൪. കസിഭാരദ്വാജസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി കസിഭാരദ്വാജസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ മഗധേസു വിഹരന്തോ ദക്ഖിണാഗിരിസ്മിം ഏകനാലായം ബ്രാഹ്മണഗാമേ പുരേഭത്തകിച്ചം പച്ഛാഭത്തകിച്ചന്തി ഇമേസു ദ്വീസു ബുദ്ധകിച്ചേസു പുരേഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ പച്ഛാഭത്തകിച്ചാവസാനേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ കസിഭാരദ്വാജം ബ്രാഹ്മണം അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം ദിസ്വാ ‘‘തത്ഥ മയി ഗതേ യഥാ പവത്തിസ്സതി, തതോ കഥാവസാനേ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി ച ഞത്വാ, തത്ഥ ഗന്ത്വാ, കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ, ഇമം സുത്തം അഭാസി.

തത്ഥ സിയാ ‘‘കതമം ബുദ്ധാനം പുരേഭത്തകിച്ചം, കതമം പച്ഛാഭത്തകിച്ച’’ന്തി? വുച്ചതേ – ബുദ്ധോ ഭഗവാ പാതോ ഏവ ഉട്ഠായ ഉപട്ഠാകാനുഗ്ഗഹത്ഥം സരീരഫാസുകത്ഥഞ്ച മുഖധോവനാദിസരീരപരികമ്മം കത്വാ യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ, താവ വിവിത്താസനേ വീതിനാമേത്വാ, ഭിക്ഖാചാരവേലായ നിവാസേത്വാ, കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ, ചീവരം പാരുപിത്വാ, പത്തമാദായ കദാചി ഏകകോവ കദാചി ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസതി, കദാചി പകതിയാ, കദാചി അനേകേഹി പാടിഹാരിയേഹി വത്തമാനേഹി. സേയ്യഥിദം – പിണ്ഡായ പവിസതോ ലോകനാഥസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ മുദുഗതിയോ വാതാ പഥവിം സോധേന്തി; വലാഹകാ ഉദകഫുസിതാനി മുഞ്ചന്താ മഗ്ഗേ രേണും വൂപസമേത്വാ ഉപരി വിതാനം ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. അപരേ വാതാ പുപ്ഫാനി ഉപസംഹരിത്വാ മഗ്ഗേ ഓകിരന്തി, ഉന്നതാ ഭൂമിപ്പദേസാ ഓനമന്തി, ഓനതാ ഉന്നമന്തി, പാദനിക്ഖേപസമയേ സമാവ ഭൂമി ഹോതി, സുഖസമ്ഫസ്സാനി രഥചക്കമത്താനി പദുമപുപ്ഫാനി വാ പാദേ സമ്പടിച്ഛന്തി, ഇന്ദഖീലസ്സ അന്തോ ഠപിതമത്തേ ദക്ഖിണപാദേ സരീരാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ നിച്ഛരിത്വാ സുവണ്ണരസപിഞ്ജരാനി വിയ ചിത്രപടപരിക്ഖിത്താനി വിയ ച പാസാദകൂടാഗാരാദീനി കരോന്തിയോ ഇതോ ചിതോ ച വിധാവന്തി, ഹത്ഥിഅസ്സവിഹങ്ഗാദയോ സകസകട്ഠാനേസു ഠിതായേവ മധുരേനാകാരേന സദ്ദം കരോന്തി, തഥാ ഭേരിവീണാദീനി തൂരിയാനി മനുസ്സാനം കായൂപഗാനി ച ആഭരണാനി, തേന സഞ്ഞാണേന മനുസ്സാ ജാനന്തി ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ഇധ പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ’’തി. തേ സുനിവത്ഥാ സുപാരുതാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരവീഥിം പടിപജ്ജിത്വാ ഭഗവന്തം ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി സക്കച്ചം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ – ‘‘അമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ദസ ഭിക്ഖൂ, അമ്ഹാകം വീസതി, അമ്ഹാകം ഭിക്ഖുസതം ദേഥാ’’തി യാചിത്വാ ഭഗവതോപി പത്തം ഗഹേത്വാ, ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ സക്കച്ചം പിണ്ഡപാതേന പടിമാനേന്തി.

ഭഗവാ കതഭത്തകിച്ചോ തേസം സന്താനാനി ഓലോകേത്വാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതി, യഥാ കേചി സരണഗമനേ പതിട്ഠഹന്തി, കേചി പഞ്ചസു സീലേസു, കേചി സോതാപത്തിസകദാഗാമിഅനാഗാമിഫലാനം അഞ്ഞതരസ്മിം, കേചി പബ്ബജിത്വാ അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേതി. ഏവം തഥാ തഥാ ജനം അനുഗ്ഗഹേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം ഗച്ഛതി. തത്ഥ മണ്ഡലമാളേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദതി ഭിക്ഖൂനം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനം ആഗമയമാനോ. തതോ ഭിക്ഖൂനം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ഉപട്ഠാകോ ഭഗവതോ നിവേദേതി. അഥ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിസതി. ഇദം താവ പുരേഭത്തകിച്ചം. യഞ്ചേത്ഥ ന വുത്തം, തം ബ്രഹ്മായുസുത്തേ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം.

അഥ ഭഗവാ ഏവം കതപുരേഭത്തകിച്ചോ ഗന്ധകുടിയാ ഉപട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ, പാദേ പക്ഖാലേത്വാ, പാദപീഠേ ഠത്വാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓവദതി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥ, ബുദ്ധുപ്പാദോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, മനുസ്സപടിലാഭോ ദുല്ലഭോ, സദ്ധാസമ്പത്തി ദുല്ലഭാ, പബ്ബജ്ജാ ദുല്ലഭാ, സദ്ധമ്മസ്സവനം ദുല്ലഭം ലോകസ്മി’’ന്തി. തതോ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ കമ്മട്ഠാനം പുച്ഛന്തി. അഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം ചരിയവസേന കമ്മട്ഠാനം ദേതി. തേ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ, ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ, അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി; കേചി അരഞ്ഞം, കേചി രുക്ഖമൂലം, കേചി പബ്ബതാദീനം അഞ്ഞതരം, കേചി ചാതുമഹാരാജികഭവനം…പേ… കേചി വസവത്തിഭവനന്തി. തതോ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ സചേ ആകങ്ഖതി, ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ മുഹുത്തം സീഹസേയ്യം കപ്പേതി. അഥ സമസ്സാസിതകായോ ഉട്ഠഹിത്വാ ദുതിയഭാഗേ ലോകം വോലോകേതി. തതിയഭാഗേ യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, തത്ഥ ജനോ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ വിഹാരേ സന്നിപതതി. തതോ ഭഗവാ സമ്പത്തപരിസായ അനുരൂപേന പാടിഹാരിയേന ഗന്ത്വാ ധമ്മസഭായം പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസജ്ജ ധമ്മം ദേസേതി കാലയുത്തം പമാണയുത്തം. അഥ കാലം വിദിത്വാ പരിസം ഉയ്യോജേതി.

തതോ സചേ ഗത്താനി ഓസിഞ്ചിതുകാമോ ഹോതി. അഥ ബുദ്ധാസനാ ഉട്ഠായ ഉപട്ഠാകേന ഉദകപടിയാദിതോകാസം ഗന്ത്വാ, ഉപട്ഠാകഹത്ഥതോ ഉദകസാടികം ഗഹേത്വാ, ന്ഹാനകോട്ഠകം പവിസതി. ഉപട്ഠാകോപി ബുദ്ധാസനം ആനേത്വാ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ പഞ്ഞാപേതി. ഭഗവാ ഗത്താനി ഓസിഞ്ചിത്വാ, സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ, കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ, ഉത്തരാസങ്ഗം കത്വാ, തത്ഥ ആഗന്ത്വാ, നിസീദതി ഏകകോവ മുഹുത്തം പടിസല്ലീനോ. അഥ ഭിക്ഖൂ തതോ തതോ ആഗമ്മ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ ഏകച്ചേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, ഏകച്ചേ കമ്മട്ഠാനം, ഏകച്ചേ ധമ്മസ്സവനം യാചന്തി. ഭഗവാ തേസം അധിപ്പായം സമ്പാദേന്തോ പഠമം യാമം വീതിനാമേതി.

മജ്ഝിമയാമേ സകലദസസഹസ്സിലോകധാതുദേവതായോ ഓകാസം ലഭമാനാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി യഥാഭിസങ്ഖതം അന്തമസോ ചതുരക്ഖരമ്പി. ഭഗവാ താസം ദേവതാനം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ മജ്ഝിമയാമം വീതിനാമേതി. തതോ പച്ഛിമയാമം ചത്താരോ ഭാഗേ കത്വാ ഏകം ഭാഗം ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ദുതിയഭാഗം ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ സീഹസേയ്യം കപ്പേതി, തതിയഭാഗം ഫലസമാപത്തിയാ വീതിനാമേതി, ചതുത്ഥഭാഗം മഹാകരുണാസമാപത്തിം പവിസിത്വാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേതി അപ്പരജക്ഖമഹാരജക്ഖാദിസത്തദസ്സനത്ഥം. ഇദം പച്ഛാഭത്തകിച്ചം.

ഏവമിമസ്സ പച്ഛാഭത്തകിച്ചസ്സ ലോകവോലോകനസങ്ഖാതേ ചതുത്ഥഭാഗാവസാനേ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു ദാനസീലഉപോസഥകമ്മാദീസു ച അകതാധികാരേ കതാധികാരേ ച അനുപനിസ്സയസമ്പന്നേ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നേ ച സത്തേ പസ്സിതും ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ കസിഭാരദ്വാജം ബ്രാഹ്മണം അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം ദിസ്വാ ‘‘തത്ഥ മയി ഗതേ കഥാ പവത്തിസ്സതി, തതോ കഥാവസാനേ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി ച ഞത്വാ, തത്ഥ ഗന്ത്വാ, കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തിആദി ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ ധമ്മസങ്ഗീതിം കരോന്തേന ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന പുട്ഠേന പഞ്ചന്നം അരഹന്തസതാനം വുത്തം, ‘‘അഹം, ഖോ, സമണ കസാമി ച വപാമി ചാ’’തി കസിഭാരദ്വാജേന വുത്തം, ‘‘അഹമ്പി ഖോ ബ്രാഹ്മണ കസാമി ച വപാമി ചാ’’തിആദി ഭഗവതാ വുത്തം. തദേതം സബ്ബമ്പി സമോധാനേത്വാ ‘‘കസിഭാരദ്വാജസുത്ത’’ന്തി വുച്ചതി.

തത്ഥ ഏവന്തി അയം ആകാരനിദസ്സനാവധാരണത്ഥോ ഏവം-സദ്ദോ. ആകാരത്ഥേന ഹി ഏതേന ഏതമത്ഥം ദീപേതി – നാനാനയനിപുണമനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം വിവിധപാടിഹാരിയം ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധഗമ്ഭീരം സബ്ബസത്തേഹി സകസകഭാസാനുരൂപമുപലക്ഖണിയസഭാവം തസ്സ ഭഗവതോ വചനം, തം സബ്ബാകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതും; അഥ, ഖോ, ‘‘ഏവം മേ സുതം, മയാപി ഏകേനാകാരേന സുത’’ന്തി. നിദസ്സനത്ഥേന ‘‘നാഹം സയമ്ഭൂ, ന മയാ ഇദം സച്ഛികത’’ന്തി അത്താനം പരിമോചേന്തോ ‘‘ഏവം മേ സുതം, മയാ ഏവം സുത’’ന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബം സകലസുത്തം നിദസ്സേതി. അവധാരണത്ഥേന ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ബഹുസ്സുതാനം യദിദം ആനന്ദോ, ഗതിമന്താനം, സതിമന്താനം, ധിതിമന്താനം, ഉപട്ഠാകാനം യദിദം ആനന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯-൨൨൩) ഏവം ഭഗവതാ പസത്ഥഭാവാനുരൂപം അത്തനോ ധാരണബലം ദസ്സേന്തോ സത്താനം സോതുകമ്യതം ജനേതി ‘‘ഏവം മേ സുതം തഞ്ച അത്ഥതോ വാ ബ്യഞ്ജനതോ വാ അനൂനമനധികം, ഏവമേവ, ന അഞ്ഞഥാ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. മേ സുതന്തി ഏത്ഥ മയാസദ്ദത്ഥോ മേ-സദ്ദോ, സോതദ്വാരവിഞ്ഞാണത്ഥോ സുതസദ്ദോ. തസ്മാ ഏവം മേ സുതന്തി ഏവം മയാ സോതവിഞ്ഞാണപുബ്ബങ്ഗമായ വിഞ്ഞാണവീഥിയാ ഉപധാരിതന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഏകം സമയന്തി ഏകം കാലം. ഭഗവാതി ഭാഗ്യവാ, ഭഗ്ഗവാ, ഭത്തവാതി വുത്തം ഹോതി. മഗധേസു വിഹരതീതി മഗധാ നാമ ജനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീസദ്ദേന ‘‘മഗധാ’’തി വുച്ചതി. തസ്മിം മഗധേസു ജനപദേ. കേചി പന ‘‘യസ്മാ ചേതിയരാജാ മുസാവാദം ഭണിത്വാ ഭൂമിം പവിസന്തോ ‘മാ ഗധം പവിസാ’തി വുത്തോ, യസ്മാ വാ തം രാജാനം മഗ്ഗന്താ ഭൂമിം ഖനന്താ പുരിസാ ‘മാ ഗധം കരോഥാ’തി വുത്താ, തസ്മാ മഗധാ’’തി ഏവമാദീഹി നയേഹി ബഹുധാ പപഞ്ചേന്തി. യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബന്തി. വിഹരതീതി ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം അപരേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തം അത്തഭാവം ഹരതി, പവത്തേതീതി വുത്തം ഹോതി. ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേഹി വാ സത്താനം വിവിധം ഹിതം ഹരതീതി വിഹരതി. ഹരതീതി ഉപസംഹരതി, ഉപനേതി, ജനേതി, ഉപ്പാദേതീതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി യദാ സത്താ കാമേസു വിപ്പടിപജ്ജന്തി, തദാ കിര ഭഗവാ ദിബ്ബേന വിഹാരേന വിഹരതി തേസം അലോഭകുസലമൂലുപ്പാദനത്ഥം – ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമം പടിപത്തിം ദിസ്വാ ഏത്ഥ രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ കാമേസു വിരജ്ജേയ്യു’’ന്തി. യദാ പന ഇസ്സരിയത്ഥം സത്തേസു വിപ്പടിപജ്ജന്തി, തദാ ബ്രഹ്മവിഹാരേന വിഹരതി തേസം അദോസകുസലമൂലുപ്പാദനത്ഥം – ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമം പടിപത്തിം ദിസ്വാ ഏത്ഥ രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അദോസേന ദോസം വൂപസമേയ്യു’’ന്തി. യദാ പന പബ്ബജിതാ ധമ്മാധികരണം വിവദന്തി, തദാ അരിയവിഹാരേന വിഹരതി തേസം അമോഹകുസലമൂലുപ്പാദനത്ഥം – ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമം പടിപത്തിം ദിസ്വാ ഏത്ഥ രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അമോഹേന മോഹം വൂപസമേയ്യു’’ന്തി. ഇരിയാപഥവിഹാരേന പന ന കദാചി ന വിഹരതി തം വിനാ അത്തഭാവപരിഹരണാഭാവതോതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരം പന മങ്ഗലസുത്തവണ്ണനായം വക്ഖാമ.

ദക്ഖിണാഗിരിസ്മിന്തി യോ സോ രാജഗഹം പരിവാരേത്വാ ഠിതോ ഗിരി, തസ്സ ദക്ഖിണപസ്സേ ജനപദോ ‘‘ദക്ഖിണാഗിരീ’’തി വുച്ചതി, തസ്മിം ജനപദേതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ വിഹാരസ്സാപി തദേവ നാമം. ഏകനാളായം ബ്രാഹ്മണഗാമേതി ഏകനാളാതി തസ്സ ഗാമസ്സ നാമം. ബ്രാഹ്മണാ ചേത്ഥ സമ്ബഹുലാ പടിവസന്തി, ബ്രാഹ്മണഭോഗോ വാ സോ, തസ്മാ ‘‘ബ്രാഹ്മണഗാമോ’’തി വുച്ചതി.

തേന ഖോ പന സമയേനാതി യം സമയം ഭഗവാ അപരാജിതപല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ മഗധരട്ഠേ ഏകനാളം ബ്രാഹ്മണഗാമം ഉപനിസ്സായ ദക്ഖിണാഗിരിമഹാവിഹാരേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഇന്ദ്രിയപരിപാകം ആഗമയമാനോ വിഹരതി, തേന സമയേന കരണഭൂതേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഖോ പനാതി ഇദം പനേത്ഥ നിപാതദ്വയം പദപൂരണമത്തം, അധികാരന്തരദസ്സനത്ഥം വാതി ദട്ഠബ്ബം. കസിഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സാതി സോ ബ്രാഹ്മണോ കസിയാ ജീവതി, ഭാരദ്വാജോതി ചസ്സ ഗോത്തം, തസ്മാ ഏവം വുച്ചതി. പഞ്ചമത്താനീതി യഥാ – ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ’’തി ഏത്ഥ മത്തസദ്ദോ പമാണേ വത്തതി, ഏവമിധാപി, തസ്മാ പഞ്ചപമാണാനി അനൂനാനി അനധികാനി, പഞ്ചനങ്ഗലസതാനീതി വുത്തം ഹോതി. പയുത്താനീതി പയോജിതാനി, ബലിബദ്ദാനം ഖന്ധേസു ഠപേത്വാ യുഗേ യോത്തേഹി യോജിതാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

വപ്പകാലേതി വപനകാലേ, ബീജനിക്ഖിപകാലേതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ദ്വേ വപ്പാനി കലലവപ്പഞ്ച, പംസുവപ്പഞ്ച. പംസുവപ്പം ഇധ അധിപ്പേതം. തഞ്ച ഖോ പഠമദിവസേ മങ്ഗലവപ്പം. തത്ഥായം ഉപകരണസമ്പദാ – തീണി ബലിബദ്ദസഹസ്സാനി ഉപട്ഠാപിതാനി ഹോന്തി, സബ്ബേസം സുവണ്ണമയാനി സിങ്ഗാനി പടിമുക്കാനി, രജതമയാ ഖുരാ, സബ്ബേ സേതമാലാഹി സബ്ബഗന്ധസുഗന്ധേഹി പഞ്ചങ്ഗുലികേഹി ച അലങ്കതാ പരിപുണ്ണങ്ഗപച്ചങ്ഗാ സബ്ബലക്ഖണസമ്പന്നാ, ഏകച്ചേ കാളാ അഞ്ജനവണ്ണായേവ, ഏകച്ചേ സേതാ ഫലികവണ്ണാ, ഏകച്ചേ രത്താ പവാളവണ്ണാ, ഏകച്ചേ കമ്മാസാ മസാരഗല്ലവണ്ണാ. പഞ്ചസതാ കസ്സകപുരിസാ സബ്ബേ അഹതസേതവത്ഥനിവത്ഥാ മാലാലങ്കതാ ദക്ഖിണഅംസകൂടേസു ഠപിതപുപ്ഫചുമ്ബടകാ ഹരിതാലമനോസിലാലഞ്ഛനുജ്ജലിതഗത്തഭാഗാ ദസ ദസ നങ്ഗലാ ഏകേകഗുമ്ബാ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തി. നങ്ഗലാനം സീസഞ്ച യുഗഞ്ച പതോദാ ച സുവണ്ണവിനദ്ധാ. പഠമനങ്ഗലേ അട്ഠ ബലിബദ്ദാ യുത്താ, സേസേസു ചത്താരോ ചത്താരോ, അവസേസാ കിലന്തപരിവത്തനത്ഥം ആനീതാ. ഏകേകഗുമ്ബേ ഏകമേകം ബീജസകടം ഏകേകോ കസതി, ഏകേകോ വപതി.

ബ്രാഹ്മണോ പന പഗേവ മസ്സുകമ്മം കാരാപേത്വാ ന്ഹത്വാ സുഗന്ധഗന്ധേഹി വിലിത്തോ പഞ്ചസതഗ്ഘനകം വത്ഥം നിവാസേത്വാ സഹസ്സഗ്ഘനകം ഏകംസം കരിത്വാ ഏകമേകിസ്സാ അങ്ഗുലിയാ ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ വീസതി അങ്ഗുലിമുദ്ദികായോ, കണ്ണേസു സീഹകുണ്ഡലാനി, സീസേ ച ബ്രഹ്മവേഠനം പടിമുഞ്ചിത്വാ സുവണ്ണമാലം കണ്ഠേ കത്വാ ബ്രാഹ്മണഗണപരിവുതോ കമ്മന്തം വോസാസതി. അഥസ്സ ബ്രാഹ്മണീ അനേകസതഭാജനേസു പായാസം പചാപേത്വാ മഹാസകടേസു ആരോപേത്വാ ഗന്ധോദകേന ന്ഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതാ ബ്രാഹ്മണീഗണപരിവുതാ കമ്മന്തം അഗമാസി. ഗേഹമ്പിസ്സ സബ്ബത്ഥ ഗന്ധേഹി സുവിലിത്തം പുപ്ഫേഹി സുകതബലികമ്മം, ഖേത്തഞ്ച തേസു തേസു ഠാനേസു സമുസ്സിതപടാകം അഹോസി. പരിജനകമ്മകാരേഹി സഹ കമ്മന്തം ഓസടപരിസാ അഡ്ഢതേയ്യസഹസ്സാ അഹോസി. സബ്ബേ അഹതവത്ഥനിവത്ഥാ, സബ്ബേസഞ്ച പായാസഭോജനം പടിയത്തം അഹോസി.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ യത്ഥ സാമം ഭുഞ്ജതി, തം സുവണ്ണപാതിം ധോവാപേത്വാ പായാസസ്സ പൂരേത്വാ സപ്പിമധുഫാണിതാദീനി അഭിസങ്ഖരിത്വാ നങ്ഗലബലികമ്മം കാരാപേസി. ബ്രാഹ്മണീ പഞ്ച കസ്സകസതാനി സുവണ്ണരജതകംസതമ്ബമയാനി ഭാജനാനി ഗഹേത്വാ നിസിന്നാനി സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ പായാസേന പരിവിസന്തീ ഗച്ഛതി. ബ്രാഹ്മണോ പന ബലികമ്മം കാരാപേത്വാ രത്തസുവണ്ണബന്ധൂപാഹനായോ ആരോഹിത്വാ രത്തസുവണ്ണദണ്ഡം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇധ പായാസം ദേഥ, ഇധ സപ്പിം, ഇധ സക്ഖരം ദേഥാ’’തി വോസാസമാനോ വിചരതി. അഥ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ബ്രാഹ്മണസ്സ പരിവേസനം വത്തമാനം ഞത്വാ ‘‘അയം കാലോ ബ്രാഹ്മണം ദമേതു’’ന്തി നിവാസേത്വാ, കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ, സങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ, പത്തം ഗഹേത്വാ, ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമി യഥാ തം അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി. തേനാഹ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ’’തി.

തത്ഥ അഥ ഇതി നിപാതോ അഞ്ഞാധികാരവചനാരമ്ഭേ ഖോതി പദപൂരണേ. ഭഗവാതി വുത്തനയമേവ. പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി ദിവസസ്സ പുബ്ബഭാഗസമയം, പുബ്ബണ്ഹസമയേതി അത്ഥോ, പുബ്ബണ്ഹേ വാ സമയം പുബ്ബണ്ഹസമയം, പുബ്ബണ്ഹേ ഏകം ഖണന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവം അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം ലബ്ഭതി. നിവാസേത്വാതി പരിദഹിത്വാ, വിഹാരനിവാസനപരിവത്തനവസേനേതം വേദിതബ്ബം. ന ഹി ഭഗവാ തതോ പുബ്ബേ അനിവത്ഥോ ആസി. പത്തചീവരമാദായാതി പത്തം ഹത്ഥേഹി, ചീവരം കായേന ആദിയിത്വാ, സമ്പടിച്ഛിത്വാ ധാരേത്വാതി അത്ഥോ. ഭഗവതോ കിര പിണ്ഡായ പവിസിതുകാമസ്സ ഭമരോ വിയ വികസിതപദുമദ്വയമജ്ഝം, ഇന്ദനീലമണിവണ്ണം സേലമയം പത്തം ഹത്ഥദ്വയമജ്ഝം ആഗച്ഛതി. തസ്മാ ഏവമാഗതം പത്തം ഹത്ഥേഹി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ചീവരഞ്ച പരിമണ്ഡലം പാരുതം കായേന ധാരേത്വാതി ഏവമസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യേന വാ തേന വാ ഹി പകാരേന ഗണ്ഹന്തോ ആദായ ഇച്ചേവ വുച്ചതി യഥാ ‘‘സമാദായേവ പക്കമതീ’’തി.

യേനാതി യേന മഗ്ഗേന. കമ്മന്തോതി കമ്മകരണോകാസോ. തേനാതി തേന മഗ്ഗേന. ഉപസങ്കമീതി ഗതോ, യേന മഗ്ഗേന കസിഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കമ്മന്തോ ഗമ്മതി, തേന മഗ്ഗേന ഗതോതി വുത്തം ഹോതി. അഥ കസ്മാ, ഭിക്ഖൂ, ഭഗവന്തം നാനുബന്ധിംസൂതി? വുച്ചതേ – യദാ ഭഗവാ ഏകകോവ കത്ഥചി ഉപസങ്കമിതുകാമോ ഹോതി, ഭിക്ഖാചാരവേലായം ദ്വാരം പിദഹിത്വാ അന്തോഗന്ധകുടിം പവിസതി. തതോ ഭിക്ഖൂ തായ സഞ്ഞായ ജാനന്തി – ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ഏകകോവ ഗാമം പവിസിതുകാമോ, അദ്ധാ കഞ്ചി ഏവ വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലം അദ്ദസാ’’തി. തേ അത്തനോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ, ഗന്ധകുടിം പദക്ഖിണം കത്വാ, ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്തി. തദാ ച ഭഗവാ ഏവമകാസി. തസ്മാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം നാനുബന്ധിംസൂതി.

തേന ഖോ പന സമയേനാതി യേന സമയേന ഭഗവാ കമ്മന്തം ഉപസങ്കമി, തേന സമയേന തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പരിവേസനാ വത്തതി, ഭത്തവിസ്സഗ്ഗോ വത്തതീതി അത്ഥോ. യം പുബ്ബേ അവോചുമ്ഹ – ‘‘ബ്രാഹ്മണീ പഞ്ച കസ്സകസതാനി സുവണ്ണരജതകംസതമ്ബമയാനി ഭാജനാനി ഗഹേത്വാ നിസിന്നാനി സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ പായാസേന പരിവിസന്തീ ഗച്ഛതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന പരിവേസനാ തേനുപസങ്കമി. കിം കാരണാതി? ബ്രാഹ്മണസ്സ അനുഗ്ഗഹകരണത്ഥം. ന ഹി ഭഗവാ കപണപുരിസോ വിയ ഭോത്തുകാമതായ പരിവേസനം ഉപസങ്കമതി. ഭഗവതോ ഹി ദ്വേ അസീതിസഹസ്സസങ്ഖ്യാ സക്യകോലിയരാജാനോ ഞാതയോ, തേ അത്തനോ സമ്പത്തിയാ നിബദ്ധഭത്തം ദാതും ഉസ്സഹന്തി. ന പന ഭഗവാ ഭത്തത്ഥായ പബ്ബജിതോ, അപിച ഖോ പന ‘‘അനേകാനി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജന്തോ പാരമിയോ പൂരേത്വാ മുത്തോ മോചേസ്സാമി, ദന്തോ ദമേസ്സാമി; സന്തോ സമേസ്സാമി, പരിനിബ്ബുതോ പരിനിബ്ബാപേസ്സാമീ’’തി പബ്ബജിതോ. തസ്മാ അത്തനോ മുത്തത്താ…പേ… പരിനിബ്ബുതത്താ ച പരം മോചേന്തോ…പേ… പരിനിബ്ബാപേന്തോ ച ലോകേ വിചരന്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ അനുഗ്ഗഹകരണത്ഥം യേന പരിവേസനാ തേനുപസങ്കമീതി വേദിതബ്ബം.

ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസീതി ഏവം ഉപസങ്കമിത്വാ ച ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, ഏകോകാസം ഏകപസ്സന്തി വുത്തം ഹോതി. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഉപയോഗവചനം, തസ്സ ദസ്സനൂപചാരേ കഥാസവനട്ഠാനേ, യത്ഥ ഠിതം ബ്രാഹ്മണോ പസ്സതി, തത്ഥ ഉച്ചട്ഠാനേ അട്ഠാസി. ഠത്വാ ച സുവണ്ണരസപിഞ്ജരം സഹസ്സചന്ദസൂരിയോഭാസാതിഭാസയമാനം സരീരാഭം മുഞ്ചി സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥപരിമാണം, യായ അജ്ഝോത്ഥരിതത്താ ബ്രാഹ്മണസ്സ കമ്മന്തസാലാഭിത്തിരുക്ഖകസിതമത്തികാപിണ്ഡാദയോ സുവണ്ണമയാ വിയ അഹേസും. അഥ മനുസ്സാ പായാസം ഭുത്താ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപരിവാരദ്വത്തിംസവരലക്ഖണപടിമണ്ഡിതസരീരം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപവിഭൂസിതബാഹുയുഗളം കേതുമാലാസമുജ്ജലിതസസ്സിരികദസ്സനം ജങ്ഗമമിവ പദുമസ്സരം, രംസിജാലുജ്ജലിതതാരാഗണമിവ ഗഗനതലം, ആദിത്തമിവ ച കനകഗിരിസിഖരം സിരിയാ ജലമാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏകമന്തം ഠിതം ദിസ്വാ ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സമ്പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു. ഏവം തേഹി സമ്പരിവാരിതം അദ്ദസ ഖോ കസിഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം പിണ്ഡായ ഠിതം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘അഹം ഖോ, സമണ, കസാമി ച വപാമി ചാ’’തി.

കസ്മാ പനായം ഏവമാഹ? കിം സമന്തപാസാദികേ പസാദനീയേ ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തേപി ഭഗവതി അപ്പസാദേന, ഉദാഹു അഡ്ഢതേയ്യാനം ജനസഹസ്സാനം പായാസം പടിയാദേത്വാപി കടച്ഛുഭിക്ഖായ മച്ഛേരേനാതി? ഉഭയഥാപി നോ, അപിച ഖ്വാസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനേന അതിത്തം നിക്ഖിത്തകമ്മന്തം ജനം ദിസ്വാ ‘‘കമ്മഭങ്ഗം മേ കാതും ആഗതോ’’തി അനത്തമനതാ അഹോസി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ഭഗവതോ ച ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘സചായം കമ്മന്തേ പയോജയിസ്സ, സകലജമ്ബുദീപേ മനുസ്സാനം സീസേ ചൂളാമണി വിയ അഭവിസ്സ, കോ നാമസ്സ അത്ഥോ ന സമ്പജ്ജിസ്സ, ഏവമേവം അലസതായ കമ്മന്തേ അപ്പയോജേത്വാ വപ്പമങ്ഗലാദീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ കായദള്ഹീബഹുലോ വിചരതീ’’തിപിസ്സ അഹോസി. തേനാഹ – ‘‘അഹം ഖോ, സമണ, കസാമി ച വപാമി ച, കസിത്വാ ച വപിത്വാ ച ഭുഞ്ജാമീ’’തി. ന മേ കമ്മന്താ ബ്യാപജ്ജന്തി, ന ചമ്ഹി യഥാ ത്വം ഏവം ലക്ഖണസമ്പന്നോതി അധിപ്പായോ. ത്വമ്പി സമണ…പേ… ഭുഞ്ജസ്സു, കോ തേ അത്ഥോ ന സമ്പജ്ജേയ്യ ഏവം ലക്ഖണസമ്പന്നസ്സാതി അധിപ്പായോ.

അപിചായം അസ്സോസി – ‘‘സക്യരാജകുലേ കിര കുമാരോ ഉപ്പന്നോ, സോ ചക്കവത്തിരജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ’’തി. തസ്മാ ‘‘ഇദാനി അയം സോ’’തി ഞത്വാ ‘‘ചക്കവത്തിരജ്ജം കിര പഹായ കിലന്തോസീ’’തി ഉപാരമ്ഭം കരോന്തോ ആഹ ‘‘അഹം ഖോ സമണാ’’തി. അപിചായം തിക്ഖപഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണോ, ന ഭഗവന്തം അവക്ഖിപന്തോ ഭണതി, ഭഗവതോ പന രൂപസമ്പത്തിം ദിസ്വാ പഞ്ഞാസമ്പത്തിം സമ്ഭാവയമാനോ കഥാപവത്തനത്ഥമ്പി ഏവമാഹ – ‘‘അഹം ഖോ സമണാ’’തി. തതോ ഭഗവാ വേനേയ്യവസേന സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗകസ്സകവപ്പകഭാവം അത്തനോ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഹമ്പി ഖോ ബ്രാഹ്മണാ’’തി.

അഥ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചിന്താ ഉദപാദി – ‘‘അയം സമണോ ‘കസാമി ച വപാമി ചാ’തി ആഹ. ന ചസ്സ ഓളാരികാനി യുഗനങ്ഗലാദീനി കസിഭണ്ഡാനി പസ്സാമി, സോ മുസാ നു ഖോ ഭണതി, നോ’’തി ഭഗവന്തം പാദതലാ പട്ഠായ യാവ ഉപരി കേസന്താ സമ്മാലോകയമാനോ അങ്ഗവിജ്ജായ കതാധികാരത്താ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണസമ്പത്തിമസ്സ ഞത്വാ ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ഏവരൂപോ മുസാ ഭണേയ്യാ’’തി താവദേവ സഞ്ജാതബഹുമാനോ ഭഗവതി സമണവാദം പഹായ ഗോത്തേന ഭഗവന്തം സമുദാചരമാനോ ആഹ ‘‘ന ഖോ പന മയം പസ്സാമ ഭോതോ ഗോതമസ്സാ’’തി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ തിക്ഖപഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഗമ്ഭീരത്ഥം സന്ധായ ഇമിനാ ഏതം വുത്ത’’ന്തി ഞത്വാ പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം ഞാതുകാമോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി. തേനാഹ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ‘‘അഥ ഖോ കസിഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസീ’’തി. തത്ഥ ഗാഥായാതി അക്ഖരപദനിയമിതേന വചനേന. അജ്ഝഭാസീതി അഭാസി.

൭൬-൭൭. തത്ഥ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘കസി’’ന്തി യുഗനങ്ഗലാദികസിസമ്ഭാരസമായോഗം വദതി. ഭഗവാ പന യസ്മാ പുബ്ബധമ്മസഭാഗേന രോപേത്വാ കഥനം നാമ ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ, തസ്മാ ബുദ്ധാനുഭാവം ദീപേന്തോ പുബ്ബധമ്മസഭാഗേന രോപേന്തോ ആഹ – ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തി. കോ പനേത്ഥ പുബ്ബധമ്മസഭാഗോ, നനു ബ്രാഹ്മണേന ഭഗവാ യുഗനങ്ഗലാദികസിസമ്ഭാരസമായോഗം പുച്ഛിതോ അഥ ച പന അപുച്ഛിതസ്സ ബീജസ്സ സഭാഗേന രോപേന്തോ ആഹ – ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തി, ഏവഞ്ച സതി അനനുസന്ധികാവ അയം കഥാ ഹോതീതി? വുച്ചതേ – ന ബുദ്ധാനം അനനുസന്ധികാ നാമ കഥാ അത്ഥി, നാപി ബുദ്ധാ പുബ്ബധമ്മസഭാഗം അനാരോപേത്വാ കഥേന്തി. ഏവഞ്ചേത്ഥ അനുസന്ധി വേദിതബ്ബാ – അനേന ഹി ബ്രാഹ്മണേന ഭഗവാ യുഗനങ്ഗലാദികസിസമ്ഭാരവസേന കസിം പുച്ഛിതോ. സോ തസ്സ അനുകമ്പായ ‘‘ഇദം അപുച്ഛിത’’ന്തി അപരിഹാപേത്വാ സമൂലം സഉപകാരം സസമ്ഭാരം സഫലം കസിം ഞാപേതും മൂലതോ പട്ഠായ കസിം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തി. ബീജഞ്ഹി കസിയാ മൂലം തസ്മിം സതി കത്തബ്ബതോ, അസതി അകത്തബ്ബതോ, തപ്പമാണേന ച കത്തബ്ബതോ. ബീജേ ഹി സതി കസിം കരോന്തി, അസതി ന കരോന്തി. ബീജപ്പമാണേന ച കുസലാ കസ്സകാ ഖേത്തം കസന്തി, ന ഊനം ‘‘മാ നോ സസ്സം പരിഹായീ’’തി, ന അധികം ‘‘മാ നോ മോഘോ വായാമോ അഹോസീ’’തി. യസ്മാ ച ബീജമേവ മൂലം, തസ്മാ ഭഗവാ മൂലതോ പട്ഠായ കസിം ദസ്സേന്തോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കസിയാ പുബ്ബധമ്മസ്സ ബീജസ്സ സഭാഗേന അത്തനോ കസിയാ പുബ്ബധമ്മം രോപേന്തോ ആഹ – ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തി. ഏവമേത്ഥ പുബ്ബധമ്മസഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

പുച്ഛിതംയേവ വത്വാ അപുച്ഛിതം പച്ഛാ കിം ന വുത്തന്തി ചേ? തസ്സ ഉപകാരഭാവതോ ധമ്മസമ്ബന്ധസമത്ഥഭാവതോ ച. അയഞ്ഹി ബ്രാഹ്മണോ പഞ്ഞവാ, മിച്ഛാദിട്ഠികുലേ പന ജാതത്താ സദ്ധാവിരഹിതോ. സദ്ധാവിരഹിതോ ച പഞ്ഞവാ പരേസം സദ്ധായ അത്തനോ വിസയേ അപടിപജ്ജമാനോ വിസേസം നാധിഗച്ഛതി, കിലേസകാലുസ്സിയഭാവാപഗമപ്പസാദമത്തലക്ഖണാപി ചസ്സ ദുബ്ബലാ സദ്ധാ ബലവതിയാ പഞ്ഞായ സഹ വത്തമാനാ അത്ഥസിദ്ധിം ന കരോതി, ഹത്ഥിനാ സഹ ഏകധുരേ യുത്തഗോണോ വിയ. തസ്മാ തസ്സ സദ്ധാ ഉപകാരികാ. ഏവം തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സഉപകാരഭാവതോ തം ബ്രാഹ്മണം സദ്ധായ പതിട്ഠാപേന്തേന പച്ഛാപി വത്തബ്ബോ അയമത്ഥോ പുബ്ബേ വുത്തോ ദേസനാകുസലതായ യഥാ അഞ്ഞത്രാപി ‘‘സദ്ധാ ബന്ധതി പാഥേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൭൯) ച, ‘‘സദ്ധാ ദുതിയാ പുരിസസ്സ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൧.൫൯) ച, ‘‘സദ്ധീധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൭൩, ൨൪൬; സു. നി. ൧൮൪) ച, ‘‘സദ്ധായ തരതി ഓഘ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൪൬) ച, ‘‘സദ്ധാഹത്ഥോ മഹാനാഗോ’’തി (അ. നി. ൬.൪൩; ഥേരഗാ. ൬൯൪) ച, ‘‘സദ്ധേസികോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോതി ചാ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭). ബീജസ്സ ച ഉപകാരികാ വുട്ഠി, സാ തദനന്തരഞ്ഞേവ വുച്ചമാനാ സമത്ഥാ ഹോതി. ഏവം ധമ്മസമ്ബന്ധസമത്ഥഭാവതോ പച്ഛാപി വത്തബ്ബോ അയമത്ഥോ പുബ്ബേ വുത്തോ, അഞ്ഞോ ച ഏവംവിധോ ഈസായോത്താദി.

തത്ഥ സമ്പസാദനലക്ഖണാ സദ്ധാ, ഓകപ്പനലക്ഖണാ വാ, പക്ഖന്ദനരസാ, അധിമുത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ, അകാലുസ്സിയപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, സോതാപത്തിയങ്ഗപദട്ഠാനാ, സദ്ദഹിതബ്ബധമ്മപദട്ഠാനാ വാ, ആദാസജലതലാദീനം പസാദോ വിയ ചേതസോ പസാദഭൂതാ, ഉദകപ്പസാദകമണി വിയ ഉദകസ്സ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം പസാദികാ. ബീജന്തി പഞ്ചവിധം – മൂലബീജം, ഖന്ധബീജം, ഫലുബീജം, അഗ്ഗബീജം, ബീജബീജമേവ പഞ്ചമന്തി. തം സബ്ബമ്പി വിരുഹനട്ഠേന ബീജംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. യഥാഹ – ‘‘ബീജഞ്ചേതം വിരുഹനട്ഠേനാ’’തി.

തത്ഥ യഥാ ബ്രാഹ്മണസ്സ കസിയാ മൂലഭൂതം ബീജം ദ്വേ കിച്ചാനി കരോതി, ഹേട്ഠാ മൂലേന പതിട്ഠാതി, ഉപരി അങ്കുരം ഉട്ഠാപേതി; ഏവം ഭഗവതോ കസിയാ മൂലഭൂതാ സദ്ധാ ഹേട്ഠാ സീലമൂലേന പതിട്ഠാതി, ഉപരി സമഥവിപസ്സനങ്കുരം ഉട്ഠാപേതി. യഥാ ച തം മൂലേന പഥവിരസം ആപോരസം ഗഹേത്വാ നാളേന ധഞ്ഞപരിപാകഗഹണത്ഥം വഡ്ഢതി; ഏവമയം സീലമൂലേന സമഥവിപസ്സനാരസം ഗഹേത്വാ അരിയമഗ്ഗനാളേന അരിയഫലധഞ്ഞപരിപാകഗഹണത്ഥം വഡ്ഢതി. യഥാ ച തം സുഭൂമിയം പതിട്ഠഹിത്വാ മൂലങ്കുരപണ്ണനാളകണ്ഡപ്പസവേഹി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പത്വാ, ഖീരം ജനേത്വാ, അനേകസാലിഫലഭരിതം സാലിസീസം നിപ്ഫാദേതി; ഏവമയം ചിത്തസന്താനേ പതിട്ഠഹിത്വാ സീലചിത്തദിട്ഠികങ്ഖാവിതരണമഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനപടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീഹി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പത്വാ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഖീരം ജനേത്വാ അനേകപടിസമ്ഭിദാഭിഞ്ഞാഭരിതം അരഹത്തഫലം നിപ്ഫാദേതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തി.

തത്ഥ സിയാ ‘‘പരോപഞ്ഞാസകുസലധമ്മേസു ഏകതോ ഉപ്പജ്ജമാനേസു കസ്മാ സദ്ധാവ ബീജന്തി വുത്താ’’തി? വുച്ചതേ – ബീജകിച്ചകരണതോ. യഥാ ഹി തേസു വിഞ്ഞാണംയേവ വിജാനനകിച്ചം കരോതി, ഏവം സദ്ധാ ബീജകിച്ചം, സാ ച സബ്ബകുസലാനം മൂലഭൂതാ. യഥാഹ –

‘‘സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി, പയിരുപാസന്തോ സോതം ഓദഹതി, ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, സുത്വാ ധമ്മം ധാരേതി, ധതാനം ധമ്മാനം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതി, അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതോ ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി, ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ സതി ഛന്ദോ ജായതി, ഛന്ദജാതോ ഉസ്സഹതി, ഉസ്സാഹേത്വാ തുലയതി, തുലയിത്വാ പദഹതി, പഹിതത്തോ സമാനോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച നം അതിവിജ്ഝപസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൩, ൪൩൨).

തപതി അകുസലേ ധമ്മേ കായഞ്ചാതി തപോ; ഇന്ദ്രിയസംവരവീരിയധുതങ്ഗദുക്കരകാരികാനം ഏതം അധിവചനം. ഇധ പന ഇന്ദ്രിയസംവരോ അധിപ്പേതോ. വുട്ഠീതി വസ്സവുട്ഠിവാതവുട്ഠീതിആദിനാ അനേകവിധാ. ഇധ വസ്സവുട്ഠി അധിപ്പേതാ. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ വസ്സവുട്ഠിസമനുഗ്ഗഹിതം ബീജം ബീജമൂലകഞ്ച സസ്സം വിരുഹതി ന മിലായതി നിപ്ഫത്തിം ഗച്ഛതി, ഏവം ഭഗവതോ ഇന്ദ്രിയസംവരസമനുഗ്ഗഹിതാ സദ്ധാ സദ്ധാമൂലാ ച സീലാദയോ ധമ്മാ വിരുഹന്തി ന മിലായന്തി നിപ്ഫത്തിം ഗച്ഛന്തി. തേനാഹ – ‘‘തപോ വുട്ഠീ’’തി. ‘‘പഞ്ഞാ മേ’’തി ഏത്ഥ ച വുത്തോ മേ-സദ്ദോ ഇമേസുപി പദേസു യോജേതബ്ബോ ‘‘സദ്ധാ മേ ബീജം, തപോ മേ വുട്ഠീ’’തി. തേന കിം ദീപേതി? യഥാ, ബ്രാഹ്മണ, തയാ വപിതേ ബീജേ സചേ വുട്ഠി അത്ഥി, സാധു, നോ ചേ അത്ഥി, ഉദകമ്പി ദാതബ്ബം ഹോതി, തഥാ മയാ ഹിരി-ഈസേ പഞ്ഞായുഗനങ്ഗലേ മനോയോത്തേന ഏകാബദ്ധേ കതേ വീരിയബലിബദ്ദേ യോജേത്വാ സതിപാചനേന വിജ്ഝിത്വാ അത്തനോ ചിത്തസന്താനഖേത്തേ സദ്ധാബീജേ വപിതേ വുട്ഠി-അഭാവോ നാമ നത്ഥി. അയം പന മേ സതതം സമിതം തപോ വുട്ഠീതി.

പജാനാതി ഏതായ പുഗ്ഗലോ, സയം വാ പജാനാതീതി പഞ്ഞാ, സാ കാമാവചരാദിഭേദതോ അനേകവിധാ. ഇധ പന സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ. യുഗനങ്ഗലന്തി യുഗഞ്ച നങ്ഗലഞ്ച. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ യുഗനങ്ഗലം, ഏവം ഭഗവതോ ദുവിധാപി പഞ്ഞാ. തത്ഥ യഥാ യുഗം ഈസായ ഉപനിസ്സയം ഹോതി, പുരതോ ഹോതി, ഈസാബദ്ധം ഹോതി, യോത്താനം നിസ്സയം ഹോതി, ബലിബദ്ദാനം ഏകതോ ഗമനം ധാരേതി, ഏവം പഞ്ഞാ ഹിരിപമുഖാനം ധമ്മാനം ഉപനിസ്സയാ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘പഞ്ഞുത്തരാ സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ’’തി (അ. നി. ൮.൮൩) ച, ‘‘പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ കുസലാ വദന്തി, നക്ഖത്തരാജാരിവ താരകാന’’ന്തി (ജാ. ൨.൧൭.൮൧) ച. കുസലാനം ധമ്മാനം പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന പുരതോ ച ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘സീലം ഹിരീ ചാപി സതഞ്ച ധമ്മോ, അന്വായികാ പഞ്ഞവതോ ഭവന്തീ’’തി. ഹിരിവിപ്പയോഗേന അനുപ്പത്തിതോ ഈസാബദ്ധാ ഹോതി, മനോസങ്ഖാതസ്സ സമാധിയോത്തസ്സ നിസ്സയപച്ചയതോ യോത്താനം നിസ്സയോ ഹോതി, അച്ചാരദ്ധാതിലീനഭാവപടിസേധനതോ വീരിയബലിബദ്ദാനം ഏകതോ ഗമനം ധാരേതി. യഥാ ച നങ്ഗലം ഫാലയുത്തം കസനകാലേ പഥവിഘനം ഭിന്ദതി, മൂലസന്താനകാനി പദാലേതി, ഏവം സതിയുത്താ പഞ്ഞാ വിപസ്സനാകാലേ ധമ്മാനം സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണഘനം ഭിന്ദതി, സബ്ബകിലേസമൂലസന്താനകാനി പദാലേതി. സാ ച ഖോ ലോകുത്തരാവ ഇതരാ പന ലോകിയാപി സിയാ. തേനാഹ – ‘‘പഞ്ഞാ മേ യുഗനങ്ഗല’’ന്തി.

ഹിരീയതി ഏതായ പുഗ്ഗലോ, സയം വാ ഹിരീയതി അകുസലപ്പവത്തിം ജിഗുച്ഛതീതി ഹിരീ. തഗ്ഗഹണേന സഹചരണഭാവതോ ഓത്തപ്പം ഗഹിതംയേവ ഹോതി. ഈസാതി യുഗനങ്ഗലസന്ധാരികാ ദാരുയട്ഠി. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഈസാ യുഗനങ്ഗലം സന്ധാരേതി, ഏവം ഭഗവതോപി ഹിരീ ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞാസങ്ഖാതം യുഗനങ്ഗലം സന്ധാരേതി ഹിരിയാ അസതി പഞ്ഞായ അഭാവതോ. യഥാ ച ഈസാപടിബദ്ധം യുഗനങ്ഗലം കിച്ചകരം ഹോതി അചലം അസിഥിലം, ഏവം ഹിരിപടിബദ്ധാ ച പഞ്ഞാ കിച്ചകാരീ ഹോതി അചലാ അസിഥിലാ അബ്ബോകിണ്ണാ അഹിരികേന. തേനാഹ ‘‘ഹിരീ ഈസാ’’തി.

മുനാതീതി മനോ, ചിത്തസ്സേതം അധിവചനം. ഇധ പന മനോസീസേന തംസമ്പയുത്തോ സമാധി അധിപ്പേതോ. യോത്തന്തി രജ്ജുബന്ധനം. തം തിവിധം ഈസായ സഹ യുഗസ്സ ബന്ധനം, യുഗേന സഹ ബലിബദ്ദാനം ബന്ധനം, സാരഥിനാ സഹ ബലിബദ്ദാനം ബന്ധനന്തി. തത്ഥ യഥാ ബ്രാഹ്മണസ്സ യോത്തം ഈസായുഗബലിബദ്ദേ ഏകാബദ്ധേ കത്വാ സകകിച്ചേ പടിപാദേതി, ഏവം ഭഗവതോ സമാധി സബ്ബേവ തേ ഹിരിപഞ്ഞാവീരിയധമ്മേ ഏകാരമ്മണേ അവിക്ഖേപഭാവേന ബന്ധിത്വാ സകകിച്ചേ പടിപാദേതി. തേനാഹ – ‘‘മനോ യോത്ത’’ന്തി.

സരതി ഏതായ ചിരകതാദിമത്ഥം പുഗ്ഗലോ, സയം വാ സരതീതി സതി, സാ അസമ്മുസ്സനലക്ഖണാ. ഫാലേതീതി ഫാലോ. പാജേതി ഏതേനാതി പാജനം. തം ഇധ ‘‘പാചന’’ന്തി വുച്ചതി, പതോദസ്സേതം അധിവചനം. ഫാലോ ച പാചനഞ്ച ഫാലപാചനം. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഫാലപാചനം, ഏവം ഭഗവതോ വിപസ്സനായുത്താ മഗ്ഗയുത്താ ച സതി. തത്ഥ യഥാ ഫാലോ നങ്ഗലമനുരക്ഖതി, പുരതോ ചസ്സ ഗച്ഛതി, ഏവം സതി കുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസമാനാ ആരമ്മണേ വാ ഉപട്ഠാപയമാനാ പഞ്ഞാനങ്ഗലം രക്ഖതി, തഥാ ഹി ‘‘സതാരക്ഖേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧൦.൨൦) ‘‘ആരക്ഖാ’’തി വുത്താ. അസമ്മുസ്സനവസേന ചസ്സ പുരതോ ഹോതി. സതിപരിചിതേ ഹി ധമ്മേ പഞ്ഞാ പജാനാതി, നോ സമ്മുട്ഠേ. യഥാ ച പാചനം ബലിബദ്ദാനം വിജ്ഝനഭയം ദസ്സേന്തം സംസീദനം ന ദേതി, ഉപ്പഥഗമനഞ്ച വാരേതി, ഏവം സതി വീരിയബലിബദ്ദാനം അപായഭയം ദസ്സേന്തീ കോസജ്ജസംസീദനം ന ദേതി, കാമഗുണസങ്ഖാതേ അഗോചരേ ചാരം നിവാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേന്തീ ഉപ്പഥഗമനഞ്ച വാരേതി. തേനാഹ – ‘‘സതി മേ ഫാലപാചന’’ന്തി.

൭൮. കായഗുത്തോതി തിവിധേന കായസുചരിതേന ഗുത്തോ. വചീഗുത്തോതി ചതുബ്ബിധേന വചീസുചരിതേന ഗുത്തോ. ഏത്താവതാ പാതിമോക്ഖസംവരസീലം വുത്തം. ആഹാരേ ഉദരേ യതോതി ഏത്ഥ ആഹാരമുഖേന സബ്ബപച്ചയാനം സങ്ഗഹിതത്താ ചതുബ്ബിധേപി പച്ചയേ യതോ സംയതോ നിരുപക്കിലേസോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം വുത്തം. ഉദരേ യതോതി ഉദരേ യതോ സംയതോ മിതഭോജീ, ആഹാരേ മത്തഞ്ഞൂതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാമുഖേന പച്ചയപടിസേവനസീലം വുത്തം. തേന കിം ദീപേതി? യഥാ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ബീജം വപിത്വാ സസ്സപരിപാലനത്ഥം കണ്ടകവതിം വാ രുക്ഖവതിം വാ പാകാരപരിക്ഖേപം വാ കരോസി, തേന തേ ഗോമഹിംസമിഗഗണാ പവേസം അലഭന്താ സസ്സം ന വിലുമ്പന്തി, ഏവമഹമ്പി സദ്ധാബീജം വപിത്വാ നാനപ്പകാരകുസലസസ്സപരിപാലനത്ഥം കായവചീആഹാരഗുത്തിമയം തിവിധപരിക്ഖേപം കരോമി. തേന മേ രാഗാദിഅകുസലധമ്മഗോമഹിംസമിഗഗണാ പവേസം അലഭന്താ നാനപ്പകാരകുസലസസ്സം ന വിലുമ്പന്തീതി.

സച്ചം കരോമി നിദ്ദാനന്തി ഏത്ഥ ദ്വീഹി ദ്വാരേഹി അവിസംവാദനം സച്ചം. നിദ്ദാനന്തി ഛേദനം ലുനനം ഉപ്പാടനം, കരണത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം വേദിതബ്ബം. അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ ‘‘സച്ചേന കരോമി നിദ്ദാന’’ന്തി. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ ത്വം ബാഹിരം കസിം കസിത്വാ സസ്സദൂസകാനം തിണാനം ഹത്ഥേന വാ അസിതേന വാ നിദ്ദാനം കരോസി; ഏവമഹമ്പി അജ്ഝത്തികം കസിം കസിത്വാ കുസലസസ്സദൂസകാനം വിസംവാദനതിണാനം സച്ചേന നിദ്ദാനം കരോമി. ഞാണസച്ചം വാ ഏത്ഥ സച്ചന്തി വേദിതബ്ബം, യം തം യഥാഭൂതഞാണന്തി വുച്ചതി. തേന അത്തസഞ്ഞാദീനം തിണാനം നിദ്ദാനം കരോമീതി ഏവം യോജേതബ്ബം. അഥ വാ നിദ്ദാനന്തി ഛേദകം ലാവകം, ഉപ്പാടകന്തി അത്ഥോ. ഏവം സന്തേ യഥാ ത്വം ദാസം വാ കമ്മകരം വാ നിദ്ദാനം കരോസി, ‘‘നിദ്ദേഹി തിണാനീ’’തി തിണാനം ഛേദകം ലാവകം ഉപ്പാടകം കരോസി; ഏവമഹം സച്ചം കരോമീതി ഉപയോഗവചനേനേവ വത്തും യുജ്ജതി. അഥ വാ സച്ചന്തി ദിട്ഠിസച്ചം. തമഹം നിദ്ദാനം കരോമി, ഛിന്ദിതബ്ബം ലുനിതബ്ബം ഉപ്പാടേതബ്ബം കരോമീതി ഏവമ്പി ഉപയോഗവചനേനേവ വത്തും യുജ്ജതി.

സോരച്ചം മേ പമോചനന്തി ഏത്ഥ യം തം ‘‘കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ’’തി, ഏവം സീലമേവ ‘‘സോരച്ച’’ന്തി വുത്തം, ന തം ഇധ അധിപ്പേതം, വുത്തമേവ ഏതം ‘‘കായഗുത്തോ’’തിആദിനാ നയേന, അരഹത്തഫലം പന അധിപ്പേതം. തമ്പി ഹി സുന്ദരേ നിബ്ബാനേ രതഭാവതോ ‘‘സോരച്ച’’ന്തി വുച്ചതി. പമോചനന്തി യോഗ്ഗവിസ്സജ്ജനം. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ തവ പമോചനം പുനപി സായന്ഹേ വാ ദുതിയദിവസേ വാ അനാഗതസംവച്ഛരേ വാ യോജേതബ്ബതോ അപ്പമോചനമേവ ഹോതി, ന മമ ഏവം. ന ഹി മമ അന്തരാ മോചനം നാമ അത്ഥി. അഹഞ്ഹി ദീപങ്കരദസബലകാലതോ പഭുതി പഞ്ഞാനങ്ഗലേ വീരിയബലിബദ്ദേ യോജേത്വാ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച മഹാകസിം കസന്തോ താവ ന മുഞ്ചിം, യാവ ന സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝി. യദാ ച മേ സബ്ബം തം കാലം ഖേപേത്വാ ബോധിരുക്ഖമൂലേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ സബ്ബഗുണപരിവാരം അരഹത്തഫലം ഉദപാദി, തദാ മയാ തം സബ്ബുസ്സുക്കപടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പത്തിയാ പമുത്തം, ന ദാനി പുന യോജേതബ്ബം ഭവിസ്സതീതി. ഏതമത്ഥം സന്ധായാഹ ഭഗവാ – ‘‘സോരച്ചം മേ പമോചന’’ന്തി.

൭൯. വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹന്തി ഏത്ഥ വീരിയന്തി ‘‘കായികോ വാ, ചേതസികോ വാ വീരിയാരമ്ഭോ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തപധാനം. ധുരായം ധോരയ്ഹം ധുരധോരയ്ഹം, ധുരം വഹതീതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ധുരായം ധോരയ്ഹാകഡ്ഢിതം നങ്ഗലം ഭൂമിഘനം ഭിന്ദതി, മൂലസന്താനകാനി ച പദാലേതി, ഏവം ഭഗവതോ വീരിയാകഡ്ഢിതം പഞ്ഞാനങ്ഗലം യഥാവുത്തം ഘനം ഭിന്ദതി, കിലേസസന്താനകാനി ച പദാലേതി. തേനാഹ – ‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹ’’ന്തി. അഥ വാ പുരിമധുരം വഹന്താ ധുരാ, മൂലധുരം വഹന്താ ധോരയ്ഹാ; ധുരാ ച ധോരയ്ഹാ ച ധുരധോരയ്ഹാ. തത്ഥ യഥാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏകമേകസ്മിം നങ്ഗലേ ചതുബലിബദ്ദപ്പഭേദം ധുരധോരയ്ഹം വഹന്തം ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നതിണമൂലഘാതം സസ്സസമ്പത്തിഞ്ച സാധേതി, ഏവം ഭഗവതോ ചതുസമ്മപ്പധാനവീരിയപ്പഭേദം ധുരധോരയ്ഹം വഹന്തം ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നാകുസലമൂലഘാതം കുസലസമ്പത്തിഞ്ച സാധേതി. തേനാഹ – ‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹ’’ന്തി.

യോഗക്ഖേമാധിവാഹനന്തി ഏത്ഥ യോഗേഹി ഖേമത്താ ‘‘യോഗക്ഖേമ’’ന്തി നിബ്ബാനം വുച്ചതി, തം അധികത്വാ വാഹീയതി, അഭിമുഖം വാ വാഹീയതീതി അധിവാഹനം. യോഗക്ഖേമസ്സ അധിവാഹനം യോഗക്ഖേമാധിവാഹനം. തേന കിം ദീപേതി? യഥാ തവ ധുരധോരയ്ഹം പുരത്ഥിമം ദിസം പച്ഛിമാദീസു വാ അഞ്ഞതരം അഭിമുഖം വാഹീയതി, തഥാ മമ ധുരധോരയ്ഹം നിബ്ബാനാഭിമുഖം വാഹീയതി.

ഏവം വാഹിയമാനഞ്ച ഗച്ഛതി അനിവത്തന്തം. യഥാ തവ നങ്ഗലം വഹന്തം ധുരധോരയ്ഹം ഖേത്തകോടിം പത്വാ പുന നിവത്തതി, ഏവം അനിവത്തന്തം ദീപങ്കരകാലതോ പഭുതി ഗച്ഛതേവ. യസ്മാ വാ തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനാ കിലേസാ പുനപ്പുനം പഹാതബ്ബാ ന ഹോന്തി, യഥാ തവ നങ്ഗലേന ഛിന്നാനി തിണാനി പുനപി അപരസ്മിം സമയേ ഛിന്ദിതബ്ബാനി ഹോന്തി, തസ്മാപി ഏതം പഠമമഗ്ഗവസേന ദിട്ഠേകട്ഠേ കിലേസേ, ദുതിയവസേന ഓളാരികേ, തതിയവസേന അനുസഹഗതേ കിലേസേ, ചതുത്ഥവസേന സബ്ബകിലേസേ പജഹന്തം ഗച്ഛതി അനിവത്തന്തം. അഥ വാ ഗച്ഛതി അനിവത്തന്തി നിവത്തനരഹിതം ഹുത്വാ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ന്തി തം ധുരധോരയ്ഹം. ഏവമ്പേത്ഥ പദച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം ഗച്ഛന്തഞ്ച യഥാ തവ ധുരധോരയ്ഹം ന തം ഠാനം ഗച്ഛതി, യത്ഥ ഗന്ത്വാ കസ്സകോ അസോകോ നിസ്സോകോ വിരജോ ഹുത്വാ ന സോചതി, ഏതം പന തം ഠാനം ഗച്ഛതി, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചതി. യത്ഥ സതിപാചനേന ഏതം വീരിയധുരധോരയ്ഹം ചോദേന്തോ ഗന്ത്വാ മാദിസോ കസ്സകോ അസോകോ നിസ്സോകോ വിരജോ ഹുത്വാ ന സോചതി, തം സബ്ബസോകസല്ലസമുഗ്ഘാതഭൂതം നിബ്ബാനാമതസങ്ഖാതം ഠാനം ഗച്ഛതീതി.

൮൦. ഇദാനി നിഗമനം കരോന്തോ ഭഗവാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഏവമേസാ കസീ കട്ഠാ, സാ ഹോതി അമതപ്ഫലാ;

ഏതം കസിം കസിത്വാന, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി.

തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – മയാ ബ്രാഹ്മണ ഏസാ സദ്ധാബീജാ തപോവുട്ഠിയാ അനുഗ്ഗഹിതാ കസി, പഞ്ഞാമയം യുഗനങ്ഗലം, ഹിരിമയഞ്ച ഈസം, മനോമയേന യോത്തേന, ഏകാബദ്ധം കത്വാ, പഞ്ഞാനങ്ഗലേ സതിഫാലം ആകോടേത്വാ, സതിപാചനം ഗഹേത്വാ, കായവചീആഹാരഗുത്തിയാ ഗോപേത്വാ, സച്ചം നിദ്ദാനം കത്വാ, സോരച്ചം പമോചനം വീരിയം ധുരധോരയ്ഹം യോഗക്ഖേമാഭിമുഖം അനിവത്തന്തം വാഹേന്തേന കട്ഠാ, കസികമ്മപരിയോസാനം ചതുബ്ബിധം സാമഞ്ഞഫലം പാപിതാ, സാ ഹോതി അമതപ്ഫലാ, സാ ഏസാ കസി അമതപ്ഫലാ ഹോതി. അമതം വുച്ചതി നിബ്ബാനം, നിബ്ബാനാനിസംസാ ഹോതീതി അത്ഥോ. സാ ഖോ പനേസാ കസി ന മമേവേകസ്സ അമതപ്ഫലാ ഹോതി, അപിച, ഖോ, പന യോ കോചി ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ ഏതം കസിം കസതി, സോ സബ്ബോപി ഏതം കസിം കസിത്വാന, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതി, സബ്ബസ്മാ വട്ടദുക്ഖദുക്ഖദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖാ പമുച്ചതീതി. ഏവം ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ അരഹത്തനികൂടേന നിബ്ബാനപരിയോസാനം കത്വാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

തതോ ബ്രാഹ്മണോ ഗമ്ഭീരത്ഥം ദേസനം സുത്വാ ‘‘മമ കസിഫലം ഭുഞ്ജിത്വാ അപരജ്ജു ഏവ ഛാതോ ഹോതി, ഇമസ്സ പന കസി അമതപ്ഫലാ, തസ്സാ ഫലം ഭുഞ്ജിത്വാ സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി ച വിദിത്വാ പസന്നോ പസന്നാകാരം കാതും പായാസം ദാതുമാരദ്ധോ. തേനാഹ ‘‘അഥ ഖോ കസിഭാരദ്വാജോ’’തി. തത്ഥ മഹതിയാതി മഹതിയന്തി അത്ഥോ. കംസപാതിയാതി സുവണ്ണപാതിയം, സതസഹസ്സഗ്ഘനകേ അത്തനോ സുവണ്ണഥാലേ. വഡ്ഢേത്വാതി ഛുപിത്വാ, ആകിരിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഭഗവതോ ഉപനാമേസീതി സപ്പിമധുഫാണിതാദീഹി വിചിത്രം കത്വാ, ദുകൂലവിതാനേന പടിച്ഛാദേത്വാ, ഉക്ഖിപിത്വാ, സക്കച്ചം തഥാഗതസ്സ അഭിഹരി. കിന്തി? ‘‘ഭുഞ്ജതു ഭവം ഗോതമോ പായാസം, കസ്സകോ ഭവ’’ന്തി. തതോ കസ്സകഭാവസാധകം കാരണമാഹ ‘‘യഞ്ഹി…പേ… കസതീ’’തി, യസ്മാ ഭവം…പേ… കസതീതി വുത്തം ഹോതി. അഥ ഭഗവാ ‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ’’തി ആഹ.

൮൧. തത്ഥ ഗാഥാഭിഗീതന്തി ഗാഥാഹി അഭിഗീതം, ഗാഥായോ ഭാസിത്വാ ലദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. മേതി മയാ. അഭോജനേയ്യന്തി ഭുഞ്ജനാരഹം ന ഹോതി. സമ്പസ്സതന്തി സമ്മാ ആജീവസുദ്ധിം പസ്സതം, സമന്താ വാ പസ്സതം സമ്പസ്സതം, ബുദ്ധാനന്തി വുത്തം ഹോതി. നേസ ധമ്മോതി ‘‘ഗാഥാഭിഗീതം ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഏസ ധമ്മോ ഏതം ചാരിത്തം ന ഹോതി, തസ്മാ ഗാഥാഭിഗീതം പനുദന്തി ബുദ്ധാ പടിക്ഖിപന്തി ന ഭുഞ്ജന്തീതി. കിം പന ഭഗവതാ പായാസത്ഥം ഗാഥാ അഭിഗീതാ, യേന ഏവമാഹാതി? ന ഏതദത്ഥം അഭിഗീതാ, അപിച, ഖോ, പന പാതോ പട്ഠായ ഖേത്തസമീപേ ഠത്വാ കടച്ഛുഭിക്ഖമ്പി അലഭിത്വാ പുന സകലബുദ്ധഗുണേ പകാസേത്വാ ലദ്ധം തദേതം നടനച്ചകാദീഹി നച്ചിത്വാ ഗായിത്വാ ച ലദ്ധസദിസം ഹോതി, തേന ‘‘ഗാഥാഭിഗീത’’ന്തി വുത്തം. താദിസഞ്ച യസ്മാ ബുദ്ധാനം ന കപ്പതി, തസ്മാ ‘‘അഭോജനേയ്യ’’ന്തി വുത്തം. അപ്പിച്ഛതാനുരൂപഞ്ചേതം ന ഹോതി, തസ്മാപി പച്ഛിമം ജനതം അനുകമ്പമാനേന ച ഏവം വുത്തം. യത്ര ച നാമ പരപ്പകാസിതേനാപി അത്തനോ ഗുണേന ഉപ്പന്നം ലാഭം പടിക്ഖിപന്തി സേയ്യഥാപി അപ്പിച്ഛോ ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ, തത്ര കഥം കോടിപ്പത്തായ അപ്പിച്ഛതായ സമന്നാഗതോ ഭഗവാ അത്തനാവ അത്തനോ ഗുണപ്പകാസനേന ഉപ്പന്നം ലാഭം സാദിയിസ്സതി, യതോ യുത്തമേവ ഏതം ഭഗവതോ വത്തുന്തി.

ഏത്താവതാ ‘‘അപ്പസന്നം അദാതുകാമം ബ്രാഹ്മണം ഗാഥാഗായനേന ദാതുകാമം കത്വാ, സമണോ ഗോതമോ ഭോജനം പടിഗ്ഗഹേസി, ആമിസകാരണാ ഇമസ്സ ദേസനാ’’തി ഇമമ്ഹാ ലോകാപവാദാ അത്താനം മോചേന്തോ ദേസനാപാരിസുദ്ധിം ദീപേത്വാ, ഇദാനി ആജീവപാരിസുദ്ധിം ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘ധമ്മേ സതീ ബ്രാഹ്മണ വുത്തിരേസാ’’തി തസ്സത്ഥോ – ആജീവപാരിസുദ്ധിധമ്മേ വാ ദസവിധസുചരിതധമ്മേ വാ ബുദ്ധാനം ചാരിത്തധമ്മേ വാ സതി സംവിജ്ജമാനേ അനുപഹതേ വത്തമാനേ വുത്തിരേസാ ഏകന്തവോദാതാ ആകാസേ പാണിപ്പസാരണകപ്പാ ഏസനാ പരിയേസനാ ജീവിതവുത്തി ബുദ്ധാനം ബ്രാഹ്മണാതി.

൮൨. ഏവം വുത്തേ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘പായാസം മേ പടിക്ഖിപതി, അകപ്പിയം കിരേതം ഭോജനം, അധഞ്ഞോ വതസ്മിം, ദാനം ദാതും ന ലഭാമീ’’തി ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘അപ്പേവ നാമ അഞ്ഞം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി ച ചിന്തേസി. തം ഞത്വാ ഭഗവാ ‘‘അഹം ഭിക്ഖാചാരവേലം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ആഗതോ – ‘ഏത്തകേന കാലേന ഇമം ബ്രാഹ്മണം പസാദേസ്സാമീ’തി, ബ്രാഹ്മണോ ച ദോമനസ്സം അകാസി. ഇദാനി തേന ദോമനസ്സേന മയി ചിത്തം പകോപേത്വാ അമതവരധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി ബ്രാഹ്മണസ്സ പസാദജനനത്ഥം തേന പത്ഥിതമനോരഥം പൂരേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞേന ച കേവലിന’’ന്തി. തത്ഥ കേവലിനന്തി സബ്ബഗുണപരിപുണ്ണം, സബ്ബയോഗവിസംയുത്തം വാതി അത്ഥോ. മഹന്താനം സീലക്ഖന്ധാദീനം ഗുണാനം ഏസനതോ മഹേസിം. പരിക്ഖീണസബ്ബാസവത്താ ഖീണാസവം. ഹത്ഥപാദകുക്കുച്ചമാദിം കത്വാ വൂപസന്തസബ്ബകുക്കുച്ചത്താ കുക്കുച്ചവൂപസന്തം. ഉപട്ഠഹസ്സൂതി പരിവിസസ്സു പടിമാനയസ്സു. ഏവം ബ്രാഹ്മണേന ചിത്തേ ഉപ്പാദിതേപി പരിയായമേവ ഭണതി, ന തു ഭണതി ‘‘ദേഹി, ആഹരാഹീ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അയം പായാസോ ഭഗവതോ ആനീതോ നാഹം അരഹാമി തം അത്തനോ ഛന്ദേന കസ്സചി ദാതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ആഹ ‘‘അഥ കസ്സ ചാഹ’’ന്തി. തതോ ഭഗവാ ‘‘തം പായാസം ഠപേത്വാ തഥാഗതം തഥാഗതസാവകഞ്ച അഞ്ഞസ്സ അജീരണധമ്മോ’’തി ഞത്വാ ആഹ – ‘‘ന ഖ്വാഹം ത’’ന്തി. തത്ഥ സദേവകവചനേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സമാരകവചനേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സബ്രഹ്മകവചനേന രൂപാവചരബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം അരൂപാവചരാ പന ഭുഞ്ജേയ്യുന്തി അസമ്ഭാവനേയ്യാ. സസ്സമണബ്രാഹ്മണിവചനേന സാസനപച്ചത്ഥികപച്ചാമിത്തസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം സമിതപാപബാഹിതപാപസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ച. പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം, സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവഅവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണം. ഏവമേത്ഥ തീഹി വചനേഹി ഓകാസലോകോ, ദ്വീഹി പജാവസേന സത്തലോകോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. ഏസ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരം പന ആളവകസുത്തേ വണ്ണയിസ്സാമ.

കസ്മാ പന സദേവകാദീസു കസ്സചി ന സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛേയ്യാതി? ഓളാരികേ സുഖുമോജാപക്ഖിപനതോ. ഇമസ്മിഞ്ഹി പായാസേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ ഗഹിതമത്തേയേവ ദേവതാഹി ഓജാ പക്ഖിത്താ യഥാ സുജാതായ പായാസേ, ചുന്ദസ്സ ച സൂകരമദ്ദവേ പച്ചമാനേ, വേരഞ്ജായഞ്ച ഭഗവതാ ഗഹിതഗഹിതാലോപേ, ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ ച കച്ചാനസ്സ ഗുള്ഹകുമ്ഭസ്മിം അവസിട്ഠഗുള്ഹേ. സോ ഓളാരികേ സുഖുമോജാപക്ഖിപനതോ ദേവാനം ന പരിണമതി. ദേവാ ഹി സുഖുമസരീരാ, തേസം ഓളാരികോ മനുസ്സാഹാരോ ന സമ്മാ പരിണമതി. മനുസ്സാനമ്പി ന പരിണമതി. മനുസ്സാ ഹി ഓളാരികസരീരാ, തേസം സുഖുമാ ദിബ്ബോജാ ന സമ്മാ പരിണമതി. തഥാഗതസ്സ പന പകതിഅഗ്ഗിനാവ പരിണമതി, സമ്മാ ജീരതി. കായബലഞാണബലപ്പഭാവേനാതി ഏകേ തഥാഗതസാവകസ്സ ഖീണാസവസ്സേതം സമാധിബലേന മത്തഞ്ഞുതായ ച പരിണമതി, ഇതരേസം ഇദ്ധിമന്താനമ്പി ന പരിണമതി. അചിന്തനീയം വാ ഏത്ഥ കാരണം, ബുദ്ധവിസയോ ഏസോതി.

തേന ഹി ത്വന്തി യസ്മാ അഞ്ഞം ന പസ്സാമി, മമ ന കപ്പതി, മമ അകപ്പന്തം സാവകസ്സാപി മേ ന കപ്പതി, തസ്മാ ത്വം ബ്രാഹ്മണാതി വുത്തം ഹോതി. അപ്പഹരിതേതി പരിത്തഹരിതതിണേ, അപ്പരുള്ഹരിതതിണേ വാ പാസാണപിട്ഠിസദിസേ. അപ്പാണകേതി നിപ്പാണകേ, പായാസജ്ഝോത്ഥരണകാരണേന മരിതബ്ബപാണരഹിതേ വാ മഹാഉദകക്ഖന്ധേ. സഹ തിണനിസ്സിതേഹി പാണേഹി തിണാനം പാണകാനഞ്ച അനുരക്ഖണത്ഥായ ഏതം വുത്തം. ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതീതി ഏവം സദ്ദം കരോതി. സംധൂപായതീതി സമന്താ ധൂപായതി. സമ്പധൂപായതീതി തഥേവ അധിമത്തം ധൂപായതി. കസ്മാ ഏവം അഹോസീതി? ഭഗവതോ ആനുഭാവേന, ന ഉദകസ്സ, ന പായാസസ്സ, ന ബ്രാഹ്മണസ്സ, ന അഞ്ഞേസം ദേവയക്ഖാദീനം. ഭഗവാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മസംവേഗത്ഥം തഥാ അധിട്ഠാസി. സേയ്യഥാപി നാമാതി ഓപമ്മനിദസ്സനമത്തമേതം, യഥാ ഫാലോതി ഏത്തകമേവ വുത്തം ഹോതി. സംവിഗ്ഗോ ചിത്തേന, ലോമഹട്ഠജാതോ സരീരേന. സരീരേ കിരസ്സ നവനവുതിലോമകൂപസഹസ്സാനി സുവണ്ണഭിത്തിയാ ആഹതമണിനാഗദന്താ വിയ ഉദ്ധഗ്ഗാ അഹേസും. സേസം പാകടമേവ.

പാദേസു പന നിപതിത്വാ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം അബ്ഭനുമോദമാനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമാ’’തി. അബ്ഭനുമോദനേ ഹി അയമിധ അഭിക്കന്ത സദ്ദോ. വിത്ഥാരതോ പനസ്സ മങ്ഗലസുത്തവണ്ണനായം അത്ഥവണ്ണനാ ആവി ഭവിസ്സതി. യസ്മാ ച അബ്ഭനുമോദനത്ഥേ, തസ്മാ സാധു സാധു ഭോ ഗോതമാതി വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഭയേ കോധേ പസംസായം, തുരിതേ കോതൂഹലച്ഛരേ;

ഹാസേ സോകേ പസാദേ ച, കരേ ആമേഡിതം ബുധോ’’തി. –

ഇമിനാ ച ലക്ഖണേന ഇധ പസാദവസേന പസംസാവസേന ചായം ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ അഭിക്കന്തന്തി അഭികന്തം അതിഇട്ഠം, അതിമനാപം, അതിസുന്ദരന്തി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ ഏകേന അഭിക്കന്തസദ്ദേന ദേസനം ഥോമേതി, ഏകേന അത്തനോ പസാദം. അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അധിപ്പായോ – അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, യദിദം ഭോതോ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനാ, അഭിക്കന്തം യദിദം ഭോതോ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനം ആഗമ്മ മമ പസാദോതി. ഭഗവതോ ഏവ വാ വചനം ദ്വേ ദ്വേ അത്ഥേ സന്ധായ ഥോമേതി – ഭോതോ ഗോതമസ്സ വചനം അഭിക്കന്തം ദോസനാസനതോ, അഭിക്കന്തം ഗുണാധിഗമനതോ, തഥാ സദ്ധാജനനതോ, പഞ്ഞാജനനതോ, സാത്ഥതോ, സബ്യഞ്ജനതോ, ഉത്താനപദതോ, ഗമ്ഭീരത്ഥതോ, കണ്ണസുഖതോ, ഹദയങ്ഗമതോ, അനത്തുക്കംസനതോ, അപരവമ്ഭനതോ, കരുണാസീതലതോ, പഞ്ഞാവദാതതോ, ആപാഥരമണീയതോ, വിമദ്ദക്ഖമതോ, സുയ്യമാനസുഖതോ, വീമംസിയമാനഹിതതോതി ഏവമാദീഹി യോജേതബ്ബം.

തതോ പരമ്പി ചതൂഹി ഉപമാഹി ദേസനംയേവ ഥോമേതി. തത്ഥ നിക്കുജ്ജിതന്തി അധോമുഖട്ഠപിതം, ഹേട്ഠാ മുഖജാതം വാ. ഉക്കുജ്ജേയ്യാതി ഉപരിമുഖം കരേയ്യ. പടിച്ഛന്നന്തി തിണപണ്ണാദിച്ഛാദിതം. വിവരേയ്യാതി ഉഗ്ഘാടേയ്യ. മൂള്ഹസ്സാതി ദിസാമൂള്ഹസ്സ. മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യാതി ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏസ മഗ്ഗോ’’തി വദേയ്യ. അന്ധകാരേതി കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീഅഡ്ഢരത്തഘനവനസണ്ഡമേഘപടലേഹി ചതുരങ്ഗേ തമസി. അയം താവ പദത്ഥോ.

അയം പന അധിപ്പായയോജനാ – യഥാ കോചി നിക്കുജ്ജിതം ഉക്കുജ്ജേയ്യ, ഏവം സദ്ധമ്മവിമുഖം അസദ്ധമ്മപതിതം മം അസദ്ധമ്മാ വുട്ഠാപേന്തേന, യഥാ പടിച്ഛന്നം വിവരേയ്യ; ഏവം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനാ പഭുതി മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹനപടിച്ഛന്നം സാസനം വിവരന്തേന, യഥാ മൂള്ഹസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവം കുമ്മഗ്ഗമിച്ഛാമഗ്ഗപടിപന്നസ്സ മേ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം ആചിക്ഖന്തേന, യഥാ അന്ധകാരേ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ഏവം മോഹന്ധകാരനിമുഗ്ഗസ്സ മേ ബുദ്ധാദിരതനരൂപാനി അപസ്സതോ തപ്പടിച്ഛാദകമോഹന്ധകാരവിദ്ധംസകദേസനാപജ്ജോതധാരണേന മയ്ഹം ഭോതാ ഗോതമേന ഏതേഹി പരിയായേഹി ദേസിതത്താ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ.

അഥ വാ ഏകച്ചിയേന മത്തേന യസ്മാ അയം ധമ്മോ ദുക്ഖദസ്സനേന അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസപ്പഹാനേന ച നിക്കുജ്ജിതുക്കുജ്ജിതസദിസോ, സമുദയദസ്സനേന ദുക്ഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസപ്പഹാനേന ച പടിച്ഛന്നവിവരണസദിസോ, നിരോധദസ്സനേന അനിച്ചേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസപ്പഹാനേന ച മൂള്ഹസ്സ മഗ്ഗാചിക്ഖണസദിസോ, മഗ്ഗദസ്സനേന അനത്തനി ‘‘അത്താ’’തി വിപല്ലാസപ്പഹാനേന ച അന്ധകാരേ പജ്ജോതസദിസോ, തസ്മാ സേയ്യഥാപി നാമ നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ…പേ… പജ്ജോതം ധാരേയ്യ ‘‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’’തി, ഏവം പകാസിതോ ഹോതി.

യസ്മാ പനേത്ഥ സദ്ധാതപകായഗുത്തതാദീഹി സീലക്ഖന്ധോ പകാസിതോ ഹോതി, പഞ്ഞായ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഹിരിമനാദീഹി സമാധിക്ഖന്ധോ, യോഗക്ഖേമേന നിരോധോതി ഏവം തിക്ഖന്ധോ അരിയമഗ്ഗോ നിരോധോ ചാതി സരൂപേനേവ ദ്വേ അരിയസച്ചാനി പകാസിതാനി. തത്ഥ മഗ്ഗോ പടിപക്ഖോ സമുദയസ്സ, നിരോധോ ദുക്ഖസ്സാതി പടിപക്ഖേന ദ്വേ. ഇതി ഇമിനാ പരിയായേന ചത്താരി സച്ചാനി പകാസിതാനി. തസ്മാ അനേകപരിയായേന പകാസിതോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏസാഹന്തിആദീസു ഏസോ അഹന്തി ഏസാഹം. സരണം ഗച്ഛാമീതി പാദേസു നിപതിത്വാ പണിപാതേന സരണഗമനേന ഗതോപി ഇദാനി വാചായ സമാദിയന്തോ ആഹ. അഥ വാ പണിപാതേന ബുദ്ധംയേവ സരണം ഗതോതി ഇദാനി തം ആദിം കത്വാ സേസേ ധമ്മസങ്ഘേപി ഗന്തും ആഹ. അജ്ജതഗ്ഗേതി അജ്ജതം ആദിം കത്വാ, അജ്ജദഗ്ഗേതി വാ പാഠോ, ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ, അജ്ജ അഗ്ഗം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പാണേഹി ഉപേതം പാണുപേതം, യാവ മേ ജീവിതം പവത്തതി, താവ ഉപേതം, അനഞ്ഞസത്ഥുകം തീഹി സരണഗമനേഹി സരണം ഗതം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു ജാനാതൂതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്താവതാ അനേന സുതാനുരൂപാ പടിപത്തി ദസ്സിതാ ഹോതി. നിക്കുജ്ജിതാദീഹി വാ സത്ഥുസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇമിനാ ‘‘ഏസാഹ’’ന്തിആദിനാ സിസ്സസമ്പത്തി ദസ്സിതാ. തേന വാ പഞ്ഞാപടിലാഭം ദസ്സേത്വാ ഇമിനാ സദ്ധാപടിലാഭോ ദസ്സിതോ. ഇദാനി ഏവം പടിലദ്ധസദ്ധേന പഞ്ഞവതാ യം കത്തബ്ബം, തം കത്തുകാമോ ഭഗവന്തം യാചതി ‘‘ലഭേയ്യാഹ’’ന്തി. തത്ഥ ഭഗവതോ ഇദ്ധിയാദീഹി അഭിപ്പസാദിതചിത്തോ ‘‘ഭഗവാപി ചക്കവത്തിരജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ, കിമങ്ഗം പനാഹ’’ന്തി സദ്ധായ പബ്ബജ്ജം യാചതി, തത്ഥ പരിപൂരകാരിതം പത്ഥേന്തോ പഞ്ഞായ ഉപസമ്പദം. സേസം പാകടമേവ.

ഏകോ വൂപകട്ഠോതിആദീസു പന ഏകോ കായവിവേകേന, വൂപകട്ഠോ ചിത്തവിവേകേന, അപ്പമത്തോ കമ്മട്ഠാനേ സതിഅവിജഹനേന, ആതാപീ കായികചേതസികവീരിയസങ്ഖാതേന ആതാപേന, പഹിതത്തോ കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതായ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരഇരിയാപഥവിഹാരേന. ന ചിരസ്സേവാതി പബ്ബജ്ജം ഉപാദായ വുച്ചതി. കുലപുത്താതി ദുവിധാ കുലപുത്താ, ജാതികുലപുത്താ, ആചാരകുലപുത്താ ച. അയം പന ഉഭയഥാപി കുലപുത്തോ. അഗാരസ്മാതി ഘരാ. അഗാരാനം ഹിതം അഗാരിയം കസിഗോരക്ഖാദികുടുമ്ബപോസനകമ്മം വുച്ചതി. നത്ഥി ഏത്ഥ അഗാരിയന്തി അനഗാരിയം, പബ്ബജ്ജായേതം അധിവചനം പബ്ബജന്തീതി ഉപഗച്ഛന്തി ഉപസങ്കമന്തി. തദനുത്തരന്തി തം അനുത്തരം. ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിയോസാനം, അരഹത്തഫലന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ ഹി അത്ഥായ കുലപുത്താ പബ്ബജന്തി. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനായേവ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ, അപരപ്പച്ചയം ഞത്വാതി അത്ഥോ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസീതി പാപുണിത്വാ സമ്പാദേത്വാ വാ വിഹാസി. ഏവം വിഹരന്തോ ച ഖീണാ ജാതി…പേ… അബ്ഭഞ്ഞാസി. ഏതേനസ്സ പച്ചവേക്ഖണഭൂമിം ദസ്സേതി.

കതമാ പനസ്സ ജാതി ഖീണാ, കഥഞ്ച നം അബ്ഭഞ്ഞാസീതി? വുച്ചതേ – ന താവസ്സ അതീതാ ജാതി ഖീണാ പുബ്ബേവ ഖീണത്താ, ന അനാഗതാ അനാഗതേ വായാമാഭാവതോ, ന പച്ചുപ്പന്നാ വിജ്ജമാനത്താ. യാ പന മഗ്ഗസ്സ അഭാവിതത്താ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസു ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധപ്പഭേദാ ജാതി, സാ മഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന ഖീണാ. തം സോ മഗ്ഗഭാവനായ പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കിലേസാഭാവേ വിജ്ജമാനമ്പി കമ്മം ആയതിം അപടിസന്ധികം ഹോതീതി ജാനന്തോ ജാനാതി.

വുസിതന്തി വുത്ഥം പരിവുത്ഥം, കതം ചരിതം നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. കതം കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയഭാവനാവസേന സോളസവിധമ്പി കിച്ചം നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി ഇദാനി പുന ഇത്ഥഭാവായ ഏവം സോളസകിച്ചഭാവായ കിലേസക്ഖയായ വാ മഗ്ഗഭാവനാ നത്ഥീതി. അഥ വാ ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥഭാവതോ, ഇമസ്മാ ഏവംപകാരാ ഇദാനി വത്തമാനക്ഖന്ധസന്താനാ അപരം ഖന്ധസന്താനം നത്ഥി. ഇമേ പന പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ തിട്ഠന്തി ഛിന്നമൂലകോ രുക്ഖോ വിയാതി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോതി ഏകോ. അരഹതന്തി അരഹന്താനം. മഹാസാവകാനം അബ്ഭന്തരോ ആയസ്മാ ഭാരദ്വാജോ അഹോസീതി അയം കിരേത്ഥ അധിപ്പായോതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ കസിഭാരദ്വാജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.