൩. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തവണ്ണനാ

സബ്ബേസു ഭൂതേസൂതി ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? സബ്ബസുത്താനം ചതുബ്ബിധാ ഉപ്പത്തി – അത്തജ്ഝാസയതോ, പരജ്ഝാസയതോ, അട്ഠുപ്പത്തിതോ, പുച്ഛാവസിതോ ചാതി. ദ്വയതാനുപസ്സനാദീനഞ്ഹി അത്തജ്ഝാസയതോ ഉപ്പത്തി, മേത്തസുത്താദീനം പരജ്ഝാസയതോ, ഉരഗസുത്താദീനം അട്ഠുപ്പത്തിതോ, ധമ്മികസുത്താദീനം പുച്ഛാവസിതോ. തത്ഥ ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തസ്സ അവിസേസേന പുച്ഛാവസിതോ ഉപ്പത്തി. വിസേസേന പന യസ്മാ ഏത്ഥ കാചി ഗാഥാ തേന തേന പച്ചേകസമ്ബുദ്ധേന പുട്ഠേന വുത്താ, കാചി അപുട്ഠേന അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗനയാനുരൂപം ഉദാനംയേവ ഉദാനേന്തേന, തസ്മാ കായചി ഗാഥായ പുച്ഛാവസിതോ, കായചി അത്തജ്ഝാസയതോ ഉപ്പത്തി.

തത്ഥ യാ അയം അവിസേസേന പുച്ഛാവസിതോ ഉപ്പത്തി, സാ ആദിതോ പഭുതി ഏവം വേദിതബ്ബാ – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ബുദ്ധാനം പത്ഥനാ ച അഭിനീഹാരോ ച ദിസ്സതി; തഥാ സാവകാനം, പച്ചേകബുദ്ധാനം ന ദിസ്സതി; യംനൂനാഹം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. സോ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ യഥാക്കമേന ഏതമത്ഥം പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ പുബ്ബയോഗാവചരസുത്തം അഭാസി –

‘‘പഞ്ചിമേ, ആനന്ദ, ആനിസംസാ പുബ്ബയോഗാവചരേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ചേവ അഞ്ഞം ആരാധേതി. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ചേവ അഞ്ഞം ആരാധേതി, അഥ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി. നോ ചേ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി, അഥ ദേവപുത്തോ സമാനോ അഞ്ഞം ആരാധേതി, അഥ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവേ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ ഹോതി, അഥ പച്ഛിമേ കാലേ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഹോതീ’’തി –

ഏവം വത്വാ പുന ആഹ –

‘‘പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ, ആനന്ദ, അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ പുബ്ബയോഗാവചരാ ഹോന്തി. തസ്മാ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം സബ്ബേസം പത്ഥനാ ച അഭിനീഹാരോ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ’’തി.

സോ ആഹ – ‘‘ബുദ്ധാനം, ഭന്തേ, പത്ഥനാ കീവ ചിരം വട്ടതീ’’തി? ബുദ്ധാനം, ആനന്ദ, ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, മജ്ഝിമപരിച്ഛേദേന അട്ഠ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, ഉപരിമപരിച്ഛേദേന സോളസ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച. ഏതേ ച ഭേദാ പഞ്ഞാധികസദ്ധാധികവീരിയാധികവസേന ഞാതബ്ബാ. പഞ്ഞാധികാനഞ്ഹി സദ്ധാ മന്ദാ ഹോതി, പഞ്ഞാ തിക്ഖാ. സദ്ധാധികാനം പഞ്ഞാ മജ്ഝിമാ ഹോതി, സദ്ധാ ബലവാ. വീരിയാധികാനം സദ്ധാപഞ്ഞാ മന്ദാ, വീരിയം ബലവന്തി. അപ്പത്വാ പന ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച ദിവസേ ദിവസേ വേസ്സന്തരദാനസദിസം ദാനം ദേന്തോപി തദനുരൂപസീലാദിസബ്ബപാരമിധമ്മേ ആചിനന്തോപി അന്തരാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. കസ്മാ? ഞാണം ഗബ്ഭം ന ഗണ്ഹാതി, വേപുല്ലം നാപജ്ജതി, പരിപാകം ന ഗച്ഛതീതി. യഥാ നാമ തിമാസചതുമാസപഞ്ചമാസച്ചയേന നിപ്ഫജ്ജനകം സസ്സം തം തം കാലം അപ്പത്വാ ദിവസേ ദിവസേ സഹസ്സക്ഖത്തും കേളായന്തോപി ഉദകേന സിഞ്ചന്തോപി അന്തരാ പക്ഖേന വാ മാസേന വാ നിപ്ഫാദേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. കസ്മാ? സസ്സം ഗബ്ഭം ന ഗണ്ഹാതി, വേപുല്ലം നാപജ്ജതി, പരിപാകം ന ഗച്ഛതീതി. ഏവമേവം അപ്പത്വാ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി…പേ… നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി. തസ്മാ യഥാവുത്തമേവ കാലം പാരമിപൂരണം കാതബ്ബം ഞാണപരിപാകത്ഥായ. ഏത്തകേനപി ച കാലേന ബുദ്ധത്തം പത്ഥയതോ അഭിനീഹാരകരണേ അട്ഠ സമ്പത്തിയോ ഇച്ഛിതബ്ബാ. അയഞ്ഹി –

‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോധാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൯);

അഭിനീഹാരോതി ച മൂലപണിധാനസ്സേതം അധിവചനം. തത്ഥ മനുസ്സത്തന്തി മനുസ്സജാതി. അഞ്ഞത്ര ഹി മനുസ്സജാതിയാ അവസേസജാതീസു ദേവജാതിയമ്പി ഠിതസ്സ പണിധി ന ഇജ്ഝതി. ഏത്ഥ ഠിതേന പന ബുദ്ധത്തം പത്ഥേന്തേന ദാനാദീനി പുഞ്ഞകമ്മാനി കത്വാ മനുസ്സത്തംയേവ പത്ഥേതബ്ബം. തത്ഥ ഠത്വാ പണിധി കാതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സമിജ്ഝതി. ലിങ്ഗസമ്പത്തീതി പുരിസഭാവോ. മാതുഗാമനപുംസകഉഭതോബ്യഞ്ജനകാനഞ്ഹി മനുസ്സജാതിയം ഠിതാനമ്പി പണിധി ന സമിജ്ഝതി. തത്ഥ ഠിതേന പന ബുദ്ധത്തം പത്ഥേന്തേന ദാനാദീനി പുഞ്ഞകമ്മാനി കത്വാ പുരിസഭാവോയേവ പത്ഥേതബ്ബോ. തത്ഥ ഠത്വാ പണിധി കാതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സമിജ്ഝതി. ഹേതൂതി അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തി. യോ ഹി തസ്മിം അത്തഭാവേ വായമന്തോ അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥോ, തസ്സ സമിജ്ഝതി, നോ ഇതരസ്സ, യഥാ സുമേധപണ്ഡിതസ്സ. സോ ഹി ദീപങ്കരപാദമൂലേ പബ്ബജിത്വാ തേനത്തഭാവേന അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥോ അഹോസി. സത്ഥാരദസ്സനന്തി ബുദ്ധാനം സമ്മുഖാദസ്സനം. ഏവഞ്ഹി ഇജ്ഝതി, നോ അഞ്ഞഥാ; യഥാ സുമേധപണ്ഡിതസ്സ. സോ ഹി ദീപങ്കരം സമ്മുഖാ ദിസ്വാ പണിധേസി. പബ്ബജ്ജാതി അനഗാരിയഭാവോ. സോ ച ഖോ സാസനേ വാ കമ്മവാദികിരിയവാദിതാപസപരിബ്ബാജകനികായേ വാ വട്ടതി യഥാ സുമേധപണ്ഡിതസ്സ. സോ ഹി സുമേധോ നാമ താപസോ ഹുത്വാ പണിധേസി. ഗുണസമ്പത്തീതി ഝാനാദിഗുണപടിലാഭോ. പബ്ബജിതസ്സാപി ഹി ഗുണസമ്പന്നസ്സേവ ഇജ്ഝതി, നോ ഇതരസ്സ; യഥാ സുമേധപണ്ഡിതസ്സ. സോ ഹി പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ച ഹുത്വാ പണിധേസി. അധികാരോതി അധികകാരോ, പരിച്ചാഗോതി അത്ഥോ. ജീവിതാദിപരിച്ചാഗഞ്ഹി കത്വാ പണിദഹതോയേവ ഇജ്ഝതി, നോ ഇതരസ്സ; യഥാ സുമേധപണ്ഡിതസ്സ. സോ ഹി –

‘‘അക്കമിത്വാന മം ബുദ്ധോ, സഹ സിസ്സേഹി ഗച്ഛതു;

മാ നം കലലേ അക്കമിത്ഥ, ഹിതായ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൩) –

ഏവം ജീവിതപരിച്ചാഗം കത്വാ പണിധേസി. ഛന്ദതാതി കത്തുകമ്യതാ. സാ യസ്സ ബലവതീ ഹോതി, തസ്സ ഇജ്ഝതി. സാ ച, സചേ കോചി വദേയ്യ ‘‘കോ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സതസഹസ്സഞ്ച കപ്പേ നിരയേ പച്ചിത്വാ ബുദ്ധത്തം ഇച്ഛതീ’’തി, തം സുത്വാ യോ ‘‘അഹ’’ന്തി വത്തും ഉസ്സഹതി, തസ്സ ബലവതീതി വേദിതബ്ബാ. തഥാ യദി കോചി വദേയ്യ ‘‘കോ സകലചക്കവാളം വീതച്ചികാനം അങ്ഗാരാനം പൂരം അക്കമന്തോ അതിക്കമിത്വാ ബുദ്ധത്തം ഇച്ഛതി, കോ സകലചക്കവാളം സത്തിസൂലേഹി ആകിണ്ണം അക്കമന്തോ അതിക്കമിത്വാ ബുദ്ധത്തം ഇച്ഛതി, കോ സകലചക്കവാളം സമതിത്തികം ഉദകപുണ്ണം ഉത്തരിത്വാ ബുദ്ധത്തം ഇച്ഛതി, കോ സകലചക്കവാളം നിരന്തരം വേളുഗുമ്ബസഞ്ഛന്നം മദ്ദന്തോ അതിക്കമിത്വാ ബുദ്ധത്തം ഇച്ഛതീ’’തി തം സുത്വാ യോ ‘‘അഹ’’ന്തി വത്തും ഉസ്സഹതി, തസ്സ ബലവതീതി വേദിതബ്ബാ. ഏവരൂപേന ച കത്തുകമ്യതാഛന്ദേന സമന്നാഗതോ സുമേധപണ്ഡിതോ പണിധേസീതി.

ഏവം സമിദ്ധാഭിനീഹാരോ ച ബോധിസത്തോ ഇമാനി അട്ഠാരസ അഭബ്ബട്ഠാനാനി ന ഉപേതി. സോ ഹി തതോ പഭുതി ന ജച്ചന്ധോ ഹോതി, ന ജച്ചബധിരോ, ന ഉമ്മത്തകോ, ന ഏളമൂഗോ, ന പീഠസപ്പീ, ന മിലക്ഖൂസു ഉപ്പജ്ജതി, ന ദാസികുച്ഛിയാ നിബ്ബത്തതി, ന നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, നാസ്സ ലിങ്ഗം പരിവത്തതി, ന പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മാനി കരോതി, ന കുട്ഠീ ഹോതി, ന തിരച്ഛാനയോനിയം വട്ടകതോ പച്ഛിമത്തഭാവോ ഹോതി, ന ഖുപ്പിപാസികനിജ്ഝാമതണ്ഹികപേതേസു ഉപ്പജ്ജതി, ന കാലകഞ്ചികാസുരേസു, ന അവീചിനിരയേ, ന ലോകന്തരികേസു, കാമാവചരേസു ന മാരോ ഹോതി, രൂപാവചരേസു ന അസഞ്ഞീഭവേ, ന സുദ്ധാവാസഭവേസു ഉപ്പജ്ജതി, ന അരൂപഭവേസു, ന അഞ്ഞം ചക്കവാളം സങ്കമതി.

യാ ചിമാ ഉസ്സാഹോ ഉമ്മങ്ഗോ അവത്ഥാനം ഹിതചരിയാ ചാതി ചതസ്സോ ബുദ്ധഭൂമിയോ, താഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി. തത്ഥ –

‘‘ഉസ്സാഹോ വീരിയം വുത്തം, ഉമ്മങ്ഗോ പഞ്ഞാ പവുച്ചതി;

അവത്ഥാനം അധിട്ഠാനം, ഹിതചരിയാ മേത്താഭാവനാ’’തി. –

വേദിതബ്ബാ. യേ ചാപി ഇമേ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയോ, പവിവേകജ്ഝാസയോ, അലോഭജ്ഝാസയോ, അദോസജ്ഝാസയോ, അമോഹജ്ഝാസയോ, നിസ്സരണജ്ഝാസയോതി ഛ അജ്ഝാസയാ ബോധിപരിപാകായ സംവത്തന്തി, യേഹി സമന്നാഗതത്താ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ കാമേ ദോസദസ്സാവിനോ, പവിവേകജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ സങ്ഗണികായ ദോസദസ്സാവിനോ, അലോഭജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ ലോഭേ ദോസദസ്സാവിനോ, അദോസജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ ദോസേ ദോസദസ്സാവിനോ, അമോഹജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ മോഹേ ദോസദസ്സാവിനോ, നിസ്സരണജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ സബ്ബഭവേസു ദോസദസ്സാവിനോതി വുച്ചന്തി, തേഹി ച സമന്നാഗതോ ഹോതി.

പച്ചേകബുദ്ധാനം പന കീവ ചിരം പത്ഥനാ വട്ടതീതി? പച്ചേകബുദ്ധാനം ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച. തതോ ഓരം ന സക്കാ. പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവേത്ഥ കാരണം വേദിതബ്ബം. ഏത്തകേനാപി ച കാലേന പച്ചേകബുദ്ധത്തം പത്ഥയതോ അഭിനീഹാരകരണേ പഞ്ച സമ്പത്തിയോ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തേസഞ്ഹി –

മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, വിഗതാസവദസ്സനം;

അധികാരോ ഛന്ദതാ ഏതേ, അഭിനീഹാരകാരണാ.

തത്ഥ വിഗതാസവദസ്സനന്തി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം യസ്സ കസ്സചി ദസ്സനന്തി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

അഥ സാവകാനം പത്ഥനാ കിത്തകം വട്ടതീതി? ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, അസീതിമഹാസാവകാനം കപ്പസതസഹസ്സം, തഥാ ബുദ്ധസ്സ മാതാപിതൂനം ഉപട്ഠാകസ്സ പുത്തസ്സ ചാതി. തതോ ഓരം ന സക്കാ. വുത്തനയമേവേത്ഥ കാരണം. ഇമേസം പന സബ്ബേസമ്പി അധികാരോ ഛന്ദതാതി ദ്വങ്ഗസമ്പന്നോയേവ അഭിനീഹാരോ ഹോതി.

ഏവം ഇമായ പത്ഥനായ ഇമിനാ ച അഭിനീഹാരേന യഥാവുത്തപ്പഭേദം കാലം പാരമിയോ പൂരേത്വാ ബുദ്ധാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്താ ഖത്തിയകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണകുലേ വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, പച്ചേകബുദ്ധാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണഗഹപതികുലാനം അഞ്ഞതരസ്മിം, അഗ്ഗസാവകാ പന ഖത്തിയബ്രാഹ്മണകുലേസ്വേവ ബുദ്ധാ ഇവ സബ്ബബുദ്ധാ സംവട്ടമാനേ കപ്പേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, വിവട്ടമാനേ കപ്പേ ഉപ്പജ്ജന്തി. പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധേ അപ്പത്വാ ബുദ്ധാനം ഉപ്പജ്ജനകാലേയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. ബുദ്ധാ സയഞ്ച ബുജ്ഝന്തി, പരേ ച ബോധേന്തി. പച്ചേകബുദ്ധാ സയമേവ ബുജ്ഝന്തി, ന പരേ ബോധേന്തി. അത്ഥരസമേവ പടിവിജ്ഝന്തി, ന ധമ്മരസം. ന ഹി തേ ലോകുത്തരധമ്മം പഞ്ഞത്തിം ആരോപേത്വാ ദേസേതും സക്കോന്തി, മൂഗേന ദിട്ഠസുപിനോ വിയ വനചരകേന നഗരേ സായിതബ്യഞ്ജനരസോ വിയ ച നേസം ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി. സബ്ബം ഇദ്ധിസമാപത്തിപടിസമ്ഭിദാപഭേദം പാപുണന്തി, ഗുണവിസിട്ഠതായ ബുദ്ധാനം ഹേട്ഠാ സാവകാനം ഉപരി ഹോന്തി, അഞ്ഞേ പബ്ബാജേത്വാ ആഭിസമാചാരികം സിക്ഖാപേന്തി, ‘‘ചിത്തസല്ലേഖോ കാതബ്ബോ, വോസാനം നാപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ഉദ്ദേസേന ഉപോസഥം കരോന്തി, ‘അജ്ജുപോസഥോ’തി വചനമത്തേന വാ. ഉപോസഥം കരോന്താ ച ഗന്ധമാദനേ മഞ്ജൂസകരുക്ഖമൂലേ രതനമാളേ സന്നിപതിത്വാ കരോന്തീതി. ഏവം ഭഗവാ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചേകബുദ്ധാനം സബ്ബാകാരപരിപൂരം പത്ഥനഞ്ച അഭിനീഹാരഞ്ച കഥേത്വാ, ഇദാനി ഇമായ പത്ഥനായ ഇമിനാ ച അഭിനീഹാരേന സമുദാഗതേ തേ തേ പച്ചേകബുദ്ധേ കഥേതും ‘‘സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡ’’ന്തിആദിനാ നയേന ഇമം ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തം അഭാസി. അയം താവ അവിസേസേന പുച്ഛാവസിതോ ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തസ്സ ഉപ്പത്തി.

൩൫. ഇദാനി വിസേസേന വത്തബ്ബാ. തത്ഥ ഇമിസ്സാ താവ ഗാഥായ ഏവം ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ – അയം കിര പച്ചേകബുദ്ധോ പച്ചേകബോധിസത്തഭൂമിം ഓഗാഹന്തോ ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പാരമിയോ പൂരേത്വാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ആരഞ്ഞികോ ഹുത്വാ ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേന്തോ സമണധമ്മം അകാസി. ഏതം കിര വത്തം അപരിപൂരേത്വാ പച്ചേകബോധിം പാപുണന്താ നാമ നത്ഥി. കിം പനേതം ഗതപച്ചാഗതവത്തം നാമ? ഹരണപച്ചാഹരണന്തി. തം യഥാ വിഭൂതം ഹോതി, തഥാ കഥേസ്സാമ.

ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ഹരതി, ന പച്ചാഹരതി; ഏകച്ചോ പച്ചാഹരതി, ന ഹരതി; ഏകച്ചോ പന നേവ ഹരതി, ന പച്ചാഹരതി; ഏകച്ചോ ഹരതി ച പച്ചാഹരതി ച. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു പഗേവ വുട്ഠായ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണവത്തം കത്വാ, ബോധിരുക്ഖേ ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ, പാനീയഘടം പൂരേത്വാ പാനീയമാളേ ഠപേത്വാ, ആചരിയവത്തം ഉപജ്ഝായവത്തം കത്വാ, ദ്വേഅസീതി ഖുദ്ദകവത്താനി ചുദ്ദസ മഹാവത്താനി ച സമാദായ വത്തതി, സോ സരീരപരികമ്മം കത്വാ, സേനാസനം പവിസിത്വാ, യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ താവ വിവിത്താസനേ വീതിനാമേത്വാ, വേലം ഞത്വാ, നിവാസേത്വാ, കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ, ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ, സങ്ഘാടിം ഖന്ധേ കരിത്വാ, പത്തം അംസേ ആലഗ്ഗേത്വാ, കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തോ ചേതിയങ്ഗണം പത്വാ, ചേതിയഞ്ച ബോധിഞ്ച വന്ദിത്വാ, ഗാമസമീപേ ചീവരം പാരുപിത്വാ, പത്തമാദായ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏവം പവിട്ഠോ ച ലാഭീ ഭിക്ഖു പുഞ്ഞവാ ഉപാസകേഹി സക്കതഗരുകതോ ഉപട്ഠാകകുലേ വാ പടിക്കമനസാലായം വാ പടിക്കമിത്വാ ഉപാസകേഹി തം തം പഞ്ഹം പുച്ഛിയമാനോ തേസം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേന ധമ്മദേസനാവിക്ഖേപേന ച തം മനസികാരം ഛഡ്ഡേത്വാ നിക്ഖമതി, വിഹാരം ആഗതോപി ഭിക്ഖൂനം പഞ്ഹം പുട്ഠോ കഥേതി, ധമ്മം ഭണതി, തം തം ബ്യാപാരമാപജ്ജതി, പച്ഛാഭത്തമ്പി പുരിമയാമമ്പി മജ്ഝിമയാമമ്പി ഏവം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പപഞ്ചിത്വാ കായദുട്ഠുല്ലാഭിഭൂതോ പച്ഛിമയാമേപി സയതി, നേവ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, അയം വുച്ചതി ഹരതി, ന പച്ചാഹരതീതി.

യോ പന ബ്യാധിബഹുലോ ഹോതി, ഭുത്താഹാരോ പച്ചൂസസമയേ ന സമ്മാ പരിണമതി, പഗേവ വുട്ഠായ യഥാവുത്തം വത്തം കാതും ന സക്കോതി കമ്മട്ഠാനം വാ മനസി കാതും, അഞ്ഞദത്ഥു യാഗും വാ ഭേസജ്ജം വാ പത്ഥയമാനോ കാലസ്സേവ പത്തചീവരമാദായ ഗാമം പവിസതി. തത്ഥ യാഗും വാ ഭേസജ്ജം വാ ഭത്തം വാ ലദ്ധാ ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ, പഞ്ഞത്താസനേ നിസിന്നോ കമ്മട്ഠാനം മനസി കത്വാ, വിസേസം പത്വാ വാ അപ്പത്വാ വാ, വിഹാരം ആഗന്ത്വാ, തേനേവ മനസികാരേന വിഹരതി. അയം വുച്ചതി പച്ചാഹരതി ന ഹരതീതി. ഏദിസാ ച ഭിക്ഖൂ യാഗും പിവിത്വാ, വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ, ബുദ്ധസാസനേ അരഹത്തം പത്താ ഗണനപഥം വീതിവത്താ. സീഹളദീപേയേവ തേസു തേസു ഗാമേസു ആസനസാലായ ന തം ആസനം അത്ഥി, യത്ഥ യാഗും പിവിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ഭിക്ഖു നത്ഥീതി.

യോ പന പമാദവിഹാരീ ഹോതി നിക്ഖിത്തധുരോ, സബ്ബവത്താനി ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ചവിധചേതോഖിലവിനിബന്ധനബദ്ധചിത്തോ വിഹരന്തോ കമ്മട്ഠാനമനസികാരമനനുയുത്തോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ ഗിഹിപപഞ്ചേന പപഞ്ചിതോ തുച്ഛകോ നിക്ഖമതി, അയം വുച്ചതി നേവ ഹരതി ന പച്ചാഹരതീതി.

യോ പന പഗേവ വുട്ഠായ പുരിമനയേനേവ സബ്ബവത്താനി പരിപൂരേത്വാ യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ, താവ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി. കമ്മട്ഠാനം നാമ ദുവിധം – സബ്ബത്ഥകം, പാരിഹാരിയഞ്ച. സബ്ബത്ഥകം നാമ മേത്താ ച മരണസ്സതി ച. തം സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബതോ ‘‘സബ്ബത്ഥക’’ന്തി വുച്ചതി. മേത്താ നാമ ആവാസാദീസു സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബാ. ആവാസേസു ഹി മേത്താവിഹാരീ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ഹോതി, തേന ഫാസു അസങ്ഘട്ഠോ വിഹരതി. ദേവതാസു മേത്താവിഹാരീ ദേവതാഹി രക്ഖിതഗോപിതോ സുഖം വിഹരതി. രാജരാജമഹാമത്താദീസു മേത്താവിഹാരീ, തേഹി മമായിതോ സുഖം വിഹരതി. ഗാമനിഗമാദീസു മേത്താവിഹാരീ സബ്ബത്ഥ ഭിക്ഖാചരിയാദീസു മനുസ്സേഹി സക്കതഗരുകതോ സുഖം വിഹരതി. മരണസ്സതിഭാവനായ ജീവിതനികന്തിം പഹായ അപ്പമത്തോ വിഹരതി.

യം പന സദാ പരിഹരിതബ്ബം ചരിതാനുകൂലേന ഗഹിതത്താ ദസാസുഭകസിണാനുസ്സതീസു അഞ്ഞതരം, ചതുധാതുവവത്ഥാനമേവ വാ, തം സദാ പരിഹരിതബ്ബതോ, രക്ഖിതബ്ബതോ, ഭാവേതബ്ബതോ ച പാരിഹാരിയന്തി വുച്ചതി, മൂലകമ്മട്ഠാനന്തിപി തദേവ. തത്ഥ യം പഠമം സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനം മനസി കരിത്വാ പച്ഛാ പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, തം ചതുധാതുവവത്ഥാനമുഖേന ദസ്സേസ്സാമ.

അയഞ്ഹി യഥാഠിതം യഥാപണിഹിതം കായം ധാതുസോ പച്ചവേക്ഖതി – യം ഇമസ്മിം സരീരേ വീസതികോട്ഠാസേസു കക്ഖളം ഖരഗതം, സാ പഥവീധാതു. യം ദ്വാദസസു ആബന്ധനകിച്ചകരം സ്നേഹഗതം, സാ ആപോധാതു. യം ചതൂസു പരിപാചനകരം ഉസുമഗതം, സാ തേജോധാതു. യം പന ഛസു വിത്ഥമ്ഭനകരം വായോഗതം, സാ വായോധാതു. യം പനേത്ഥ ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി അസമ്ഫുട്ഠം ഛിദ്ദം വിവരം, സാ ആകാസധാതു. തംവിജാനനകം ചിത്തം വിഞ്ഞാണധാതു. തതോ ഉത്തരി അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥി. കേവലം സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജോവ അയന്തി.

ഏവം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനതോ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരിത്വാ, കാലം ഞത്വാ, ഉട്ഠായാസനാ നിവാസേത്വാ, പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ഗാമം പിണ്ഡായ ഗച്ഛതി. ഗച്ഛന്തോ ച യഥാ അന്ധപുഥുജ്ജനാ അഭിക്കമാദീസു ‘‘അത്താ അഭിക്കമതി, അത്തനാ അഭിക്കമോ നിബ്ബത്തിതോ’’തി വാ, ‘‘അഹം അഭിക്കമാമി, മയാ അഭിക്കമോ നിബ്ബത്തിതോ’’തി വാ സമ്മുയ്ഹന്തി, തഥാ അസമ്മുയ്ഹന്തോ ‘‘അഭിക്കമാമീതി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ തേനേവ ചിത്തേന സദ്ധിം ചിത്തസമുട്ഠാനാ സന്ധാരണവായോധാതു ഉപ്പജ്ജതി. സാ ഇമം പഥവീധാത്വാദിസന്നിവേസഭൂതം കായസമ്മതം അട്ഠികസങ്ഘാടം വിപ്ഫരതി, തതോ ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന അയം കായസമ്മതോ അട്ഠികസങ്ഘാടോ അഭിക്കമതി. തസ്സേവം അഭിക്കമതോ ഏകേകപാദുദ്ധാരണേ ചതൂസു ധാതൂസു വായോധാതുഅനുഗതാ തേജോധാതു അധികാ ഉപ്പജ്ജതി, മന്ദാ ഇതരാ. അതിഹരണവീതിഹരണാപഹരണേസു പന തേജോധാതുഅനുഗതാ വായോധാതു അധികാ ഉപ്പജ്ജതി, മന്ദാ ഇതരാ. ഓരോഹണേ പന പഥവീധാതുഅനുഗതാ ആപോധാതു അധികാ ഉപ്പജ്ജതി, മന്ദാ ഇതരാ. സന്നിക്ഖേപനസമുപ്പീളനേസു ആപോധാതുഅനുഗതാ പഥവീധാതു അധികാ ഉപ്പജ്ജതി, മന്ദാ ഇതരാ. ഇച്ചേതാ ധാതുയോ തേന തേന അത്തനോ ഉപ്പാദകചിത്തേന സദ്ധിം തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി. തത്ഥ കോ ഏകോ അഭിക്കമതി, കസ്സ വാ ഏകസ്സ അഭിക്കമന’’ന്തി ഏവം ഏകേകപാദുദ്ധാരണാദിപ്പകാരേസു ഏകേകസ്മിം പകാരേ ഉപ്പന്നധാതുയോ, തദവിനിബ്ഭുത്താ ച സേസാ രൂപധമ്മാ, തംസമുട്ഠാപകം ചിത്തം, തംസമ്പയുത്താ ച സേസാ അരൂപധമ്മാതി ഏതേ രൂപാരൂപധമ്മാ. തതോ പരം അതിഹരണവീതിഹരണാദീസു അഞ്ഞം പകാരം ന സമ്പാപുണന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി. തസ്മാ അനിച്ചാ. യഞ്ച അനിച്ചം, തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം, തദനത്താതി ഏവം സബ്ബാകാരപരിപൂരം കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോവ ഗച്ഛതി. അത്ഥകാമാ ഹി കുലപുത്താ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ദസപി വീസമ്പി തിംസമ്പി ചത്താലീസമ്പി പഞ്ഞാസമ്പി സട്ഠിപി സത്തതിപി സതമ്പി ഏകതോ വസന്താ കതികവത്തം കത്വാ വിഹരന്തി – ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹേ ന ഇണട്ഠാ, ന ഭയട്ഠാ, ന ജീവികാപകതാ പബ്ബജിതാ; ദുക്ഖാ മുച്ചിതുകാമാ പനേത്ഥ പബ്ബജിതാ. തസ്മാ ഗമനേ ഉപ്പന്നകിലേസം ഗമനേയേവ നിഗ്ഗണ്ഹഥ, ഠാനേ നിസജ്ജായ, സയനേ ഉപ്പന്നകിലേസം ഗമനേയേവ നിഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി. തേ ഏവം കതികവത്തം കത്വാ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താ അഡ്ഢഉസഭഉസഭഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതന്തരേസു പാസാണാ ഹോന്തി, തായ സഞ്ഞായ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്താവ ഗച്ഛന്തി. സചേ കസ്സചി ഗമനേ കിലേസോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥേവ നം നിഗ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ അസക്കോന്തോ തിട്ഠതി. അഥസ്സ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോപി തിട്ഠതി. സോ – ‘‘അയം ഭിക്ഖു തുയ്ഹം ഉപ്പന്നവിതക്കം ജാനാതി, അനനുച്ഛവികം തേ ഏത’’ന്തി അത്താനം പടിചോദേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ തത്ഥേവ അരിയഭൂമിം ഓക്കമതി. തഥാ അസക്കോന്തോ നിസീദതി. അഥസ്സ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോപി നിസീദതീതി സോയേവ നയോ. അരിയഭൂമി ഓക്കമിതും അസക്കോന്തോപി തം കിലേസം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോവ ഗച്ഛതി. ന കമ്മട്ഠാനവിപ്പയുത്തേന ചിത്തേന പാദം ഉദ്ധരതി. ഉദ്ധരതി ചേ, പടിനിവത്തിത്വാ പുരിമപ്പദേസംയേവ ഏതി സീഹളദീപേ ആലിന്ദകവാസീ മഹാഫുസ്സദേവത്ഥേരോ വിയ.

സോ കിര ഏകൂനവീസതി വസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേന്തോ ഏവ വിഹാസി. മനുസ്സാപി സുദം അന്തരാമഗ്ഗേ കസന്താ ച വപന്താ ച മദ്ദന്താ ച കമ്മാനി കരോന്താ ഥേരം തഥാ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ – ‘‘അയം ഥേരോ പുനപ്പുനം നിവത്തിത്വാ ഗച്ഛതി, കിം നു ഖോ മഗ്ഗമൂള്ഹോ, ഉദാഹു കിഞ്ചി പമുട്ഠോ’’തി സമുല്ലപന്തി. സോ തം അനാദിയിത്വാ കമ്മട്ഠാനയുത്തേനേവ ചിത്തേന സമണധമ്മം കരോന്തോ വീസതിവസ്സബ്ഭന്തരേ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തപ്പത്തദിവസേ ചസ്സ ചങ്കമനകോടിയം അധിവത്ഥാ ദേവതാ അങ്ഗുലീഹി ദീപം ഉജ്ജാലേത്വാ അട്ഠാസി. ചത്താരോപി മഹാരാജാനോ സക്കോ ച ദേവാനമിന്ദോ, ബ്രഹ്മാ ച സഹമ്പതി ഉപട്ഠാനം ആഗമംസു. തഞ്ച ഓഭാസം ദിസ്വാ വനവാസീ മഹാതിസ്സത്ഥേരോ തം ദുതിയദിവസേ പുച്ഛി ‘‘രത്തിഭാഗേ ആയസ്മതോ സന്തികേ ഓഭാസോ അഹോസി, കിം സോ ഓഭാസോ’’തി? ഥേരോ വിക്ഖേപം കരോന്തോ ‘‘ഓഭാസോ നാമ ദീപോഭാസോപി ഹോതി, മണിഓഭാസോപീ’’തി ഏവമാദിം ആഹ. സോ ‘‘പടിച്ഛാദേഥ തുമ്ഹേ’’തി നിബദ്ധോ ‘‘ആമാ’’തി പടിജാനിത്വാ ആരോചേസി.

കാളവല്ലിമണ്ഡപവാസീ മഹാനാഗത്ഥേരോ വിയ ച. സോപി കിര ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേന്തോ ‘‘പഠമം താവ ഭഗവതോ മഹാപധാനം പൂജേമീ’’തി സത്ത വസ്സാനി ഠാനചങ്കമമേവ അധിട്ഠാസി. പുന സോളസ വസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. ഏവം കമ്മട്ഠാനയുത്തേനേവ ചിത്തേന പാദം ഉദ്ധരന്തോ വിപ്പയുത്തേന ചിത്തേന ഉദ്ധടേ പന പടിനിവത്തന്തോ ഗാമസമീപം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഗാവീ നു പബ്ബജിതോ നൂ’’തി ആസങ്കനീയപ്പദേസേ ഠത്വാ, സങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ, ഗാമദ്വാരം പത്വാ, കച്ഛകന്തരതോ ഉദകം ഗഹേത്വാ, ഗണ്ഡൂസം കത്വാ ഗാമം പവിസതി ‘‘ഭിക്ഖം ദാതും വാ വന്ദിതും വാ ഉപഗതേ മനുസ്സേ ‘ദീഘായുകാ ഹോഥാ’തി വചനമത്തേനപി മാ മേ കമ്മട്ഠാനവിക്ഖേപോ അഹോസീ’’തി സചേ പന ‘‘അജ്ജ, ഭന്തേ, കിം സത്തമീ, ഉദാഹു അട്ഠമീ’’തി ദിവസം പുച്ഛന്തി, ഉദകം ഗിലിത്വാ ആരോചേതി. സചേ ദിവസപുച്ഛകാ ന ഹോന്തി, നിക്ഖമനവേലായം ഗാമദ്വാരേ നിട്ഠുഭിത്വാവ യാതി.

സീഹളദീപേയേവ കലമ്ബതിത്ഥവിഹാരേ വസ്സൂപഗതാ പഞ്ഞാസഭിക്ഖൂ വിയ ച. തേ കിര വസ്സൂപനായികഉപോസഥദിവസേ കതികവത്തം അകംസു – ‘‘അരഹത്തം അപ്പത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാലപിസ്സാമാ’’തി. ഗാമഞ്ച പിണ്ഡായ പവിസന്താ ഗാമദ്വാരേ ഉദകഗണ്ഡൂസം കത്വാ പവിസിംസു, ദിവസേ പുച്ഛിതേ ഉദകം ഗിലിത്വാ ആരോചേസും, അപുച്ഛിതേ ഗാമദ്വാരേ നിട്ഠുഭിത്വാ വിഹാരം ആഗമംസു. തത്ഥ മനുസ്സാ നിട്ഠുഭനട്ഠാനം ദിസ്വാ ജാനിംസു ‘‘അജ്ജ ഏകോ ആഗതോ, അജ്ജ ദ്വേ’’തി. ഏവഞ്ച ചിന്തേസും ‘‘കിം നു ഖോ ഏതേ അമ്ഹേഹേവ സദ്ധിം ന സല്ലപന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി? യദി അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി ന സല്ലപന്തി, അദ്ധാ വിവാദജാതാ ഭവിസ്സന്തി, ഹന്ദ നേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖമാപേസ്സാമാ’’തി സബ്ബേ വിഹാരം അഗമംസു. തത്ഥ പഞ്ഞാസഭിക്ഖൂസു വസ്സം ഉപഗതേസു ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ഏകോകാസേ നാദ്ദസംസു. തതോ യോ തേസു ചക്ഖുമാ പുരിസോ, സോ ഏവമാഹ – ‘‘ന, ഭോ, കലഹകാരകാനം വസനോകാസോ ഈദിസോ ഹോതി, സുസമ്മട്ഠം ചേതിയങ്ഗണം ബോധിയങ്ഗണം, സുനിക്ഖിത്താ സമ്മജ്ജനിയോ, സൂപട്ഠപിതം പാനീയപരിഭോജനീയ’’ന്തി. തേ തതോവ നിവത്താ. തേ ഭിക്ഖൂ അന്തോതേമാസേയേവ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അരഹത്തം പത്വാ മഹാപവാരണായ വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസും.

ഏവം കാളവല്ലിമണ്ഡപവാസീ മഹാനാഗത്ഥേരോ വിയ കലമ്ബതിത്ഥവിഹാരേ വസ്സൂപഗതഭിക്ഖൂ വിയ ച കമ്മട്ഠാനയുത്തേനേവ ചിത്തേന പാദം ഉദ്ധരന്തോ ഗാമസമീപം പത്വാ, ഉദകഗണ്ഡൂസം കത്വാ, വീഥിയോ സല്ലക്ഖേത്വാ, യത്ഥ സുരാസോണ്ഡധുത്താദയോ കലഹകാരകാ ചണ്ഡഹത്ഥിഅസ്സാദയോ വാ നത്ഥി, തം വീഥിം പടിപജ്ജതി. തത്ഥ ച പിണ്ഡായ ചരമാനോ ന തുരിതതുരിതോ വിയ ജവേന ഗച്ഛതി, ജവനപിണ്ഡപാതികധുതങ്ഗം നാമ നത്ഥി. വിസമഭൂമിഭാഗപ്പത്തം പന ഉദകഭരിതസകടമിവ നിച്ചലോവ ഹുത്വാ ഗച്ഛതി. അനുഘരം പവിട്ഠോ ച ദാതുകാമം അദാതുകാമം വാ സല്ലക്ഖേതും തദനുരൂപം കാലം ആഗമേന്തോ ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ, പതിരൂപേ ഓകാസേ നിസീദിത്വാ, കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തോ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ, അക്ഖബ്ഭഞ്ജനവണാലേപനപുത്തമംസൂപമാവസേന പച്ചവേക്ഖന്തോ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ആഹാരം ആഹാരേതി, നേവ ദവായ ന മദായ…പേ… ഭുത്താവീ ച ഉദകകിച്ചം കത്വാ, മുഹുത്തം ഭത്തകിലമഥം പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ, യഥാ പുരേ ഭത്തം, ഏവം പച്ഛാ ഭത്തം പുരിമയാമം പച്ഛിമയാമഞ്ച കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി. അയം വുച്ചതി ഹരതി ചേവ പച്ചാഹരതി ചാതി. ഏവമേതം ഹരണപച്ചാഹരണം ഗതപച്ചാഗതവത്തന്തി വുച്ചതി.

ഏതം പൂരേന്തോ യദി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി, പഠമവയേ ഏവ അരഹത്തം പാപുണാതി. നോ ചേ പഠമവയേ പാപുണാതി, അഥ മജ്ഝിമവയേ പാപുണാതി. നോ ചേ മജ്ഝിമവയേ പാപുണാതി, അഥ മരണസമയേ പാപുണാതി. നോ ചേ മരണസമയേ പാപുണാതി, അഥ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ പാപുണാതി. നോ ചേ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ പാപുണാതി, അഥ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബാതി. നോ ചേ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അഥ ബുദ്ധാനം സന്തികേ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ ഹോതി; സേയ്യഥാപി – ഥേരോ ബാഹിയോ, മഹാപഞ്ഞോ വാ ഹോതി; സേയ്യഥാപി ഥേരോ സാരിപുത്തോ.

അയം പന പച്ചേകബോധിസത്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ, ആരഞ്ഞികോ ഹുത്വാ, വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ഏതം ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേത്വാ, കാലം കത്വാ, കാമാവചരദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജി. തതോ ചവിത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. കുസലാ ഇത്ഥിയോ തദഹേവ ഗബ്ഭസണ്ഠാനം ജാനന്തി, സാ ച താസമഞ്ഞതരാ, തസ്മാ തം ഗബ്ഭപതിട്ഠാനം രഞ്ഞോ നിവേദേസി. ധമ്മതാ ഏസാ, യം പുഞ്ഞവന്തേ സത്തേ ഗബ്ഭേ ഉപ്പന്നേ മാതുഗാമോ ഗബ്ഭപരിഹാരം ലഭതി. തസ്മാ രാജാ തസ്സാ ഗബ്ഭപരിഹാരം അദാസി. സാ തതോ പഭുതി നാച്ചുണ്ഹം കിഞ്ചി അജ്ഝോഹരിതും ലഭതി, നാതിസീതം, നാതിഅമ്ബിലം, നാതിലോണം, നാതികടുകം, നാതിതിത്തകം. അച്ചുണ്ഹേ ഹി മാതരാ അജ്ഝോഹടേ ഗബ്ഭസ്സ ലോഹകുമ്ഭിവാസോ വിയ ഹോതി, അതിസീതേ ലോകന്തരികവാസോ വിയ, അച്ചമ്ബിലലോണകടുകതിത്തകേസു ഭുത്തേസു സത്ഥേന ഫാലേത്വാ അമ്ബിലാദീഹി സിത്താനി വിയ ഗബ്ഭസേയ്യകസ്സ അങ്ഗാനി തിബ്ബവേദനാനി ഹോന്തി. അതിചങ്കമനട്ഠാനനിസജ്ജാസയനതോപി നം നിവാരേന്തി – ‘‘കുച്ഛിഗതസ്സ സഞ്ചലനദുക്ഖം മാ അഹോസീ’’തി. മുദുകത്ഥരണത്ഥതായ ഭൂമിയം ചങ്കമനാദീനി മത്തായ കാതും ലഭതി, വണ്ണഗന്ധാദിസമ്പന്നം സാദുസപ്പായം അന്നപാനം ലഭതി. പരിഗ്ഗഹേത്വാവ നം ചങ്കമാപേന്തി, നിസീദാപേന്തി, വുട്ഠാപേന്തി.

സാ ഏവം പരിഹരിയമാനാ ഗബ്ഭപരിപാകകാലേ സൂതിഘരം പവിസിത്വാ പച്ചൂസസമയേ പുത്തം വിജായി പക്കതേലമദ്ദിതമനോസിലാപിണ്ഡിസദിസം ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണൂപേതം. തതോ നം പഞ്ചമദിവസേ അലങ്കതപ്പടിയത്തം രഞ്ഞോ ദസ്സേസും, രാജാ തുട്ഠോ ഛസട്ഠിയാ ധാതീഹി ഉപട്ഠാപേസി. സോ സബ്ബസമ്പത്തീഹി വഡ്ഢമാനോ ന ചിരസ്സേവ വിഞ്ഞുതം പാപുണി. തം സോളസവസ്സുദ്ദേസികമേവ സമാനം രാജാ രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചി, വിവിധനാടകാനി ചസ്സ ഉപട്ഠാപേസി. അഭിസിത്തോ രാജപുത്തോ രജ്ജം കാരേസി നാമേന ബ്രഹ്മദത്തോ സകലജമ്ബുദീപേ വീസതിയാ നഗരസഹസ്സേസു. ജമ്ബുദീപേ ഹി പുബ്ബേ ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി അഹേസും. താനി പരിഹായന്താനി സട്ഠി അഹേസും, തതോ പരിഹായന്താനി ചത്താലീസം, സബ്ബപരിഹായനകാലേ പന വീസതി ഹോന്തി. അയഞ്ച ബ്രഹ്മദത്തോ സബ്ബപരിഹായനകാലേ ഉപ്പജ്ജി. തേനസ്സ വീസതി നഗരസഹസ്സാനി അഹേസും, വീസതി പാസാദസഹസ്സാനി, വീസതി ഹത്ഥിസഹസ്സാനി, വീസതി അസ്സസഹസ്സാനി, വീസതി രഥസഹസ്സാനി, വീസതി പത്തിസഹസ്സാനി, വീസതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി – ഓരോധാ ച നാടകിത്ഥിയോ ച, വീസതി അമച്ചസഹസ്സാനി. സോ മഹാരജ്ജം കാരയമാനോ ഏവ കസിണപരികമ്മം കത്വാ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ, അട്ഠ സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേസി. യസ്മാ പന അഭിസിത്തരഞ്ഞാ നാമ അവസ്സം അട്ടകരണേ നിസീദിതബ്ബം, തസ്മാ ഏകദിവസം പഗേവ പാതരാസം ഭുഞ്ജിത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസീദി. തത്ഥ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദം അകംസു. സോ ‘‘അയം സദ്ദോ സമാപത്തിയാ ഉപക്കിലേസോ’’തി പാസാദതലം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘സമാപത്തിം അപ്പേമീ’’തി നിസിന്നോ നാസക്ഖി അപ്പേതും, രജ്ജവിക്ഖേപേന സമാപത്തി പരിഹീനാ. തതോ ചിന്തേസി ‘‘കിം രജ്ജം വരം, ഉദാഹു സമണധമ്മോ’’തി. തതോ ‘‘രജ്ജസുഖം പരിത്തം അനേകാദീനവം, സമണധമ്മസുഖം പന വിപുലമനേകാനിസംസം ഉത്തമപുരിസസേവിതഞ്ചാ’’തി ഞത്വാ അഞ്ഞതരം അമച്ചം ആണാപേസി – ‘‘ഇമം രജ്ജം ധമ്മേന സമേന അനുസാസ, മാ ഖോ അധമ്മകാരം അകാസീ’’തി സബ്ബം നിയ്യാതേത്വാ പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ സമാപത്തിസുഖേന വിഹരതി, ന കോചി ഉപസങ്കമിതും ലഭതി അഞ്ഞത്ര മുഖധോവനദന്തകട്ഠദായകഭത്തനീഹാരകാദീഹി.

തതോ അദ്ധമാസമത്തേ വീതിക്കന്തേ മഹേസീ പുച്ഛി ‘‘രാജാ ഉയ്യാനഗമനബലദസ്സനനാടകാദീസു കത്ഥചി ന ദിസ്സതി, കുഹിം ഗതോ’’തി? തസ്സാ തമത്ഥം ആരോചേസും. സാ അമച്ചസ്സ പാഹേസി ‘‘രജ്ജേ പടിച്ഛിതേ അഹമ്പി പടിച്ഛിതാ ഹോമി, ഏതു മയാ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേതൂ’’തി. സോ ഉഭോ കണ്ണേ ഥകേത്വാ ‘‘അസവനീയമേത’’ന്തി പടിക്ഖിപി. സാ പുനപി ദ്വത്തിക്ഖത്തും പേസേത്വാ അനിച്ഛമാനം തജ്ജാപേസി – ‘‘യദി ന കരോസി, ഠാനാപി തേ ചാവേമി, ജീവിതാപി വോരോപേമീ’’തി. സോ ഭീതോ ‘‘മാതുഗാമോ നാമ ദള്ഹനിച്ഛയോ, കദാചി ഏവമ്പി കാരാപേയ്യാ’’തി ഏകദിവസം രഹോ ഗന്ത്വാ തായ സദ്ധിം സിരിസയനേ സംവാസം കപ്പേസി. സാ പുഞ്ഞവതീ സുഖസമ്ഫസ്സാ. സോ തസ്സാ സമ്ഫസ്സരാഗേന രത്തോ തത്ഥ അഭിക്ഖണം സങ്കിതസങ്കിതോവ അഗമാസി. അനുക്കമേന അത്തനോ ഘരസാമികോ വിയ നിബ്ബിസങ്കോ പവിസിതുമാരദ്ധോ.

തതോ രാജമനുസ്സാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ന സദ്ദഹതി. ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി ആരോചേസും. തതോ നിലീനോ സയമേവ ദിസ്വാ സബ്ബാമച്ചേ സന്നിപാതാപേത്വാ ആരോചേസി. തേ – ‘‘അയം രാജാപരാധികോ ഹത്ഥച്ഛേദം അരഹതി, പാദച്ഛേദം അരഹതീ’’തി യാവ സൂലേ ഉത്താസനം, താവ സബ്ബകമ്മകാരണാനി നിദ്ദിസിംസു. രാജാ – ‘‘ഏതസ്സ വധബന്ധനതാളനേ മയ്ഹം വിഹിംസാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ജീവിതാ വോരോപനേ പാണാതിപാതോ ഭവേയ്യ, ധനഹരണേ അദിന്നാദാനം, അലം ഏവരൂപേഹി കതേഹി, ഇമം മമ രജ്ജാ നിക്കഡ്ഢഥാ’’തി ആഹ. അമച്ചാ തം നിബ്ബിസയം അകംസു. സോ അത്തനോ ധനസാരഞ്ച പുത്തദാരഞ്ച ഗഹേത്വാ പരവിസയം അഗമാസി. തത്ഥ രാജാ സുത്വാ ‘‘കിം ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, ഇച്ഛാമി തം ഉപട്ഠാതു’’ന്തി. സോ തം സമ്പടിച്ഛി. അമച്ചോ കതിപാഹച്ചയേന ലദ്ധവിസ്സാസോ തം രാജാനം ഏതദവോച – ‘‘മഹാരാജ, അമക്ഖികമധും പസ്സാമി, തം ഖാദന്തോ നത്ഥീ’’തി. രാജാ ‘‘കിം ഏതം ഉപ്പണ്ഡേതുകാമോ ഭണതീ’’തി ന സുണാതി. സോ അന്തരം ലഭിത്വാ പുനപി സുട്ഠുതരം വണ്ണേത്വാ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ബാരാണസിരജ്ജം, ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘മം നേത്വാ മാരേതുകാമോസീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘മാ, ദേവ, ഏവം അവച, യദി ന സദ്ദഹസി, മനുസ്സേ പേസേഹീ’’തി. സോ മനുസ്സേ പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ ഗോപുരം ഖണിത്വാ രഞ്ഞോ സയനഘരേ ഉട്ഠഹിംസു.

രാജാ ദിസ്വാ ‘‘കിസ്സ ആഗതാത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ചോരാ മയം, മഹാരാജാ’’തി. രാജാ തേസം ധനം ദാപേത്വാ ‘‘മാ പുന ഏവമകത്ഥാ’’തി ഓവദിത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. തേ ആഗന്ത്വാ തസ്സ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. സോ പുനപി ദ്വത്തിക്ഖത്തും തഥേവ വീമംസിത്വാ ‘‘സീലവാ രാജാ’’തി ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ സീമന്തരേ ഏകം നഗരം ഉപഗമ്മ തത്ഥ അമച്ചസ്സ പാഹേസി ‘‘നഗരം വാ മേ ദേഹി യുദ്ധം വാ’’തി. സോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ തമത്ഥം ആരോചാപേസി ‘‘ആണാപേതു ദേവോ കിം യുജ്ഝാമി, ഉദാഹു നഗരം ദേമീ’’തി. രാജാ ‘‘ന യുജ്ഝിതബ്ബം, നഗരം ദത്വാ ഇധാഗച്ഛാ’’തി പേസേസി. സോ തഥാ അകാസി. പടിരാജാപി തം നഗരം ഗഹേത്വാ അവസേസനഗരേസുപി തഥേവ ദൂതം പാഹേസി. തേപി അമച്ചാ തഥേവ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ ആരോചേത്വാ തേന ‘‘ന യുജ്ഝിതബ്ബം, ഇധാഗന്തബ്ബ’’ന്തി വുത്താ ബാരാണസിം ആഗമംസു.

തതോ അമച്ചാ ബ്രഹ്മദത്തം ആഹംസു – ‘‘മഹാരാജ, തേന സഹ യുജ്ഝാമാ’’തി. രാജാ – ‘‘മമ പാണാതിപാതോ ഭവിസ്സതീ’’തി വാരേസി. അമച്ചാ – ‘‘മയം, മഹാരാജ, തം ജീവഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ ഇധേവ ആനേസ്സാമാ’’തി നാനാഉപായേഹി രാജാനം സഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘ഏഹി മഹാരാജാ’’തി ഗന്തും ആരദ്ധാ. രാജാ ‘‘സചേ സത്തമാരണപ്പഹരണവിലുമ്പനകമ്മം ന കരോഥ, ഗച്ഛാമീ’’തി ഭണതി. അമച്ചാ ‘‘ന, ദേവ, കരോമ, ഭയം ദസ്സേത്വാ പലാപേമാ’’തി ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ ഘടേസു ദീപേ പക്ഖിപിത്വാ രത്തിം ഗച്ഛിംസു. പടിരാജാ തം ദിവസം ബാരാണസിസമീപേ നഗരം ഗഹേത്വാ ഇദാനി കിന്തി രത്തിം സന്നാഹം മോചാപേത്വാ പമത്തോ നിദ്ദം ഓക്കമി സദ്ധിം ബലകായേന. തതോ അമച്ചാ ബാരാണസിരാജാനം ഗഹേത്വാ പടിരഞ്ഞോ ഖന്ധാവാരം ഗന്ത്വാ സബ്ബഘടേഹി ദീപേ നിഹരാപേത്വാ ഏകപജ്ജോതായ സേനായ സദ്ദം അകംസു. പടിരഞ്ഞോ അമച്ചോ മഹാബലം ദിസ്വാ ഭീതോ അത്തനോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഉട്ഠേഹി അമക്ഖികമധും ഖാദാഹീ’’തി മഹാസദ്ദം അകാസി. തഥാ ദുതിയോപി, തതിയോപി. പടിരാജാ തേന സദ്ദേന പടിബുജ്ഝിത്വാ ഭയം സന്താസം ആപജ്ജി. ഉക്കുട്ഠിസതാനി പവത്തിംസു. സോ ‘‘പരവചനം സദ്ദഹിത്വാ അമിത്തഹത്ഥം പത്തോമ്ഹീ’’തി സബ്ബരത്തിം തം തം വിപ്പലപിത്വാ ദുതിയദിവസേ ‘‘ധമ്മികോ രാജാ, ഉപരോധം ന കരേയ്യ, ഗന്ത്വാ ഖമാപേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ജണ്ണുകേഹി പതിട്ഠഹിത്വാ ‘‘ഖമ, മഹാരാജ, മയ്ഹം അപരാധ’’ന്തി ആഹ. രാജാ തം ഓവദിത്വാ ‘‘ഉട്ഠേഹി, ഖമാമി തേ’’തി ആഹ. സോ രഞ്ഞാ ഏവം വുത്തമത്തേയേവ പരമസ്സാസപ്പത്തോ അഹോസി, ബാരാണസിരഞ്ഞോ സമീപേയേവ ജനപദേ രജ്ജം ലഭി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹായകാ അഹേസും.

അഥ ബ്രഹ്മദത്തോ ദ്വേപി സേനാ സമ്മോദമാനാ ഏകതോ ഠിതാ ദിസ്വാ ‘‘മമേകസ്സ ചിത്താനുരക്ഖണായ അസ്മിം ജനകായേ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതബിന്ദു ന ഉപ്പന്നം. അഹോ സാധു, അഹോ സുട്ഠു, സബ്ബേ സത്താ സുഖിതാ ഹോന്തു, അവേരാ ഹോന്തു, അബ്യാപജ്ഝാ ഹോന്തൂ’’തി മേത്താഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ, തദേവ പാദകം കത്വാ, സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ, പച്ചേകബോധിഞാണം സച്ഛികത്വാ, സയമ്ഭുതം പാപുണി. തം മഗ്ഗസുഖേന ഫലസുഖേന സുഖിതം ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ നിസിന്നം അമച്ചാ പണിപാതം കത്വാ ആഹംസു – ‘‘യാനകാലോ, മഹാരാജ, വിജിതബലകായസ്സ സക്കാരോ കാതബ്ബോ, പരാജിതബലകായസ്സ ഭത്തപരിബ്ബയോ ദാതബ്ബോ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘നാഹം, ഭണേ, രാജാ, പച്ചേകബുദ്ധോ നാമാഹ’’ന്തി. കിം ദേവോ ഭണതി, ന ഏദിസാ പച്ചേകബുദ്ധാ ഹോന്തീതി? കീദിസാ, ഭണേ, പച്ചേകബുദ്ധാതി? പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ ദ്വങ്ഗുലകേസമസ്സു അട്ഠപരിക്ഖാരയുത്താ ഭവന്തീതി. സോ ദക്ഖിണഹത്ഥേന സീസം പരാമസി, താവദേവ ഗിഹിലിങ്ഗം അന്തരധായി, പബ്ബജിതവേസോ പാതുരഹോസി, ദ്വങ്ഗുലകേസമസ്സു അട്ഠപരിക്ഖാരസമന്നാഗതോ വസ്സസതികത്ഥേരസദിസോ അഹോസി. സോ ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധതോ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പദുമപുപ്ഫേ നിസീദി. അമച്ചാ വന്ദിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കമ്മട്ഠാനം, കഥം അധിഗതോസീ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ യതോ അസ്സ മേത്താഝാനകമ്മട്ഠാനം അഹോസി, തഞ്ച വിപസ്സനം വിപസ്സിത്വാ അധിഗതോ, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഉദാനഗാഥഞ്ച ബ്യാകരണഗാഥഞ്ച ഇമഞ്ഞേവ ഗാഥം അഭാസി ‘‘സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡ’’ന്തി.

തത്ഥ സബ്ബേസൂതി അനവസേസേസു. ഭൂതേസൂതി സത്തേസു. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരം പന രതനസുത്തവണ്ണനായം വക്ഖാമ. നിധായാതി നിക്ഖിപിത്വാ. ദണ്ഡന്തി കായവചീമനോദണ്ഡം, കായദുച്ചരിതാദീനമേതം അധിവചനം. കായദുച്ചരിതഞ്ഹി ദണ്ഡയതീതി ദണ്ഡോ, ബാധേതി അനയബ്യസനം പാപേതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം വചീദുച്ചരിതം മനോദുച്ചരിതം ച. പഹരണദണ്ഡോ ഏവ വാ ദണ്ഡോ, തം നിധായാതിപി വുത്തം ഹോതി. അവിഹേഠയന്തി അവിഹേഠയന്തോ. അഞ്ഞതരമ്പീതി യംകിഞ്ചി ഏകമ്പി. തേസന്തി തേസം സബ്ബഭൂതാനം. ന പുത്തമിച്ഛേയ്യാതി അത്രജോ, ഖേത്രജോ, ദിന്നകോ, അന്തേവാസികോതി ഇമേസു ചതൂസു പുത്തേസു യം കിഞ്ചി പുത്തം ന ഇച്ഛേയ്യ. കുതോ സഹായന്തി സഹായം പന ഇച്ഛേയ്യാതി കുതോ ഏവ ഏതം.

ഏകോതി പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ, അദുതിയട്ഠേന ഏകോ, തണ്ഹാപഹാനേന ഏകോ, ഏകന്തവിഗതകിലേസോതി ഏകോ, ഏകോ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏകോ. സമണസഹസ്സസ്സാപി ഹി മജ്ഝേ വത്തമാനോ ഗിഹിസഞ്ഞോജനസ്സ ഛിന്നത്താ ഏകോ – ഏവം പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ. ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഇരിയതി വത്തതീതി – ഏവം അദുതിയട്ഠേന ഏകോ.

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാനസംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതി.

‘‘ഏവമാദീനവം ഞത്വാ, തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

വീതതണ്ഹോ അനാദാനോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി. (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭) –

ഏവം തണ്ഹാപഹാനട്ഠേന ഏകോ. സബ്ബകിലേസാസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാതി – ഏവം ഏകന്തവിഗതകിലേസോതി ഏകോ. അനാചരിയകോ ഹുത്വാ സയമ്ഭൂ സാമഞ്ഞേവ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി – ഏവം ഏകോ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏകോ.

ചരേതി യാ ഇമാ അട്ഠ ചരിയായോ; സേയ്യഥിദം – പണിധിസമ്പന്നാനം ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഇരിയാപഥചരിയാ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം അജ്ഝത്തികായതനേസു ആയതനചരിയാ, അപ്പമാദവിഹാരീനം ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സതിചരിയാ, അധിചിത്തമനുയുത്താനം ചതൂസു ഝാനേസു സമാധിചരിയാ, ബുദ്ധിസമ്പന്നാനം ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഞാണചരിയാ, സമ്മാ പടിപന്നാനം ചതൂസു അരിയമഗ്ഗേസു മഗ്ഗചരിയാ, അധിഗതപ്ഫലാനം ചതൂസു സാമഞ്ഞഫലേസു പത്തിചരിയാ, തിണ്ണം ബുദ്ധാനം സബ്ബസത്തേസു ലോകത്ഥചരിയാ, തത്ഥ പദേസതോ പച്ചേകബുദ്ധസാവകാനന്തി. യഥാഹ – ‘‘ചരിയാതി അട്ഠ ചരിയായോ ഇരിയാപഥചരിയാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൯൭; ൩.൨൮) വിത്ഥാരോ. താഹി ചരിയാഹി സമന്നാഗതോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥ വാ യാ ഇമാ ‘‘അധിമുച്ചന്തോ സദ്ധായ ചരതി, പഗ്ഗണ്ഹന്തോ വീരിയേന ചരതി, ഉപട്ഠഹന്തോ സതിയാ ചരതി, അവിക്ഖിത്തോ സമാധിനാ ചരതി, പജാനന്തോ പഞ്ഞായ ചരതി, വിജാനന്തോ വിഞ്ഞാണേന ചരതി, ഏവം പടിപന്നസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ആയതന്തീതി ആയതനചരിയായ ചരതി, ഏവം പടിപന്നോ വിസേസമധിഗച്ഛതീതി വിസേസചരിയായ ചരതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൯൭; ൩.൨൯) ഏവം അപരാപി അട്ഠ ചരിയാ വുത്താ. താഹിപി സമന്നാഗതോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി ഏത്ഥ ഖഗ്ഗവിസാണം നാമ ഖഗ്ഗമിഗസിങ്ഗം. കപ്പസദ്ദസ്സ അത്ഥം വിത്ഥാരതോ മങ്ഗലസുത്തവണ്ണനായം പകാസയിസ്സാമ. ഇധ പനായം ‘‘സത്ഥുകപ്പേന വത, ഭോ, കിര സാവകേന സദ്ധിം മന്തയമാനാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬൦) ഏവമാദീസു വിയ പടിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി ഖഗ്ഗവിസാണസദിസോതി വുത്തം ഹോതി. അയം താവേത്ഥ പദതോ അത്ഥവണ്ണനാ.

അധിപ്പായാനുസന്ധിതോ പന ഏവം വേദിതബ്ബാ – യ്വായം വുത്തപ്പകാരോ ദണ്ഡോ ഭൂതേസു പവത്തിയമാനോ അഹിതോ ഹോതി, തം തേസു അപ്പവത്തനേന തപ്പടിപക്ഖഭൂതായ മേത്തായ പരഹിതൂപസംഹാരേന ച സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം, നിഹിതദണ്ഡത്താ ഏവ ച. യഥാ അനിഹിതദണ്ഡാ സത്താ ഭൂതാനി ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ വിഹേഠയന്തി, തഥാ അവിഹേഠയം അഞ്ഞതരമ്പി തേസം. ഇമം മേത്താകമ്മട്ഠാനമാഗമ്മ യദേവ തത്ഥ വേദനാഗതം സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണഗതം തഞ്ച തദനുസാരേനേവ തദഞ്ഞഞ്ച സങ്ഖാരഗതം വിപസ്സിത്വാ ഇമം പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി അയം താവ അധിപ്പായോ.

അയം പന അനുസന്ധി – ഏവം വുത്തേ തേ അമച്ചാ ആഹംസു – ‘‘ഇദാനി, ഭന്തേ, കുഹിം ഗച്ഛഥാ’’തി? തതോ തേന ‘‘പുബ്ബപച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ കത്ഥ വസന്തീ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ഞത്വാ ‘‘ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ’’തി വുത്തേ പുനാഹംസു – ‘‘അമ്ഹേ ദാനി, ഭന്തേ, പജഹഥ, ന ഇച്ഛഥാ’’തി. അഥ പച്ചേകബുദ്ധോ ആഹ – ‘‘ന പുത്തമിച്ഛേയ്യാ’’തി സബ്ബം. തത്രാധിപ്പായോ – അഹം ഇദാനി അത്രജാദീസു യം കിഞ്ചി പുത്തമ്പി ന ഇച്ഛേയ്യം, കുതോ പന തുമ്ഹാദിസം സഹായം? തസ്മാ തുമ്ഹേസുപി യോ മയാ സദ്ധിം ഗന്തും മാദിസോ വാ ഹോതും ഇച്ഛതി, സോ ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. അഥ വാ തേഹി ‘‘അമ്ഹേ ദാനി, ഭന്തേ, പജഹഥ ന ഇച്ഛഥാ’’തി വുത്തേ സോ പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘ന പുത്തമിച്ഛേയ്യ കുതോ സഹായ’’ന്തി വത്വാ അത്തനോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ഏകചരിയായ ഗുണം ദിസ്വാ പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി. ഏവം വത്വാ പേക്ഖമാനസ്സേവ മഹാജനസ്സ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ഗന്ധമാദനം അഗമാസി.

ഗന്ധമാദനോ നാമ ഹിമവതി ചൂളകാളപബ്ബതം, മഹാകാളപബ്ബതം, നാഗപലിവേഠനം, ചന്ദഗബ്ഭം, സൂരിയഗബ്ഭം, സുവണ്ണപസ്സം, ഹിമവന്തപബ്ബതന്തി സത്ത പബ്ബതേ അതിക്കമ്മ ഹോതി. തത്ഥ നന്ദമൂലകം നാമ പബ്ഭാരം പച്ചേകബുദ്ധാനം വസനോകാസോ. തിസ്സോ ച ഗുഹായോ – സുവണ്ണഗുഹാ, മണിഗുഹാ, രജതഗുഹാതി. തത്ഥ മണിഗുഹാദ്വാരേ മഞ്ജൂസകോ നാമ രുക്ഖോ യോജനം ഉബ്ബേധേന, യോജനം വിത്ഥാരേന. സോ യത്തകാനി ഉദകേ വാ ഥലേ വാ പുപ്ഫാനി, സബ്ബാനി താനി പുപ്ഫയതി വിസേസേന പച്ചേകബുദ്ധാഗമനദിവസേ. തസ്സൂപരിതോ സബ്ബരതനമാളോ ഹോതി. തത്ഥ സമ്മജ്ജനകവാതോ കചവരം ഛഡ്ഡേതി, സമകരണവാതോ സബ്ബരതനമയം വാലികം സമം കരോതി, സിഞ്ചനകവാതോ അനോതത്തദഹതോ ആനേത്വാ ഉദകം സിഞ്ചതി, സുഗന്ധകരണവാതോ ഹിമവന്തതോ സബ്ബേസം ഗന്ധരുക്ഖാനം ഗന്ധേ ആനേതി, ഓചിനകവാതോ പുപ്ഫാനി ഓചിനിത്വാ പാതേതി, സന്ഥരകവാതോ സബ്ബത്ഥ സന്ഥരതി. സദാ പഞ്ഞത്താനേവ ചേത്ഥ ആസനാനി ഹോന്തി, യേസു പച്ചേകബുദ്ധുപ്പാദദിവസേ ഉപോസഥദിവസേ ച സബ്ബപച്ചേകബുദ്ധാ സന്നിപതിത്വാ നിസീദന്തി. അയം തത്ഥ പകതി. അഭിസമ്ബുദ്ധ-പച്ചേകബുദ്ധോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദതി. തതോ സചേ തസ്മിം കാലേ അഞ്ഞേപി പച്ചേകബുദ്ധാ സംവിജ്ജന്തി, തേപി തങ്ഖണം സന്നിപതിത്വാ പഞ്ഞത്താസനേസു നിസീദന്തി. നിസീദിത്വാ ച കിഞ്ചിദേവ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠഹന്തി, തതോ സങ്ഘത്ഥേരോ അധുനാഗതപച്ചേകബുദ്ധം സബ്ബേസം അനുമോദനത്ഥായ ‘‘കഥമധിഗത’’ന്തി കമ്മട്ഠാനം പുച്ഛതി. തദാപി സോ തമേവ അത്തനോ ഉദാനബ്യാകരണഗാഥം ഭാസതി. പുന ഭഗവാപി ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പുട്ഠോ തമേവ ഗാഥം ഭാസതി, ആനന്ദോ ച സങ്ഗീതിയന്തി ഏവമേകേകാ ഗാഥാ പച്ചേകസമ്ബോധിഅഭിസമ്ബുദ്ധട്ഠാനേ, മഞ്ജൂസകമാളേ, ആനന്ദേന പുച്ഛിതകാലേ, സങ്ഗീതിയന്തി ചതുക്ഖത്തും ഭാസിതാ ഹോതീതി.

പഠമഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൩൬. സംസഗ്ഗജാതസ്സാതി കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പച്ചേകബോധിസത്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി പുരിമനയേനേവ സമണധമ്മം കരോന്തോ കസിണപരികമ്മം കത്വാ, പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ, നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ, ലക്ഖണസമ്മസനം കത്വാ, അരിയമഗ്ഗം അനധിഗമ്മ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി. സോ തതോ ചുതോ ബാരാണസിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുരിമനയേനേവ വഡ്ഢമാനോ യതോ പഭുതി ‘‘അയം ഇത്ഥീ അയം പുരിസോ’’തി വിസേസം അഞ്ഞാസി, തതുപാദായ ഇത്ഥീനം ഹത്ഥേ ന രമതി, ഉച്ഛാദനന്ഹാപനമണ്ഡനാദിമത്തമ്പി ന സഹതി. തം പുരിസാ ഏവ പോസേന്തി, ഥഞ്ഞപായനകാലേ ധാതിയോ കഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചിത്വാ പുരിസവേസേന ഥഞ്ഞം പായേന്തി. സോ ഇത്ഥീനം ഗന്ധം ഘായിത്വാ സദ്ദം വാ സുത്വാ രോദതി, വിഞ്ഞുതം പത്തോപി ഇത്ഥിയോ പസ്സിതും ന ഇച്ഛതി, തേന തം അനിത്ഥിഗന്ധോത്വേവ സഞ്ജാനിംസു.

തസ്മിം സോളസവസ്സുദ്ദേസികേ ജാതേ രാജാ ‘‘കുലവംസം സണ്ഠപേസ്സാമീ’’തി നാനാകുലേഹി തസ്സ അനുരൂപാ കഞ്ഞായോ ആനേത്വാ അഞ്ഞതരം അമച്ചം ആണാപേസി ‘‘കുമാരം രമാപേഹീ’’തി. അമച്ചോ ഉപായേന തം രമാപേതുകാമോ തസ്സ അവിദൂരേ സാണിപാകാരം പരിക്ഖിപാപേത്വാ നാടകാനി പയോജാപേസി. കുമാരോ ഗീതവാദിതസദ്ദം സുത്വാ – ‘‘കസ്സേസോ സദ്ദോ’’തി ആഹ. അമച്ചോ ‘‘തവേസോ, ദേവ, നാടകിത്ഥീനം സദ്ദോ, പുഞ്ഞവന്താനം ഈദിസാനി നാടകാനി ഹോന്തി, അഭിരമ, ദേവ, മഹാപുഞ്ഞോസി ത്വ’’ന്തി ആഹ. കുമാരോ അമച്ചം ദണ്ഡേന താളാപേത്വാ നിക്കഡ്ഢാപേസി. സോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ കുമാരസ്സ മാതരാ സഹ ഗന്ത്വാ, കുമാരം ഖമാപേത്വാ, പുന അമച്ചം അപ്പേസി. കുമാരോ തേഹി അതിനിപ്പീളിയമാനോ സേട്ഠസുവണ്ണം ദത്വാ സുവണ്ണകാരേ ആണാപേസി – ‘‘സുന്ദരം ഇത്ഥിരൂപം കരോഥാ’’തി. തേ വിസ്സകമ്മുനാ നിമ്മിതസദിസം സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതം ഇത്ഥിരൂപം കത്വാ ദസ്സേസും. കുമാരോ ദിസ്വാ വിമ്ഹയേന സീസം ചാലേത്വാ മാതാപിതൂനം പേസേസി ‘‘യദി ഈദിസിം ഇത്ഥിം ലഭിസ്സാമി, ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. മാതാപിതരോ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തോ മഹാപുഞ്ഞോ, അവസ്സം തേന സഹ കതപുഞ്ഞാ കാചി ദാരികാ ലോകേ ഉപ്പന്നാ ഭവിസ്സതീ’’തി തം സുവണ്ണരൂപം രഥം ആരോപേത്വാ അമച്ചാനം അപ്പേസും ‘‘ഗച്ഛഥ, ഈദിസിം ദാരികം ഗവേസഥാ’’തി. തേ ഗഹേത്വാ സോളസ മഹാജനപദേ വിചരന്താ തം തം ഗാമം ഗന്ത്വാ ഉദകതിത്ഥാദീസു യത്ഥ യത്ഥ ജനസമൂഹം പസ്സന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ദേവതം വിയ സുവണ്ണരൂപം ഠപേത്വാ നാനാപുപ്ഫവത്ഥാലങ്കാരേഹി പൂജം കത്വാ, വിതാനം ബന്ധിത്വാ, ഏകമന്തം തിട്ഠന്തി – ‘‘യദി കേനചി ഏവരൂപാ ദിട്ഠപുബ്ബാ ഭവിസ്സതി, സോ കഥം സമുട്ഠാപേസ്സതീ’’തി? ഏതേനുപായേന അഞ്ഞത്ര മദ്ദരട്ഠാ സബ്ബേ ജനപദേ ആഹിണ്ഡിത്വാ തം ‘‘ഖുദ്ദകരട്ഠ’’ന്തി അവമഞ്ഞമാനാ തത്ഥ പഠമം അഗന്ത്വാ നിവത്തിംസു.

തതോ നേസം അഹോസി ‘‘മദ്ദരട്ഠമ്പി താവ ഗച്ഛാമ, മാ നോ ബാരാണസിം പവിട്ഠേപി രാജാ പുന പാഹേസീ’’തി മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരം അഗമംസു. സാഗലനഗരേ ച മദ്ദവോ നാമ രാജാ. തസ്സ ധീതാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ അഭിരൂപാ ഹോതി. തസ്സാ വണ്ണദാസിയോ ന്ഹാനോദകത്ഥായ തിത്ഥം ഗതാ. തത്ഥ അമച്ചേഹി ഠപിതം തം സുവണ്ണരൂപം ദൂരതോവ ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹേ ഉദകത്ഥായ പേസേത്വാ രാജപുത്തീ സയമേവ ആഗതാ’’തി ഭണന്തിയോ സമീപം ഗന്ത്വാ ‘‘നായം സാമിനീ, അമ്ഹാകം സാമിനീ ഇതോ അഭിരൂപതരാ’’തി ആഹംസു. അമച്ചാ തം സുത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ അനുരൂപേന നയേന ദാരികം യാചിംസു, സോപി അദാസി. തതോ ബാരാണസിരഞ്ഞോ പാഹേസും ‘‘ലദ്ധാ ദാരികാ, സാമം ആഗച്ഛിസ്സതി, ഉദാഹു അമ്ഹേവ ആനേമാ’’തി? സോ ച ‘‘മയി ആഗച്ഛന്തേ ജനപദപീളാ ഭവിസ്സതി, തുമ്ഹേവ ആനേഥാ’’തി പേസേസി.

അമച്ചാ ദാരികം ഗഹേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ കുമാരസ്സ പാഹേസും – ‘‘ലദ്ധാ സുവണ്ണരൂപസദിസീ ദാരികാ’’തി. കുമാരോ സുത്വാവ രാഗേന അഭിഭൂതോ പഠമജ്ഝാനാ പരിഹായി. സോ ദൂതപരമ്പരം പേസേസി ‘‘സീഘം ആനേഥ, സീഘം ആനേഥാ’’തി. തേ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേനേവ ബാരാണസിം പത്വാ ബഹിനഗരേ ഠിതാ രഞ്ഞോ പാഹേസും – ‘‘അജ്ജ പവിസിതബ്ബം, നോ’’തി? രാജാ ‘‘സേട്ഠകുലാ ആനീതാ ദാരികാ, മങ്ഗലകിരിയം കത്വാ മഹാസക്കാരേന പവേസേസ്സാമ, ഉയ്യാനം താവ നം നേഥാ’’തി ആണാപേസി. തേ തഥാ അകംസു. സാ അച്ചന്തസുഖുമാലാ യാനുഗ്ഘാതേന ഉബ്ബാള്ഹാ അദ്ധാനപരിസ്സമേന ഉപ്പന്നവാതരോഗാ മിലാതമാലാ വിയ ഹുത്വാ രത്തിംയേവ കാലമകാസി. അമച്ചാ ‘‘സക്കാരാ പരിഭട്ഠമ്ഹാ’’തി പരിദേവിംസു. രാജാ ച നാഗരാ ച ‘‘കുലവംസോ വിനട്ഠോ’’തി പരിദേവിംസു. നഗരേ മഹാകോലാഹലം അഹോസി. കുമാരസ്സ സുതമത്തേയേവ മഹാസോകോ ഉദപാദി. തതോ കുമാരോ സോകസ്സ മൂലം ഖണിതുമാരദ്ധോ. സോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സോകോ നാമ ന അജാതസ്സ ഹോതി, ജാതസ്സ പന ഹോതി, തസ്മാ ജാതിം പടിച്ച സോകോ’’തി. ‘‘ജാതി പന കിം പടിച്ചാ’’തി? തതോ ‘‘ഭവം പടിച്ച ജാതീ’’തി ഏവം പുബ്ബഭാവനാനുഭാവേന യോനിസോ മനസികരോന്തോ അനുലോമപടിലോമപടിച്ചസമുപ്പാദം ദിസ്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ തത്ഥേവ നിസിന്നോ പച്ചേകബോധിം സച്ഛാകാസി. തം മഗ്ഗഫലസുഖേന സുഖിതം സന്തിന്ദ്രിയം സന്തമാനസം നിസിന്നം ദിസ്വാ, പണിപാതം കത്വാ, അമച്ചാ ആഹംസു – ‘‘മാ സോചി, ദേവ, മഹന്തോ ജമ്ബുദീപോ, അഞ്ഞം തതോ സുന്ദരതരം ആനേസ്സാമാ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘നാഹം സോചകോ, നിസ്സോകോ പച്ചേകബുദ്ധോ അഹ’’ന്തി. ഇതോ പരം സബ്ബം പുരിമഗാഥാസദിസമേവ ഠപേത്വാ ഗാഥാവണ്ണനം.

ഗാഥാവണ്ണനായം പന സംസഗ്ഗജാതസ്സാതി ജാതസംസഗ്ഗസ്സ. തത്ഥ ദസ്സന, സവന, കായ, സമുല്ലപന, സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗവസേന പഞ്ചവിധോ സംസഗ്ഗോ. തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിസ്വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ നാമ. തത്ഥ സീഹളദീപേ കാളദീഘവാപീഗാമേ പിണ്ഡായ ചരന്തം കല്യാണവിഹാരവാസീദീഘഭാണകദഹരഭിക്ഖും ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്താ കേനചി ഉപായേന തം അലഭിത്വാ, കാലകതാ കുടുമ്ബിയധീതാ, തസ്സാ നിവാസനചോളഖണ്ഡം ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപവത്ഥധാരിനിയാ നാമ സദ്ധിം സംവാസം നാലത്ഥ’’ന്തി ഹദയം ഫാലേത്വാ കാലകതോ. സോ ഏവ ച ദഹരോ നിദസ്സനം.

പരേഹി പന കഥിയമാനം രൂപാദിസമ്പത്തിം അത്തനാ വാ ഹസിതലപിതഗീതസദ്ദം സുത്വാ സോതവിഞ്ഞാണവീഥിവസേന ഉപ്പന്നോ രാഗോ സവനസംസഗ്ഗോ നാമ. തത്രാപി ഗിരിഗാമവാസീകമ്മാരധീതായ പഞ്ചഹി കുമാരീഹി സദ്ധിം പദുമസ്സരം ഗന്ത്വാ, ന്ഹത്വാ മാലം ആരോപേത്വാ, ഉച്ചാസദ്ദേന ഗായന്തിയാ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ സദ്ദം സുത്വാ കാമരാഗേന വിസേസാ പരിഹായിത്വാ അനയബ്യസനം പത്തോ പഞ്ചഗ്ഗളലേണവാസീ തിസ്സദഹരോ നിദസ്സനം.

അഞ്ഞമഞ്ഞം അങ്ഗപരാമസനേന ഉപ്പന്നരാഗോ കായസംസഗ്ഗോ നാമ. ധമ്മഗായനദഹരഭിക്ഖു ചേത്ഥ നിദസ്സനം. മഹാവിഹാരേ കിര ദഹരഭിക്ഖു ധമ്മം ഭാസതി. തത്ഥ മഹാജനേ ആഗതേ രാജാപി അഗമാസി സദ്ധിം അന്തേപുരേന. തതോ രാജധീതായ തസ്സ രൂപഞ്ച സദ്ദഞ്ച ആഗമ്മ ബലവരാഗോ ഉപ്പന്നോ, തസ്സ ച ദഹരസ്സാപി. തം ദിസ്വാ രാജാ സല്ലക്ഖേത്വാ സാണിപാകാരേന പരിക്ഖിപാപേസി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പരാമസിത്വാ ആലിങ്ഗിംസു. പുന സാണിപാകാരം അപനേത്വാ പസ്സന്താ ദ്വേപി കാലകതേയേവ അദ്ദസംസൂതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലപനസമുല്ലപനേ ഉപ്പന്നോ രാഗോ പന സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ നാമ. ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം പരിഭോഗകരണേ ഉപ്പന്നരാഗോ സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ നാമ. ദ്വീസുപി ചേതേസു പാരാജികപ്പത്തോ ഭിക്ഖു ച ഭിക്ഖുനീ ച നിദസ്സനം. മരിചിവട്ടിനാമമഹാവിഹാരമഹേ കിര ദുട്ഠഗാമണി അഭയമഹാരാജാ മഹാദാനം പടിയാദേത്വാ ഉഭതോസങ്ഘം പരിവിസതി. തത്ഥ ഉണ്ഹയാഗുയാ ദിന്നായ സങ്ഘനവകസാമണേരീ അനാധാരകസ്സ സങ്ഘനവകസാമണേരസ്സ ദന്തവലയം ദത്വാ സമുല്ലാപം അകാസി. തേ ഉഭോപി ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ സട്ഠിവസ്സാ ഹുത്വാ പരതീരം ഗതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമുല്ലാപേന പുബ്ബസഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ താവദേവ ജാതസിനേഹാ സിക്ഖാപദം വീതിക്കമിത്വാ പാരാജികാ അഹേസുന്തി.

ഏവം പഞ്ചവിധേ സംസഗ്ഗേ യേന കേനചി സംസഗ്ഗേന ജാതസംസഗ്ഗസ്സ ഭവതി സ്നേഹോ, പുരിമരാഗപച്ചയാ ബലവരാഗോ ഉപ്പജ്ജതി. തതോ സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതി തമേവ സ്നേഹം അനുഗച്ഛന്തം സന്ദിട്ഠികസമ്പരായികസോകപരിദേവാദിനാനപ്പകാരകം ദുക്ഖമിദം പഹോതി, നിബ്ബത്തതി, ഭവതി, ജായതി. അപരേ പന ‘‘ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ സംസഗ്ഗോ’’തി ഭണന്തി. തതോ സ്നേഹോ, സ്നേഹാ ദുക്ഖമിദന്തി.

ഏവമത്ഥപ്പഭേദം ഇമം അഡ്ഢഗാഥം വത്വാ സോ പച്ചേകബുദ്ധോ ആഹ – ‘‘സ്വാഹം യമിദം സ്നേഹന്വയം സോകാദിദുക്ഖം പഹോതി, തസ്സ ദുക്ഖസ്സ മൂലം ഖനന്തോ പച്ചേകസമ്ബോധിമധിഗതോ’’തി. ഏവം വുത്തേ തേ അമച്ചാ ആഹംസു – ‘‘അമ്ഹേഹി ദാനി, ഭന്തേ, കിം കാതബ്ബ’’ന്തി? തതോ സോ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ വാ അഞ്ഞേ വാ യോ ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മുച്ചിതുകാമോ, സോ സബ്ബോപി ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി. ഏത്ഥ ച യം ‘‘സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതീ’’തി വുത്തം ‘‘തദേവ സന്ധായ ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ’’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ യഥാവുത്തേന സംസഗ്ഗേന സംസഗ്ഗജാതസ്സ ഭവതി സ്നേഹോ, സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതി, ഏതം യഥാഭൂതം ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ അഹം അധിഗതോതി. ഏവം അഭിസമ്ബന്ധിത്വാ ചതുത്ഥപാദോ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ഉദാനവസേന വുത്തോപി വേദിതബ്ബോ. തതോ പരം സബ്ബം പുരിമഗാഥായ വുത്തസദിസമേവാതി.

സംസഗ്ഗഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൩൭. മിത്തേ സുഹജ്ജേതി കാ ഉപ്പത്തി? അയം പച്ചേകബോധിസത്തോ പുരിമഗാഥായ വുത്തനയേനേവ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ബാരാണസിയം രജ്ജം കാരേന്തോ പഠമം ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ‘‘കിം സമണധമ്മോ വരോ, രജ്ജം വര’’ന്തി വീമംസിത്വാ ചതുന്നം അമച്ചാനം ഹത്ഥേ രജ്ജം നിയ്യാതേത്വാ സമണധമ്മം കരോതി. അമച്ചാ ‘‘ധമ്മേന സമേന കരോഥാ’’തി വുത്താപി ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ അധമ്മേന കരോന്തി. തേ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ സാമികേ പരാജേന്താ ഏകദാ അഞ്ഞതരം രാജവല്ലഭം പരാജേസും. സോ രഞ്ഞോ ഭത്തഹാരകേന സദ്ധിം പവിസിത്വാ സബ്ബം ആരോചേസി. രാജാ ദുതിയദിവസേ സയം വിനിച്ഛയട്ഠാനം അഗമാസി. തതോ മഹാജനകായാ – ‘‘അമച്ചാ സാമികേ അസാമികേ കരോന്തീ’’തി മഹാസദ്ദം കരോന്താ മഹായുദ്ധം വിയ അകംസു. അഥ രാജാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാ വുട്ഠായ പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ സമാപത്തിം അപ്പേതും നിസിന്നോ തേന സദ്ദേന വിക്ഖിത്തചിത്തോ ന സക്കോതി അപ്പേതും. സോ ‘‘കിം മേ രജ്ജേന, സമണധമ്മോ വരോ’’തി രജ്ജസുഖം പഹായ പുന സമാപത്തിം നിബ്ബത്തേത്വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വിപസ്സന്തോ പച്ചേകസമ്ബോധിം സച്ഛാകാസി. കമ്മട്ഠാനഞ്ച പുച്ഛിതോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘മിത്തേ സുഹജ്ജേ അനുകമ്പമാനോ, ഹാപേതി അത്ഥം പടിബദ്ധചിത്തോ;

ഏതം ഭയം സന്ഥവേ പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

തത്ഥ മേത്തായനവസേന മിത്താ. സുഹദയഭാവേന സുഹജ്ജാ. കേചി ഹി ഏകന്തഹിതകാമതായ മിത്താവ ഹോന്തി, ന സുഹജ്ജാ. കേചി ഗമനാഗമനട്ഠാനനിസജ്ജാസമുല്ലാപാദീസു ഹദയസുഖജനനേന സുഹജ്ജാവ ഹോന്തി, ന മിത്താ. കേചി തദുഭയവസേന സുഹജ്ജാ ചേവ മിത്താ ച. തേ ദുവിധാ ഹോന്തി – അഗാരിയാ അനഗാരിയാ ച. തത്ഥ അഗാരിയാ തിവിധാ ഹോന്തി – ഉപകാരോ, സമാനസുഖദുക്ഖോ, അനുകമ്പകോതി. അനഗാരിയാ വിസേസേന അത്ഥക്ഖായിനോ ഏവ. തേ ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ ഹോന്തി. യഥാഹ –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി ഉപകാരോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ – പമത്തം രക്ഖതി, പമത്തസ്സ സാപതേയ്യം രക്ഖതി, ഭീതസ്സ സരണം ഹോതി, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു തദ്ദിഗുണം ഭോഗം അനുപ്പദേതി’’ (ദീ. നി. ൩.൨൬൧).

തഥാ –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി സമാനസുഖദുക്ഖോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ – ഗുയ്ഹമസ്സ ആചിക്ഖതി, ഗുയ്ഹമസ്സ പരിഗൂഹതി, ആപദാസു ന വിജഹതി, ജീവിതമ്പിസ്സ അത്ഥായ പരിച്ചത്തം ഹോതി’’ (ദീ. നി. ൩.൨൬൨).

തഥാ –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അനുകമ്പകോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ – അഭവേനസ്സ ന നന്ദതി, ഭവേനസ്സ നന്ദതി, അവണ്ണം ഭണമാനം നിവാരേതി, വണ്ണം ഭണമാനം പസംസതി’’ (ദീ. നി. ൩.൨൬൪).

തഥാ –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അത്ഥക്ഖായീ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ – പാപാ നിവാരേതി, കല്യാണേ നിവേസേതി, അസ്സുതം സാവേതി, സഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൬൩).

തേസ്വിധ അഗാരിയാ അധിപ്പേതാ. അത്ഥതോ പന സബ്ബേപി യുജ്ജന്തി. തേ മിത്തേ സുഹജ്ജേ. അനുകമ്പമാനോതി അനുദയമാനോ. തേസം സുഖം ഉപസംഹരിതുകാമോ ദുക്ഖം അപഹരിതുകാമോ ച.

ഹാപേതി അത്ഥന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥവസേന തിവിധം, തഥാ അത്തത്ഥപരത്ഥഉഭയത്ഥവസേനാപി തിവിധം. അത്ഥം ലദ്ധവിനാസനേന അലദ്ധാനുപ്പാദനേനാതി ദ്വിധാപി ഹാപേതി വിനാസേതി. പടിബദ്ധചിത്തോതി ‘‘അഹം ഇമം വിനാ ന ജീവാമി, ഏസ മേ ഗതി, ഏസ മേ പരായണ’’ന്തി ഏവം അത്താനം നീചേ ഠാനേ ഠപേന്തോപി പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി. ‘‘ഇമേ മം വിനാ ന ജീവന്തി, അഹം തേസം ഗതി, തേസം പരായണ’’ന്തി ഏവം അത്താനം ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തോപി പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി. ഇധ പന ഏവം പടിബദ്ധചിത്തോ അധിപ്പേതോ. ഏതം ഭയന്തി ഏതം അത്ഥഹാപനഭയം, അത്തനോ സമാപത്തിഹാനിം സന്ധായ വുത്തം. സന്ഥവേതി തിവിധോ സന്ഥവോ – തണ്ഹാദിട്ഠിമിത്തസന്ഥവവസേന. തത്ഥ അട്ഠസതപ്പഭേദാപി തണ്ഹാ തണ്ഹാസന്ഥവോ, ദ്വാസട്ഠിഭേദാപി ദിട്ഠി ദിട്ഠിസന്ഥവോ, പടിബദ്ധചിത്തതായ മിത്താനുകമ്പനാ മിത്തസന്ഥവോ. സോ ഇധാധിപ്പേതോ. തേന ഹിസ്സ സമാപത്തി പരിഹീനാ. തേനാഹ – ‘‘ഏതം ഭയം സന്ഥവേ പേക്ഖമാനോ അഹമധിഗതോ’’തി. സേസം വുത്തസദിസമേവാതി വേദിതബ്ബന്തി.

മിത്തസുഹജ്ജഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൩൮. വംസോ വിസാലോതി കാ ഉപ്പത്തി? പുബ്ബേ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ തയോ പച്ചേകബോധിസത്താ പബ്ബജിത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേത്വാ ദേവലോകേ ഉപ്പന്നാ. തതോ ചവിത്വാ തേസം ജേട്ഠകോ ബാരാണസിരാജകുലേ നിബ്ബത്തോ, ഇതരേ പച്ചന്തരാജകുലേസു. തേ ഉഭോപി കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിത്വാ, അനുക്കമേന പച്ചേകബുദ്ധാ ഹുത്വാ, നന്ദമൂലകപബ്ഭാരേ വസന്താ ഏകദിവസം സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘മയം കിം കമ്മം കത്വാ ഇമം ലോകുത്തരസുഖം അനുപ്പത്താ’’തി ആവജ്ജേത്വാ പച്ചവേക്ഖമാനാ കസ്സപബുദ്ധകാലേ അത്തനോ ചരിയം അദ്ദസംസു. തതോ ‘‘തതിയോ കുഹി’’ന്തി ആവജ്ജേന്താ ബാരാണസിയം രജ്ജം കാരേന്തം ദിസ്വാ തസ്സ ഗുണേ സരിത്വാ ‘‘സോ പകതിയാവ അപ്പിച്ഛതാദിഗുണസമന്നാഗതോ അഹോസി, അമ്ഹാകഞ്ഞേവ ഓവാദകോ വത്താ വചനക്ഖമോ പാപഗരഹീ, ഹന്ദ, നം ആരമ്മണം ദസ്സേത്വാ മോചേസ്സാമാ’’തി ഓകാസം ഗവേസന്താ തം ഏകദിവസം സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതം ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഉയ്യാനദ്വാരേ വേളുഗുമ്ബമൂലേ അട്ഠംസു. മഹാജനോ അതിത്തോ രാജദസ്സനേന രാജാനം ഓലോകേതി. തതോ രാജാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി മമ ദസ്സനേ അബ്യാവടോ’’തി ഓലോകേന്തോ പച്ചേകബുദ്ധേ അദ്ദക്ഖി. സഹ ദസ്സനേനേവ ചസ്സ തേസു സിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി.

സോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ ഓരുയ്ഹ സന്തേന ഉപചാരേന തേ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കിം നാമാ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. തേ ആഹംസു ‘‘മയം, മഹാരാജ, അസജ്ജമാനാ നാമാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ‘അസജ്ജമാനാ’തി ഏതസ്സ കോ അത്ഥോ’’തി? ‘‘അലഗ്ഗനത്ഥോ, മഹാരാജാ’’തി. തതോ തം വേളുഗുമ്ബം ദസ്സേന്താ ആഹംസു – ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, ഇമം വേളുഗുമ്ബം സബ്ബസോ മൂലഖന്ധസാഖാനുസാഖാഹി സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതം അസിഹത്ഥോ പുരിസോ മൂലേ ഛേത്വാ ആവിഞ്ഛന്തോ ന സക്കുണേയ്യ ഉദ്ധരിതും, ഏവമേവ ത്വം അന്തോ ച ബഹി ച ജടായ ജടിതോ ആസത്തവിസത്തോ തത്ഥ ലഗ്ഗോ. സേയ്യഥാപി വാ പനസ്സ വേമജ്ഝഗതോപി അയം വംസകളീരോ അസഞ്ജാതസാഖത്താ കേനചി അലഗ്ഗോ ഠിതോ, സക്കാ ച പന അഗ്ഗേ വാ മൂലേ വാ ഛേത്വാ ഉദ്ധരിതും, ഏവമേവ മയം കത്ഥചി അസജ്ജമാനാ സബ്ബദിസാ ഗച്ഛാമാ’’തി താവദേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ പസ്സതോ ഏവ രഞ്ഞോ ആകാസേന നന്ദമൂലകപബ്ഭാരം അഗമംസു. തതോ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘കദാ നു ഖോ അഹമ്പി ഏവം അസജ്ജമാനോ ഭവേയ്യ’’ന്തി തത്ഥേവ നിസീദിത്വാ വിപസ്സന്തോ പച്ചേകബോധിം സച്ഛാകാസി. പുരിമനയേനേവ കമ്മട്ഠാനം പുച്ഛിതോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘വംസോ വിസാലോവ യഥാ വിസത്തോ, പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ;

വംസക്കളീരോവ അസജ്ജമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

തത്ഥ വംസോതി വേളു. വിസാലോതി വിത്ഥിണ്ണോ. ചകാരോ അവധാരണത്ഥോ, ഏവകാരോ വാ അയം, സന്ധിവസേനേത്ഥ ഏകാരോ നട്ഠോ. തസ്സ പരപദേന സമ്ബന്ധോ, തം പച്ഛാ യോജേസ്സാമ. യഥാതി പടിഭാഗേ. വിസത്തോതി ലഗ്ഗോ, ജടിതോ സംസിബ്ബിതോ. പുത്തേസു ദാരേസു ചാതി പുത്തധീതുഭരിയാസു. യാ അപേക്ഖാതി യാ തണ്ഹാ യോ സ്നേഹോ. വംസക്കളീരോവ അസജ്ജമാനോതി വംസകളീരോ വിയ അലഗ്ഗമാനോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ വംസോ വിസാലോ വിസത്തോ ഏവ ഹോതി, പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ, സാപി ഏവം താനി വത്ഥൂനി സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതത്താ വിസത്താ ഏവ. സ്വാഹം തായ അപേക്ഖായ അപേക്ഖവാ വിസാലോ വംസോ വിയ വിസത്തോതി ഏവം അപേക്ഖായ ആദീനവം ദിസ്വാ തം അപേക്ഖം മഗ്ഗഞാണേന ഛിന്ദന്തോ അയം വംസകളീരോവ രൂപാദീസു വാ ലോഭാദീസു വാ കാമഭവാദീസു വാ ദിട്ഠാദീസു വാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന അസജ്ജമാനോ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

വംസകളീരഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൩൯. മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹീതി കാ ഉപ്പത്തി? ഏകോ കിര ഭിക്ഖു കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ യോഗാവചരോ കാലം കത്വാ, ബാരാണസിയം സേട്ഠികുലേ ഉപ്പന്നോ അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ മഹാഭോഗേ, സോ സുഭഗോ അഹോസി. തതോ പരദാരികോ ഹുത്വാ തത്ഥ കാലകതോ നിരയേ നിബ്ബത്തോ തത്ഥ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന സേട്ഠിഭരിയായ കുച്ഛിമ്ഹി ഇത്ഥിപടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. നിരയതോ ആഗതാനം ഗത്താനി ഉണ്ഹാനി ഹോന്തി. തേന സേട്ഠിഭരിയാ ഡയ്ഹമാനേന ഉദരേന കിച്ഛേന കസിരേന തം ഗബ്ഭം ധാരേത്വാ കാലേന ദാരികം വിജായി. സാ ജാതദിവസതോ പഭുതി മാതാപിതൂനം സേസബന്ധുപരിജനാനഞ്ച ദേസ്സാ അഹോസി. വയപ്പത്താ ച യമ്ഹി കുലേ ദിന്നാ, തത്ഥാപി സാമികസസ്സുസസുരാനം ദേസ്സാവ അഹോസി അപ്പിയാ അമനാപാ. അഥ നക്ഖത്തേ ഘോസിതേ സേട്ഠിപുത്തോ തായ സദ്ധിം കീളിതും അനിച്ഛന്തോ വേസിം ആനേത്വാ കീളതി. സാ തം ദാസീനം സന്തികാ സുത്വാ സേട്ഠിപുത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ നാനപ്പകാരേഹി അനുനയിത്വാ ആഹ – ‘‘അയ്യപുത്ത, ഇത്ഥീ നാമ സചേപി ദസന്നം രാജൂനം കനിട്ഠാ ഹോതി, ചക്കവത്തിനോ വാ ധീതാ, തഥാപി സാമികസ്സ പേസനകരാ ഹോതി. സാമികേ അനാലപന്തേ സൂലേ ആരോപിതാ വിയ ദുക്ഖം പടിസംവേദേതി. സചേ അഹം അനുഗ്ഗഹാരഹാ, അനുഗ്ഗഹേതബ്ബാ. നോ ചേ, വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ, അത്തനോ ഞാതികുലം ഗമിസ്സാമീ’’തി. സേട്ഠിപുത്തോ – ‘‘ഹോതു, ഭദ്ദേ, മാ സോചി, കീളനസജ്ജാ ഹോഹി, നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി ആഹ. സേട്ഠിധീതാ താവതകേനപി സല്ലാപമത്തേന ഉസ്സാഹജാതാ ‘‘സ്വേ നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമീ’’തി ബഹും ഖജ്ജഭോജ്ജം പടിയാദേതി. സേട്ഠിപുത്തോ ദുതിയദിവസേ അനാരോചേത്വാവ കീളനട്ഠാനം ഗതോ. സാ ‘‘ഇദാനി പേസേസ്സതി, ഇദാനി പേസേസ്സതീ’’തി മഗ്ഗം ഓലോകേന്തീ നിസിന്നാ ഉസ്സൂരം ദിസ്വാ മനുസ്സേ പേസേസി. തേ പച്ചാഗന്ത്വാ ‘‘സേട്ഠിപുത്തോ ഗതോ’’തി ആരോചേസും. സാ സബ്ബം തം പടിയാദിതം ആദായ യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്തും ആരദ്ധാ.

അഥ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരേ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ സത്തമേ ദിവസേ നിരോധാ വുട്ഠായ അനോതത്തേ മുഖം ധോവിത്വാ നാഗലതാദന്തപോണം ഖാദിത്വാ ‘‘കത്ഥ അജ്ജ ഭിക്ഖം ചരിസ്സാമീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ തം സേട്ഠിധീതരം ദിസ്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ മയി സക്കാരം കരിത്വാ തം കമ്മം പരിക്ഖയം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ പബ്ഭാരസമീപേ സട്ഠിയോജനം മനോസിലാതലം, തത്ഥ ഠത്വാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ തസ്സാ പടിപഥേ ഓരുയ്ഹ ബാരാണസീഭിമുഖോ അഗമാസി. തം ദിസ്വാ ദാസിയോ സേട്ഠിധീതായ ആരോചേസും. സാ യാനാ ഓരുയ്ഹ സക്കച്ചം വന്ദിത്വാ, പത്തം ഗഹേത്വാ, സബ്ബരസസമ്പന്നേന ഖാദനീയഭോജനീയേന പൂരേത്വാ, പദുമപുപ്ഫേന പടിച്ഛാദേത്വാ ഹേട്ഠാപി പദുമപുപ്ഫം കത്വാ, പുപ്ഫകലാപം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ, പച്ചേകബുദ്ധം ഉപസങ്കമിത്വാ, തസ്സ ഹത്ഥേ പത്തം ദത്വാ, വന്ദിത്വാ, പുപ്ഫകലാപഹത്ഥാ പത്ഥേസി ‘‘ഭന്തേ, യഥാ ഇദം പുപ്ഫം, ഏവാഹം യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പജ്ജാമി, തത്ഥ തത്ഥ മഹാജനസ്സ പിയാ ഭവേയ്യം മനാപാ’’തി. ഏവം പത്ഥേത്വാ ദുതിയം പത്ഥേസി ‘‘ഭന്തേ, ദുക്ഖോ ഗബ്ഭവാസോ, തം അനുപഗമ്മ പദുമപുപ്ഫേ ഏവം പടിസന്ധി ഭവേയ്യാ’’തി. തതിയമ്പി പത്ഥേസി ‘‘ഭന്തേ, ജിഗുച്ഛനീയോ മാതുഗാമോ, ചക്കവത്തിധീതാപി പരവസം ഗച്ഛതി, തസ്മാ അഹം ഇത്ഥിഭാവം അനുപഗമ്മ പുരിസോ ഭവേയ്യ’’ന്തി. ചതുത്ഥമ്പി പത്ഥേസി ‘‘ഭന്തേ, ഇമം സംസാരദുക്ഖം അതിക്കമ്മ പരിയോസാനേ തുമ്ഹേഹി പത്തം അമതം പാപുണേയ്യ’’ന്തി.

ഏവം ചതുരോ പണിധയോ കത്വാ, തം പദുമപുപ്ഫകലാപം പൂജേത്വാ, പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ‘‘പുപ്ഫസദിസോ ഏവ മേ ഗന്ധോ ചേവ വണ്ണോ ച ഹോതൂ’’തി ഇമം പഞ്ചമം പണിധിം അകാസി. തതോ പച്ചേകബുദ്ധോ പത്തം പുപ്ഫകലാപഞ്ച ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഠത്വാ –

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ’’തി. –

ഇമായ ഗാഥായ സേട്ഠിധീതായ അനുമോദനം കത്വാ ‘‘സേട്ഠിധീതാ മം ഗച്ഛന്തം പസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരം അഗമാസി. സേട്ഠിധീതായ തം ദിസ്വാ മഹതീ പീതി ഉപ്പന്നാ. ഭവന്തരേ കതം അകുസലകമ്മം അനോകാസതായ പരിക്ഖീണം, ചിഞ്ചമ്ബിലധോതതമ്ബഭാജനമിവ സുദ്ധാ ജാതാ. താവദേവ ചസ്സാ പതികുലേ ഞാതികുലേ ച സബ്ബോ ജനോ തുട്ഠോ ‘‘കിം കരോമാ’’തി പിയവചനാനി പണ്ണാകാരാനി ച പേസേസി. സേട്ഠിപുത്തോ മനുസ്സേ പേസേസി ‘‘സീഘം സീഘം ആനേഥ സേട്ഠിധീതരം, അഹം വിസ്സരിത്വാ ഉയ്യാനം ആഗതോ’’തി. തതോ പഭുതി ച നം ഉരേ വിലിത്തചന്ദനം വിയ ആമുത്തമുത്താഹാരം വിയ പുപ്ഫമാലം വിയ ച പിയായന്തോ പരിഹരി.

സാ തത്ഥ യാവതായുകം ഇസ്സരിയഭോഗസുഖം അനുഭവിത്വാ കാലം കത്വാ പുരിസഭാവേന ദേവലോകേ പദുമപുപ്ഫേ ഉപ്പജ്ജി. സോ ദേവപുത്തോ ഗച്ഛന്തോപി പദുമപുപ്ഫഗബ്ഭേയേവ ഗച്ഛതി, തിട്ഠന്തോപി, നിസീദന്തോപി, സയന്തോപി പദുമഗബ്ഭേയേവ സയതി. മഹാപദുമദേവപുത്തോതി ചസ്സ നാമം അകംസു. ഏവം സോ തേന ഇദ്ധാനുഭാവേന അനുലോമപടിലോമം ഛദേവലോകേ ഏവ സംസരതി.

തേന ച സമയേന ബാരാണസിരഞ്ഞോ വീസതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി ഹോന്തി. രാജാ ഏകിസ്സാപി കുച്ഛിയം പുത്തം ന ലഭതി. അമച്ചാ രാജാനം വിഞ്ഞാപേസും ‘‘ദേവ, കുലവംസാനുപാലകോ പുത്തോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, അത്രജേ അവിജ്ജമാനേ ഖേത്രജോപി കുലവംസധരോ ഹോതീ’’തി. രാജാ ‘‘ഠപേത്വാ മഹേസിം അവസേസാ നാടകിത്ഥിയോ സത്താഹം ധമ്മനാടകം കരോഥാ’’തി യഥാകാമം ബഹി ചരാപേസി, തഥാപി പുത്തം നാലത്ഥ. പുന അമച്ചാ ആഹംസു – ‘‘മഹാരാജ, മഹേസീ നാമ പുഞ്ഞേന ച പഞ്ഞായ ച സബ്ബിത്ഥീനം അഗ്ഗാ, അപ്പേവ നാമ ദേവോ മഹേസിയാപി കുച്ഛിസ്മിം പുത്തം ലഭേയ്യാ’’തി. രാജാ മഹേസിയാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. സാ ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, യാ ഇത്ഥീ സച്ചവാദിനീ സീലവതീ, സാ പുത്തം ലഭേയ്യ, ഹിരോത്തപ്പരഹിതായ കുതോ പുത്തോ’’തി പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ പഞ്ച സീലാനി സമാദിയിത്വാ പുനപ്പുനം അനുമജ്ജതി. സീലവതിയാ രാജധീതായ പഞ്ച സീലാനി അനുമജ്ജന്തിയാ പുത്തപത്ഥനാചിത്തേ ഉപ്പന്നമത്തേ സക്കസ്സ ആസനം സന്തപ്പി.

അഥ സക്കോ ആസനതാപകാരണം ആവജ്ജേന്തോ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ ‘‘സീലവതിയാ രാജധീതായ പുത്തവരം ദേമീ’’തി ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദേവിയാ സമ്മുഖേ ഠത്വാ ‘‘കിം പത്ഥേസി ദേവീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പുത്തം, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ദമ്മി തേ, ദേവി, പുത്തം, മാ ചിന്തയീ’’തി വത്വാ ദേവലോകം ഗന്ത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഏത്ഥ ഖീണായുകോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘അയം മഹാപദുമോ ഉപരിദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജിതും ഇതോ ചവതീ’’തി ഞത്വാ തസ്സ വിമാനം ഗന്ത്വാ ‘‘താത മഹാപദുമ, മനുസ്സലോകം ഗച്ഛാഹീ’’തി യാചി. സോ ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, മാ ഏവം ഭണി, ജേഗുച്ഛോ മനുസ്സലോകോ’’തി. ‘‘താത, ത്വം മനുസ്സലോകേ പുഞ്ഞം കത്വാ ഇധൂപപന്നോ, തത്ഥേവ ഠത്വാ പാരമിയോ പൂരേതബ്ബാ, ഗച്ഛ, താതാ’’തി. ‘‘ദുക്ഖോ, മഹാരാജ, ഗബ്ഭവാസോ, ന സക്കോമി തത്ഥ വസിതു’’ന്തി. ‘‘കിം തേ, താത, ഗബ്ഭവാസേന, തഥാ ഹി ത്വം കമ്മമകാസി, യഥാ പദുമഗബ്ഭേയേവ നിബ്ബത്തിസ്സസി, ഗച്ഛ, താതാ’’തി പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോ അധിവാസേസി.

തതോ മഹാപദുമോ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ സിലാപട്ടപോക്ഖരണിയം പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തോ. തഞ്ച രത്തിം മഹേസീ പച്ചൂസസമയേ സുപിനന്തേന വീസതിഇത്ഥിസഹസ്സപരിവുതാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ സിലാപട്ടപോക്ഖരണിയം പദുമസ്സരേ പുത്തം ലദ്ധാ വിയ അഹോസി. സാ പഭാതായ രത്തിയാ സീലാനി രക്ഖമാനാ തഥേവ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഏകം പദുമപുപ്ഫം അദ്ദസ. തം നേവ തീരേ ഹോതി ന ഗമ്ഭീരേ. സഹ ദസ്സനേനേവ ചസ്സാ തത്ഥ പുത്തസിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി. സാ സാമംയേവ പവിസിത്വാ തം പുപ്ഫം അഗ്ഗഹേസി. പുപ്ഫേ ഗഹിതമത്തേയേവ പത്താനി വികസിംസു. തത്ഥ തട്ടകേ ആസിത്തസുവണ്ണപടിമം വിയ ദാരകം അദ്ദസ. ദിസ്വാവ ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി സദ്ദം നിച്ഛാരേസി. മഹാജനോ സാധുകാരസഹസ്സാനി മുഞ്ചി, രഞ്ഞോ ച പേസേസി. രാജാ സുത്വാ ‘‘കത്ഥ ലദ്ധോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ലദ്ധോകാസഞ്ച സുത്വാ ‘‘ഉയ്യാനഞ്ച പോക്ഖരണിയം പദുമഞ്ച അമ്ഹാകഞ്ഞേവ ഖേത്തം, തസ്മാ അമ്ഹാകം ഖേത്തേ ജാതത്താ ഖേത്രജോ നാമായം പുത്തോ’’തി വത്വാ നഗരം പവേസേത്വാ വീസതിസഹസ്സഇത്ഥിയോ ധാതികിച്ചം കാരാപേസി. യാ യാ കുമാരസ്സ രുചിം ഞത്വാ പത്ഥിതപത്ഥിതം ഖാദനീയം ഖാദാപേതി, സാ സാ സഹസ്സം ലഭതി. സകലബാരാണസീ ചലിതാ, സബ്ബോ ജനോ കുമാരസ്സ പണ്ണാകാരസഹസ്സാനി പേസേസി. കുമാരോ തം തം അതിനേത്വാ ‘‘ഇമം ഖാദ, ഇമം ഭുഞ്ജാ’’തി വുച്ചമാനോ ഭോജനേന ഉബ്ബാള്ഹോ ഉക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ, ഗോപുരദ്വാരം ഗന്ത്വാ, ലാഖാഗുളകേന കീളതി.

തദാ അഞ്ഞതരോ പച്ചേകബുദ്ധോ ബാരാണസിം നിസ്സായ ഇസിപതനേ വസതി. സോ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ സേനാസനവത്തസരീരപരികമ്മമനസികാരാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി കത്വാ, പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ‘‘അജ്ജ കത്ഥ ഭിക്ഖം ഗഹേസ്സാമീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ കുമാരസ്സ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഏസ പുബ്ബേ കിം കമ്മം കരീ’’തി വീമംസന്തോ ‘‘മാദിസസ്സ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ, ചതസ്സോ പത്ഥനാ പത്ഥേസി തത്ഥ തിസ്സോ സിദ്ധാ, ഏകാ താവ ന സിജ്ഝതി, തസ്സ ഉപായേന ആരമ്മണം ദസ്സേമീ’’തി ഭിക്ഖാചരിയവസേന കുമാരസ്സ സന്തികം അഗമാസി. കുമാരോ തം ദിസ്വാ ‘‘സമണ, മാ ഇധ ആഗച്ഛി, ഇമേ ഹി തമ്പി ‘ഇദം ഖാദ, ഇദം ഭുഞ്ജാ’തി വദേയ്യു’’ന്തി ആഹ. സോ ഏകവചനേനേവ തതോ നിവത്തിത്വാ അത്തനോ സേനാസനം പാവിസി. കുമാരോ പരിജനം ആഹ – ‘‘അയം സമണോ മയാ വുത്തമത്തോവ നിവത്തോ, കുദ്ധോ, നു, ഖോ മമാ’’തി. തതോ തേഹി ‘‘പബ്ബജിതാ നാമ, ദേവ, ന കോധപരായണാ ഹോന്തി, പരേന പസന്നമനേന യം ദിന്നം ഹോതി, തേന യാപേന്തീ’’തി വുച്ചമാനോപി ‘‘കുദ്ധോ ഏവ മമായം സമണോ, ഖമാപേസ്സാമി ന’’ന്തി മാതാപിതൂനം ആരോചേത്വാ ഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ, മഹതാ രാജാനുഭാവേന ഇസിപതനം ഗന്ത്വാ, മിഗയൂഥം ദിസ്വാ, പുച്ഛി ‘‘കിം നാമ ഏതേ’’തി? ‘‘ഏതേ, സാമി, മിഗാ നാമാ’’തി. ഏതേസം ‘‘ഇമം ഖാദഥ, ഇമം ഭുഞ്ജഥ, ഇമം സായഥാ’’തി വത്വാ പടിജഗ്ഗന്താ അത്ഥീതി. നത്ഥി സാമി, യത്ഥ തിണോദകം സുലഭം, തത്ഥ വസന്തീതി.

കുമാരോ ‘‘യഥാ ഇമേ അരക്ഖിയമാനാവ യത്ഥ ഇച്ഛന്തി, തത്ഥ വസന്തി, കദാ നു, ഖോ, അഹമ്പി ഏവം വസേയ്യ’’ന്തി ഏതമാരമ്മണം അഗ്ഗഹേസി. പച്ചേകബുദ്ധോപി തസ്സ ആഗമനം ഞത്വാ സേനാസനമഗ്ഗഞ്ച ചങ്കമഞ്ച സമ്മജ്ജിത്വാ, മട്ഠം കത്വാ, ഏകദ്വിക്ഖത്തും ചങ്കമിത്വാ, പദനിക്ഖേപം ദസ്സേത്വാ, ദിവാവിഹാരോകാസഞ്ച പണ്ണസാലഞ്ച സമ്മജ്ജിത്വാ, മട്ഠം കത്വാ, പവിസനപദനിക്ഖേപം ദസ്സേത്വാ, നിക്ഖമനപദനിക്ഖേപം അദസ്സേത്വാ, അഞ്ഞത്ര അഗമാസി. കുമാരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം പദേസം സമ്മജ്ജിത്വാ മട്ഠം കതം ദിസ്വാ ‘‘വസതി മഞ്ഞേ ഏത്ഥ സോ പച്ചേകബുദ്ധോ’’തി പരിജനേന ഭാസിതം സുത്വാ ആഹ – ‘‘പാതോപി സോ സമണോ കുദ്ധോ, ഇദാനി ഹത്ഥിഅസ്സാദീഹി അത്തനോ ഓകാസം അക്കന്തം ദിസ്വാ, സുട്ഠുതരം കുജ്ഝേയ്യ, ഇധേവ തുമ്ഹേ തിട്ഠഥാ’’തി ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ ഓരുയ്ഹ ഏകകോവ സേനാസനം പവിട്ഠോ വത്തസീസേന സുസമ്മട്ഠോകാസേ പദനിക്ഖേപം ദിസ്വാ, ‘‘അയം സമണോ ഏത്ഥ ചങ്കമന്തോ ന വണിജ്ജാദികമ്മം ചിന്തേസി, അദ്ധാ അത്തനോ ഹിതമേവ ചിന്തേസി മഞ്ഞേ’’തി പസന്നമാനസോ ചങ്കമം ആരുഹിത്വാ, ദൂരീകതപുഥുവിതക്കോ ഗന്ത്വാ, പാസാണഫലകേ നിസീദിത്വാ, സഞ്ജാതഏകഗ്ഗോ ഹുത്വാ, പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ, വിപസ്സന്തോ പച്ചേകബോധിഞാണം അധിഗന്ത്വാ, പുരിമനയേനേവ പുരോഹിതേന കമ്മട്ഠാനേ പുച്ഛിതേ ഗഗനതലേ നിസിന്നോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹി യഥാ അബദ്ധോ, യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായ;

വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിതം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

തത്ഥ മിഗോതി ദ്വേ മിഗാ ഏണീമിഗോ, പസദമിഗോ ചാതി. അപിച സബ്ബേസം ആരഞ്ഞികാനം ചതുപ്പദാനമേതം അധിവചനം. ഇധ പന പസദമിഗോ അധിപ്പേതോ. അരഞ്ഞമ്ഹീതി ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസം അരഞ്ഞം, ഇധം പന ഉയ്യാനമധിപ്പേതം, തസ്മാ ഉയ്യാനമ്ഹീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാതി പടിഭാഗേ. അബദ്ധോതി രജ്ജുബന്ധനാദീഹി അബദ്ധോ, ഏതേന വിസ്സത്ഥചരിയം ദീപേതി. യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായതി യേന യേന ദിസാഭാഗേന ഗന്തുമിച്ഛതി, തേന തേന ദിസാഭാഗേന ഗോചരായ ഗച്ഛതി. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആരഞ്ഞകോ മിഗോ അരഞ്ഞേ പവനേ ചരമാനോ വിസ്സത്ഥോ ഗച്ഛതി, വിസ്സത്ഥോ തിട്ഠതി, വിസ്സത്ഥോ നിസീദതി, വിസ്സത്ഥോ സേയ്യം കപ്പേതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അനാപാഥഗതോ, ഭിക്ഖവേ, ലുദ്ദസ്സ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം അപദം, വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൭; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൫) വിത്ഥാരോ.

വിഞ്ഞൂ നരോതി പണ്ഡിതപുരിസോ. സേരിതന്തി സച്ഛന്ദവുത്തിതം അപരായത്തതം. പേക്ഖമാനോതി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഓലോകയമാനോ. അഥ വാ ധമ്മസേരിതം പുഗ്ഗലസേരിതഞ്ച. ലോകുത്തരധമ്മാ ഹി കിലേസവസം അഗമനതോ സേരിനോ തേഹി സമന്നാഗതാ പുഗ്ഗലാ ച, തേസം ഭാവനിദ്ദേസോ സേരിതാ. തം പേക്ഖമാനോതി. കിം വുത്തം ഹോതി? ‘‘യഥാ മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹി അബദ്ധോ യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായ, കദാ നു ഖോ അഹമ്പി ഏവം ഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി ഇതി മേ തുമ്ഹേഹി ഇതോ ചിതോ ച പരിവാരേത്വാ ഠിതേഹി ബദ്ധസ്സ യേനിച്ഛകം ഗന്തും അലഭന്തസ്സ തസ്മിം യേനിച്ഛകഗമനാഭാവേന യേനിച്ഛകഗമനേ ചാനിസംസം ദിസ്വാ അനുക്കമേന സമഥവിപസ്സനാ പാരിപൂരിം അഗമംസു. തതോ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹി. തസ്മാ അഞ്ഞോപി വിഞ്ഞൂ പണ്ഡിതോ നരോ സേരിതം പേക്ഖമാനോ ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

മിഗഅരഞ്ഞഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൪൦. ആമന്തനാ ഹോതീതി കാ ഉപ്പത്തി? അതീതേ കിര ഏകവജ്ജികബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ അഹോസി മുദുകജാതികോ. യദാ അമച്ചാ തേന സഹ യുത്തം വാ അയുത്തം വാ മന്തേതുകാമാ ഹോന്തി, തദാ നം പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം ഏകമന്തം നേന്തി. തം ഏകദിവസം ദിവാസേയ്യം ഉപഗതം അഞ്ഞതരോ അമച്ചോ ‘‘ദേവ, മമ സോതബ്ബം അത്ഥീ’’തി ഏകമന്തം ഗമനം യാചി. സോ ഉട്ഠായ അഗമാസി. പുന ഏകോ മഹാഉപട്ഠാനേ നിസിന്നം വരം യാചി, ഏകോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ, ഏകോ അസ്സപിട്ഠിയം, ഏകോ സുവണ്ണരഥേ, ഏകോ സിവികായ നിസീദിത്വാ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തം യാചി. രാജാ തതോ ഓരോഹിത്വാ ഏകമന്തം അഗമാസി. അപരോ ജനപദചാരികം ഗച്ഛന്തം യാചി, തസ്സാപി വചനം സുത്വാ ഹത്ഥിതോ ഓരുയ്ഹ ഏകമന്തം അഗമാസി. ഏവം സോ തേഹി നിബ്ബിന്നോ ഹുത്വാ പബ്ബജി. അമച്ചാ ഇസ്സരിയേന വഡ്ഢന്തി. തേസു ഏകോ ഗന്ത്വാ രാജാനം ആഹ – ‘‘അമുകം, മഹാരാജ, ജനപദം മയ്ഹം ദേഹീ’’തി. രാജാ ‘‘തം ഇത്ഥന്നാമോ ഭുഞ്ജതീ’’തി ഭണതി. സോ രഞ്ഞോ വചനം അനാദിയിത്വാ ‘‘ഗച്ഛാമഹം തം ജനപദം ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജാമീ’’തി തത്ഥ ഗന്ത്വാ, കലഹം കത്വാ, പുന ഉഭോപി രഞ്ഞോ സന്തികം ആഗന്ത്വാ, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ദോസം ആരോചേന്തി. രാജാ ‘‘ന സക്കാ ഇമേ തോസേതു’’ന്തി തേസം ലോഭേ ആദീനവം ദിസ്വാ വിപസ്സന്തോ പച്ചേകസമ്ബോധിം സച്ഛാകാസി. സോ പുരിമനയേനേവ ഇമം ഉദാനഗാഥം അഭാസി –

‘‘ആമന്തനാ ഹോതി സഹായമജ്ഝേ, വാസേ ഠാനേ ഗമനേ ചാരികായ;

അനഭിജ്ഝിതം സേരിതം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സഹായമജ്ഝേ ഠിതസ്സ ദിവാസേയ്യസങ്ഖാതേ വാസേ ച, മഹാഉപട്ഠാനസങ്ഖാതേ ഠാനേ ച, ഉയ്യാനഗമനസങ്ഖാതേ ഗമനേ ച, ജനപദചാരികസങ്ഖാതായ ചാരികായ ച ‘‘ഇദം മേ സുണ, ഇദം മേ ദേഹീ’’തിആദിനാ നയേന തഥാ തഥാ ആമന്തനാ ഹോതി, തസ്മാ അഹം തത്ഥ നിബ്ബിജ്ജിത്വാ യായം അരിയജനസേവിതാ അനേകാനിസംസാ ഏകന്തസുഖാ, ഏവം സന്തേപി ലോഭാഭിഭൂതേഹി സബ്ബകാപുരിസേഹി അനഭിജ്ഝിതാ അനഭിപത്ഥിതാ പബ്ബജ്ജാ, തം അനഭിജ്ഝിതം പരേസം അവസവത്തനേന ധമ്മപുഗ്ഗലവസേന ച സേരിതം പേക്ഖമാനോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അനുക്കമേന പച്ചേകസമ്ബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ആമന്തനാഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൪൧. ഖിഡ്ഡാ രതീതി കാ ഉപ്പത്തി? ബാരാണസിയം ഏകപുത്തകബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ അഹോസി. സോ ചസ്സ ഏകപുത്തകോ പിയോ അഹോസി മനാപോ പാണസമോ. സോ സബ്ബിരിയാപഥേസു പുത്തം ഗഹേത്വാവ വത്തതി. സോ ഏകദിവസം ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ തം ഠപേത്വാ ഗതോ. കുമാരോപി തം ദിവസംയേവ ഉപ്പന്നേന ബ്യാധിനാ മതോ. അമച്ചാ ‘‘പുത്തസിനേഹേന രഞ്ഞോ ഹദയമ്പി ഫലേയ്യാ’’തി അനാരോചേത്വാവ നം ഝാപേസും. രാജാ ഉയ്യാനേ സുരാമദേന മത്തോ പുത്തം നേവ സരി, തഥാ ദുതിയദിവസേപി ന്ഹാനഭോജനവേലാസു. അഥ ഭുത്താവീ നിസിന്നോ സരിത്വാ ‘‘പുത്തം മേ ആനേഥാ’’തി ആഹ. തസ്സ അനുരൂപേന വിധാനേന തം പവത്തിം ആരോചേസും. തതോ സോകാഭിഭൂതോ നിസിന്നോ ഏവം യോനിസോ മനസാകാസി ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. സോ ഏവം അനുക്കമേന അനുലോമപടിലോമം പടിച്ചസമുപ്പാദം സമ്മസന്തോ പച്ചേകബോധിം സച്ഛാകാസി. സേസം സംസഗ്ഗഗാഥായ വുത്തസദിസമേവ ഠപേത്വാ ഗാഥായത്ഥവണ്ണനം.

അത്ഥവണ്ണനായം പന ഖിഡ്ഡാതി കീളനാ. സാ ദുവിധാ ഹോതി – കായികാ, വാചസികാ ച. തത്ഥ കായികാ നാമ ഹത്ഥീഹിപി കീളന്തി, അസ്സേഹിപി, രഥേഹിപി, ധനൂഹിപി, ഥരൂഹിപീതി ഏവമാദി. വാചസികാ നാമ ഗീതം, സിലോകഭണനം, മുഖഭേരീതി ഏവമാദി. രതീതി പഞ്ചകാമഗുണരതി. വിപുലന്തി യാവ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച ഠാനേന സകലത്തഭാവബ്യാപകം. സേസം പാകടമേവ. അനുസന്ധിയോജനാപി ചേത്ഥ സംസഗ്ഗഗാഥായ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ, തതോ പരഞ്ച സബ്ബന്തി.

ഖിഡ്ഡാരതിഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൪൨. ചാതുദ്ദിസോതി കാ ഉപ്പത്തി? പുബ്ബേ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പഞ്ച പച്ചേകബോധിസത്താ പബ്ബജിത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേത്വാ ദേവലോകേ ഉപ്പന്നാ. തതോ ചവിത്വാ തേസം ജേട്ഠകോ ബാരാണസിയം രാജാ അഹോസി, സേസാ പാകതികരാജാനോ. തേ ചത്താരോപി കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിത്വാ, അനുക്കമേന പച്ചേകബുദ്ധാ ഹുത്വാ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരേ വസന്താ ഏകദിവസം സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ വംസകളീരഗാഥായം വുത്തനയേനേവ അത്തനോ കമ്മഞ്ച സഹായഞ്ച ആവജ്ജേത്വാ ഞത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഉപായേന ആരമ്മണം ദസ്സേതും ഓകാസം ഗവേസന്തി. സോ ച രാജാ തിക്ഖത്തും രത്തിയാ ഉബ്ബിജ്ജതി, ഭീതോ വിസ്സരം കരോതി, മഹാതലേ ധാവതി. പുരോഹിതേന കാലസ്സേവ വുട്ഠായ സുഖസേയ്യം പുച്ഛിതോപി ‘‘കുതോ മേ, ആചരിയ, സുഖ’’ന്തി സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. പുരോഹിതോപി ‘‘അയം രോഗോ ന സക്കാ യേന കേനചി ഉദ്ധംവിരേചനാദിനാ ഭേസജ്ജകമ്മേന വിനേതും, മയ്ഹം പന ഖാദനൂപായോ ഉപ്പന്നോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘രജ്ജഹാനിജീവിതന്തരായാദീനം പുബ്ബനിമിത്തം ഏതം മഹാരാജാ’’തി രാജാനം സുട്ഠുതരം ഉബ്ബേജേത്വാ തസ്സ വൂപസമനത്ഥം ‘‘ഏത്തകേ ച ഏത്തകേ ച ഹത്ഥിഅസ്സരഥാദയോ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഞ്ച ദക്ഖിണം ദത്വാ യഞ്ഞോ യജിതബ്ബോ’’തി തം യഞ്ഞയജനേ സമാദപേസി.

തതോ പച്ചേകബുദ്ധാ അനേകാനി പാണസഹസ്സാനി യഞ്ഞത്ഥായ സമ്പിണ്ഡിയമാനാനി ദിസ്വാ ‘‘ഏതസ്മിം കമ്മേ കതേ ദുബ്ബോധനേയ്യോ ഭവിസ്സതി, ഹന്ദ നം പടികച്ചേവ ഗന്ത്വാ പേക്ഖാമാ’’തി വംസകളീരഗാഥായം വുത്തനയേനേവ ആഗന്ത്വാ പിണ്ഡായ ചരമാനാ രാജങ്ഗണേ പടിപാടിയാ അഗമംസു. രാജാ സീഹപഞ്ജരേ ഠിതോ രാജങ്ഗണം ഓലോകയമാനോ തേ അദ്ദക്ഖി, സഹ ദസ്സനേനേവ ചസ്സ സിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി. തതോ തേ പക്കോസാപേത്വാ ആകാസതലേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ സക്കച്ചം ഭോജേത്വാ കതഭത്തകിച്ചേ ‘‘കേ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മയം, മഹാരാജ, ചാതുദ്ദിസാ നാമാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ചാതുദ്ദിസാതി ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’’തി? ‘‘ചതൂസു ദിസാസു കത്ഥചി കുതോചി ഭയം വാ ചിത്തുത്രാസോ വാ അമ്ഹാകം നത്ഥി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം തം ഭയം കിം കാരണാ ന ഹോതീ’’തി? ‘‘മയഞ്ഹി, മഹാരാജ, മേത്തം ഭാവേമ, കരുണം ഭാവേമ, മുദിതം ഭാവേമ, ഉപേക്ഖം ഭാവേമ, തേന നോ തം ഭയം ന ഹോതീ’’തി വത്വാ ഉട്ഠായാസനാ അത്തനോ വസതിം അഗമംസു.

തതോ രാജാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമേ സമണാ മേത്താദിഭാവനായ ഭയം ന ഹോതീതി ഭണന്തി, ബ്രാഹ്മണാ പന അനേകസഹസ്സപാണവധം വണ്ണയന്തി, കേസം നു ഖോ വചനം സച്ച’’ന്തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സമണാ സുദ്ധേന അസുദ്ധം ധോവന്തി, ബ്രാഹ്മണാ പന അസുദ്ധേന അസുദ്ധം. ന ച സക്കാ അസുദ്ധേന അസുദ്ധം ധോവിതും, പബ്ബജിതാനം ഏവ വചനം സച്ച’’ന്തി. സോ ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖിതാ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ നയേന മേത്താദയോ ചത്താരോപി ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ഹിതഫരണചിത്തേന അമച്ചേ ആണാപേസി ‘‘സബ്ബേ പാണേ മുഞ്ചഥ, സീതാനി പാനീയാനി പിവന്തു, ഹരിതാനി തിണാനി ഖാദന്തു, സീതോ ച നേസം വാതോ ഉപവായതൂ’’തി. തേ തഥാ അകംസു.

തതോ രാജാ ‘‘കല്യാണമിത്താനം വചനേനേവ പാപകമ്മതോ മുത്തോമ്ഹീ’’തി തത്ഥേവ നിസിന്നോ വിപസ്സിത്വാ പച്ചേകസമ്ബോധിം സച്ഛാകാസി. അമച്ചേഹി ച ഭോജനവേലായം ‘‘ഭുഞ്ജ, മഹാരാജ, കാലോ’’തി വുത്തേ ‘‘നാഹം രാജാ’’തി പുരിമനയേനേവ സബ്ബം വത്വാ ഇമം ഉദാനബ്യാകരണഗാഥം അഭാസി –

‘‘ചാതുദ്ദിസോ അപ്പടിഘോ ച ഹോതി, സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേന;

പരിസ്സയാനം സഹിതാ അഛമ്ഭീ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

തത്ഥ ചാതുദ്ദിസോതി ചതൂസു ദിസാസു യഥാസുഖവിഹാരീ, ‘‘ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൦൮; അ. നി. ൪.൧൨൫; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൮) വാ നയേന ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാഫരിതാ ചതസ്സോ ദിസാ അസ്സ സന്തീതിപി ചാതുദ്ദിസോ. താസു ദിസാസു കത്ഥചി സത്തേ വാ സങ്ഖാരേ വാ ഭയേന ന പടിഹഞ്ഞതീതി അപ്പടിഘോ. സന്തുസ്സമാനോതി ദ്വാദസവിധസ്സ സന്തോസസ്സവസേന സന്തുസ്സകോ, ഇതരീതരേനാതി ഉച്ചാവചേന പച്ചയേന. പരിസ്സയാനം സഹിതാ അഛമ്ഭീതി ഏത്ഥ പരിസ്സയന്തി കായചിത്താനി, പരിഹാപേന്തി വാ തേസം സമ്പത്തിം, താനി വാ പടിച്ച സയന്തീതി പരിസ്സയാ, ബാഹിരാനം സീഹബ്യഗ്ഘാദീനം അബ്ഭന്തരാനഞ്ച കാമച്ഛന്ദാദീനം കായചിത്തുപദ്ദവാനം ഏതം അധിവചനം. തേ പരിസ്സയേ അധിവാസനഖന്തിയാ ച വീരിയാദീഹി ധമ്മേഹി ച സഹതീതി പരിസ്സയാനം സഹിതാ. ഥദ്ധഭാവകരഭയാഭാവേന അഛമ്ഭീ. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ തേ ചത്താരോ സമണാ, ഏവം ഇതരീതരേന പച്ചയേന സന്തുസ്സമാനോ ഏത്ഥ പടിപത്തിപദട്ഠാനേ സന്തോസേ ഠിതോ ചതൂസു ദിസാസു മേത്താദിഭാവനായ ചാതുദ്ദിസോ, സത്തസങ്ഖാരേസു പടിഹനനഭയാഭാവേന അപ്പടിഘോ ച ഹോതി. സോ ചാതുദ്ദിസത്താ വുത്തപ്പകാരാനം പരിസ്സയാനം സഹിതാ, അപ്പടിഘത്താ അഛമ്ഭീ ച ഹോതീതി ഏവം പടിപത്തിഗുണം ദിസ്വാ യോനിസോ പടിപജ്ജിത്വാ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി. അഥ വാ തേ സമണാ വിയ സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേന വുത്തനയേനേവ ചാതുദ്ദിസോ ഹോതീതി ഞത്വാ ഏവം ചാതുദ്ദിസഭാവം പത്ഥയന്തോ യോനിസോ പടിപജ്ജിത്വാ അധിഗതോമ്ഹി. തസ്മാ അഞ്ഞോപി ഈദിസം ഠാനം പത്ഥയമാനോ ചാതുദ്ദിസതായ പരിസ്സയാനം സഹിതാ അപ്പടിഘതായ ച അഛമ്ഭീ ഹുത്വാ ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ചാതുദ്ദിസഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൪൩. ദുസ്സങ്ഗഹാതി കാ ഉപ്പത്തി? ബാരാണസിരഞ്ഞോ കിര അഗ്ഗമഹേസീ കാലമകാസി. തതോ വീതിവത്തേസു സോകദിവസേസു ഏകം ദിവസം അമച്ചാ ‘‘രാജൂനം നാമ തേസു തേസു കിച്ചേസു അഗ്ഗമഹേസീ അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബാ, സാധു, ദേവോ, അഞ്ഞം ദേവിം ആനേതൂ’’തി യാചിംസു. രാജാ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, ജാനാഥാ’’തി ആഹ. തേ പരിയേസന്താ സാമന്തരജ്ജേ രാജാ മതോ. തസ്സ ദേവീ രജ്ജം അനുസാസതി. സാ ച ഗബ്ഭിനീ ഹോതി. അമച്ചാ ‘‘അയം രഞ്ഞോ അനുരൂപാ’’തി ഞത്വാ തം യാചിംസു. സാ ‘‘ഗബ്ഭിനീ നാമ മനുസ്സാനം അമനാപാ ഹോതി, സചേ ആഗമേഥ, യാവ വിജായാമി, ഏവം ഹോതു, നോ ചേ, അഞ്ഞം പരിയേസഥാ’’തി ആഹ. തേ രഞ്ഞോപി ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. രാജാ ‘‘ഗബ്ഭിനീപി ഹോതു ആനേഥാ’’തി. തേ ആനേസും. രാജാ തം അഭിസിഞ്ചിത്വാ സബ്ബം മഹേസീഭോഗം അദാസി. തസ്സാ പരിജനഞ്ച നാനാവിധേഹി പണ്ണാകാരേഹി സങ്ഗണ്ഹാതി. സാ കാലേന പുത്തം വിജായി. തമ്പി രാജാ അത്തനോ ജാതപുത്തമിവ സബ്ബിരിയാപഥേസു അങ്കേ ച ഉരേ ച കത്വാ വിഹരതി. തതോ ദേവിയാ പരിജനോ ചിന്തേസി ‘‘രാജാ അതിവിയ സങ്ഗണ്ഹാതി കുമാരം, അതിവിസ്സാസനിയാനി രാജഹദയാനി, ഹന്ദ നം പരിഭേദേമാ’’തി.

തതോ കുമാരം – ‘‘ത്വം, താത, അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ പുത്തോ, ന ഇമസ്സ രഞ്ഞോ, മാ ഏത്ഥ വിസ്സാസം ആപജ്ജീ’’തി ആഹംസു. അഥ കുമാരോ ‘‘ഏഹി പുത്താ’’തി രഞ്ഞാ വുച്ചമാനോപി ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിയമാനോപി പുബ്ബേ വിയ രാജാനം ന അല്ലീയതി. രാജാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി വീമംസന്തോ തം പവത്തിം ഞത്വാ ‘‘അരേ, ഏതേ മയാ ഏവം സങ്ഗഹിതാപി പടികൂലവുത്തിനോ ഏവാ’’തി നിബ്ബിജ്ജിത്വാ രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ. ‘‘രാജാ പബ്ബജിതോ’’തി അമച്ചപരിജനാപി ബഹൂ പബ്ബജിതാ, ‘‘സപരിജനോ രാജാ പബ്ബജിതോ’’തി മനുസ്സാ പണീതേ പച്ചയേ ഉപനേന്തി. രാജാ പണീതേ പച്ചയേ യഥാവുഡ്ഢം ദാപേതി. തത്ഥ യേ സുന്ദരം ലഭന്തി, തേ തുസ്സന്തി. ഇതരേ ഉജ്ഝായന്തി ‘‘മയം പരിവേണസമ്മജ്ജനാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി കരോന്താ ലൂഖഭത്തം ജിണ്ണവത്ഥഞ്ച ലഭാമാ’’തി. സോ തമ്പി ഞത്വാ ‘‘അരേ, യഥാവുഡ്ഢം ദിയ്യമാനേപി നാമ ഉജ്ഝായന്തി, അഹോ, അയം പരിസാ ദുസ്സങ്ഗഹാ’’തി പത്തചീവരം ആദായ ഏകോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം സച്ഛാകാസി. തത്ഥ ആഗതേഹി ച കമ്മട്ഠാനം പുച്ഛിതോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ദുസ്സങ്ഗഹാ പബ്ബജിതാപി ഏകേ, അഥോ ഗഹട്ഠാ ഘരമാവസന്താ;

അപ്പോസ്സുക്കോ പരപുത്തേസു ഹുത്വാ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

സാ അത്ഥതോ പാകടാ ഏവ. അയം പന യോജനാ – ദുസ്സങ്ഗഹാ പബ്ബജിതാപി ഏകേ, യേ അസന്തോസാഭിഭൂതാ, തഥാവിധാ ഏവ ച അഥോ ഗഹട്ഠാ ഘരമാവസന്താ. ഏതമഹം ദുസ്സങ്ഗഹഭാവം ജിഗുച്ഛന്തോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

ദുസ്സങ്ഗഹഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൪൪. ഓരോപയിത്വാതി കാ ഉപ്പത്തി? ബാരാണസിയം കിര ചാതുമാസികബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ ഗിമ്ഹാനം പഠമേ മാസേ ഉയ്യാനം ഗതോ. തത്ഥ രമണീയേ ഭൂമിഭാഗേ നീലഘനപത്തസഞ്ഛന്നം കോവിളാരരുക്ഖം ദിസ്വാ ‘‘കോവിളാരമൂലേ മമ സയനം പഞ്ഞാപേഥാ’’തി വത്വാ ഉയ്യാനേ കീളിത്വാ സായന്ഹസമയം തത്ഥ സേയ്യം കപ്പേസി. പുന ഗിമ്ഹാനം മജ്ഝിമേ മാസേ ഉയ്യാനം ഗതോ. തദാ കോവിളാരോ പുപ്ഫിതോ ഹോതി, തദാപി തഥേവ അകാസി. പുന ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ ഗതോ. തദാ കോവിളാരോ സഞ്ഛിന്നപത്തോ സുക്ഖരുക്ഖോ വിയ ഹോതി. തദാപി സോ അദിസ്വാവ തം രുക്ഖം പുബ്ബപരിചയേന തത്ഥേവ സേയ്യം ആണാപേസി. അമച്ചാ ജാനന്താപി ‘‘രഞ്ഞാ ആണത്ത’’ന്തി ഭയേന തത്ഥ സയനം പഞ്ഞാപേസും. സോ ഉയ്യാനേ കീളിത്വാ സായന്ഹസമയം തത്ഥ സേയ്യം കപ്പേന്തോ തം രുക്ഖം ദിസ്വാ ‘‘അരേ, അയം പുബ്ബേ സഞ്ഛന്നപത്തോ മണിമയോ വിയ അഭിരൂപദസ്സനോ അഹോസി. തതോ മണിവണ്ണസാഖന്തരേ ഠപിതപവാളങ്കുരസദിസേഹി പുപ്ഫേഹി സസ്സിരികചാരുദസ്സനോ അഹോസി. മുത്താദലസദിസവാലികാകിണ്ണോ ചസ്സ ഹേട്ഠാ ഭൂമിഭാഗോ ബന്ധനാ പമുത്തപുപ്ഫസഞ്ഛന്നോ രത്തകമ്ബലസന്ഥതോ വിയ അഹോസി. സോ നാമജ്ജ സുക്ഖരുക്ഖോ വിയ സാഖാമത്താവസേസോ ഠിതോ. ‘അഹോ, ജരായ ഉപഹതോ കോവിളാരോ’’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അനുപാദിന്നമ്പി താവ ജരാ ഹഞ്ഞതി, കിമങ്ഗ പന ഉപാദിന്ന’’ന്തി അനിച്ചസഞ്ഞം പടിലഭി. തദനുസാരേനേവ സബ്ബസങ്ഖാരേ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ച വിപസ്സന്തോ ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി സഞ്ഛിന്നപത്തോ കോവിളാരോ വിയ അപേതഗിഹിബ്യഞ്ജനോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥയമാനോ അനുപുബ്ബേന തസ്മിം സയനതലേ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപന്നോയേവ പച്ചേകബോധിം സച്ഛാകാസി. തതോ ഗമനകാലേ അമച്ചേഹി ‘‘കാലോ ഗന്തും, മഹാരാജാ’’തി വുത്തേ ‘‘നാഹം രാജാ’’തിആദീനി വത്വാ പുരിമനയേനേവ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ഓരോപയിത്വാ ഗിഹിബ്യഞ്ജനാനി, സഞ്ഛിന്നപത്തോ യഥാ കോവിളാരോ;

ഛേത്വാന വീരോ ഗിഹിബന്ധനാനി, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

തത്ഥ ഓരോപയിത്വാതി അപനേത്വാ. ഗിഹിബ്യഞ്ജനാനീതി കേസമസ്സുഓദാതവത്ഥാലങ്കാരമാലാഗന്ധവിലേപനഇത്ഥിപുത്തദാസിദാസാദീനി. ഏതാനി ഹി ഗിഹിഭാവം ബ്യഞ്ജയന്തി, തസ്മാ ‘‘ഗിഹിബ്യഞ്ജനാനീ’’തി വുച്ചന്തി. സഞ്ഛിന്നപത്തോതി പതിതപത്തോ. ഛേത്വാനാതി മഗ്ഗഞാണേന ഛിന്ദിത്വാ. വീരോതി മഗ്ഗവീരിയസമന്നാഗതോ. ഗിഹിബന്ധനാനീതി കാമബന്ധനാനി. കാമാ ഹി ഗിഹീനം ബന്ധനാനി. അയം താവ പദത്ഥോ.

അയം പന അധിപ്പായോ – ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി ഓരോപയിത്വാ ഗിഹിബ്യഞ്ജനാനി സഞ്ഛിന്നപത്തോ യഥാ കോവിളാരോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവഞ്ഹി ചിന്തയമാനോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

കോവിളാരഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ. പഠമോ വഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

൪൫-൪൬. സചേ ലഭേഥാതി കാ ഉപ്പത്തി? പുബ്ബേ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ദ്വേ പച്ചേകബോധിസത്താ പബ്ബജിത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേത്വാ ദേവലോകേ ഉപ്പന്നാ. തതോ ചവിത്വാ തേസം ജേട്ഠകോ ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തോ അഹോസി, കനിട്ഠോ പുരോഹിതസ്സ പുത്തോ അഹോസി. തേ ഏകദിവസംയേവ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ഏകദിവസമേവ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമിത്വാ സഹപംസുകീളിതസഹായകാ അഹേസും. പുരോഹിതപുത്തോ പഞ്ഞവാ അഹോസി. സോ രാജപുത്തം ആഹ – ‘‘സമ്മ, ത്വം പിതുനോ അച്ചയേന രജ്ജം ലഭിസ്സസി, അഹം പുരോഹിതട്ഠാനം, സുസിക്ഖിതേന ച സുഖം രജ്ജം അനുസാസിതും സക്കാ, ഏഹി സിപ്പം ഉഗ്ഗഹേസ്സാമാ’’തി. തതോ ഉഭോപി പുബ്ബോപചിതകമ്മാ ഹുത്വാ ഗാമനിഗമാദീസു ഭിക്ഖം ചരമാനാ പച്ചന്തജനപദഗാമം ഗതാ. തഞ്ച ഗാമം പച്ചേകബുദ്ധാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ പവിസന്തി. അഥ മനുസ്സാ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ ഉസ്സാഹജാതാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേന്തി, പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ഉപനാമേന്തി, മാനേന്തി, പൂജേന്തി. തേസം ഏതദഹോസി – ‘‘അമ്ഹേഹി സദിസാ ഉച്ചാകുലികാ നാമ നത്ഥി, അഥ ച പനിമേ മനുസ്സാ യദി ഇച്ഛന്തി, അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ദേന്തി, യദി ച നിച്ഛന്തി, ന ദേന്തി, ഇമേസം പന പബ്ബജിതാനം ഏവരൂപം സക്കാരം കരോന്തി, അദ്ധാ ഏതേ കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനന്തി, ഹന്ദ നേസം സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാമാ’’തി.

തേ മനുസ്സേസു പടിക്കന്തേസു ഓകാസം ലഭിത്വാ ‘‘യം, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ സിപ്പം ജാനാഥ, തം അമ്ഹേപി സിക്ഖാപേഥാ’’തി യാചിംസു. പച്ചേകബുദ്ധാ ‘‘ന സക്കാ അപബ്ബജിതേന സിക്ഖിതു’’ന്തി ആഹംസു. തേ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജിംസു. തതോ നേസം പച്ചേകബുദ്ധാ ‘‘ഏവം വോ നിവാസേതബ്ബം, ഏവം പാരുപിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ നയേന ആഭിസമാചാരികം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇമസ്സ സിപ്പസ്സ ഏകീഭാവാഭിരതി നിപ്ഫത്തി, തസ്മാ ഏകേനേവ നിസീദിതബ്ബം, ഏകേന ചങ്കമിതബ്ബം, ഠാതബ്ബം, സയിതബ്ബ’’ന്തി പാടിയേക്കം പണ്ണസാലമദംസു. തതോ തേ അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ നിസീദിംസു. പുരോഹിതപുത്തോ നിസിന്നകാലതോ പഭുതി ചിത്തസമാധാനം ലദ്ധാ ഝാനം ലഭി. രാജപുത്തോ മുഹുത്തേനേവ ഉക്കണ്ഠിതോ തസ്സ സന്തികം ആഗതോ. സോ തം ദിസ്വാ ‘‘കിം, സമ്മാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഉക്കണ്ഠിതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി ഇധ നിസീദാ’’തി. സോ തത്ഥ മുഹുത്തം നിസീദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഇമസ്സ കിര, സമ്മ, സിപ്പസ്സ ഏകീഭാവാഭിരതി നിപ്ഫത്തീ’’തി പുരോഹിതപുത്തോ ‘‘ഏവം, സമ്മ, തേന ഹി ത്വം അത്തനോ നിസിന്നോകാസം ഏവ ഗച്ഛ, ഉഗ്ഗഹേസ്സാമി ഇമസ്സ സിപ്പസ്സ നിപ്ഫത്തി’’ന്തി ആഹ. സോ ഗന്ത്വാ പുനപി മുഹുത്തേനേവ ഉക്കണ്ഠിതോ പുരിമനയേനേവ തിക്ഖത്തും ആഗതോ.

തതോ നം പുരോഹിതപുത്തോ തഥേവ ഉയ്യോജേത്വാ തസ്മിം ഗതേ ചിന്തേസി ‘‘അയം അത്തനോ ച കമ്മം ഹാപേതി, മമ ച ഇധാഭിക്ഖണം ആഗച്ഛന്തോ’’തി. സോ പണ്ണസാലതോ നിക്ഖമ്മ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ. ഇതരോ അത്തനോ പണ്ണസാലായേവ നിസിന്നോ പുനപി മുഹുത്തേനേവ ഉക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ തസ്സ പണ്ണസാലം ആഗന്ത്വാ ഇതോ ചിതോ ച മഗ്ഗന്തോപി തം അദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘യോ ഗഹട്ഠകാലേ പണ്ണാകാരമ്പി ആദായ ആഗതോ മം ദട്ഠും ന ലഭതി, സോ നാമ മയി ആഗതേ ദസ്സനമ്പി അദാതുകാമോ പക്കാമി, അഹോ, രേ ചിത്ത, ന ലജ്ജസി, യം മം ചതുക്ഖത്തും ഇധാനേസി, സോദാനി തേ വസേ ന വത്തിസ്സാമി, അഞ്ഞദത്ഥു തംയേവ മമ വസേ വത്താപേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ സേനാസനം പവിസിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികത്വാ ആകാസേന നന്ദമൂലകപബ്ഭാരം അഗമാസി. ഇതരോപി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികത്വാ തത്ഥേവ അഗമാസി. തേ ഉഭോപി മനോസിലാതലേ നിസീദിത്വാ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം ഇമാ ഉദാനഗാഥായോ അഭാസിംസു –

‘‘സചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം, സദ്ധിം ചരം സാധുവിഹാരി ധീരം;

അഭിഭുയ്യ സബ്ബാനി പരിസ്സയാനി, ചരേയ്യ തേനത്തമനോ സതീമാ.

‘‘നോ ചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം, സദ്ധിം ചരം സാധുവിഹാരി ധീരം;

രാജാവ രട്ഠം വിജിതം പഹായ, ഏകോ ചരേ മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോ’’തി.

തത്ഥ നിപകന്തി പകതിനിപുണം പണ്ഡിതം കസിണപരികമ്മാദീസു കുസലം. സാധുവിഹാരിന്തി അപ്പനാവിഹാരേന വാ ഉപചാരേന വാ സമന്നാഗതം. ധീരന്തി ധിതിസമ്പന്നം. തത്ഥ നിപകത്തേന ധിതിസമ്പദാ വുത്താ. ഇധ പന ധിതിസമ്പന്നമേവാതി അത്ഥോ. ധിതി നാമ അസിഥിലപരക്കമതാ, ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ചാ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൪; അ. നി. ൨.൫; മഹാനി. ൧൯൬) ഏവം പവത്തവീരിയസ്സേതം അധിവചനം. അപിച ധികതപാപോതിപി ധീരോ. രാജാവ രട്ഠം വിജിതം പഹായാതി യഥാ പടിരാജാ ‘‘വിജിതം രട്ഠം അനത്ഥാവഹ’’ന്തി ഞത്വാ രജ്ജം പഹായ ഏകോ ചരതി, ഏവം ബാലസഹായം പഹായ ഏകോ ചരേ. അഥ വാ രാജാവ രട്ഠന്തി യഥാ സുതസോമോ രാജാ വിജിതം രട്ഠം പഹായ ഏകോ ചരി, യഥാ ച മഹാജനകോ, ഏവം ഏകോ ചരേതി അയമ്പി തസ്സത്ഥോ. സേസം വുത്താനുസാരേന സക്കാ ജാനിതുന്തി ന വിത്ഥാരിതന്തി.

സഹായഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൪൭. അദ്ധാ പസംസാമാതി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ യാവ ആകാസതലേ പഞ്ഞത്താസനേ പച്ചേകബുദ്ധാനം നിസജ്ജാ, താവ ചാതുദ്ദിസഗാഥായ ഉപ്പത്തിസദിസാ ഏവ ഉപ്പത്തി. അയം പന വിസേസോ – യഥാ സോ രാജാ രത്തിയാ തിക്ഖത്തും ഉബ്ബിജ്ജി, ന തഥാ അയം, നേവസ്സ യഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ അഹോസി. സോ ആകാസതലേ പഞ്ഞത്തേസു ആസനേസു പച്ചേകബുദ്ധേ നിസീദാപേത്വാ ‘‘കേ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മയം, മഹാരാജ, അനവജ്ജഭോജിനോ നാമാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ‘അനവജ്ജഭോജിനോ’തി ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’’തി? ‘‘സുന്ദരം വാ അസുന്ദരം വാ ലദ്ധാ നിബ്ബികാരാ ഭുഞ്ജാമ, മഹാരാജാ’’തി. തം സുത്വാ രഞ്ഞോ ഏതദഹോസി ‘‘യംനൂനാഹം ഇമേ ഉപപരിക്ഖേയ്യം ഏദിസാ വാ നോ വാ’’തി. തം ദിവസം കണാജകേന ബിലങ്ഗദുതിയേന പരിവിസി. പച്ചേകബുദ്ധാ അമതം ഭുഞ്ജന്താ വിയ നിബ്ബികാരാ ഭുഞ്ജിംസു. രാജാ ‘‘ഹോന്തി നാമ ഏകദിവസം പടിഞ്ഞാതത്താ നിബ്ബികാരാ, സ്വേ ജാനിസ്സാമീ’’തി സ്വാതനായപി നിമന്തേസി. തതോ ദുതിയദിവസേപി തഥേവാകാസി. തേപി തഥേവ പരിഭുഞ്ജിംസു. അഥ രാജാ ‘‘ഇദാനി സുന്ദരം ദത്വാ വീമംസിസ്സാമീ’’തി പുനപി നിമന്തേത്വാ, ദ്വേ ദിവസേ മഹാസക്കാരം കത്വാ, പണീതേന അതിവിചിത്രേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസി. തേപി തഥേവ നിബ്ബികാരാ ഭുഞ്ജിത്വാ രഞ്ഞോ മങ്ഗലം വത്വാ പക്കമിംസു. രാജാ അചിരപക്കന്തേസു തേസു ‘‘അനവജ്ജഭോജിനോവ ഏതേ സമണാ, അഹോ വതാഹമ്പി അനവജ്ജഭോജീ ഭവേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ മഹാരജ്ജം പഹായ പബ്ബജ്ജം സമാദായ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ, പച്ചേകബുദ്ധോ ഹുത്വാ, മഞ്ജൂസകരുക്ഖമൂലേ പച്ചേകബുദ്ധാനം മജ്ഝേ അത്തനോ ആരമ്മണം വിഭാവേന്തോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘അദ്ധാ പസംസാമ സഹായസമ്പദം, സേട്ഠാ സമാ സേവിതബ്ബാ സഹായാ;

ഏതേ അലദ്ധാ അനവജ്ജഭോജീ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

സാ പദത്ഥതോ ഉത്താനാ ഏവ. കേവലം പന സഹായസമ്പദന്തി ഏത്ഥ അസേഖേഹി സീലാദിക്ഖന്ധേഹി സമ്പന്നാ സഹായാ ഏവ സഹായസമ്പദാതി വേദിതബ്ബാ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – യായം വുത്താ സഹായസമ്പദാ, തം സഹായസമ്പദം അദ്ധാ പസംസാമ, ഏകംസേനേവ ഥോമേമാതി വുത്തം ഹോതി. കഥം? സേട്ഠാ സമാ സേവിതബ്ബാ സഹായാതി. കസ്മാ? അത്തനോ ഹി സീലാദീഹി സേട്ഠേ സേവമാനസ്സ സീലാദയോ ധമ്മാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണന്തി. സമേ സേവമാനസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമധാരണേന കുക്കുച്ചസ്സ വിനോദനേന ച ലദ്ധാ ന പരിഹായന്തി. ഏതേ പന സഹായകേ സേട്ഠേ ച സമേ ച അലദ്ധാ കുഹനാദിമിച്ഛാജീവം വജ്ജേത്വാ ധമ്മേന സമേന ഉപ്പന്നം ഭോജനം ഭുഞ്ജന്തോ തത്ഥ ച പടിഘാനുനയം അനുപ്പാദേന്തോ അനവജ്ജഭോജീ ഹുത്വാ അത്ഥകാമോ കുലപുത്തോ ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. അഹമ്പി ഹി ഏവം ചരന്തോ ഇമം സമ്പത്തിം അധിഗതോമ്ഹീതി.

അനവജ്ജഭോജിഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൪൮. ദിസ്വാ സുവണ്ണസ്സാതി കാ ഉപ്പത്തി? അഞ്ഞതരോ ബാരാണസിരാജാ ഗിമ്ഹസമയേ ദിവാസേയ്യം ഉപഗതോ. സന്തികേ ചസ്സ വണ്ണദാസീ ഗോസീതചന്ദനം പിസതി. തസ്സാ ഏകബാഹായം ഏകം സുവണ്ണവലയം, ഏകബാഹായം ദ്വേ, താനി സങ്ഘട്ടന്തി ഇതരം ന സങ്ഘട്ടതി. രാജാ തം ദിസ്വാ ‘‘ഏവമേവ ഗണവാസേ സങ്ഘട്ടനാ, ഏകവാസേ അസങ്ഘട്ടനാ’’തി പുനപ്പുനം തം ദാസിം ഓലോകയമാനോ ചിന്തേസി. തേന ച സമയേന സബ്ബാലങ്കാരഭൂസിതാ ദേവീ തം ബീജയന്തീ ഠിതാ ഹോതി. സാ ‘‘വണ്ണദാസിയാ പടിബദ്ധചിത്തോ മഞ്ഞേ രാജാ’’തി ചിന്തേത്വാ തം ദാസിം ഉട്ഠാപേത്വാ സയമേവ പിസിതുമാരദ്ധാ. തസ്സാ ഉഭോസു ബാഹാസു അനേകേ സുവണ്ണവലയാ, തേ സങ്ഘട്ടന്താ മഹാസദ്ദം ജനയിംസു. രാജാ സുട്ഠുതരം നിബ്ബിന്നോ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപന്നോയേവ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം സച്ഛാകാസി. തം അനുത്തരേന സുഖേന സുഖിതം നിപന്നം ചന്ദനഹത്ഥാ ദേവീ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ആലിമ്പാമി, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. രാജാ – ‘‘അപേഹി, മാ ആലിമ്പാഹീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘കിസ്സ, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘നാഹം രാജാ’’തി. ഏവമേതേസം തം കഥാസല്ലാപം സുത്വാ അമച്ചാ ഉപസങ്കമിംസു. തേഹിപി മഹാരാജവാദേന ആലപിതോ ‘‘നാഹം, ഭണേ, രാജാ’’തി ആഹ. സേസം പഠമഗാഥായ വുത്തസദിസമേവ.

അയം പന ഗാഥാവണ്ണനാ – ദിസ്വാതി ഓലോകേത്വാ. സുവണ്ണസ്സാതി കഞ്ചനസ്സ ‘‘വലയാനീ’’തി പാഠസേസോ. സാവസേസപാഠോ ഹി അയം അത്ഥോ. പഭസ്സരാനീതി പഭാസനസീലാനി, ജുതിമന്താനീതി വുത്തം ഹോതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. അയം പന യോജനാ – ദിസ്വാ ഭുജസ്മിം സുവണ്ണസ്സ വലയാനി ‘‘ഗണവാസേ സതി സങ്ഘട്ടനാ, ഏകവാസേ അസങ്ഘട്ടനാ’’തി ഏവം ചിന്തേന്തോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ പച്ചേകബോധിം അധിഗതോമ്ഹീതി. സേസം വുത്തനയമേവാതി.