൫. ചുന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. പുച്ഛാമി മുനിം പഹൂതപഞ്ഞന്തി ചുന്ദസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? സങ്ഖേപതോ താവ അത്തജ്ഝാസയപരജ്ഝാസയഅട്ഠുപ്പത്തിപുച്ഛാവസികഭേദതോ ചതൂസു ഉപ്പത്തീസു ഇമസ്സ സുത്തസ്സ പുച്ഛാവസികാ ഉപ്പത്തി. വിത്ഥാരതോ പന ഏകം സമയം ഭഗവാ മല്ലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന പാവാ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ പാവായം വിഹരതി ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ അമ്ബവനേ. ഇതോ പഭുതി യാവ ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൮൯), താവ സുത്തേ ആഗതനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം നിസിന്നേ ഭഗവതി ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസന്തോ ബ്യഞ്ജനസൂപാദിഗഹണത്ഥം ഭിക്ഖൂനം സുവണ്ണഭാജനാനി ഉപനാമേസി. അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ കേചി ഭിക്ഖൂ സുവണ്ണഭാജനാനി പടിച്ഛിംസു കേചി ന പടിച്ഛിംസു. ഭഗവതോ പന ഏകമേവ ഭാജനം അത്തനോ സേലമയം പത്തം, ദുതിയഭാജനം ബുദ്ധാ ന ഗണ്ഹന്തി. തത്ഥ അഞ്ഞതരോ പാപഭിക്ഖു സഹസ്സഗ്ഘനകം സുവണ്ണഭാജനം അത്തനോ ഭോജനത്ഥായ സമ്പത്തം ഥേയ്യചിത്തേന കുഞ്ചികത്ഥവികായ പക്ഖിപി. ചുന്ദോ പരിവിസിത്വാ ഹത്ഥപാദം ധോവിത്വാ ഭഗവന്തം നമസ്സമാനോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓലോകേന്തോ തം ഭിക്ഖും അദ്ദസ, ദിസ്വാ ച പന അപസ്സമാനോ വിയ ഹുത്വാ ന നം കിഞ്ചി അഭണി ഭഗവതി ഥേരേസു ച ഗാരവേന, അപിച ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികാനം വചനപഥോ മാ അഹോസീ’’തി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ സംവരയുത്തായേവ സമണാ, ഉദാഹു ഭിന്നസംവരാ ഈദിസാപി സമണാ’’തി ഞാതുകാമോ സായന്ഹസമയേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ ‘‘പുച്ഛാമി മുനി’’ന്തി.

തത്ഥ പുച്ഛാമീതി ഇദം ‘‘തിസ്സോ പുച്ഛാ അദിട്ഠജോതനാ പുച്ഛാ’’തിആദിനാ (ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨) നയേന നിദ്ദേസേ വുത്തനയമേവ. മുനിന്തി ഏതമ്പി ‘‘മോനം വുച്ചതി ഞാണം. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, തേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ മുനി, മോനപ്പത്തോതി, തീണി മോനേയ്യാനി കായമോനേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൪) നയേന തത്ഥേവ വുത്തനയമേവ. അയമ്പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ. പുച്ഛാമീതി ഓകാസം കാരേന്തോ മുനിന്തി മുനിമുനിം ഭഗവന്തം ആലപതി. പഹൂതപഞ്ഞന്തിആദീനി ഥുതിവചനാനി, തേഹി തം മുനിം ഥുനാതി. തത്ഥ പഹൂതപഞ്ഞന്തി വിപുലപഞ്ഞം. ഞേയ്യപരിയന്തികത്താ ചസ്സ വിപുലതാ വേദിതബ്ബാ. ഇതി ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോതി ഇദം ദ്വയം ധനിയസുത്തേ വുത്തനയമേവ. ഇതോ പരം പന ഏത്തകമ്പി അവത്വാ സബ്ബം വുത്തനയം ഛഡ്ഡേത്വാ അവുത്തനയമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

ബുദ്ധന്തി തീസു ബുദ്ധേസു തതിയബുദ്ധം. ധമ്മസ്സാമിന്തി മഗ്ഗധമ്മസ്സ ജനകത്താ പുത്തസ്സേവ പിതരം അത്തനാ ഉപ്പാദിതസിപ്പായതനാദീനം വിയ ച ആചരിയം ധമ്മസ്സ സാമിം, ധമ്മിസ്സരം ധമ്മരാജം ധമ്മവസവത്തിന്തി അത്ഥോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സോ ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ, അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ, മഗ്ഗഞ്ഞൂ, മഗ്ഗവിദൂ, മഗ്ഗകോവിദോ. മഗ്ഗാനുഗാ ച പന ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ’’തി (മ. നി. ൩.൭൯).

വീതതണ്ഹന്തി വിഗതകാമഭവവിഭവതണ്ഹം. ദ്വിപദുത്തമന്തി ദ്വിപദാനം ഉത്തമം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഭഗവാ ന കേവലം ദ്വിപദുത്തമോ ഏവ, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താ അപദാ വാ ദ്വിപദാ വാ…പേ… നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിനോ വാ, തേസം സബ്ബേസം ഉത്തമോ. അഥ ഖോ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന ദ്വിപദുത്തമോത്വേവ വുച്ചതി. ദ്വിപദാ ഹി സബ്ബസത്താനം ഉക്കട്ഠാ ചക്കവത്തിമഹാസാവകപച്ചേകബുദ്ധാനം തത്ഥ ഉപ്പത്തിതോ, തേസഞ്ച ഉത്തമോതി വുത്തേ സബ്ബസത്തുത്തമോതി വുത്തോയേവ ഹോതി. സാരഥീനം പവരന്തി സാരേതീതി സാരഥി, ഹത്ഥിദമകാദീനമേതം അധിവചനം. തേസഞ്ച ഭഗവാ പവരോ അനുത്തരേന ദമനേന പുരിസദമ്മേ ദമേതും സമത്ഥഭാവതോ. യഥാഹ –

‘‘ഹത്ഥിദമകേന, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥിദമ്മോ സാരിതോ ഏകം ഏവ ദിസം ധാവതി പുരത്ഥിമം വാ പച്ഛിമം വാ ഉത്തരം വാ ദക്ഖിണം വാ. അസ്സദമകേന, ഭിക്ഖവേ, അസ്സദമ്മോ…പേ… ഗോദമകേന, ഭിക്ഖവേ, ഗോദമ്മോ…പേ… ദക്ഖിണം വാ. തഥാഗതേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പുരിസദമ്മോ സാരിതോ അട്ഠ ദിസാ വിധാവതി, രൂപീ രൂപാനി പസ്സതി, അയമേകാ ദിസാ…പേ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം അട്ഠമീ ദിസാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൧൨).

കതീതി അത്ഥപ്പഭേദപുച്ഛാ. ലോകേതി സത്തലോകേ. സമണാതി പുച്ഛിതബ്ബഅത്ഥനിദസ്സനം. ഇങ്ഘാതി യാചനത്ഥേ നിപാതോ. തദിങ്ഘാതി തേ ഇങ്ഘ. ബ്രൂഹീതി ആചിക്ഖ കഥയസ്സൂതി.

൮൪. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ‘‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസല’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൯൬) നയേന ഗിഹിപഞ്ഹം അപുച്ഛിത്വാ സമണപഞ്ഹം പുച്ഛന്തം ദിസ്വാ ആവജ്ജേന്തോ ‘‘തം പാപഭിക്ഖും സന്ധായ അയം പുച്ഛതീ’’തി ഞത്വാ തസ്സ അഞ്ഞത്ര വോഹാരമത്താ അസ്സമണഭാവം ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘ചതുരോ സമണാ’’തി. തത്ഥ ചതുരോതി സങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദോ. സമണാതി കദാചി ഭഗവാ തിത്ഥിയേ സമണവാദേന വദതി; യഥാഹ – ‘‘യാനി താനി പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം വതകോതൂഹലമങ്ഗലാനീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൭). കദാചി പുഥുജ്ജനേ; യഥാഹ – ‘‘സമണാ സമണാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജനോ സഞ്ജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൩൫). കദാചി സേക്ഖേ; യഥാഹ – ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯; ദീ. നി. ൨.൨൧൪; അ. നി. ൪.൨൪൧). കദാചി ഖീണാസവേ; യഥാഹ – ‘‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൩൮). കദാചി അത്താനംയേവ; യഥാഹ – ‘‘സമണോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (അ. നി. ൮.൮൫). ഇധ പന തീഹി പദേഹി സബ്ബേപി അരിയേ സീലവന്തം പുഥുജ്ജനഞ്ച, ചതുത്ഥേന ഇതരം അസ്സമണമ്പി ഭണ്ഡും കാസാവകണ്ഠം കേവലം വോഹാരമത്തകേന സമണോതി സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘ചതുരോ സമണാ’’തി ആഹ. ന പഞ്ചമത്ഥീതി ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വോഹാരമത്തകേന പടിഞ്ഞാമത്തകേനാപി പഞ്ചമോ സമണോ നാമ നത്ഥി.

തേ തേ ആവികരോമീതി തേ ചതുരോ സമണേ തവ പാകടേ കരോമി. സക്ഖിപുട്ഠോതി സമ്മുഖാ പുച്ഛിതോ. മഗ്ഗജിനോതി മഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസേ വിജിതാവീതി അത്ഥോ. മഗ്ഗദേസകോതി പരേസം മഗ്ഗം ദേസേതാ. മഗ്ഗേ ജീവതീതി സത്തസു സേക്ഖേസു യോ കോചി സേക്ഖോ അപരിയോസിതമഗ്ഗവാസത്താ ലോകുത്തരേ, സീലവന്തപുഥുജ്ജനോ ച ലോകിയേ മഗ്ഗേ ജീവതി നാമ, സീലവന്തപുഥുജ്ജനോ വാ ലോകുത്തരമഗ്ഗനിമിത്തം ജീവനതോപി മഗ്ഗേ ജീവതീതി വേദിതബ്ബോ. യോ ച മഗ്ഗദൂസീതി യോ ച ദുസ്സീലോ മിച്ഛാദിട്ഠി മഗ്ഗപടിലോമായ പടിപത്തിയാ മഗ്ഗദൂസകോതി അത്ഥോ.

൮൫. ‘‘ഇമേ തേ ചതുരോ സമണാ’’തി ഏവം ഭഗവതാ സങ്ഖേപേന ഉദ്ദിട്ഠേ ചതുരോ സമണേ ‘‘അയം നാമേത്ഥ മഗ്ഗജിനോ, അയം മഗ്ഗദേസകോ, അയം മഗ്ഗേ ജീവതി, അയം മഗ്ഗദൂസീ’’തി ഏവം പടിവിജ്ഝിതും അസക്കോന്തോ പുന പുച്ഛിതും ചുന്ദോ ആഹ ‘‘കം മഗ്ഗജിന’’ന്തി. തത്ഥ മഗ്ഗേ ജീവതി മേതി യോ സോ മഗ്ഗേ ജീവതി, തം മേ ബ്രൂഹി പുട്ഠോതി. സേസം പാകടമേവ.

൮൬. ഇദാനിസ്സ ഭഗവാ ചതുരോപി സമണേ ചതൂഹി ഗാഥാഹി നിദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘യോ തിണ്ണകഥംകഥോ വിസല്ലോ’’തി. തത്ഥ തിണ്ണകഥംകഥോ വിസല്ലോതി ഏതം ഉരഗസുത്തേ വുത്തനയമേവ. അയം പന വിസേസോ. യസ്മാ ഇമായ ഗാഥായ മഗ്ഗജിനോതി ബുദ്ധസമണോ അധിപ്പേതോ, തസ്മാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന കഥംകഥാപതിരൂപകസ്സ സബ്ബധമ്മേസു അഞ്ഞാണസ്സ തിണ്ണത്താപി ‘‘തിണ്ണകഥംകഥോ’’തി വേദിതബ്ബോ. പുബ്ബേ വുത്തനയേന ഹി തിണ്ണകഥംകഥാപി സോതാപന്നാദയോ പച്ചേകബുദ്ധപരിയോസാനാ സകദാഗാമിവിസയാദീസു ബുദ്ധവിസയപരിയോസാനേസു പടിഹതഞാണപ്പഭാവത്താ പരിയായേന അതിണ്ണകഥംകഥാവ ഹോന്തി. ഭഗവാ പന സബ്ബപ്പകാരേന തിണ്ണകഥംകഥോതി. നിബ്ബാനാഭിരതോതി നിബ്ബാനേ അഭിരതോ, ഫലസമാപത്തിവസേന സദാ നിബ്ബാനനിന്നചിത്തോതി അത്ഥോ. താദിസോ ച ഭഗവാ. യഥാഹ –

‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തസ്സാ ഏവ കഥായ പരിയോസാനേ, തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി, സന്നിസാദേമി, ഏകോദിം കരോമി, സമാദഹാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭).

അനാനുഗിദ്ധോതി കഞ്ചി ധമ്മം തണ്ഹാഗേധേന അനനുഗിജ്ഝന്തോ. ലോകസ്സ സദേവകസ്സ നേതാതി ആസയാനുസയാനുലോമേന ധമ്മം ദേസേത്വാ പാരായനമഹാസമയാദീസു അനേകേസു സുത്തന്തേസു അപരിമാണാനം ദേവമനുസ്സാനം സച്ചപടിവേധസമ്പാദനേന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ നേതാ, ഗമയിതാ, താരേതാ, പാരം സമ്പാപേതാതി അത്ഥോ. താദിന്തി താദിസം യഥാവുത്തപ്പകാരലോകധമ്മേഹി നിബ്ബികാരന്തി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൮൭. ഏവം ഭഗവാ ഇമായ ഗാഥായ ‘‘മഗ്ഗജിന’’ന്തി ബുദ്ധസമണം നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി ഖീണാസവസമണം നിദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘പരമം പരമന്തീ’’തി. തത്ഥ പരമം നാമ നിബ്ബാനം, സബ്ബധമ്മാനം അഗ്ഗം ഉത്തമന്തി അത്ഥോ. പരമന്തി യോധ ഞത്വാതി തം പരമം പരമമിച്ചേവ യോ ഇധ സാസനേ ഞത്വാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന. അക്ഖാതി വിഭജതേ ഇധേവ ധമ്മന്തി നിബ്ബാനധമ്മം അക്ഖാതി, അത്തനാ പടിവിദ്ധത്താ പരേസം പാകടം കരോതി ‘‘ഇദം നിബ്ബാന’’ന്തി, മഗ്ഗധമ്മം വിഭജതി ‘‘ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി. ഉഭയമ്പി വാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂനം സങ്ഖേപദേസനായ ആചിക്ഖതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനം വിത്ഥാരദേസനായ വിഭജതി. ഏവം ആചിക്ഖന്തോ വിഭജന്തോ ച ‘‘ഇധേവ സാസനേ അയം ധമ്മോ, ന ഇതോ ബഹിദ്ധാ’’തി സീഹനാദം നദന്തോ അക്ഖാതി ച വിഭജതി ച. തേന വുത്തം ‘‘അക്ഖാതി വിഭജതേ ഇധേവ ധമ്മ’’ന്തി. തം കങ്ഖഛിദം മുനിം അനേജന്തി തം ഏവരൂപം ചതുസച്ചപടിവേധേന അത്തനോ, ദേസനായ ച പരേസം കങ്ഖച്ഛേദനേന കങ്ഖച്ഛിദം, മോനേയ്യസമന്നാഗമേന മുനിം, ഏജാസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ അഭാവതോ അനേജം ദുതിയം ഭിക്ഖുനമാഹു മഗ്ഗദേസിന്തി.

൮൮. ഏവം ഇമായ ഗാഥായ സയം അനുത്തരം മഗ്ഗം ഉപ്പാദേത്വാ ദേസനായ അനുത്തരോ മഗ്ഗദേസീ സമാനോപി ദൂതമിവ ലേഖവാചകമിവ ച രഞ്ഞോ അത്തനോ സാസനഹരം സാസനജോതകഞ്ച ‘‘മഗ്ഗദേസി’’ന്തി ഖീണാസവസമണം നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി സേക്ഖസമണഞ്ച സീലവന്തപുഥുജ്ജനസമണഞ്ച നിദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘യോ ധമ്മപദേ’’തി. തത്ഥ പദവണ്ണനാ പാകടായേവ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥവണ്ണനാ – യോ നിബ്ബാനധമ്മസ്സ പദത്താ ധമ്മപദേ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ ദേസിതത്താ ആസയാനുരൂപതോ വാ സതിപട്ഠാനാദിനാനപ്പകാരേഹി ദേസിതത്താ സുദേസിതേ, മഗ്ഗസമങ്ഗീപി അനവസിതമഗ്ഗകിച്ചത്താ മഗ്ഗേ ജീവതി, സീലസംയമേന സഞ്ഞതോ, കായാദീസു സൂപട്ഠിതായ ചിരകതാദിസരണായ വാ സതിയാ സതിമാ, അണുമത്തസ്സാപി വജ്ജസ്സ അഭാവതോ അനവജ്ജത്താ, കോട്ഠാസഭാവേന ച പദത്താ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മസങ്ഖാതാനി അനവജ്ജപദാനി ഭങ്ഗഞാണതോ പഭുതി ഭാവനാസേവനായ സേവമാനോ, തം ഭിക്ഖുനം തതിയം മഗ്ഗജീവിന്തി ആഹൂതി.

൮൯. ഏവം ഭഗവാ ഇമായ ഗാഥായ ‘‘മഗ്ഗജീവി’’ന്തി സേക്ഖസമണം സീലവന്തപുഥുജ്ജനസമണഞ്ച നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തം ഭണ്ഡും കാസാവകണ്ഠം കേവലം വോഹാരമത്തസമണം നിദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘ഛദനം കത്വാനാ’’തി. തത്ഥ ഛദനം കത്വാനാതി പതിരൂപം കരിത്വാ, വേസം ഗഹേത്വാ, ലിങ്ഗം ധാരേത്വാതി അത്ഥോ. സുബ്ബതാനന്തി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം. തേസഞ്ഹി സുന്ദരാനി വതാനി, തസ്മാ തേ സുബ്ബതാതി വുച്ചന്തി. പക്ഖന്ദീതി പക്ഖന്ദകോ, അന്തോ പവിസകോതി അത്ഥോ. ദുസ്സീലോ ഹി ഗൂഥപടിച്ഛാദനത്ഥം തിണപണ്ണാദിച്ഛദനം വിയ അത്തനോ ദുസ്സീലഭാവം പടിച്ഛാദനത്ഥം സുബ്ബതാനം ഛദനം കത്വാ ‘‘അഹമ്പി ഭിക്ഖൂ’’തി ഭിക്ഖുമജ്ഝേ പക്ഖന്ദതി, ‘‘ഏത്തകവസ്സേന ഭിക്ഖുനാ ഗഹേതബ്ബം ഏത’’ന്തി ലാഭേ ദീയമാനേ ‘‘അഹം ഏത്തകവസ്സോ’’തി ഗണ്ഹിതും പക്ഖന്ദതി, തേന വുച്ചതി ‘‘ഛദനം കത്വാന സുബ്ബതാനം പക്ഖന്ദീ’’തി. ചതുന്നമ്പി ഖത്തിയാദികുലാനം ഉപ്പന്നം പസാദം അനനുരൂപപടിപത്തിയാ ദൂസേതീതി കുലദൂസകോ. പഗബ്ഭോതി അട്ഠട്ഠാനേന കായപാഗബ്ഭിയേന, ചതുട്ഠാനേന വചീപാഗബ്ഭിയേന, അനേകട്ഠാനേന മനോപാഗബ്ഭിയേന ച സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരം പന മേത്തസുത്തവണ്ണനായം വക്ഖാമ.

കതപടിച്ഛാദനലക്ഖണായ മായായ സമന്നാഗതത്താ മായാവീ. സീലസംയമാഭാവേന അസഞ്ഞതോ. പലാപസദിസത്താ പലാപോ. യഥാ ഹി പലാപോ അന്തോ തണ്ഡുലരഹിതോപി ബഹി ഥുസേന വീഹി വിയ ദിസ്സതി, ഏവമിധേകച്ചോ അന്തോ സീലാദിഗുണസാരവിരഹിതോപി ബഹി സുബ്ബതച്ഛദനേന സമണവേസേന സമണോ വിയ ദിസ്സതി. സോ ഏവം പലാപസദിസത്താ ‘‘പലാപോ’’തി വുച്ചതി. ആനാപാനസ്സതിസുത്തേ പന ‘‘അപലാപായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ, നിപ്പലാപായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ, സുദ്ധാ സാരേ പതിട്ഠിതാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൪൬) ഏവം പുഥുജ്ജനകല്യാണോപി ‘‘പലാപോ’’തി വുത്തോ. ഇധ പന കപിലസുത്തേ ച ‘‘തതോ പലാപേ വാഹേഥ, അസ്സമണേ സമണമാനിനേ’’തി (സു. നി. ൨൮൪) ഏവം പരാജിതകോ ‘‘പലാപോ’’തി വുത്തോ. പതിരൂപേന ചരം സമഗ്ഗദൂസീതി തം സുബ്ബതാനം ഛദനം കത്വാ യഥാ ചരന്തം ‘‘ആരഞ്ഞികോ അയം രുക്ഖമൂലികോ, പംസുകൂലികോ, പിണ്ഡപാതികോ, അപ്പിച്ഛോ, സന്തുട്ഠോ’’തി ജനോ ജാനാതി, ഏവം പതിരൂപേന യുത്തരൂപേന ബാഹിരമട്ഠേന ആചാരേന ചരന്തോ പുഗ്ഗലോ അത്തനോ ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ, പരേസം സുഗതിമഗ്ഗസ്സ ച ദൂസനതോ ‘‘മഗ്ഗദൂസീ’’തി വേദിതബ്ബോ.

൯൦. ഏവം ഇമായ ഗാഥായ ‘‘മഗ്ഗദൂസീ’’തി ദുസ്സീലം വോഹാരമത്തകസമണം നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അബ്യാമിസ്സീഭാവം ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘ഏതേ ച പടിവിജ്ഝീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ഏതേ ചതുരോ സമണേ യഥാവുത്തേന ലക്ഖണേന പടിവിജ്ഝി അഞ്ഞാസി സച്ഛാകാസി യോ ഗഹട്ഠോ ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ അഞ്ഞോ വാ കോചി, ഇമേസം ചതുന്നം സമണാനം ലക്ഖണസ്സവനമത്തേന സുതവാ, തസ്സേവ ലക്ഖണസ്സ അരിയാനം സന്തികേ സുതത്താ അരിയസാവകോ, തേയേവ സമണേ ‘‘അയഞ്ച അയഞ്ച ഏവംലക്ഖണോ’’തി പജാനനമത്തേന സപ്പഞ്ഞോ, യാദിസോ അയം പച്ഛാ വുത്തോ മഗ്ഗദൂസീ, ഇതരേപി സബ്ബേ നേതാദിസാതി ഞത്വാ ഇതി ദിസ്വാ ഏവം പാപം കരോന്തമ്പി ഏതം പാപഭിക്ഖും ദിസ്വാ. തത്ഥായം യോജനാ – ഏതേ ച പടിവിജ്ഝി യോ ഗഹട്ഠോ സുതവാ അരിയസാവകോ സപ്പഞ്ഞോ, തസ്സ തായ പഞ്ഞായ സബ്ബേ ‘‘നേതാദിസാ’’തി ഞത്വാ വിഹരതോ ഇതി ദിസ്വാ ന ഹാപേതി സദ്ധാ, ഏവം പാപകമ്മം കരോന്തം പാപഭിക്ഖും ദിസ്വാപി ന ഹാപേതി, ന ഹായതി, ന നസ്സതി സദ്ധാതി.

ഏവം ഇമായ ഗാഥായ തേസം അബ്യാമിസ്സീഭാവം ദീപേത്വാ ഇദാനി ഇതി ദിസ്വാപി ‘‘സബ്ബേ നേതാദിസാ’’തി ജാനന്തം അരിയസാവകം പസംസന്തോ ആഹ ‘‘കഥഞ്ഹി ദുട്ഠേനാ’’തി. തസ്സ സമ്ബന്ധോ – ഏതദേവ ച യുത്തം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ, യദിദം ഏകച്ചം പാപം കരോന്തം ഇതി ദിസ്വാപി സബ്ബേ ‘‘നേതാദിസാ’’തി ജാനനം. കിം കാരണാ? കഥഞ്ഹി ദുട്ഠേന അസമ്പദുട്ഠം, സുദ്ധം അസുദ്ധേന സമം കരേയ്യാതി? തസ്സത്ഥോ – കഥഞ്ഹി സുതവാ അരിയസാവകോ സപ്പഞ്ഞോ, സീലവിപത്തിയാ ദുട്ഠേന മഗ്ഗദൂസിനാ അദുട്ഠം ഇതരം സമണത്തയം, സുദ്ധം സമണത്തയമേവം അപരിസുദ്ധകായസമാചാരതാദീഹി അസുദ്ധേന പച്ഛിമേന വോഹാരമത്തകസമണേന സമം കരേയ്യ സദിസന്തി ജാനേയ്യാതി. സുത്തപരിയോസാനേ ഉപാസകസ്സ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ ന കഥിതം. കങ്ഖാമത്തമേവ ഹി തസ്സ പഹീനന്തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ചുന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.