൬. പരാഭവസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി പരാഭവസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? മങ്ഗലസുത്തം കിര സുത്വാ ദേവാനം ഏതദഹോസി – ‘‘ഭഗവതാ മങ്ഗലസുത്തേ സത്താനം വുഡ്ഢിഞ്ച സോത്ഥിഞ്ച കഥയമാനേന ഏകംസേന ഭവോ ഏവ കഥിതോ, നോ പരാഭവോ. ഹന്ദ ദാനി യേന സത്താ പരിഹായന്തി വിനസ്സന്തി, തം നേസം പരാഭവമ്പി പുച്ഛാമാ’’തി. അഥ മങ്ഗലസുത്തം കഥിതദിവസതോ ദുതിയദിവസേ ദസസഹസ്സചക്കവാളേസു ദേവതായോ പരാഭവസുത്തം സോതുകാമാ ഇമസ്മിം ഏകചക്കവാളേ സന്നിപതിത്വാ ഏകവാലഗ്ഗകോടിഓകാസമത്തേ ദസപി വീസമ്പി തിംസമ്പി ചത്താലീസമ്പി പഞ്ഞാസമ്പി സട്ഠിപി സത്തതിപി അസീതിപി സുഖുമത്തഭാവേ നിമ്മിനിത്വാ സബ്ബദേവമാരബ്രഹ്മാനോ സിരിയാ ച തേജേന ച അധിഗയ്ഹ വിരോചമാനം പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നം ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു. തതോ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ആണത്തോ അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം പരാഭവപഞ്ഹം പുച്ഛി. അഥ ഭഗവാ പുച്ഛാവസേന ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദി ആയസ്മതാ ആനന്ദേന വുത്തം. ‘‘പരാഭവന്തം പുരിസ’’ന്തിആദിനാ നയേന ഏകന്തരികാ ഗാഥാ ദേവപുത്തേന വുത്താ, ‘‘സുവിജാനോ ഭവം ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന ഏകന്തരികാ ഏവ അവസാനഗാഥാ ച ഭഗവതാ വുത്താ, തദേതം സബ്ബമ്പി സമോധാനേത്വാ ‘‘പരാഭവസുത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം മങ്ഗലസുത്തവണ്ണനായം വക്ഖാമ.

൯൧. പരാഭവന്തം പുരിസന്തിആദീസു പന പരാഭവന്തന്തി പരിഹായന്തം വിനസ്സന്തം. പുരിസന്തി യംകിഞ്ചി സത്തം ജന്തും. മയം പുച്ഛാമഗോതമാതി സേസദേവേഹി സദ്ധിം അത്താനം നിദസ്സേത്വാ ഓകാസം കാരേന്തോ സോ ദേവപുത്തോ ഗോത്തേന ഭഗവന്തം ആലപതി. ഭവന്തം പുട്ഠുമാഗമ്മാതി മയഞ്ഹി ഭവന്തം പുച്ഛിസ്സാമാതി തതോ തതോ ചക്കവാളാ ആഗതാതി അത്ഥോ. ഏതേന ആദരം ദസ്സേതി. കിം പരാഭവതോ മുഖന്തി ഏവം ആഗതാനം അമ്ഹാകം ബ്രൂഹി പരാഭവതോ പുരിസസ്സ കിം മുഖം, കിം ദ്വാരം, കാ യോനി, കിം കാരണം, യേന മയം പരാഭവന്തം പുരിസം ജാനേയ്യാമാതി അത്ഥോ. ഏതേന ‘‘പരാഭവന്തം പുരിസ’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തസ്സ പരാഭവതോ പുരിസസ്സ പരാഭവകാരണം പുച്ഛതി. പരാഭവകാരണേ ഹി ഞാതേ തേന കാരണസാമഞ്ഞേന സക്കാ യോ കോചി പരാഭവപുരിസോ ജാനിതുന്തി.

൯൨. അഥസ്സ ഭഗവാ സുട്ഠു പാകടീകരണത്ഥം പടിപക്ഖം ദസ്സേത്വാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ പരാഭവമുഖം ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘സുവിജാനോ ഭവ’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – യ്വായം ഭവം വഡ്ഢന്തോ അപരിഹായന്തോ പുരിസോ, സോ സുവിജാനോ ഹോതി, സുഖേന അകസിരേന അകിച്ഛേന സക്കാ വിജാനിതും. യോപായം പരാഭവതീതി പരാഭവോ, പരിഹായതി വിനസ്സതി, യസ്സ തുമ്ഹേ പരാഭവതോ പുരിസസ്സ മുഖം മം പുച്ഛഥ, സോപി സുവിജാനോ. കഥം? അയഞ്ഹി ധമ്മകാമോ ഭവം ഹോതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മം കാമേതി, പിഹേതി, പത്ഥേതി, സുണാതി, പടിപജ്ജതി, സോ തം പടിപത്തിം ദിസ്വാ സുത്വാ ച ജാനിതബ്ബതോ സുവിജാനോ ഹോതി. ഇതരോപി ധമ്മദേസ്സീ പരാഭവോ, തമേവ ധമ്മം ദേസ്സതി, ന കാമേതി, ന പിഹേതി, ന പത്ഥേതി, ന സുണാതി, ന പടിപജ്ജതി, സോ തം വിപ്പടിപത്തിം ദിസ്വാ സുത്വാ ച ജാനിതബ്ബതോ സുവിജാനോ ഹോതീതി. ഏവമേത്ഥ ഭഗവാ പടിപക്ഖം ദസ്സേന്തോ അത്ഥതോ ധമ്മകാമതം ഭവതോ മുഖം ദസ്സേത്വാ ധമ്മദേസ്സിതം പരാഭവതോ മുഖം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം.

൯൩. അഥ സാ ദേവതാ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദമാനാ ആഹ ‘‘ഇതി ഹേത’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – ഇതി ഹി യഥാ വുത്തോ ഭഗവതാ, തഥേവ ഏതം വിജാനാമ, ഗണ്ഹാമ, ധാരേമ, പഠമോ സോ പരാഭവോ സോ ധമ്മദേസ്സിതാലക്ഖണോ പഠമോ പരാഭവോ. യാനി മയം പരാഭവമുഖാനി വിജാനിതും ആഗതമ്ഹാ, തേസു ഇദം താവ ഏകം പരാഭവമുഖന്തി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ വിഗ്ഗഹോ, പരാഭവന്തി ഏതേനാതി പരാഭവോ. കേന ച പരാഭവന്തി? യം പരാഭവതോ മുഖം, കാരണം, തേന. ബ്യഞ്ജനമത്തേന ഏവ ഹി ഏത്ഥ നാനാകരണം, അത്ഥതോ പന പരാഭവോതി വാ പരാഭവതോ മുഖന്തി വാ നാനാകരണം നത്ഥി. ഏവമേകം പരാഭവതോ മുഖം വിജാനാമാതി അഭിനന്ദിത്വാ തതോ പരം ഞാതുകാമതായാഹ ‘‘ദുതിയം ഭഗവാ ബ്രൂഹി, കിം പരാഭവതോ മുഖ’’ന്തി. ഇതോ പരഞ്ച തതിയം ചതുത്ഥന്തിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൯൪. ബ്യാകരണപക്ഖേപി ച യസ്മാ തേ തേ സത്താ തേഹി തേഹി പരാഭവമുഖേഹി സമന്നാഗതാ, ന ഏകോയേവ സബ്ബേഹി, ന ച സബ്ബേ ഏകേനേവ, തസ്മാ തേസം തേസം താനി താനി പരാഭവമുഖാനി ദസ്സേതും ‘‘അസന്തസ്സ പിയാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ നയേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ഏവ ദേസനായ നാനാവിധാനി പരാഭവമുഖാനി ബ്യാകാസീതി വേദിതബ്ബാ.

തത്രായം സങ്ഖേപതോ അത്ഥവണ്ണനാ – അസന്തോ നാമ ഛ സത്ഥാരോ, യേ വാ പനഞ്ഞേപി അവൂപസന്തേന കായവചീമനോകമ്മേന സമന്നാഗതാ, തേ അസന്തോ അസ്സപിയാ ഹോന്തി സുനക്ഖത്താദീനം അചേലകകോരഖത്തിയാദയോ വിയ. സന്തോ നാമ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാ. യേ വാ പനഞ്ഞേപി വൂപസന്തേന കായവചീമനോകമ്മേന സമന്നാഗതാ, തേ സന്തേ ന കുരുതേ പിയം, അത്തനോ പിയേ ഇട്ഠേ കന്തേ മനാപേ ന കുരുതേതി അത്ഥോ. വേനേയ്യവസേന ഹേത്ഥ വചനഭേദോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ സന്തേ ന കുരുതേതി സന്തേ ന സേവതീതി അത്ഥോ, യഥാ ‘‘രാജാനം സേവതീ’’തി ഏതസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ രാജാനം പിയം കുരുതേതി സദ്ദവിദൂ മന്തേന്തി. പിയന്തി പിയമാനോ, തുസ്സമാനോ, മോദമാനോതി അത്ഥോ. അസതം ധമ്മോ നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി, ദസാകുസലകമ്മപഥാ വാ. തം അസതം ധമ്മം രോചേതി, പിഹേതി, പത്ഥേതി, സേവതി. ഏവമേതായ ഗാഥായ അസന്തപിയതാ, സന്തഅപ്പിയതാ, അസദ്ധമ്മരോചനഞ്ചാതി തിവിധം പരാഭവതോ മുഖം വുത്തം. ഏതേന ഹി സമന്നാഗതോ പുരിസോ പരാഭവതി പരിഹായതി, നേവ ഇധ ന ഹുരം വുഡ്ഢിം പാപുണാതി, തസ്മാ ‘‘പരാഭവതോ മുഖ’’ന്തി വുച്ചതി. വിത്ഥാരം പനേത്ഥ ‘‘അസേവനാ ച ബാലാനം, പണ്ഡിതാനഞ്ച സേവനാ’’തി ഗാഥാവണ്ണനായം വക്ഖാമ.

൯൬. നിദ്ദാസീലീ നാമ യോ ഗച്ഛന്തോപി, നിസീദന്തോപി, തിട്ഠന്തോപി, സയാനോപി നിദ്ദായതിയേവ. സഭാസീലീ നാമ സങ്ഗണികാരാമതം, ഭസ്സാരാമതമനുയുത്തോ. അനുട്ഠാതാതി വീരിയതേജവിരഹിതോ ഉട്ഠാനസീലോ ന ഹോതി, അഞ്ഞേഹി ചോദിയമാനോ ഗഹട്ഠോ വാ സമാനോ ഗഹട്ഠകമ്മം, പബ്ബജിതോ വാ പബ്ബജിതകമ്മം ആരഭതി. അലസോതി ജാതിഅലസോ, അച്ചന്താഭിഭൂതോ ഥിനേന ഠിതട്ഠാനേ ഠിതോ ഏവ ഹോതി, നിസിന്നട്ഠാനേ നിസിന്നോ ഏവ ഹോതി, അത്തനോ ഉസ്സാഹേന അഞ്ഞം ഇരിയാപഥം ന കപ്പേതി. അതീതേ അരഞ്ഞേ അഗ്ഗിമ്ഹി ഉട്ഠിതേ അപലായനഅലസാ ചേത്ഥ നിദസ്സനം. അയമേത്ഥ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ, തതോ ലാമകപരിച്ഛേദേനാപി പന അലസോ അലസോത്വേവ വേദിതബ്ബോ. ധജോവ രഥസ്സ, ധൂമോവ അഗ്ഗിനോ, കോധോ പഞ്ഞാണമസ്സാതി കോധപഞ്ഞാണോ. ദോസചരിതോ ഖിപ്പകോപീ അരുകൂപമചിത്തോ പുഗ്ഗലോ ഏവരൂപോ ഹോതി. ഇമായ ഗാഥായ നിദ്ദാസീലതാ, സഭാസീലതാ, അനുട്ഠാനതാ, അലസതാ, കോധപഞ്ഞാണതാതി പഞ്ചവിധം പരാഭവമുഖം വുത്തം. ഏതേന ഹി സമന്നാഗതോ നേവ ഗഹട്ഠോ ഗഹട്ഠവുഡ്ഢിം, ന പബ്ബജിതോ പബ്ബജിതവുഡ്ഢിം പാപുണാതി, അഞ്ഞദത്ഥു പരിഹായതിയേവ പരാഭവതിയേവ, തസ്മാ ‘‘പരാഭവതോ മുഖ’’ന്തി വുച്ചതി.

൯൮. മാതാതി ജനികാ വേദിതബ്ബാ. പിതാതി ജനകോയേവ. ജിണ്ണകം സരീരസിഥിലതായ. ഗതയോബ്ബനം യോബ്ബനാതിക്കമേന ആസീതികം വാ നാവുതികം വാ സയം കമ്മാനി കാതുമസമത്ഥം. പഹു സന്തോതി സമത്ഥോ സമാനോ സുഖം ജീവമാനോ. ന ഭരതീതി ന പോസേതി. ഇമായ ഗാഥായ മാതാപിതൂനം അഭരണം, അപോസനം, അനുപട്ഠാനം ഏകംയേവ പരാഭവമുഖം വുത്തം. ഏതേന ഹി സമന്നാഗതോ യം തം –

‘‘തായ നം പാരിചരിയായ, മാതാപിതൂസു പണ്ഡിതാ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി. (ഇതിവു. ൧൦൬; അ. നി. ൪.൬൩) –

മാതാപിതുഭരണേ ആനിസംസം വുത്തം. തം ന പാപുണാതി, അഞ്ഞദത്ഥു ‘‘മാതാപിതരോപി ന ഭരതി, കം അഞ്ഞം ഭരിസ്സതീ’’തി നിന്ദഞ്ച വജ്ജനീയതഞ്ച ദുഗ്ഗതിഞ്ച പാപുണന്തോ പരാഭവതിയേവ, തസ്മാ ‘‘പരാഭവതോ മുഖ’’ന്തി വുച്ചതി.

൧൦൦. പാപാനം ബാഹിതത്താ ബ്രാഹ്മണം, സമിതത്താ സമണം. ബ്രാഹ്മണകുലപ്പഭവമ്പി വാ ബ്രാഹ്മണം, പബ്ബജ്ജുപഗതം സമണം, തതോ അഞ്ഞം വാപി യംകിഞ്ചി യാചനകം. മുസാവാദേന വഞ്ചേതീതി ‘‘വദ, ഭന്തേ, പച്ചയേനാ’’തി പവാരേത്വാ യാചിതോ വാ പടിജാനിത്വാ പച്ഛാ അപ്പദാനേന തസ്സ തം ആസം വിസംവാദേതി. ഇമായ ഗാഥായ ബ്രാഹ്മണാദീനം മുസാവാദേന വഞ്ചനം ഏകംയേവ പരാഭവമുഖം വുത്തം. ഏതേന ഹി സമന്നാഗതോ ഇധ നിന്ദം, സമ്പരായേ ദുഗ്ഗതിം സുഗതിയമ്പി അധിപ്പായവിപത്തിഞ്ച പാപുണാതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൪൯; അ. നി. ൫.൨൧൩; മഹാവ. ൨൮൫).

തഥാ –

‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി ചതൂഹി? മുസാവാദീ ഹോതീ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൮൨).

തഥാ –

‘‘ഇധ, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ പവാരേതി, ‘വദ, ഭന്തേ, പച്ചയേനാ’തി, സോ യേന പവാരേതി, തം ന ദേതി. സോ ചേ തതോ ചുതോ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി. സോ യം യദേവ വണിജ്ജം പയോജേതി, സാസ്സ ഹോതി ഛേദഗാമിനീ. ഇധ പന സാരിപുത്ത…പേ… സോ യേന പവാരേതി, ന തം യഥാധിപ്പായം ദേതി. സോ ചേ തതോ ചുതോ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി. സോ യം യദേവ വണിജ്ജം പയോജേതി, സാസ്സ ന ഹോതി യഥാധിപ്പായാ’’തി (അ. നി. ൪.൭൯).

ഏവമിമാനി നിന്ദാദീനി പാപുണന്തോ പരാഭവതിയേവ, തസ്മാ ‘‘പരാഭവതോ മുഖ’’ന്തി വുത്തം.

൧൦൨. പഹൂതവിത്തോതി പഹൂതജാതരൂപരജതമണിരതനോ. സഹിരഞ്ഞോതി സകഹാപണോ. സഭോജനോതി അനേകസൂപബ്യഞ്ജനഭോജനസമ്പന്നോ. ഏകോ ഭുഞ്ജതി സാദൂനീതി സാദൂനി ഭോജനാനി അത്തനോ പുത്താനമ്പി അദത്വാ പടിച്ഛന്നോകാസേ ഭുഞ്ജതീതി ഏകോ ഭുഞ്ജതി സാദൂനി. ഇമായ ഗാഥായ ഭോജനഗിദ്ധതായ ഭോജനമച്ഛരിയം ഏകംയേവ പരാഭവമുഖം വുത്തം. ഏതേന ഹി സമന്നാഗതോ നിന്ദം വജ്ജനീയം ദുഗ്ഗതിന്തി ഏവമാദീനി പാപുണന്തോ പരാഭവതിയേവ, തസ്മാ ‘‘പരാഭവതോ മുഖ’’ന്തി വുത്തം. വുത്തനയേനേവ സബ്ബം സുത്താനുസാരേന യോജേതബ്ബം, അതിവിത്ഥാരഭയേന പന ഇദാനി യോജനാനയം അദസ്സേത്വാ അത്ഥമത്തമേവ ഭണാമ.

൧൦൪. ജാതിത്ഥദ്ധോ നാമ യോ ‘‘അഹം ജാതിസമ്പന്നോ’’തി മാനം ജനേത്വാ തേന ഥദ്ധോ വാതപൂരിതഭസ്താ വിയ ഉദ്ധുമാതോ ഹുത്വാ ന കസ്സചി ഓനമതി. ഏസ നയോ ധനഗോത്തത്ഥദ്ധേസു. സഞ്ഞാതിം അതിമഞ്ഞേതീതി അത്തനോ ഞാതിമ്പി ജാതിയാ അതിമഞ്ഞതി സക്യാ വിയ വിടടൂഭം. ധനേനാപി ച ‘‘കപണോ അയം ദലിദ്ദോ’’തി അതിമഞ്ഞതി, സാമീചിമത്തമ്പി ന കരോതി, തസ്സ തേ ഞാതയോ പരാഭവമേവ ഇച്ഛന്തി. ഇമായ ഗാഥായ വത്ഥുതോ ചതുബ്ബിധം, ലക്ഖണതോ ഏകംയേവ പരാഭവമുഖം വുത്തം.

൧൦൬. ഇത്ഥിധുത്തോതി ഇത്ഥീസു സാരത്തോ, യംകിഞ്ചി അത്ഥി, തം സബ്ബമ്പി ദത്വാ അപരാപരം ഇത്ഥിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ സബ്ബമ്പി അത്തനോ സന്തകം നിക്ഖിപിത്വാ സുരാപാനപയുത്തോ സുരാധുത്തോ. നിവത്ഥസാടകമ്പി നിക്ഖിപിത്വാ ജൂതകീളനമനുയുത്തോ അക്ഖധുത്തോ. ഏതേഹി തീഹി ഠാനേഹി യംകിഞ്ചിപി ലദ്ധം ഹോതി, തസ്സ വിനാസനതോ ലദ്ധം ലദ്ധം വിനാസേതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏവംവിധോ പരാഭവതിയേവ, തേനസ്സേതം ഇമായ ഗാഥായ തിവിധം പരാഭവമുഖം വുത്തം.

൧൦൮. സേഹി ദാരേഹീതി അത്തനോ ദാരേഹി. യോ അത്തനോ ദാരേഹി അസന്തുട്ഠോ ഹുത്വാ വേസിയാസു പദുസ്സതി, തഥാ പരദാരേസു, സോ യസ്മാ വേസീനം ധനപ്പദാനേന പരദാരസേവനേന ച രാജദണ്ഡാദീഹി പരാഭവതിയേവ, തേനസ്സേതം ഇമായ ഗാഥായ ദുവിധം പരാഭവമുഖം വുത്തം.

൧൧൦. അതീതയോബ്ബനോതി യോബ്ബനമതിച്ച ആസീതികോ വാ നാവുതികോ വാ ഹുത്വാ ആനേതി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. തിമ്ബരുത്ഥനിന്തി തിമ്ബരുഫലസദിസത്ഥനിം തരുണദാരികം. തസ്സാ ഇസ്സാ ന സുപതീതി ‘‘ദഹരായ മഹല്ലകേന സദ്ധിം രതി ച സംവാസോ ച അമനാപോ, മാ ഹേവ ഖോ തരുണം പത്ഥേയ്യാ’’തി ഇസ്സായ തം രക്ഖന്തോ ന സുപതി. സോ യസ്മാ കാമരാഗേന ച ഇസ്സായ ച ഡയ്ഹന്തോ ബഹിദ്ധാ കമ്മന്തേ ച അപ്പയോജേന്തോ പരാഭവതിയേവ, തേനസ്സേതം ഇമായ ഗാഥായ ഇമം ഇസ്സായ അസുപനം ഏകംയേവ പരാഭവമുഖം വുത്തം.

൧൧൨. സോണ്ഡിന്തി മച്ഛമംസാദീസു ലോലം ഗേധജാതികം. വികിരണിന്തി തേസം അത്ഥായ ധനം പംസുകം വിയ വികിരിത്വാ നാസനസീലം. പുരിസം വാപി താദിസന്തി പുരിസോ വാപി യോ ഏവരൂപോ ഹോതി, തം യോ ഇസ്സരിയസ്മിം ഠപേതി, ലഞ്ഛനമുദ്ദികാദീനി ദത്വാ ഘരാവാസേ കമ്മന്തേ വാ വണിജ്ജാദിവോഹാരേസു വാ തദേവ വാവടം കാരേതി. സോ യസ്മാ തസ്സ ദോസേന ധനക്ഖയം പാപുണന്തോ പരാഭവതിയേവ, തേനസ്സേതം ഇമായ ഗാഥായ തഥാവിധസ്സ ഇസ്സരിയസ്മിം ഠപനം ഏകംയേവ പരാഭവമുഖം വുത്തം.

൧൧൪. അപ്പഭോഗോ നാമ സന്നിചിതാനഞ്ച ഭോഗാനം ആയമുഖസ്സ ച അഭാവതോ. മഹാതണ്ഹോതി മഹതിയാ ഭോഗതണ്ഹായ സമന്നാഗതോ, യം ലദ്ധം, തേന അസന്തുട്ഠോ. ഖത്തിയേ ജായതേ കുലേതി ഖത്തിയാനം കുലേ ജായതി. സോ ച രജ്ജം പത്ഥയതീതി സോ ഏതായ മഹാതണ്ഹതായ അനുപായേന ഉപ്പടിപാടിയാ അത്തനോ ദായജ്ജഭൂതം അലബ്ഭനേയ്യം വാ പരസന്തകം രജ്ജം പത്ഥേതി, സോ ഏവം പത്ഥേന്തോ യസ്മാ തമ്പി അപ്പകം ഭോഗം യോധാജീവാദീനം ദത്വാ രജ്ജം അപാപുണന്തോ പരാഭവതിയേവ, തേനസ്സേതം ഇമായ ഗാഥായ രജ്ജപത്ഥനം ഏകംയേവ പരാഭവമുഖം വുത്തം.

൧൧൫. ഇതോ പരം യദി സാ ദേവതാ ‘‘തേരസമം ഭഗവാ ബ്രൂഹി…പേ… സതസഹസ്സിമം ഭഗവാ ബ്രൂഹീ’’തി പുച്ഛേയ്യ, തമ്പി ഭഗവാ കഥേയ്യ. യസ്മാ പന സാ ദേവതാ ‘‘കിം ഇമേഹി പുച്ഛിതേഹി, ഏകമേത്ഥ വുഡ്ഢികരം നത്ഥീ’’തി താനി പരാഭവമുഖാനി അസുയ്യമാനാ ഏത്തകമ്പി പുച്ഛിത്വാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി, തസ്മാ ഭഗവാ തസ്സാസയം വിദിത്വാ ദേസനം നിട്ഠാപേന്തോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി ‘‘ഏതേ പരാഭവേ ലോകേ’’തി.

തത്ഥ പണ്ഡിതോതി പരിവീമംസായ സമന്നാഗതോ. സമവേക്ഖിയാതി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ. അരിയോതി ന മഗ്ഗേന, ന ഫലേന, അപിച ഖോ, പന ഏതസ്മിം പരാഭവസങ്ഖാതേ അനയേ ന ഇരിയതീതി അരിയോ. യേന ദസ്സനേന യായ പഞ്ഞായ പരാഭവേ ദിസ്വാ വിവജ്ജേതി, തേന സമ്പന്നത്താ ദസ്സനസമ്പന്നോ. സ ലോകം ഭജതേ സിവന്തി സോ ഏവരൂപോ സിവം ഖേമമുത്തമമനുപദ്ദവം ദേവലോകം ഭജതി, അല്ലീയതി, ഉപഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി. ദേസനാപരിയോസാനേ പരാഭവമുഖാനി സുത്വാ ഉപ്പന്നസംവേഗാനുരൂപം യോനിസോ പദഹിത്വാ സോതാപത്തിസകദാഗാമിഅനാഗാമിഫലാനി പത്താ ദേവതാ ഗണനം വീതിവത്താ. യഥാഹ –

‘‘മഹാസമയസുത്തേ ച, അഥോ മങ്ഗലസുത്തകേ;

സമചിത്തേ രാഹുലോവാദേ, ധമ്മചക്കേ പരാഭവേ.

‘‘ദേവതാസമിതീ തത്ഥ, അപ്പമേയ്യാ അസങ്ഖിയാ;

ധമ്മാഭിസമയോ ചേത്ഥ, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയോ’’തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പരാഭവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.