൭. അഗ്ഗികഭാരദ്വാജസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി അഗ്ഗികഭാരദ്വാജസുത്തം, ‘‘വസലസുത്ത’’ന്തിപി വുച്ചതി. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. കസിഭാരദ്വാജസുത്തേ വുത്തനയേന പച്ഛാഭത്തകിച്ചാവസാനേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ അഗ്ഗികഭാരദ്വാജം ബ്രാഹ്മണം സരണസിക്ഖാപദാനം ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം ദിസ്വാ ‘‘തത്ഥ മയി ഗതേ കഥാ പവത്തിസ്സതി, തതോ കഥാവസാനേ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ സരണം ഗന്ത്വാ സിക്ഖാപദാനി സമാദിയിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ, തത്ഥ ഗന്ത്വാ, പവത്തായ കഥായ ബ്രാഹ്മണേന ധമ്മദേസനം യാചിതോ ഇമം സുത്തം അഭാസി. തത്ഥ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിം മങ്ഗലസുത്തവണ്ണനായം വണ്ണയിസ്സാമ, ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയ’’ന്തിആദി കസിഭാരദ്വാജസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

തേന ഖോ പന സമയേന അഗ്ഗികഭാരദ്വാജസ്സാതി യം യം അവുത്തപുബ്ബം, തം തദേവ വണ്ണയിസ്സാമ. സേയ്യഥിദം – സോ ഹി ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗിം ജുഹതി പരിചരതീതി കത്വാ അഗ്ഗികോതി നാമേന പാകടോ അഹോസി, ഭാരദ്വാജോതി ഗോത്തേന. തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഗ്ഗികഭാരദ്വാജസ്സാ’’തി. നിവേസനേതി ഘരേ. തസ്സ കിര ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനദ്വാരേ അന്തരവീഥിയം അഗ്ഗിഹുതസാലാ അഹോസി. തതോ ‘‘നിവേസനദ്വാരേ’’തി വത്തബ്ബേ തസ്സപി പദേസസ്സ നിവേസനേയേവ പരിയാപന്നത്താ ‘‘നിവേസനേ’’തി വുത്തം. സമീപത്ഥേ വാ ഭുമ്മവചനം, നിവേസനസമീപേതി അത്ഥോ. അഗ്ഗി പജ്ജലിതോ ഹോതീതി അഗ്ഗിയാധാനേ ഠിതോ അഗ്ഗി കതബ്ഭുദ്ധരണോ സമിധാപക്ഖേപം ബീജനവാതഞ്ച ലഭിത്വാ ജലിതോ ഉദ്ധം സമുഗ്ഗതച്ചിസമാകുലോ ഹോതി. ആഹുതി പഗ്ഗഹിതാതി സസീസം ന്ഹായിത്വാ മഹതാ സക്കാരേന പായാസസപ്പിമധുഫാണിതാദീനി അഭിസങ്ഖതാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. യഞ്ഹി കിഞ്ചി അഗ്ഗിമ്ഹി ജുഹിതബ്ബം, തം സബ്ബം ‘‘ആഹുതീ’’തി വുച്ചതി. സപദാനന്തി അനുഘരം. ഭഗവാ ഹി സബ്ബജനാനുഗ്ഗഹത്ഥായ ആഹാരസന്തുട്ഠിയാ ച ഉച്ചനീചകുലം അവോക്കമ്മ പിണ്ഡായ ചരതി. തേന വുത്തം ‘‘സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ’’തി.

അഥ കിമത്ഥം സബ്ബാകാരസമ്പന്നം സമന്തപാസാദികം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചിത്തം നപ്പസീദതി? കസ്മാ ച ഏവം ഫരുസേന വചനേന ഭഗവന്തം സമുദാചരതീതി? വുച്ചതേ – അയം കിര ബ്രാഹ്മണോ ‘‘മങ്ഗലകിച്ചേസു സമണദസ്സനം അവമങ്ഗല’’ന്തി ഏവംദിട്ഠികോ, തതോ ‘‘മഹാബ്രഹ്മുനോ ഭുഞ്ജനവേലായ കാളകണ്ണീ മുണ്ഡകസമണകോ മമ നിവേസനം ഉപസങ്കമതീ’’തി മന്ത്വാ ചിത്തം നപ്പസാദേസി, അഞ്ഞദത്ഥു ദോസവസംയേവ അഗമാസി. അഥ കുദ്ധോ അനത്തമനോ അനത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസി ‘‘തത്രേവ മുണ്ഡകാ’’തിആദി. തത്രാപി ച യസ്മാ ‘‘മുണ്ഡോ അസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി ബ്രാഹ്മണാനം ദിട്ഠി, തസ്മാ ‘‘അയം അസുദ്ധോ, തേന ദേവബ്രാഹ്മണപൂജകോ ന ഹോതീ’’തി ജിഗുച്ഛന്തോ ‘‘മുണ്ഡകാ’’തി ആഹ. മുണ്ഡകത്താ വാ ഉച്ഛിട്ഠോ ഏസ, ന ഇമം പദേസം അരഹതി ആഗച്ഛിതുന്തി സമണോ ഹുത്വാപി ഈദിസം കായകിലേസം ന വണ്ണേതീതി ച സമണഭാവം ജിഗുച്ഛന്തോ ‘‘സമണകാ’’തി ആഹ. ന കേവലം ദോസവസേനേവ, വസലേ വാ പബ്ബാജേത്വാ തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ സമ്ഭോഗപരിഭോഗകരണേന പതിതോ അയം വസലതോപി പാപതരോതി ജിഗുച്ഛന്തോ ‘‘വസലകാ’’തി ആഹ – ‘‘വസലജാതികാനം വാ ആഹുതിദസ്സനമത്തസവനേന പാപം ഹോതീ’’തി മഞ്ഞമാനോപി ഏവമാഹ.

ഭഗവാ തഥാ വുത്തോപി വിപ്പസന്നേനേവ മുഖവണ്ണേന മധുരേന സരേന ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉപരി അനുകമ്പാസീതലേന ചിത്തേന അത്തനോ സബ്ബസത്തേഹി അസാധാരണതാദിഭാവം പകാസേന്തോ ആഹ ‘‘ജാനാസി പന, ത്വം ബ്രാഹ്മണാ’’തി. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ മുഖപ്പസാദസൂചിതം താദിഭാവം ഞത്വാ അനുകമ്പാസീതലേന ചിത്തേന നിച്ഛാരിതം മധുരസ്സരം സുത്വാ അമതേനേവ അഭിസിത്തഹദയോ അത്തമനോ വിപ്പസന്നിന്ദ്രിയോ നിഹതമാനോ ഹുത്വാ തം ജാതിസഭാവം വിസഉഗ്ഗിരസദിസം സമുദാചാരവചനം പഹായ ‘‘നൂന യമഹം ഹീനജച്ചം വസലന്തി പച്ചേമി, ന സോ പരമത്ഥതോ വസലോ, ന ച ഹീനജച്ചതാ ഏവ വസലകരണോ ധമ്മോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘ന ഖ്വാഹം, ഭോ ഗോതമാ’’തി ആഹ. ധമ്മതാ ഹേസാ, യം ഹേതുസമ്പന്നോ പച്ചയാലാഭേന ഫരുസോപി സമാനോ ലദ്ധമത്തേ പച്ചയേ മുദുകോ ഹോതീതി.

തത്ഥ സാധൂതി അയം സദ്ദോ ആയാചനസമ്പടിച്ഛനസമ്പഹംസനസുന്ദരദള്ഹീകമ്മാദീസു ദിസ്സതി. ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതൂ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൯൫; അ. നി. ൭.൮൩) ഹി ആയാചനേ. ‘‘സാധു, ഭന്തേതി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൮൬) സമ്പടിച്ഛനേ. ‘‘സാധു, സാധു, സാരിപുത്താ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൪൯) സമ്പഹംസനേ.

‘‘സാധു ധമ്മരുചീ രാജാ, സാധു പഞ്ഞാണവാ നരോ;

സാധു മിത്താനമദ്ദുബ്ഭോ, പാപസ്സാകരണം സുഖ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൧൮.൧൦൧) –

ആദീസു സുന്ദരേ. ‘‘തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧) ദള്ഹീകമ്മേ. ഇധ പന ആയാചനേ.

തേന ഹീതി തസ്സാധിപ്പായനിദസ്സനം, സചേ ഞാതുകാമോസീതി വുത്തം ഹോതി. കാരണവചനം വാ, തസ്സ യസ്മാ ഞാതുകാമോസി, തസ്മാ, ബ്രാഹ്മണ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, തഥാ തേ ഭാസിസ്സാമി, യഥാ ത്വം ജാനിസ്സസീതി ഏവം പരപദേഹി സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ര ച സുണാഹീതി സോതിന്ദ്രിയവിക്ഖേപവാരണം, സാധുകം മനസി കരോഹീതി മനസികാരേ ദള്ഹീകമ്മനിയോജനേന മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപവാരണം. പുരിമഞ്ചേത്ഥ ബ്യഞ്ജനവിപല്ലാസഗ്ഗാഹവാരണം, പച്ഛിമം അത്ഥവിപല്ലാസഗ്ഗാഹവാരണം. പുരിമേന ച ധമ്മസ്സവനേ നിയോജേതി, പച്ഛിമേന സുതാനം ധമ്മാനം ധാരണത്ഥൂപപരിക്ഖാദീസു. പുരിമേന ച ‘‘സബ്യഞ്ജനോ അയം ധമ്മോ, തസ്മാ സവനീയോ’’തി ദീപേതി, പച്ഛിമേന ‘‘സാത്ഥോ, തസ്മാ മനസി കാതബ്ബോ’’തി. സാധുകപദം വാ ഉഭയപദേഹി യോജേത്വാ ‘‘യസ്മാ അയം ധമ്മോ ധമ്മഗമ്ഭീരോ ച ദേസനാഗമ്ഭീരോ ച, തസ്മാ സുണാഹി സാധുകം. യസ്മാ അത്ഥഗമ്ഭീരോ പടിവേധഗമ്ഭീരോ ച, തസ്മാ സാധുകം മനസി കരോഹീ’’തി ഏതമത്ഥം ദീപേന്തോ ആഹ – ‘‘സുണാഹി സാധുകം മനസി കരോഹീ’’തി.

തതോ ‘‘ഏവം ഗമ്ഭീരേ കഥമഹം പതിട്ഠം ലഭിസ്സാമീ’’തി വിസീദന്തമിവ തം ബ്രാഹ്മണം സമുസ്സാഹേന്തോ ആഹ – ‘‘ഭാസിസ്സാമീ’’തി. തത്ഥ ‘‘യഥാ ത്വം ഞസ്സസി, തഥാ പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി ഉത്താനേന നയേന ഭാസിസ്സാമീ’’തി ഏവമധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. തതോ ഉസ്സാഹജാതോ ഹുത്വാ ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ അഗ്ഗികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി, സമ്പടിച്ഛി പടിഗ്ഗഹേസീതി വുത്തം ഹോതി, യഥാനുസിട്ഠം വാ പടിപജ്ജനേന അഭിമുഖോ അസ്സോസീതി. അഥസ്സ ‘‘ഭഗവാ ഏതദവോചാ’’തി ഇദാനി വത്തബ്ബം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കോധനോ ഉപനാഹീ’’തി ഏവമാദികം.

൧൧൬. തത്ഥ കോധനോതി കുജ്ഝനസീലോ. ഉപനാഹീതി തസ്സേവ കോധസ്സ ദള്ഹീകമ്മേന ഉപനാഹേന സമന്നാഗതോ. പരേസം ഗുണേ മക്ഖേതി പുഞ്ഛതീതി മക്ഖീ, പാപോ ച സോ മക്ഖീ ചാതി പാപമക്ഖീ. വിപന്നദിട്ഠീതി വിനട്ഠസമ്മാദിട്ഠി, വിപന്നായ വാ വിരൂപം ഗതായ ദസവത്ഥുകായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ. മായാവീതി അത്തനി വിജ്ജമാനദോസപടിച്ഛാദനലക്ഖണായ മായായ സമന്നാഗതോ. തം ജഞ്ഞാ വസലോ ഇതീതി തം ഏവരൂപം പുഗ്ഗലം ഏതേസം ഹീനധമ്മാനം വസ്സനതോ സിഞ്ചനതോ അന്വാസ്സവനതോ ‘‘വസലോ’’തി ജാനേയ്യാതി, ഏതേഹി സബ്ബേഹി ബ്രാഹ്മണമത്ഥകേ ജാതോ. അയഞ്ഹി പരമത്ഥതോ വസലോ ഏവ, അത്തനോ ഹദയതുട്ഠിമത്തം, ന പരന്തി. ഏവമേത്ഥ ഭഗവാ ആദിപദേനേവ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കോധനിഗ്ഗഹം കത്വാ ‘‘കോധാദിധമ്മോ ഹീനപുഗ്ഗലോ’’തി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ച ദേസനായ കോധാദിധമ്മേ ദേസേന്തോ ഏകേന താവ പരിയായേന വസലഞ്ച വസലകരണേ ച ധമ്മേ ദേസേസി. ഏവം ദേസേന്തോ ച ‘‘ത്വം അഹ’’ന്തി പരവമ്ഭനം അത്തുക്കംസനഞ്ച അകത്വാ ധമ്മേനേവ സമേന ഞായേന തം ബ്രാഹ്മണം വസലഭാവേ, അത്താനഞ്ച ബ്രാഹ്മണഭാവേ ഠപേസി.

൧൧൭. ഇദാനി യായം ബ്രാഹ്മണാനം ദിട്ഠി ‘‘കദാചി പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനാദീനി കരോന്തോപി ബ്രാഹ്മണോ ഏവാ’’തി. തം ദിട്ഠിം പടിസേധേന്തോ, യേ ച സത്തവിഹിംസാദീസു അകുസലധമ്മേസു തേഹി തേഹി സമന്നാഗതാ ആദീനവം അപസ്സന്താ തേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേന്തി, തേസം ‘‘ഹീനാ ഏതേ ധമ്മാ വസലകരണാ’’തി തത്ഥ ആദീനവഞ്ച ദസ്സേന്തോ അപരേഹിപി പരിയായേഹി വസലഞ്ച വസലകരണേ ച ധമ്മേ ദേസേതും ‘‘ഏകജം വാ ദ്വിജം വാ’’തി ഏവമാദിഗാഥായോ അഭാസി.

തത്ഥ ഏകജോതി ഠപേത്വാ അണ്ഡജം അവസേസയോനിജോ. സോ ഹി ഏകദാ ഏവ ജായതി. ദ്വിജോതി അണ്ഡജോ. സോ ഹി മാതുകുച്ഛിതോ അണ്ഡകോസതോ ചാതി ദ്വിക്ഖത്തും ജായതി. തം ഏകജം വാ ദ്വിജം വാപി. യോധ പാണന്തി യോ ഇധ സത്തം. വിഹിംസതീതി കായദ്വാരികചേതനാസമുട്ഠിതേന വാ വചീദ്വാരികചേതനാസമുട്ഠിതേന വാ പയോഗേന ജീവിതാ വോരോപേതി. ‘‘പാണാനി ഹിംസതീ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ ഏകജം വാ ദ്വിജം വാതി ഏവംപഭേദാനി യോധ പാണാനി ഹിംസതീതി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. യസ്സ പാണേ ദയാ നത്ഥീതി ഏതേന മനസാ അനുകമ്പായ അഭാവം ആഹ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ. ഇതോ പരാസു ച ഗാഥാസു, യതോ ഏത്തകമ്പി അവത്വാ ഇതോ പരം ഉത്താനത്ഥാനി പദാനി പരിഹരന്താ അവണ്ണിതപദവണ്ണനാമത്തമേവ കരിസ്സാമ.

൧൧൮. ഹന്തീതി ഹനതി വിനാസേതി. പരിരുന്ധതീതി സേനായ പരിവാരേത്വാ തിട്ഠതി. ഗാമാനി നിഗമാനി ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന നഗരാനീതിപി വത്തബ്ബം. നിഗ്ഗാഹകോ സമഞ്ഞാതോതി ഇമിനാ ഹനനപരിരുന്ധനേന ഗാമനിഗമനഗരഘാതകോതി ലോകേ വിദിതോ.

൧൧൯. ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേതി ഗാമോപി നിഗമോപി നഗരമ്പി സബ്ബോവ ഇധ ഗാമോ സദ്ധിം ഉപചാരേന, തം ഠപേത്വാ സേസം അരഞ്ഞം. തസ്മിം ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ യം പരേസം മമായിതം, യം പരസത്താനം പരിഗ്ഗഹിതമപരിച്ചത്തം സത്തോ വാ സങ്ഖാരോ വാ. ഥേയ്യാ അദിന്നമാദേതീതി തേഹി അദിന്നം അനനുഞ്ഞാതം ഥേയ്യചിത്തേന ആദിയതി, യേന കേനചി പയോഗേന യേന കേനചി അവഹാരേന അത്തനോ ഗഹണം സാധേതി.

൧൨൦. ഇണമാദായാതി അത്തനോ സന്തകം കിഞ്ചി നിക്ഖിപിത്വാ നിക്ഖേപഗ്ഗഹണേന വാ, കിഞ്ചി അനിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഏത്തകേന കാലേന ഏത്തകം വഡ്ഢിം ദസ്സാമീ’’തി വഡ്ഢിഗ്ഗഹണേന വാ, ‘‘യം ഇതോ ഉദയം ഭവിസ്സതി, തം മയ്ഹം മൂലം തവേവ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ ‘‘ഉദയം ഉഭിന്നമ്പി സാധാരണ’’ന്തി വാ ഏവം തംതംആയോഗഗ്ഗഹണേന വാ ഇണം ഗഹേത്വാ. ചുജ്ജമാനോ പലായതി ന ഹി തേ ഇണമത്ഥീതി തേന ഇണായികേന ‘‘ദേഹി മേ ഇണ’’ന്തി ചോദിയമാനോ ‘‘ന ഹി തേ ഇണമത്ഥി, മയാ ഗഹിതന്തി കോ സക്ഖീ’’തി ഏവം ഭണനേന ഘരേ വസന്തോപി പലായതി.

൧൨൧. കിഞ്ചിക്ഖകമ്യതാതി അപ്പമത്തകേപി കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഇച്ഛായ. പന്ഥസ്മിം വജന്തം ജനന്തി മഗ്ഗേ ഗച്ഛന്തം യംകിഞ്ചി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ. ഹന്ത്വാ കിഞ്ചിക്ഖമാദേതീതി മാരേത്വാ കോട്ടേത്വാ തം ഭണ്ഡകം ഗണ്ഹാതി.

൧൨൨. അത്തഹേതൂതി അത്തനോ ജീവിതകാരണാ, തഥാ പരഹേതു. ധനഹേതൂതി സകധനസ്സ വാ പരധനസ്സ വാ കാരണാ. ച-കാരോ സബ്ബത്ഥ വികപ്പനത്ഥോ. സക്ഖിപുട്ഠോതി യം ജാനാസി, തം വദേഹീതി പുച്ഛിതോ. മുസാ ബ്രൂതീതി ജാനന്തോ വാ ‘‘ന ജാനാമീ’’തി അജാനന്തോ വാ ‘‘ജാനാമീ’’തി ഭണതി, സാമികേ അസാമികേ, അസാമികേ ച സാമികേ കരോതി.

൧൨൩. ഞാതീനന്തി സമ്ബന്ധീനം. സഖീനന്തി വയസ്സാനം ദാരേസൂതി പരപരിഗ്ഗഹിതേസു. പടിദിസ്സതീതി പടികൂലേന ദിസ്സതി, അതിചരന്തോ ദിസ്സതീതി അത്ഥോ. സാഹസാതി ബലക്കാരേന അനിച്ഛം. സമ്പിയേനാതി തേഹി തേസം ദാരേഹി പത്ഥിയമാനോ സയഞ്ച പത്ഥയമാനോ, ഉഭയസിനേഹവസേനാപീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൨൪. മാതരം പിതരം വാതി ഏവം മേത്തായ പദട്ഠാനഭൂതമ്പി, ജിണ്ണകം ഗതയോബ്ബനന്തി ഏവം കരുണായ പദട്ഠാനഭൂതമ്പി. പഹു സന്തോ ന ഭരതീതി അത്ഥസമ്പന്നോ ഉപകരണസമ്പന്നോ ഹുത്വാപി ന പോസേതി.

൧൨൫. സസുന്തി സസ്സും. ഹന്തീതി പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി പഹരതി. രോസേതീതി കോധമസ്സ സഞ്ജനേതി വാചായ ഫരുസവചനേന.

൧൨൬. അത്ഥന്തി സന്ദിട്ഠികസമ്പരായികപരമത്ഥേസു യംകിഞ്ചി. പുച്ഛിതോ സന്തോതി പുട്ഠോ സമാനോ. അനത്ഥമനുസാസതീതി തസ്സ അഹിതമേവ ആചിക്ഖതി. പടിച്ഛന്നേന മന്തേതീതി അത്ഥം ആചിക്ഖന്തോപി യഥാ സോ ന ജാനാതി, തഥാ അപാകടേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി പടിച്ഛന്നേന വചനേന മന്തേതി, ആചരിയമുട്ഠിം വാ കത്വാ ദീഘരത്തം വസാപേത്വാ സാവസേസമേവ മന്തേതി.

൧൨൭. യോ കത്വാതി ഏത്ഥ മയാ പുബ്ബഭാഗേ പാപിച്ഛതാ വുത്താ. യാ സാ ‘‘ഇധേകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, തസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതു പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹതി, മാ മം ജഞ്ഞാതി ഇച്ഛതീ’’തി ഏവം ആഗതാ. യഥാ അഞ്ഞേ ന ജാനന്തി, തഥാ കരണേന കതാനഞ്ച അവിവരണേന പടിച്ഛന്നാ അസ്സ കമ്മന്താതി പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ.

൧൨൮. പരകുലന്തി ഞാതികുലം വാ മിത്തകുലം വാ. ആഗതന്തി യസ്സ തേന കുലേ ഭുത്തം, തം അത്തനോ ഗേഹമാഗതം പാനഭോജനാദീഹി നപ്പടിപൂജേതി, ന വാ ദേതി, അവഭുത്തം വാ ദേതീതി അധിപ്പായോ.

൧൨൯. യോ ബ്രാഹ്മണം വാതി പരാഭവസുത്തേ വുത്തനയമേവ.

൧൩൦. ഭത്തകാലേ ഉപട്ഠിതേതി ഭോജനകാലേ ജാതേ. ഉപട്ഠിതന്തിപി പാഠോ, ഭത്തകാലേ ആഗതന്തി അത്ഥോ. രോസേതി വാചാ ന ച ദേതീതി ‘‘അത്ഥകാമോ മേ അയം ബലക്കാരേന മം പുഞ്ഞം കാരാപേതും ആഗതോ’’തി അചിന്തേത്വാ അപ്പതിരൂപേന ഫരുസവചനേന രോസേതി, അന്തമസോ സമ്മുഖഭാവമത്തമ്പി ചസ്സ ന ദേതി, പഗേവ ഭോജനന്തി അധിപ്പായോ.

൧൩൧. അസതം യോധ പബ്രൂതീതി യോ ഇധ യഥാ നിമിത്താനി ദിസ്സന്തി ‘‘അസുകദിവസേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച തേ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം അസജ്ജനാനം വചനം പബ്രൂതി. ‘‘അസന്ത’’ന്തിപി പാഠോ, അഭൂതന്തി അത്ഥോ. പബ്രൂതീതി ഭണതി ‘‘അമുകസ്മിം നാമ ഗാമേ മയ്ഹം ഈദിസോ ഘരവിഭവോ, ഏഹി തത്ഥ ഗച്ഛാമ, ഘരണീ മേ ഭവിസ്സസി, ഇദഞ്ചിദഞ്ച തേ ദസ്സാമീ’’തി പരഭരിയം പരദാസിം വാ വഞ്ചേന്തോ ധുത്തോ വിയ. നിജിഗീസാനോതി നിജിഗീസമാനോ മഗ്ഗമാനോ, തം വഞ്ചേത്വാ യംകിഞ്ചി ഗഹേത്വാ പലായിതുകാമോതി അധിപ്പായോ.

൧൩൨. യോ ചത്താനന്തി യോ ച അത്താനം. സമുക്കംസേതി ജാതിആദീഹി സമുക്കംസതി ഉച്ചട്ഠാനേ ഠപേതി. പരേ ച മവജാനാതീതി തേഹിയേവ പരേ അവജാനാതി, നീചം കരോതി. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. നിഹീനോതി ഗുണവുഡ്ഢിതോ പരിഹീനോ, അധമഭാവം വാ ഗതോ. സേന മാനേനാതി തേന ഉക്കംസനാവജാനനസങ്ഖാതേന അത്തനോ മാനേന.

൧൩൩. രോസകോതി കായവാചാഹി പരേസം രോസജനകോ. കദരിയോതി ഥദ്ധമച്ഛരീ, യോ പരേ പരേസം ദേന്തേ അഞ്ഞം വാ പുഞ്ഞം കരോന്തേ വാരേതി, തസ്സേതം അധിവചനം. പാപിച്ഛോതി അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛായ സമന്നാഗതോ. മച്ഛരീതി ആവാസാദിമച്ഛരിയയുത്തോ. സഠോതി അസന്തഗുണപ്പകാസനലക്ഖണേന സാഠേയ്യേന സമന്നാഗതോ, അസമ്മാഭാസീ വാ അകാതുകാമോപി ‘‘കരോമീ’’തിആദിവചനേന. നാസ്സ പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ ഹിരീ, നാസ്സ ഉത്താസനതോ ഉബ്ബേഗലക്ഖണം ഓത്തപ്പന്തി അഹിരികോ അനോത്തപ്പീ.

൧൩൪. ബുദ്ധന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. പരിഭാസതീതി ‘‘അസബ്ബഞ്ഞൂ’’തിആദീഹി അപവദതി, സാവകഞ്ച ‘‘ദുപ്പടിപന്നോ’’തിആദീഹി. പരിബ്ബാജം ഗഹട്ഠം വാതി സാവകവിസേസനമേവേതം പബ്ബജിതം വാ തസ്സ സാവകം, ഗഹട്ഠം വാ പച്ചയദായകന്തി അത്ഥോ. ബാഹിരകം വാ പരിബ്ബാജകം യംകിഞ്ചി ഗഹട്ഠം വാ അഭൂതേന ദോസേന പരിഭാസതീതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥം ഇച്ഛന്തി പോരാണാ.

൧൩൫. അനരഹം സന്തോതി അഖീണാസവോ സമാനോ. അരഹം പടിജാനാതീതി ‘‘അഹം അരഹാ’’തി പടിജാനാതി, യഥാ നം ‘‘അരഹാ അയ’’ന്തി ജാനന്തി, തഥാ വാചം നിച്ഛാരേതി, കായേന പരക്കമതി, ചിത്തേന ഇച്ഛതി അധിവാസേതി. ചോരോതി ഥേനോ. സബ്രഹ്മകേ ലോകേതി ഉക്കട്ഠവസേന ആഹ – സബ്ബലോകേതി വുത്തം ഹോതി. ലോകേ ഹി സന്ധിച്ഛേദനനില്ലോപഹരണഏകാഗാരികകരണപരിപന്ഥതിട്ഠനാദീഹി പരേസം ധനം വിലുമ്പന്താ ചോരാതി വുച്ചന്തി. സാസനേ പന പരിസസമ്പത്തിആദീഹി പച്ചയാദീനി വിലുമ്പന്താ. യഥാഹ –

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ മഹാചോരസ്സ ഏവം ഹോതി ‘കുദാസ്സു നാമാഹം സതേന വാ സഹസ്സേന വാ പരിവുതോ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ആഹിണ്ഡിസ്സാമി ഹനന്തോ, ഘാതേന്തോ, ഛിന്ദന്തോ, ഛേദാപേന്തോ, പചന്തോ പാചേന്തോതി, സോ അപരേന സമയേന സതേന വാ സഹസ്സേന വാ പരിവുതോ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ആഹിണ്ഡതി ഹനന്തോ…പേ… പാചേന്തോ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചസ്സ പാപഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി ‘കുദാസ്സു നാമാഹം സതേന വാ…പേ… രാജധാനീസു ചാരികം ചരിസ്സാമി സക്കതോ, ഗരുകതോ, മാനിതോ, പൂജിതോ, അപചിതോ, ഗഹട്ഠാനഞ്ചേവ പബ്ബജിതാനഞ്ച ലാഭീ ചീവര…പേ… പരിക്ഖാരാന’ന്തി. സോ അപരേന സമയേന സതേന വാ സഹസ്സേന വാ പരിവുതോ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ചാരികം ചരതി സക്കതോ…പേ… പരിക്ഖാരാനം. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ മഹാചോരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പാപഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം പരിയാപുണിത്വാ അത്തനോ ദഹതി, അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ…പേ… ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പാപഭിക്ഖു സുദ്ധം ബ്രഹ്മചാരിം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തം അമൂലകേന അബ്രഹ്മചരിയേന അനുദ്ധംസേതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ…പേ… ലോകസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ, പാപഭിക്ഖു യാനി താനി സങ്ഘസ്സ ഗരുഭണ്ഡാനി ഗരുപരിക്ഖാരാനി, സേയ്യഥിദം – ആരാമോ, ആരാമവത്ഥു, വിഹാരോ, വിഹാരവത്ഥു, മഞ്ചോ, പീഠം, ഭിസി, ബിമ്ബോഹനം, ലോഹകുമ്ഭീ, ലോഹഭാണകം, ലോഹവാരകോ, ലോഹകടാഹം, വാസി, ഫരസു, കുഠാരീ, കുദാലോ, നിഖാദനം, വല്ലി, വേളു, മുഞ്ജം, പബ്ബജം, തിണം, മത്തികാ, ദാരുഭണ്ഡം, മത്തികാഭണ്ഡം, തേഹി ഗിഹിം സങ്ഗണ്ഹാതി ഉപലാപേതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ…പേ… ലോകസ്മിം.

‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ അയം അഗ്ഗോ മഹാചോരോ, യോ അസന്തം അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതീ’’തി (പാരാ. ൧൯൫).

തത്ഥ ലോകിയചോരാ ലോകിയമേവ ധനധഞ്ഞാദിം ഥേനേന്തി. സാസനേ വുത്തചോരേസു പഠമോ തഥാരൂപമേവ ചീവരാദിപച്ചയമത്തം, ദുതിയോ പരിയത്തിധമ്മം, തതിയോ പരസ്സ ബ്രഹ്മചരിയം, ചതുത്ഥോ സങ്ഘികഗരുഭണ്ഡം, പഞ്ചമോ ഝാനസമാധിസമാപത്തിമഗ്ഗഫലപ്പഭേദം ലോകിയലോകുത്തരഗുണധനം, ലോകിയഞ്ച ചീവരാദിപച്ചയജാതം. യഥാഹ – ‘‘ഥേയ്യായ വോ, ഭിക്ഖവേ, രട്ഠപിണ്ഡോ ഭുത്തോ’’തി. തത്ഥ യ്വായം പഞ്ചമോ മഹാചോരോ, തം സന്ധായാഹ ഭഗവാ ‘‘ചോരോ സബ്രഹ്മകേ ലോകേ’’തി. സോ ഹി ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ അയം അഗ്ഗോ മഹാചോരോ, യോ അസന്തം അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതീ’’തി (പാരാ. ൧൯൫) ഏവം ലോകിയലോകുത്തരധനഥേനനതോ അഗ്ഗോ മഹാചോരോതി വുത്തോ, തസ്മാ തം ഇധാപി ‘‘സബ്രഹ്മകേ ലോകേ’’തി ഇമിനാ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പകാസേസി.

ഏസോ ഖോ വസലാധമോതി. ഏത്ഥ ഖോതി അവധാരണത്ഥോ, തേന ഏസോ ഏവ വസലാധമോ. വസലാനം ഹീനോ സബ്ബപച്ഛിമകോതി അവധാരേതി. കസ്മാ? വിസിട്ഠവത്ഥുമ്ഹി ഥേയ്യധമ്മവസ്സനതോ, യാവ തം പടിഞ്ഞം ന വിസ്സജ്ജേതി, താവ അവിഗതവസലകരണധമ്മതോ ചാതി.

ഏതേ ഖോ വസലാതി. ഇദാനി യേ തേ പഠമഗാഥായ ആസയവിപത്തിവസേന കോധനാദയോ പഞ്ച, പാപമക്ഖിം വാ ദ്വിധാ കത്വാ ഛ, ദുതിയഗാഥായ പയോഗവിപത്തിവസേന പാണഹിംസകോ ഏകോ, തതിയായ പയോഗവിപത്തിവസേനേവ ഗാമനിഗമനിഗ്ഗാഹകോ ഏകോ, ചതുത്ഥായ ഥേയ്യാവഹാരവസേന ഏകോ, പഞ്ചമായ ഇണവഞ്ചനവസേന ഏകോ, ഛട്ഠായ പസയ്ഹാവഹാരവസേന പന്ഥദൂസകോ ഏകോ, സത്തമായ കൂടസക്ഖിവസേന ഏകോ, അട്ഠമായ മിത്തദുബ്ഭിവസേന ഏകോ, നവമായ അകതഞ്ഞുവസേന ഏകോ, ദസമായ കതനാസനവിഹേസനവസേന ഏകോ, ഏകാദസമായ ഹദയവഞ്ചനവസേന ഏകോ, ദ്വാദസമായ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തവസേന ദ്വേ, തേരസമായ അകതഞ്ഞുവസേന ഏകോ, ചുദ്ദസമായ വഞ്ചനവസേന ഏകോ, പന്നരസമായ വിഹേസനവസേന ഏകോ, സോളസമായ വഞ്ചനവസേന ഏകോ, സത്തരസമായ അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനവസേന ദ്വേ, അട്ഠാരസമായ പയോഗാസയവിപത്തിവസേന രോസകാദയോ സത്ത, ഏകൂനവീസതിമായ പരിഭാസനവസേന ദ്വേ, വീസതിമായ അഗ്ഗമഹാചോരവസേന ഏകോതി ഏവം തേത്തിംസ ചതുത്തിംസ വാ വസലാ വുത്താ. തേ നിദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘ഏതേ ഖോ വസലാ വുത്താ, മയാ യേ തേ പകാസിതാ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യേ തേ മയാ പുബ്ബേ ‘‘ജാനാസി പന ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, വസല’’ന്തി ഏവം സങ്ഖേപതോ വസലാ വുത്താ, തേ വിത്ഥാരതോ ഏതേ ഖോ പകാസിതാതി. അഥ വാ യേ തേ മയാ പുഗ്ഗലവസേന വുത്താ, തേ ധമ്മവസേനാപി ഏതേ ഖോ പകാസിതാ. അഥ വാ ഏതേ ഖോ വസലാ വുത്താ അരിയേഹി കമ്മവസേന, ന ജാതിവസേന, മയാ യേ തേ പകാസിതാ ‘‘കോധനോ ഉപനാഹീ’’തിആദിനാ നയേന.

൧൩൬. ഏവം ഭഗവാ വസലം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ ബ്രാഹ്മണോ സകായ ദിട്ഠിയാ അതീവ അഭിനിവിട്ഠോ ഹോതി, തസ്മാ തം ദിട്ഠിം പടിസേധേന്തോ ആഹ ‘‘ന ജച്ചാ വസലോ ഹോതീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – പരമത്ഥതോ ഹി ന ജച്ചാ വസലോ ഹോതി, ന ജച്ചാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ, അപിച ഖോ കമ്മുനാ വസലോ ഹോതി, കമ്മുനാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ, അപരിസുദ്ധകമ്മവസ്സനതോ വസലോ ഹോതി, പരിസുദ്ധേന കമ്മുനാ അപരിസുദ്ധവാഹനതോ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി. യസ്മാ വാ തുമ്ഹേ ഹീനം വസലം ഉക്കട്ഠം ബ്രാഹ്മണം മഞ്ഞിത്ഥ, തസ്മാ ഹീനേന കമ്മുനാ വസലോ ഹോതി, ഉക്കട്ഠേന കമ്മുനാ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതീതി ഏവമ്പി അത്ഥം ഞാപേന്തോ ഏവമാഹ.

൧൩൭-൧൩൯. ഇദാനി തമേവത്ഥം നിദസ്സനേന സാധേതും ‘‘തദമിനാപി ജാനാഥാ’’തിആദികാ തിസ്സോ ഗാഥായോ ആഹ. താസു ദ്വേ ചതുപ്പാദാ, ഏകാ ഛപ്പാദാ, താസം അത്ഥോ – യം മയാ വുത്തം ‘‘ന ജച്ചാ വസലോ ഹോതീ’’തിആദി, തദമിനാപി ജാനാഥ, യഥാ മേദം നിദസ്സനം, തം ഇമിനാപി പകാരേന ജാനാഥ, യേന മേ പകാരേന യേന സാമഞ്ഞേന ഇദം നിദസ്സനന്തി വുത്തം ഹോതി. കതമം നിദസ്സനന്തി ചേ? ചണ്ഡാലപുത്തോ സോപാകോ…പേ… ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാതി.

ചണ്ഡാലസ്സ പുത്തോ ചണ്ഡാലപുത്തോ. അത്തനോ ഖാദനത്ഥായ മതേ സുനഖേ ലഭിത്വാ പചതീതി സോപാകോ. മാതങ്ഗോതി ഏവംനാമോ വിസ്സുതോതി ഏവം ഹീനായ ജാതിയാ ച ജീവികായ ച നാമേന ച പാകടോ.

സോതി പുരിമപദേന സമ്ബന്ധിത്വാ സോ മാതങ്ഗോ യസം പരമം പത്തോ, അബ്ഭുതം ഉത്തമം അതിവിസിട്ഠം യസം കിത്തിം പസംസം പത്തോ. യം സുദുല്ലഭന്തി യം ഉളാരകുലൂപപന്നേനാപി ദുല്ലഭം, ഹീനകുലൂപപന്നേന സുദുല്ലഭം. ഏവം യസപ്പത്തസ്സ ച ആഗച്ഛും തസ്സുപട്ഠാനം, ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ ബഹൂ, തസ്സ മാതങ്ഗസ്സ പാരിചരിയത്ഥം ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച അഞ്ഞേ ച ബഹൂ വേസ്സസുദ്ദാദയോ ജമ്ബുദീപമനുസ്സാ യേഭുയ്യേന ഉപട്ഠാനം ആഗമിംസൂതി അത്ഥോ.

ഏവം ഉപട്ഠാനസമ്പന്നോ സോ മാതങ്ഗോ വിഗതകിലേസരജത്താ വിരജം, മഹന്തേഹി ബുദ്ധാദീഹി പടിപന്നത്താ മഹാപഥം, ബ്രഹ്മലോകസങ്ഖാതം ദേവലോകം യാപേതും സമത്ഥത്താ ദേവലോകയാനസഞ്ഞിതം അട്ഠസമാപത്തിയാനം അഭിരുയ്ഹ, തായ പടിപത്തിയാ കാമരാഗം വിരാജേത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹു, സാ തഥാ ഹീനാപി ന നം ജാതി നിവാരേസി ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാ, ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിതോതി വുത്തം ഹോതി.

അയം പനത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – അതീതേ കിര മഹാപുരിസോ തേന തേനുപായേന സത്തഹിതം കരോന്തോ സോപാകജീവികേ ചണ്ഡാലകുലേ ഉപ്പജ്ജി. സോ നാമേന മാതങ്ഗോ, രൂപേന ദുദ്ദസികോ ഹുത്വാ ബഹിനഗരേ ചമ്മകുടികായ വസതി, അന്തോനഗരേ ഭിക്ഖം ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേതി. അഥേകദിവസം തസ്മിം നഗരേ സുരാനക്ഖത്തേ ഘോസിതേ ധുത്താ യഥാസകേന പരിവാരേന കീളന്തി. അഞ്ഞതരാപി ബ്രാഹ്മണമഹാസാലധീതാ പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികാ ദേവകഞ്ഞാ വിയ രൂപേന ദസ്സനീയാ പാസാദികാ ‘‘അത്തനോ കുലവംസാനുരൂപം കീളിസ്സാമീ’’തി പഹൂതം ഖജ്ജഭോജ്ജാദികീളനസമ്ഭാരം സകടേസു ആരോപേത്വാ സബ്ബസേതവളവയുത്തം യാനമാരുയ്ഹ മഹാപരിവാരേന ഉയ്യാനഭൂമിം ഗച്ഛതി ദിട്ഠമങ്ഗലികാതി നാമേന. സാ കിര ‘‘ദുസ്സണ്ഠിതം രൂപം അവമങ്ഗല’’ന്തി ദട്ഠും ന ഇച്ഛതി, തേനസ്സാ ദിട്ഠമങ്ഗലികാത്വേവ സങ്ഖാ ഉദപാദി.

തദാ സോ മാതങ്ഗോ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ പടപിലോതികം നിവാസേത്വാ, കംസതാളം ഹത്ഥേ ബന്ധിത്വാ, ഭാജനഹത്ഥോ നഗരം പവിസതി, മനുസ്സേ ദിസ്വാ ദൂരതോ ഏവ കംസതാളം ആകോടേന്തോ. അഥ ദിട്ഠമങ്ഗലികാ ‘‘ഉസ്സരഥ, ഉസ്സരഥാ’’തി പുരതോ പുരതോ ഹീനജനം അപനേന്തേഹി പുരിസേഹി നീയമാനാ നഗരദ്വാരമജ്ഝേ മാതങ്ഗം ദിസ്വാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി ആഹ. അഹം മാതങ്ഗചണ്ഡാലോതി. സാ ‘‘ഈദിസം ദിസ്വാ ഗതാനം കുതോ വുഡ്ഢീ’’തി യാനം നിവത്താപേസി. മനുസ്സാ ‘‘യം മയം ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ഖജ്ജഭോജ്ജാദിം ലഭേയ്യാമ, തസ്സ നോ മാതങ്ഗേന അന്തരായോ കതോ’’തി കുപിതാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ചണ്ഡാല’’ന്തി ലേഡ്ഡൂഹി പഹരിത്വാ ‘‘മതോ’’തി പാദേ ഗഹേത്വാ ഏകമന്തേ ഛഡ്ഡേത്വാ കചവരേന പടിച്ഛാദേത്വാ അഗമംസു. സോ സതിം പടിലഭിത്വാ ഉട്ഠായ മനുസ്സേ പുച്ഛി – ‘‘കിം, അയ്യാ, ദ്വാരം നാമ സബ്ബസാധാരണം, ഉദാഹു ബ്രാഹ്മണാനംയേവ കത’’ന്തി? മനുസ്സാ ആഹംസു – ‘‘സബ്ബേസം സാധാരണ’’ന്തി. ‘‘ഏവം സബ്ബസാധാരണദ്വാരേന പവിസിത്വാ ഭിക്ഖാഹാരേന യാപേന്തം മം ദിട്ഠമങ്ഗലികായ മനുസ്സാ ഇമം അനയബ്യസനം പാപേസു’’ന്തി രഥികായ രഥികം ആഹിണ്ഡന്തോ മനുസ്സാനം ആരോചേത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഘരദ്വാരേ നിപജ്ജി – ‘‘ദിട്ഠമങ്ഗലികം അലദ്ധാ ന വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി.

ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഘരദ്വാരേ മാതങ്ഗോ നിപന്നോ’’തി സുത്വാ ‘‘തസ്സ കാകണികം ദേഥ, തേലേന അങ്ഗം മക്ഖേത്വാ ഗച്ഛതൂ’’തി ആഹ. സോ തം ന ഇച്ഛതി, ‘‘ദിട്ഠമങ്ഗലികം അലദ്ധാ ന വുട്ഠഹിസ്സാമി’’ച്ചേവ ആഹ. തതോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ദ്വേ കാകണികായോ ദേഥ, കാകണികായ പൂവം ഖാദതു, കാകണികായ തേലേന അങ്ഗം മക്ഖേത്വാ ഗച്ഛതൂ’’തി ആഹ. സോ തം ന ഇച്ഛതി, തഥേവ വദതി. ബ്രാഹ്മണോ സുത്വാ ‘‘മാസകം ദേഥ, പാദം, ഉപഡ്ഢകഹാപണം, കഹാപണം ദ്വേ തീണീ’’തി യാവ സതം ആണാപേസി. സോ ന ഇച്ഛതി, തഥേവ വദതി. ഏവം യാചന്താനംയേവ സൂരിയോ അത്ഥങ്ഗതോ. അഥ ബ്രാഹ്മണീ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ സാണിപാകാരം പരിക്ഖിപാപേത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ യാചി – ‘‘താത മാതങ്ഗ, ദിട്ഠമങ്ഗലികായ അപരാധം ഖമ, സഹസ്സം ഗണ്ഹാഹി, ദ്വേ തീണീ’’തി യാവ ‘‘സതസഹസ്സം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സോ തുണ്ഹീഭൂതോ നിപജ്ജിയേവ.

ഏവം ചതൂഹപഞ്ചാഹേ വീതിവത്തേ ബഹുമ്പി പണ്ണാകാരം ദത്വാ ദിട്ഠമങ്ഗലികം അലഭന്താ ഖത്തിയകുമാരാദയോ മാതങ്ഗസ്സ ഉപകണ്ണകേ ആരോചാപേസും – ‘‘പുരിസാ നാമ അനേകാനിപി സംവച്ഛരാനി വീരിയം കത്വാ ഇച്ഛിതത്ഥം പാപുണന്തി, മാ ഖോ ത്വം നിബ്ബിജ്ജി, അദ്ധാ ദ്വീഹതീഹച്ചയേന ദിട്ഠമങ്ഗലികം ലച്ഛസീ’’തി. സോ തുണ്ഹീഭൂതോ നിപജ്ജിയേവ. അഥ സത്തമേ ദിവസേ സമന്താ പടിവിസ്സകാ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മാതങ്ഗം വാ ഉട്ഠാപേഥ, ദാരികം വാ ദേഥ, മാ അമ്ഹേ സബ്ബേ നാസയിത്ഥാ’’തി ആഹംസു. തേസം കിര അയം ദിട്ഠി ‘‘യസ്സ ഘരദ്വാരേ ഏവം നിപന്നോ ചണ്ഡാലോ മരതി, തസ്സ ഘരേന സഹ സമന്താ സത്തസത്തഘരവാസിനോ ചണ്ഡാലാ ഹോന്തീ’’തി. തതോ ദിട്ഠമങ്ഗലികം നീലപടപിലോതികം നിവാസാപേത്വാ ഉളുങ്കകളോപികാദീനി ദത്വാ പരിദേവമാനം തസ്സ സന്തികം നേത്വാ ‘‘ഗണ്ഹ ദാരികം, ഉട്ഠായ ഗച്ഛാഹീ’’തി അദംസു. സാ പസ്സേ ഠത്വാ ‘‘ഉട്ഠാഹീ’’തി ആഹ, സോ ‘‘ഹത്ഥേന മം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠാപേഹീ’’തി ആഹ. സാ നം ഉട്ഠാപേസി. സോ നിസീദിത്വാ ആഹ – ‘‘മയം അന്തോനഗരേ വസിതും ന ലഭാമ, ഏഹി മം ബഹിനഗരേ ചമ്മകുടിം നേഹീ’’തി. സാ നം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ തത്ഥ നേസി. ‘‘പിട്ഠിയം ആരോപേത്വാ’’തി ജാതകഭാണകാ. നേത്വാ ചസ്സ സരീരം തേലേന മക്ഖേത്വാ, ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ, യാഗും പചിത്വാ അദാസി. സോ ‘‘ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞാ അയം മാ വിനസ്സീ’’തി ജാതിസമ്ഭേദം അകത്വാവ അഡ്ഢമാസമത്തം ബലം ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം വനം ഗച്ഛാമി, ‘അതിചിരായതീ’തി മാ ത്വം ഉക്കണ്ഠീ’’തി വത്വാ ഘരമാനുസകാനി ച ‘‘ഇമം മാ പമജ്ജിത്ഥാ’’തി ആണാപേത്വാ ഘരാ നിക്ഖമ്മ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ, കസിണപരികമ്മം കത്വാ, കതിപാഹേനേവ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ ‘‘ഇദാനാഹം ദിട്ഠമങ്ഗലികായ മനാപോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ആകാസേനാഗന്ത്വാ നഗരദ്വാരേ ഓരോഹിത്വാ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ സന്തികം പേസേസി.

സാ സുത്വാ ‘‘കോചി മഞ്ഞേ മമ ഞാതകോ പബ്ബജിതോ മം ദുക്ഖിതം ഞത്വാ ദട്ഠും ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തയമാനാ ഗന്ത്വാ, തം ഞത്വാ, പാദേസു നിപതിത്വാ ‘‘കിസ്സ മം അനാഥം തുമ്ഹേ അകത്ഥാ’’തി ആഹ. മഹാപുരിസോ ‘‘മാ ത്വം ദിട്ഠമങ്ഗലികേ ദുക്ഖിനീ അഹോസി, സകലജമ്ബുദീപവാസീഹി തേ സക്കാരം കാരേസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഏതദവോച – ‘‘ഗച്ഛ ത്വം ഘോസനം കരോഹി – ‘മഹാബ്രഹ്മാ മമ സാമികോ ന മാതങ്ഗോ, സോ ചന്ദവിമാനം ഭിന്ദിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ മമ സന്തികം ആഗമിസ്സതീ’’’തി. സാ ആഹ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണമഹാസാലധീതാ ഹുത്വാ അത്തനോ പാപകമ്മേന ഇമം ചണ്ഡാലഭാവം പത്താ, ന സക്കോമി ഏവം വത്തു’’ന്തി. മഹാപുരിസോ ‘‘ന ത്വം മാതങ്ഗസ്സ ആനുഭാവം ജാനാസീ’’തി വത്വാ യഥാ സാ സദ്ദഹതി, തഥാ അനേകാനി പാടിഹാരിയാനി ദസ്സേത്വാ തഥേവ തം ആണാപേത്വാ അത്തനോ വസതിം അഗമാസി. സാ തഥാ അകാസി.

മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഹസന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമായം അത്തനോ പാപകമ്മേന ചണ്ഡാലഭാവം പത്വാ പുന തം മഹാബ്രഹ്മാനം കരിസ്സതീ’’തി. സാ അധിമാനാ ഏവ ഹുത്വാ ദിവസേ ദിവസേ ഘോസന്തീ നഗരം ആഹിണ്ഡതി ‘‘ഇതോ ഛട്ഠേ ദിവസേ, പഞ്ചമേ, ചതുത്ഥേ, തതിയേ, സുവേ, അജ്ജ ആഗമിസ്സതീ’’തി. മനുസ്സാ തസ്സാ വിസ്സത്ഥവാചം സുത്വാ ‘‘കദാചി ഏവമ്പി സിയാ’’തി അത്തനോ അത്തനോ ഘരദ്വാരേസു മണ്ഡപം കാരാപേത്വാ, സാണിപാകാരം സജ്ജേത്വാ, വയപ്പത്താ ദാരികായോ അലങ്കരിത്വാ ‘‘മഹാബ്രഹ്മനി ആഗതേ കഞ്ഞാദാനം ദസ്സാമാ’’തി ആകാസം ഉല്ലോകേന്താ നിസീദിംസു. അഥ മഹാപുരിസോ പുണ്ണമദിവസേ ഗഗനതലം ഉപാരൂള്ഹേ ചന്ദേ ചന്ദവിമാനം ഫാലേത്വാ പസ്സതോ മഹാജനസ്സ മഹാബ്രഹ്മരൂപേന നിഗ്ഗച്ഛി. മഹാജനോ ‘‘ദ്വേ ചന്ദാ ജാതാ’’തി അതിമഞ്ഞി. തതോ അനുക്കമേന ആഗതം ദിസ്വാ ‘‘സച്ചം ദിട്ഠമങ്ഗലികാ ആഹ, മഹാബ്രഹ്മാവ അയം ദിട്ഠമങ്ഗലികം ദമേതും പുബ്ബേ മാതങ്ഗവേസേനാഗച്ഛീ’’തി നിട്ഠം അഗമാസി. ഏവം സോ മഹാജനേന ദിസ്സമാനോ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ വസനട്ഠാനേ ഏവ ഓതരി. സാ ച തദാ ഉതുനീ അഹോസി. സോ തസ്സാ നാഭിം അങ്ഗുട്ഠകേന പരാമസി. തേന ഫസ്സേന ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസി. തതോ നം ‘‘ഗബ്ഭോ തേ സണ്ഠിതോ, പുത്തമ്ഹി ജാതേ തം നിസ്സായ ജീവാഹീ’’തി വത്വാ പസ്സതോ മഹാജനസ്സ പുന ചന്ദവിമാനം പാവിസി.

ബ്രാഹ്മണാ ‘‘ദിട്ഠമങ്ഗലികാ മഹാബ്രഹ്മുനോ പജാപതി അമ്ഹാകം മാതാ ജാതാ’’തി വത്വാ തതോ തതോ ആഗച്ഛന്തി. തം സക്കാരം കാതുകാമാനം മനുസ്സാനം സമ്പീളനേന നഗരദ്വാരാനി അനോകാസാനി അഹേസും. തേ ദിട്ഠമങ്ഗലികം ഹിരഞ്ഞരാസിമ്ഹി ഠപേത്വാ, ന്ഹാപേത്വാ, മണ്ഡേത്വാ, രഥം ആരോപേത്വാ, മഹാസക്കാരേന നഗരം പദക്ഖിണം കാരാപേത്വാ, നഗരമജ്ഝേ മണ്ഡപം കാരാപേത്വാ, തത്ര നം ‘‘മഹാബ്രഹ്മുനോ പജാപതീ’’തി ദിട്ഠട്ഠാനേ ഠപേത്വാ വസാപേന്തി ‘‘യാവസ്സാ പതിരൂപം വസനോകാസം കരോമ, താവ ഇധേവ വസതൂ’’തി. സാ മണ്ഡപേ ഏവ പുത്തം വിജായി. തം വിസുദ്ധദിവസേ സദ്ധിം പുത്തേന സസീസം ന്ഹാപേത്വാ മണ്ഡപേ ജാതോതി ദാരകസ്സ ‘‘മണ്ഡബ്യകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. തതോ പഭുതി ച നം ബ്രാഹ്മണാ ‘‘മഹാബ്രഹ്മുനോ പുത്തോ’’തി പരിവാരേത്വാ ചരന്തി. തതോ അനേകസതസഹസ്സപ്പകാരാ പണ്ണാകാരാ ആഗച്ഛന്തി, തേ ബ്രാഹ്മണാ കുമാരസ്സാരക്ഖം ഠപേസും, ആഗതാ ലഹും കുമാരം ദട്ഠും ന ലഭന്തി.

കുമാരോ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിമന്വായ ദാനം ദാതും ആരദ്ധോ. സോ സാലായ സമ്പത്താനം കപണദ്ധികാനം അദത്വാ ബ്രാഹ്മണാനംയേവ ദേതി. മഹാപുരിസോ ‘‘കിം മമ പുത്തോ ദാനം ദേതീ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ബ്രാഹ്മണാനംയേവ ദാനം ദേന്തം ദിസ്വാ ‘‘യഥാ സബ്ബേസം ദസ്സതി, തഥാ കരിസ്സാമീ’’തി ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ആകാസേന ആഗമ്മ പുത്തസ്സ ഘരദ്വാരേ അട്ഠാസി. കുമാരോ തം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ അയം ഏവം വിരൂപവേസോ വസലോ ആഗതോ’’തി കുദ്ധോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘കുതോ നു ആഗച്ഛസി ദുമ്മവാസീ, ഓതല്ലകോ പംസുപിസാചകോവ;

സങ്കാരചോളം പടിമുഞ്ച കണ്ഠേ, കോ രേ തുവം ഹോസി അദക്ഖിണേയ്യോ’’തി.

ബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ഗണ്ഹഥാ’’തി തം ഗഹേത്വാ ആകോടേത്വാ അനയബ്യസനം പാപേസും. സോ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ബഹിനഗരേ പച്ചട്ഠാസി. ദേവതാ കുപിതാ കുമാരം ഗലേ ഗഹേത്വാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം ഠപേസും. സോ അക്ഖീഹി നിഗ്ഗതേഹി മുഖേന ഖേളം പഗ്ഘരന്തേന ഘരുഘരുപസ്സാസീ ദുക്ഖം വേദയതി. ദിട്ഠമങ്ഗലികാ സുത്വാ ‘‘കോചി ആഗതോ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, പബ്ബജിതോ ആഗച്ഛീ’’തി. ‘‘കുഹിം ഗതോ’’തി? ‘‘ഏവം ഗതോ’’തി. സാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘ഖമഥ, ഭന്തേ, അത്തനോ ദാസസ്സാ’’തി യാചന്തീ തസ്സ പാദമൂലേ ഭൂമിയാ നിപജ്ജി. തേന ച സമയേന മഹാപുരിസോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, യാഗും ലഭിത്വാ, തം പിവന്തോ തത്ഥ നിസിന്നോ ഹോതി, സോ അവസിട്ഠം ഥോകം യാഗും ദിട്ഠമങ്ഗലികായ അദാസി. ‘‘ഗച്ഛ ഇമം യാഗും ഉദകകുമ്ഭിയാ ആലോലേത്വാ യേസം ഭൂതവികാരോ അത്ഥി, തേസം അക്ഖിമുഖകണ്ണനാസാബിലേസു ആസിഞ്ച, സരീരഞ്ച പരിപ്ഫോസേഹി, ഏവം നിബ്ബികാരാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി. സാ തഥാ അകാസി. തതോ കുമാരേ പകതിസരീരേ ജാതേ ‘‘ഏഹി, താത മണ്ഡബ്യ, തം ഖമാപേസ്സാമാ’’തി പുത്തഞ്ച സബ്ബേ ബ്രാഹ്മണേ ച തസ്സ പാദമൂലേ നിക്കുജ്ജിത്വാ നിപജ്ജാപേത്വാ ഖമാപേസി.

സോ ‘‘സബ്ബജനസ്സ ദാനം ദാതബ്ബ’’ന്തി ഓവദിത്വാ, ധമ്മകഥം കത്വാ, അത്തനോ വസനട്ഠാനംയേവ ഗന്ത്വാ, ചിന്തേസി ‘‘ഇത്ഥീസു പാകടാ ദിട്ഠമങ്ഗലികാ ദമിതാ, പുരിസേസു പാകടോ മണ്ഡബ്യകുമാരോ, ഇദാനി കോ ദമേതബ്ബോ’’തി. തതോ ജാതിമന്തതാപസം അദ്ദസ ബന്ധുമതീനഗരം നിസ്സായ കുമ്ഭവതീനദീതീരേ വിഹരന്തം. സോ ‘‘അഹം ജാതിയാ വിസിട്ഠോ, അഞ്ഞേഹി പരിഭുത്തോദകം ന പരിഭുഞ്ജാമീ’’തി ഉപരിനദിയാ വസതി. മഹാപുരിസോ തസ്സ ഉപരിഭാഗേ വാസം കപ്പേത്വാ തസ്സ ഉദകപരിഭോഗവേലായം ദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപി. താപസോ തം ഉദകേന വുയ്ഹമാനം ദിസ്വാ ‘‘കേനിദം ഖിത്ത’’ന്തി പടിസോതം ഗന്ത്വാ മഹാപുരിസം ദിസ്വാ ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘മാതങ്ഗചണ്ഡാലോ, ആചരിയാ’’തി. ‘‘അപേഹി, ചണ്ഡാല, മാ ഉപരിനദിയാ വസീ’’തി. മഹാപുരിസോ ‘‘സാധു, ആചരിയാ’’തി ഹേട്ഠാനദിയാ വസതി, പടിസോതമ്പി ദന്തകട്ഠം താപസസ്സ സന്തികം ആഗച്ഛതി. താപസോ പുന ഗന്ത്വാ ‘‘അപേഹി, ചണ്ഡാല, മാ ഹേട്ഠാനദിയം വസ, ഉപരിനദിയായേവ വസാ’’തി ആഹ. മഹാപുരിസോ ‘‘സാധു, ആചരിയാ’’തി തഥാ അകാസി, പുനപി തഥേവ അഹോസി. താപസോ പുനപി ‘‘തഥാ കരോതീ’’തി ദുട്ഠോ മഹാപുരിസം സപി ‘‘സൂരിയസ്സ തേ ഉഗ്ഗമനവേലായ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലതൂ’’തി. മഹാപുരിസോപി ‘‘സാധു, ആചരിയ, അഹം പന സൂരിയുട്ഠാനം ന ദേമീ’’തി വത്വാ സൂരിയുട്ഠാനം നിവാരേസി. തതോ രത്തി ന വിഭായതി, അന്ധകാരോ ജാതോ, ഭീതാ ബന്ധുമതീവാസിനോ താപസസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ആചരിയ, അമ്ഹാകം സോത്ഥിഭാവോ’’തി പുച്ഛിംസു. തേ ഹി തം ‘‘അരഹാ’’തി മഞ്ഞന്തി. സോ തേസം സബ്ബമാചിക്ഖി. തേ മഹാപുരിസം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സൂരിയം, ഭന്തേ, മുഞ്ചഥാ’’തി യാചിംസു. മഹാപുരിസോ ‘‘യദി തുമ്ഹാകം അരഹാ ആഗന്ത്വാ മം ഖമാപേതി, മുഞ്ചാമീ’’തി ആഹ.

മനുസ്സാ ഗന്ത്വാ താപസം ആഹംസു – ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ, മാതങ്ഗപണ്ഡിതം ഖമാപേഹി, മാ തുമ്ഹാകം കലഹകാരണാ മയം നസ്സിമ്ഹാ’’തി. സോ ‘‘നാഹം ചണ്ഡാലം ഖമാപേമീ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ ‘‘അമ്ഹേ ത്വം നാസേസീ’’തി തം ഹത്ഥപാദേസു ഗഹേത്വാ മഹാപുരിസസ്സ സന്തികം നേസും. മഹാപുരിസോ ‘‘മമ പാദമൂലേ കുച്ഛിയാ നിപജ്ജിത്വാ ഖമാപേന്തേ ഖമാമീ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ ‘‘ഏവം കരോഹീ’’തി ആഹംസു. താപസോ ‘‘നാഹം ചണ്ഡാലം വന്ദാമീ’’തി. മനുസ്സാ ‘‘തവ ഛന്ദേന ന വന്ദിസ്സസീ’’തി ഹത്ഥപാദമസ്സുഗീവാദീസു ഗഹേത്വാ മഹാപുരിസസ്സ പാദമൂലേ സയാപേസും. സോ ‘‘ഖമാമഹം ഇമസ്സ, അപിചാഹം തസ്സേവാനുകമ്പായ സൂരിയം ന മുഞ്ചാമി, സൂരിയേ ഹി ഉഗ്ഗതമത്തേ മുദ്ധാ അസ്സ സത്തധാ ഫലിസ്സതീ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ ‘‘ഇദാനി, ഭന്തേ, കിം കാതബ്ബ’’ന്തി ആഹംസു. മഹാപുരിസോ ‘‘തേന ഹി ഇമം ഗലപ്പമാണേ ഉദകേ ഠപേത്വാ മത്തികാപിണ്ഡേനസ്സ സീസം പടിച്ഛാദേഥ, സൂരിയരസ്മീഹി ഫുട്ഠോ മത്തികാപിണ്ഡോ സത്തധാ ഫലിസ്സതി. തസ്മിം ഫലിതേ ഏസ അഞ്ഞത്ര ഗച്ഛതൂ’’തി ആഹ. തേ താപസം ഹത്ഥപാദാദീസു ഗഹേത്വാ തഥാ അകംസു. സൂരിയേ മുഞ്ചിതമത്തേ മത്തികാപിണ്ഡോ സത്തധാ ഫലിത്വാ പതി, താപസോ ഭീതോ പലായി. മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, സമണസ്സ ആനുഭാവ’’ന്തി ദന്തകട്ഠപക്ഖിപനമാദിം കത്വാ സബ്ബം വിത്ഥാരേത്വാ ‘‘നത്ഥി ഈദിസോ സമണോ’’തി തസ്മിം പസീദിംസു. തതോ പഭുതി സകലജമ്ബുദീപേ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാ മാതങ്ഗപണ്ഡിതസ്സ ഉപട്ഠാനം അഗമംസു. സോ യാവതായുകം ഠത്വാ കായസ്സ ഭേദാ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘തദമിനാപി ജാനാഥ…പേ… ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാ’’തി.

൧൪൦-൧൪൧. ഏവം ‘‘ന ജച്ചാ വസലോ ഹോതി, കമ്മുനാ വസലോ ഹോതീ’’തി സാധേത്വാ ഇദാനി ‘‘ന ജച്ചാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ, കമ്മുനാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി ഏതം സാധേതും ആഹ ‘‘അജ്ഝായകകുലേ ജാതാ …പേ… ദുഗ്ഗത്യാ ഗരഹായവാ’’തി. തത്ഥ അജ്ഝായകകുലേ ജാതാതി മന്തജ്ഝായകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ ജാതാ. ‘‘അജ്ഝായകാകുളേ ജാതാ’’തിപി പാഠോ. മന്താനം അജ്ഝായകേ അനുപകുട്ഠേ ച ബ്രാഹ്മണകുലേ ജാതാതി അത്ഥോ. മന്താ ബന്ധവാ ഏതേസന്തി മന്തബന്ധവാ. വേദബന്ധൂ വേദപടിസ്സരണാതി വുത്തം ഹോതി. തേ ച പാപേസു കമ്മേസു അഭിണ്ഹമുപദിസ്സരേതി തേ ഏവം കുലേ ജാതാ മന്തബന്ധവാ ച സമാനാപി യദി പാണാതിപാതാദീസു പാപകമ്മേസു പുനപ്പുനം ഉപദിസ്സന്തി, അഥ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഗാരയ്ഹാ സമ്പരായേ ച ദുഗ്ഗതി തേ ഏവമുപദിസ്സമാനാ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ മാതാപിതൂഹിപി ‘‘നയിമേ അമ്ഹാകം പുത്താ, ദുജ്ജാതാ ഏതേ കുലസ്സ അങ്ഗാരഭൂതാ, നിക്കഡ്ഢഥ നേ’’തി, ബ്രാഹ്മണേഹിപി ‘‘ഗഹപതികാ ഏതേ, ന ഏതേ ബ്രാഹ്മണാ, മാ നേസം സദ്ധയഞ്ഞഥാലിപാകാദീസു പവേസം ദേഥ, മാ നേഹി സദ്ധിം സല്ലപഥാ’’തി, അഞ്ഞേഹിപി മനുസ്സേഹി ‘‘പാപകമ്മന്താ ഏതേ, ന ഏതേ ബ്രാഹ്മണാ’’തി ഏവം ഗാരയ്ഹാ ഹോന്തി. സമ്പരായേ ച നേസം ദുഗ്ഗതി നിരയാദിഭേദാ, ദുഗ്ഗതി ഏതേസം പരലോകേ ഹോതീതി അത്ഥോ. സമ്പരായേ വാതിപി പാഠോ. പരലോകേ ഏതേസം ദുക്ഖസ്സ ഗതി ദുഗ്ഗതി, ദുക്ഖപ്പത്തിയേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. ന നേ ജാതി നിവാരേതി, ദുഗ്ഗത്യാ ഗരഹായ വാതി സാ തഥാ ഉക്കട്ഠാപി യം ത്വം സാരതോ പച്ചേസി, ജാതി ഏതേ പാപകമ്മേസു പദിസ്സന്തേ ബ്രാഹ്മണേ ‘‘സമ്പരായേ ച ദുഗ്ഗതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരായ ദുഗ്ഗതിയാ വാ, ‘‘ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഗാരയ്ഹാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരായ ഗരഹായ വാ ന നിവാരേതി.

൧൪൨. ഏവം ഭഗവാ അജ്ഝായകകുലേ ജാതാനമ്പി ബ്രാഹ്മണാനം ഗാരയ്ഹാദികമ്മവസേന ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പതിതഭാവം ദീപേന്തോ ദുഗ്ഗതിഗമനേന ച സമ്പരായേ ബ്രാഹ്മണജാതിയാ അഭാവം ദീപേന്തോ ‘‘ന ജച്ചാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ, കമ്മുനാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി ഏതമ്പി അത്ഥം സാധേത്വാ ഇദാനി ദുവിധമ്പി അത്ഥം നിഗമേന്തോ ആഹ, ഏവം ബ്രാഹ്മണ –

‘‘ന ജച്ചാ വസലോ ഹോതി, ന ജച്ചാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

കമ്മുനാ വസലോ ഹോതി, കമ്മുനാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി.

സേസം കസിഭാരദ്വാജസുത്തേ വുത്തനയമേവ. വിസേസതോ വാ ഏത്ഥ നിക്കുജ്ജിതം വാതിആദീനം ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ – യഥാ കോചി നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, ഏവം മം കമ്മവിമുഖം ജാതിവാദേ പതിതം ‘‘ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണവസലഭാവോ ഹോതീ’’തി ദിട്ഠിതോ വുട്ഠാപേന്തേന, യഥാ പടിച്ഛന്നം വിവരേയ്യ, ഏവം ജാതിവാദപടിച്ഛന്നം കമ്മവാദം വിവരന്തേന, യഥാ മൂള്ഹസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവം ബ്രാഹ്മണവസലഭാവസ്സ അസമ്ഭിന്നഉജുമഗ്ഗം ആചിക്ഖന്തേന, യഥാ അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ഏവം മാതങ്ഗാദിനിദസ്സനപജ്ജോതധാരണേന മയ്ഹം ഭോതാ ഗോതമേന ഏതേഹി പരിയായേഹി പകാസിതത്താ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ അഗ്ഗികഭാരദ്വാജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.