംസചക്ഖുസ്സ അഗോചരാ, ദിബ്ബചക്ഖുവിസയാ ഉദകാദീസു നിബ്ബത്താ സുഖുമത്തഭാവാ സത്താ, ഊകാദയോ വാ. അപിച യേ താസു താസു ജാതീസു മഹന്തമജ്ഝിമേഹി ഥൂലമജ്ഝിമേഹി ച ഓമകപ്പമാണാ സത്താ, തേ അണുകാതി വേദിതബ്ബാ. ഥൂലാതി പരിമണ്ഡലത്തഭാവാ മച്ഛകുമ്മസിപ്പികസമ്ബുകാദയോ സത്താ.

൧൪൭. ഏവം തീഹി തികേഹി അനവസേസതോ സത്തേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘ദിട്ഠാ വാ യേവ അദിട്ഠാ’’തിആദീഹി തീഹി ദുകേഹിപി തേ സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി.

തത്ഥ ദിട്ഠാതി യേ അത്തനോ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥമാഗതവസേന ദിട്ഠപുബ്ബാ. അദിട്ഠാതി യേ പരസമുദ്ദപരസേലപരചക്കവാളാദീസു ഠിതാ. ‘‘യേവ ദൂരേ വസന്തി അവിദൂരേ’’തി ഇമിനാ പന ദുകേന അത്തനോ അത്തഭാവസ്സ ദൂരേ ച അവിദൂരേ ച വസന്തേ സത്തേ ദസ്സേതി. തേ ഉപാദായുപാദാവസേന വേദിതബ്ബാ. അത്തനോ ഹി കായേ വസന്താ സത്താ അവിദൂരേ, ബഹികായേ വസന്താ ദൂരേ. തഥാ അന്തോഉപചാരേ വസന്താ അവിദൂരേ, ബഹിഉപചാരേ വസന്താ ദൂരേ. അത്തനോ വിഹാരേ ഗാമേ ജനപദേ ദീപേ ചക്കവാളേ വസന്താ അവിദൂരേ, പരചക്കവാളേ വസന്താ ദൂരേ വസന്തീതി വുച്ചന്തി.

ഭൂതാതി ജാതാ, അഭിനിബ്ബത്താ. യേ ഭൂതാ ഏവ, ന പുന ഭവിസ്സന്തീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി, തേസം ഖീണാസവാനമേതം അധിവചനം. സമ്ഭവമേസന്തീതി സമ്ഭവേസീ. അപ്പഹീനഭവസംയോജനത്താ ആയതിമ്പി സമ്ഭവം ഏസന്താനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനമേതം അധിവചനം. അഥ വാ ചതൂസു യോനീസു അണ്ഡജജലാബുജാ സത്താ യാവ അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ന ഭിന്ദന്തി, താവ സമ്ഭവേസീ നാമ. അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ ബഹി നിക്ഖന്താ ഭൂതാ നാമ. സംസേദജാ ഓപപാതികാ ച പഠമചിത്തക്ഖണേ സമ്ഭവേസീ നാമ. ദുതിയചിത്തക്ഖണതോ പഭുതി ഭൂതാ നാമ. യേന വാ ഇരിയാപഥേന ജായന്തി, യാവ തതോ അഞ്ഞം ന പാപുണന്തി, താവ സമ്ഭവേസീ നാമ. തതോ പരം ഭൂതാതി.

൧൪൮. ഏവം ഭഗവാ ‘‘സുഖിനോ വാ’’തിആദീഹി അഡ്ഢതേയ്യാഹി ഗാഥാഹി നാനപ്പകാരതോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഹിതസുഖാഗമപത്ഥനാവസേന സത്തേസു മേത്താഭാവനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഹിതദുക്ഖാനാഗമപത്ഥനാവസേനാപി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന പരോ പരം നികുബ്ബേഥാ’’തി. ഏസ പോരാണപാഠോ, ഇദാനി പന ‘‘പരം ഹീ’’തിപി പഠന്തി, അയം ന സോഭനോ.

തത്ഥ പരോതി പരജനോ. പരന്തി പരജനം. ന നികുബ്ബേഥാതി ന വഞ്ചേയ്യ. നാതിമഞ്ഞേഥാതി ന അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞേയ്യ. കത്ഥചീതി കത്ഥചി ഓകാസേ, ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഖേത്തേ വാ ഞാതിമജ്ഝേ വാ പൂഗമജ്ഝേ വാതിആദി. നന്തി ഏതം. കഞ്ചീതി യം കഞ്ചി ഖത്തിയം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ഗഹട്ഠം വാ പബ്ബജിതം വാ സുഗതം വാ ദുഗ്ഗതം വാതിആദി. ബ്യാരോസനാ പടിഘസഞ്ഞാതി കായവചീവികാരേഹി ബ്യാരോസനായ ച, മനോവികാരേന പടിഘസഞ്ഞായ ച. ‘‘ബ്യാരോസനായ പടിഘസഞ്ഞായാ’’തി ഹി വത്തബ്ബേ ‘‘ബ്യാരോസനാ പടിഘസഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി യഥാ ‘‘സമ്മ ദഞ്ഞായ വിമുത്താ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സമ്മ ദഞ്ഞാ വിമുത്താ’’തി, യഥാ ച ‘‘അനുപുബ്ബസിക്ഖായ അനുപുബ്ബകിരിയായ അനുപുബ്ബപടിപദായാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ’’തി (അ. നി. ൮.൧൯; ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൫). നാഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ദുക്ഖമിച്ഛേയ്യാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ദുക്ഖം ന ഇച്ഛേയ്യ. കിം വുത്തം ഹോതി? ന കേവലം ‘‘സുഖിനോ വാ ഖേമിനോ വാ ഹോന്തൂ’’തിആദി മനസികാരവസേനേവ മേത്തം ഭാവേയ്യ. കിം പന ‘‘അഹോ വത യോ കോചി പരപുഗ്ഗലോ യം കഞ്ചി പരപുഗ്ഗലം വഞ്ചനാദീഹി നികതീഹി ന നികുബ്ബേഥ, ജാതിആദീഹി ച നവഹി മാനവത്ഥൂഹി കത്ഥചി പദേസേ യം കഞ്ചി പരപുഗ്ഗലം നാതിമഞ്ഞേയ്യ, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ച ബ്യാരോസനായ വാ പടിഘസഞ്ഞായ വാ ദുക്ഖം ന ഇച്ഛേയ്യാ’’തി ഏവമ്പി മനസി കരോന്തോ ഭാവേയ്യാതി.

൧൪൯. ഏവം അഹിതദുക്ഖാനാഗമപത്ഥനാവസേന അത്ഥതോ മേത്താഭാവനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തമേവ ഉപമായ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മാതാ യഥാ നിയം പുത്ത’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – യഥാ മാതാ നിയം പുത്തം അത്തനി ജാതം ഓരസം പുത്തം, തഞ്ച ഏകപുത്തമേവ ആയുസാ അനുരക്ഖേ, തസ്സ ദുക്ഖാഗമപടിബാഹനത്ഥം അത്തനോ ആയുമ്പി ചജിത്വാ തം അനുരക്ഖേ, ഏവമ്പി സബ്ബഭൂതേസു ഇദം മേത്തമാനസം ഭാവയേ, പുനപ്പുനം ജനയേ വഡ്ഢയേ, തഞ്ച അപരിമാണസത്താരമ്മണവസേന ഏകസ്മിം വാ സത്തേ അനവസേസഫരണവസേന അപരിമാണം ഭാവയേതി.

൧൫൦. ഏവം സബ്ബാകാരേന മേത്താഭാവനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സേവ വഡ്ഢനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മേത്തഞ്ച സബ്ബലോകസ്മീ’’തി.

തത്ഥ മിജ്ജതി തായതി ചാതി മിത്തോ, ഹിതജ്ഝാസയതായ സിനിയ്ഹതി, അഹിതാഗമതോ രക്ഖതി ചാതി അത്ഥോ. മിത്തസ്സ ഭാവോ മേത്തം. സബ്ബസ്മിന്തി അനവസേസേ. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ. മനസി ഭവന്തി മാനസം. തഞ്ഹി ചിത്തസമ്പയുത്തത്താ ഏവം വുത്തം. ഭാവയേതി വഡ്ഢയേ. നാസ്സ പരിമാണന്തി അപരിമാണം, അപ്പമാണസത്താരമ്മണതായ ഏവം വുത്തം. ഉദ്ധന്തി ഉപരി. തേന അരൂപഭവം ഗണ്ഹാതി. അധോതി ഹേട്ഠാ. തേന കാമഭവം ഗണ്ഹാതി. തിരിയന്തി വേമജ്ഝം. തേന രൂപഭവം ഗണ്ഹാതി. അസമ്ബാധന്തി സമ്ബാധവിരഹിതം, ഭിന്നസീമന്തി വുത്തം ഹോതി. സീമാ നാമ പച്ചത്ഥികോ വുച്ചതി, തസ്മിമ്പി പവത്തന്തി അത്ഥോ. അവേരന്തി വേരവിരഹിതം, അന്തരന്തരാപി വേരചേതനാപാതുഭാവവിരഹിതന്തി വുത്തം ഹോതി. അസപത്തന്തി വിഗതപച്ചത്ഥികം. മേത്താവിഹാരീ ഹി പുഗ്ഗലോ മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, നാസ്സ കോചി പച്ചത്ഥികോ ഹോതി, തേനസ്സ തം മാനസം വിഗതപച്ചത്ഥികത്താ ‘‘അസപത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. പരിയായവചനഞ്ഹി ഏതം, യദിദം പച്ചത്ഥികോ സപത്തോതി. അയം അനുപദതോ അത്ഥവണ്ണനാ.

അയം പനേത്ഥ അധിപ്പേതത്ഥവണ്ണനാ – യദേതം ‘‘ഏവമ്പി സബ്ബഭൂതേസു മാനസം ഭാവയേ അപരിമാണ’’ന്തി വുത്തം. തഞ്ചേതം അപരിമാണം മേത്തം മാനസം സബ്ബലോകസ്മിം ഭാവയേ വഡ്ഢയേ, വുഡ്ഢിം, വിരൂള്ഹിം, വേപുല്ലം ഗമയേ. കഥം? ഉദ്ധം അധോ ച തിരിയഞ്ച, ഉദ്ധം യാവ ഭവഗ്ഗാ, അധോ യാവ അവീചിതോ, തിരിയം യാവ അവസേസദിസാ. ഉദ്ധം വാ ആരുപ്പം, അധോ കാമധാതും, തിരിയം രൂപധാതും അനവസേസം ഫരന്തോ. ഏവം ഭാവേന്തോപി ച തം യഥാ അസമ്ബാധം, അവേരം, അസപത്തഞ്ച, ഹോതി തഥാ സമ്ബാധവേരസപത്താഭാവം കരോന്തോ ഭാവയേ. യം വാ തം ഭാവനാസമ്പദം പത്തം സബ്ബത്ഥ ഓകാസലാഭവസേന അസമ്ബാധം. അത്തനോ പരേസു ആഘാതപടിവിനയേന അവേരം, അത്തനി ച പരേസം ആഘാതപടിവിനയേന അസപത്തം ഹോതി, തം അസമ്ബാധം അവേരം അസപത്തം അപരിമാണം മേത്തം മാനസം ഉദ്ധം അധോ തിരിയഞ്ചാതി തിവിധപരിച്ഛേദേ സബ്ബലോകസ്മിം ഭാവയേ വഡ്ഢയേതി.

൧൫൧. ഏവം മേത്താഭാവനായ വഡ്ഢനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം ഭാവനമനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ ഇരിയാപഥനിയമാഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തിട്ഠം ചരം…പേ… അധിട്ഠേയ്യാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ഏവമേതം മേത്തം മാനസം ഭാവേന്തോ സോ ‘‘നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ, ഉജും കായം പണിധായാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൪; മ. നി. ൧.൧൦൭; വിഭ. ൫൦൮) വിയ ഇരിയാപഥനിയമം അകത്വാ യഥാസുഖം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരഇരിയാപഥബാധനവിനോദനം കരോന്തോ തിട്ഠം വാ ചരം വാ നിസിന്നോ വാ സയാനോ വാ യാവതാ വിഗതമിദ്ധോ അസ്സ, അഥ ഏതം മേത്താഝാനസ്സതിം അധിട്ഠേയ്യ.

അഥ വാ ഏവം മേത്താഭാവനായ വഡ്ഢനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വസീഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തിട്ഠം ചര’’ന്തി. വസിപ്പത്തോ ഹി തിട്ഠം വാ ചരം വാ നിസിന്നോ വാ സയാനോ വാ യാവതാ ഇരിയാപഥേന ഏതം മേത്താഝാനസ്സതിം അധിട്ഠാതുകാമോ ഹോതി. അഥ വാ തിട്ഠം വാ ചരം വാതി ന തസ്സ ഠാനാദീനി അന്തരായകരാനി ഹോന്തി, അപിച ഖോ സോ യാവതാ ഏതം മേത്താഝാനസ്സതിം അധിട്ഠാതുകാമോ ഹോതി, താവതാ വിതമിദ്ധോ ഹുത്വാ അധിട്ഠാതി, നത്ഥി തസ്സ തത്ഥ ദന്ധായിതത്തം. തേനാഹ ‘‘തിട്ഠം ചരം നിസിന്നോ വ സയാനോ, യാവതാസ്സ വിതമിദ്ധോ. ഏതം സതിം അധിട്ഠേയ്യാ’’തി.

തസ്സായമധിപ്പായോ – യം തം ‘‘മേത്തഞ്ച സബ്ബലോകസ്മി, മാനസം ഭാവയേ’’തി വുത്തം, തം തഥാ ഭാവയേ, യഥാ ഠാനാദീസു യാവതാ ഇരിയാപഥേന, ഠാനാദീനി വാ അനാദിയിത്വാ യാവതാ ഏതം മേത്താഝാനസ്സതിം അധിട്ഠാതുകാമോ അസ്സ, താവതാ വിതമിദ്ധോ ഹുത്വാ ഏതം സതിം അധിട്ഠേയ്യാതി.

ഏവം മേത്താഭാവനായ വസീഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതം സതിം അധിട്ഠേയ്യാ’’തി തസ്മിം മേത്താവിഹാരേ നിയോജേത്വാ ഇദാനി തം വിഹാരം ഥുനന്തോ ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മമേതംവിഹാരമിധമാഹൂ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യ്വായം ‘‘സുഖിനോവ ഖേമിനോ ഹോന്തൂ’’തിആദിം കത്വാ യാവ ‘‘ഏതം സതിം അധിട്ഠേയ്യാ’’തി സംവണ്ണിതോ മേത്താവിഹാരോ, ഏതം ചതൂസു ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയഇരിയാപഥവിഹാരേസു നിദ്ദോസത്താ അത്തനോപി പരേസമ്പി അത്ഥകരത്താ ച ഇധ അരിയസ്സ ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മവിഹാരമാഹു, സേട്ഠവിഹാരമാഹൂതി. യതോ സതതം സമിതം അബ്ബോകിണ്ണം തിട്ഠം ചരം നിസിന്നോ വാ സയാനോ വാ യാവതാസ്സ വിതമിദ്ധോ, ഏതം സതിം അധിട്ഠേയ്യാതി.

൧൫൨. ഏവം ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം നാനപ്പകാരതോ മേത്താഭാവനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ മേത്താ സത്താരമ്മണത്താ അത്തദിട്ഠിയാ ആസന്നാ ഹോതി തസ്മാ ദിട്ഠിഗഹണനിസേധനമുഖേന തേസം ഭിക്ഖൂനം തദേവ മേത്താഝാനം പാദകം കത്വാ അരിയഭൂമിപ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദിട്ഠിഞ്ച അനുപഗ്ഗമ്മാ’’തി. ഇമായ ഗാഥായ ദേസനം സമാപേസി.

തസ്സത്ഥോ – യ്വായം ‘‘ബ്രഹ്മമേതം വിഹാരമിധമാഹൂ’’തി സംവണ്ണിതോ മേത്താഝാനവിഹാരോ, തതോ വുട്ഠായ യേ തത്ഥ വിതക്കവിചാരാദയോ ധമ്മാ, തേ, തേസഞ്ച വത്ഥാദിഅനുസാരേന രൂപധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഇമിനാ നാമരൂപപരിച്ഛേദേന ‘‘സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജോയം, ന ഇധ സത്തൂപലബ്ഭതീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൭൧) ഏവം ദിട്ഠിഞ്ച അനുപഗ്ഗമ്മ അനുപുബ്ബേന ലോകുത്തരസീലേന സീലവാ ഹുത്വാ ലോകുത്തരസീലസമ്പയുത്തേനേവ സോതാപത്തിമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതേന ദസ്സനേന സമ്പന്നോ. തതോ പരം യോപായം വത്ഥുകാമേസു ഗേധോ കിലേസകാമോ അപ്പഹീനോ ഹോതി, തമ്പി സകദാഗാമിഅനാഗാമിമഗ്ഗേഹി തനുഭാവേന അനവസേസപ്പഹാനേന ച കാമേസു ഗേധം വിനേയ്യ വിനയിത്വാ വൂപസമേത്വാ ന ഹി ജാതു ഗബ്ഭസേയ്യ പുന രേതി ഏകംസേനേവ പുന ഗബ്ഭസേയ്യം ന ഏതി, സുദ്ധാവാസേസു നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥേവ അരഹത്തം പാപുണിത്വാ പരിനിബ്ബാതീതി.

ഏവം ഭഗവാ ദേസനം സമാപേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മിംയേവ വനസണ്ഡേ വിഹരഥ. ഇമഞ്ച സുത്തം മാസസ്സ അട്ഠസു ധമ്മസ്സവനദിവസേസു ഗണ്ഡിം ആകോടേത്വാ ഉസ്സാരേഥ, ധമ്മകഥം കരോഥ, സാകച്ഛഥ, അനുമോദഥ, ഇദമേവ കമ്മട്ഠാനം ആസേവഥ, ഭാവേഥ, ബഹുലീകരോഥ. തേപി വോ അമനുസ്സാ തം ഭേരവാരമ്മണം ന ദസ്സേസ്സന്തി, അഞ്ഞദത്ഥു അത്ഥകാമാ ഹിതകാമാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ, പദക്ഖിണം കത്വാ, തത്ഥ ഗന്ത്വാ, തഥാ അകംസു. ദേവതായോ ച ‘‘ഭദന്താ അമ്ഹാകം അത്ഥകാമാ ഹിതകാമാ’’തി പീതിസോമനസ്സജാതാ ഹുത്വാ സയമേവ സേനാസനം സമ്മജ്ജന്തി, ഉണ്ഹോദകം പടിയാദേന്തി, പിട്ഠിപരികമ്മപാദപരികമ്മം കരോന്തി, ആരക്ഖം സംവിദഹന്തി. തേ ഭിക്ഖൂ തഥേവ മേത്തം ഭാവേത്വാ തമേവ ച പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ സബ്ബേവ തസ്മിംയേവ അന്തോതേമാസേ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണിത്വാ മഹാപവാരണായ വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസുന്തി.

ഏവഞ്ഹി അത്ഥകുസലേന തഥാഗതേന,

ധമ്മിസ്സരേന കഥിതം കരണീയമത്ഥം;

കത്വാനുഭുയ്യ പരമം ഹദയസ്സ സന്തിം,

സന്തം പദം അഭിസമേന്തി സമത്തപഞ്ഞാ.

തസ്മാ ഹി തം അമതമബ്ഭുതമരിയകന്തം,

സന്തം പദം അഭിസമേച്ച വിഹരിതുകാമോ;

വിഞ്ഞൂ ജനോ വിമലസീലസമാധിപഞ്ഞാ,

ഭേദം കരേയ്യ സതതം കരണീയമത്ഥന്തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ മേത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.