൨. ധനിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. പക്കോദനോതി ധനിയസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. തേന സമയേന ധനിയോ ഗോപോ മഹീതീരേ പടിവസതി. തസ്സായം പുബ്ബയോഗോ – കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ പാവചനേ ദിബ്ബമാനേ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ദിവസേ ദിവസേ സങ്ഘസ്സ വീസതി സലാകഭത്താനി അദാസി. സോ തതോ ചുതോ ദേവേസു ഉപ്പന്നോ. ഏവം ദേവലോകേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ഖേപേത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ വിദേഹരട്ഠമജ്ഝേ പബ്ബതരട്ഠം നാമ അത്ഥി തത്ഥ ധമ്മകോരണ്ഡം നാമ നഗരം, തസ്മിം നഗരേ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ അഭിനിബ്ബത്തോ, ഗോയൂഥം നിസ്സായ ജീവതി. തസ്സ ഹി തിംസമത്താനി ഗോസഹസ്സാനി ഹോന്തി, സത്തവീസസഹസ്സാ ഗാവോ ഖീരം ദുയ്ഹന്തി. ഗോപാ നാമ നിബദ്ധവാസിനോ ന ഹോന്തി. വസ്സികേ ചത്താരോമാസേ ഥലേ വസന്തി, അവസേസേ അട്ഠമാസേ യത്ഥ തിണോദകം സുഖം ലബ്ഭതി, തത്ഥ വസന്തി. തഞ്ച നദീതീരം വാ ജാതസ്സരതീരം വാ ഹോതി. അഥായമ്പി വസ്സകാലേ അത്തനോ വസിതഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗുന്നം ഫാസുവിഹാരത്ഥായ ഓകാസം ഗവേസന്തോ മഹാമഹീ ഭിജ്ജിത്വാ ഏകതോ കാലമഹീ ഏകതോ മഹാമഹിച്ചേവ സങ്ഖം ഗന്ത്വാ സന്ദമാനാ പുന സമുദ്ദസമീപേ സമാഗന്ത്വാ പവത്താ. യം ഓകാസം അന്തരദീപം അകാസി, തം പവിസിത്വാ വച്ഛാനം സാലം അത്തനോ ച നിവേസനം മാപേത്വാ വാസം കപ്പേസി. തസ്സ സത്ത പുത്താ, സത്ത ധീതരോ, സത്ത സുണിസാ, അനേകേ ച കമ്മകാരാ ഹോന്തി. ഗോപാ നാമ വസ്സനിമിത്തം ജാനന്തി. യദാ സകുണികാ കുലാവകാനി രുക്ഖഗ്ഗേ കരോന്തി, കക്കടകാ ഉദകസമീപേ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ ഥലസമീപദ്വാരേന വളഞ്ജേന്തി, തദാ സുവുട്ഠികാ ഭവിസ്സതീതി ഗണ്ഹന്തി. യദാ പന സകുണികാ കുലാവകാനി നീചട്ഠാനേ ഉദകപിട്ഠേ കരോന്തി, കക്കടകാ ഥലസമീപേ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ ഉദകസമീപദ്വാരേന വളഞ്ജേന്തി, തദാ ദുബ്ബുട്ഠികാ ഭവിസ്സതീതി ഗണ്ഹന്തി.

അഥ സോ ധനിയോ സുവുട്ഠികനിമിത്താനി ഉപസല്ലക്ഖേത്വാ ഉപകട്ഠേ വസ്സകാലേ അന്തരദീപാ നിക്ഖമിത്വാ മഹാമഹിയാ പരതീരേ സത്തസത്താഹമ്പി ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകേന അനജ്ഝോത്ഥരണോകാസേ അത്തനോ വസനോകാസം കത്വാ സമന്താ പരിക്ഖിപിത്വാ, വച്ഛസാലായോ മാപേത്വാ, തത്ഥ നിവാസം കപ്പേസി. അഥസ്സ ദാരുതിണാദിസങ്ഗഹേ കതേ സബ്ബേസു പുത്തദാരകമ്മകരപോരിസേസു സമാനിയേസു ജാതേസു നാനപ്പകാരേ ഖജ്ജഭോജ്ജേ പടിയത്തേ സമന്താ ചതുദ്ദിസാ മേഘമണ്ഡലാനി ഉട്ഠഹിംസു. സോ ധേനുയോ ദുഹാപേത്വാ, വച്ഛസാലാസു വച്ഛേ സണ്ഠാപേത്വാ, ഗുന്നം ചതുദ്ദിസാ ധൂമം കാരാപേത്വാ, സബ്ബപരിജനം ഭോജാപേത്വാ, സബ്ബകിച്ചാനി കാരാപേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ദീപേ ഉജ്ജാലാപേത്വാ, സയം ഖീരേന ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ, മഹാസയനേ സയന്തോ അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിം ദിസ്വാ, തുട്ഠചിത്തോ ഹുത്വാ, അപരദിസായ മേഘത്ഥനിതസദ്ദം സുത്വാ നിപന്നോ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി ‘‘പക്കോദനോ ദുദ്ധഖീരോഹമസ്മീ’’തി.

തത്രായം അത്ഥവണ്ണനാ – പക്കോദനോതി സിദ്ധഭത്തോ. ദുദ്ധഖീരോതി ഗാവോ ദുഹിത്വാ ഗഹിതഖീരോ. അഹന്തി അത്താനം നിദസ്സേതി, അസ്മീതി അത്തനോ തഥാഭാവം. പക്കോദനോ ദുദ്ധഖീരോ ച അഹമസ്മി ഭവാമീതി അത്ഥോ. ഇതീതി ഏവമാഹാതി അത്ഥോ. നിദ്ദേസേ പന ‘‘ഇതീതി പദസന്ധി, പദസംസഗ്ഗോ, പദപാരിപൂരി, അക്ഖരസമവായോ ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാ പദാനുപുബ്ബതാമേത’’ന്തി (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧) ഏവമസ്സ അത്ഥോ വണ്ണിതോ. സോപി ഇദമേവ സന്ധായാതി വേദിതബ്ബോ. യം യം ഹി പദം പുബ്ബപദേന വുത്തം, തസ്സ തസ്സ ഏവമാഹാതി ഏതമത്ഥം പകാസേന്തോയേവ ഇതിസദ്ദോ പച്ഛിമേന പദേന മേത്തേയ്യോ ഇതി വാ ഭഗവാ ഇതി വാ ഏവമാദിനാ പദസന്ധി ഹോതി, നാഞ്ഞഥാ.

ധനിയോ ഗോപോതി തസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ നാമസമോധാനം. സോ ഹി യാനിമാനി ഥാവരാദീനി പഞ്ച ധനാനി, തേസു ഠപേത്വാ ദാനസീലാദിഅനുഗാമികധനം, ഖേത്തവത്ഥു-ആരാമാദിതോ ഥാവരധനതോപി, ഗവസ്സാദിതോ ജങ്ഗമധനതോപി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിതോ സംഹാരിമധനതോപി, സിപ്പായതനാദിതോ അങ്ഗസമധനതോപി യം തം ലോകസ്സ പഞ്ചഗോരസാനുപ്പദാനേന ബഹൂപകാരം തം സന്ധായ ‘‘നത്ഥി ഗോസമിതം ധന’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧൩; നേത്തി. ൧൨൩) ഏവം വിസേസിതം ഗോധനം, തേന സമന്നാഗതത്താ ധനിയോ, ഗുന്നം പാലനതോ ഗോപോ. യോ ഹി അത്തനോ ഗാവോ പാലേതി, സോ ‘‘ഗോപോ’’തി വുച്ചതി. യോ പരേസം വേതനേന ഭടോ ഹുത്വാ, സോ ഗോപാലകോ. അയം പന അത്തനോയേവ, തേന ഗോപോതി വുത്തോ.

അനുതീരേതി തീരസ്സ സമീപേ. മഹിയാതി മഹാമഹീനാമികായ നദിയാ. സമാനേന അനുകൂലവത്തിനാ പരിജനേന സദ്ധിം വാസോ യസ്സ സോ സമാനവാസോ, അയഞ്ച തഥാവിധോ. തേനാഹ ‘‘സമാനവാസോ’’തി. ഛന്നാതി തിണപണ്ണച്ഛദനേഹി അനോവസ്സകാ കതാ. കുടീതി വസനഘരസ്സേതം അധിവചനം. ആഹിതോതി ആഭതോ, ജാലിതോ വാ. ഗിനീതി അഗ്ഗി. തേസു തേസു ഠാനേസു അഗ്ഗി ‘‘ഗിനീ’’തി വോഹരീയതി. അഥ ചേ പത്ഥയസീതി ഇദാനി യദി ഇച്ഛസീതി വുത്തം ഹോതി. പവസ്സാതി സിഞ്ച, പഗ്ഘര, ഉദകം മുഞ്ചാതി അത്ഥോ. ദേവാതി മേഘം ആലപതി. അയം താവേത്ഥ പദവണ്ണനാ.

അയം പന അത്ഥവണ്ണനാ – ഏവമയം ധനിയോ ഗോപോ അത്തനോ സയനഘരേ മഹാസയനേ നിപന്നോ മേഘത്ഥനിതം സുത്വാ ‘‘പക്കോദനോഹമസ്മീ’’തി ഭണന്തോ കായദുക്ഖവൂപസമൂപായം കായസുഖഹേതുഞ്ച അത്തനോ സന്നിഹിതം ദീപേതി. ‘‘ദുദ്ധഖീരോഹമസ്മീ’’തി ഭണന്തോ ചിത്തദുക്ഖവൂപസമൂപായം ചിത്തസുഖഹേതുഞ്ച. ‘‘അനുതീരേ മഹിയാ’’തി നിവാസട്ഠാനസമ്പത്തിം, ‘‘സമാനവാസോ’’തി താദിസേ കാലേ പിയവിപ്പയോഗപദട്ഠാനസ്സ സോകസ്സാഭാവം. ‘‘ഛന്നാ കുടീ’’തി കായദുക്ഖാപഗമപടിഘാതം. ‘‘ആഹിതോ ഗിനീ’’തി യസ്മാ ഗോപാലകാ പരിക്ഖേപധൂമദാരുഅഗ്ഗിവസേന തയോ അഗ്ഗീ കരോന്തി. തേ ച തസ്സ ഗേഹേ സബ്ബേ കതാ, തസ്മാ സബ്ബദിസാസു പരിക്ഖേപഗ്ഗിം സന്ധായ ‘‘ആഹിതോ ഗിനീ’’തി ഭണന്തോ വാളമിഗാഗമനനിവാരണം ദീപേതി, ഗുന്നം മജ്ഝേ ഗോമയാദീഹി ധൂമഗ്ഗിം സന്ധായ ഡംസമകസാദീഹി ഗുന്നം അനാബാധം, ഗോപാലകാനം സയനട്ഠാനേ ദാരുഅഗ്ഗിം സന്ധായ ഗോപാലകാനം സീതാബാധപടിഘാതം. സോ ഏവം ദീപേന്തോ അത്തനോ വാ ഗുന്നം വാ പരിജനസ്സ വാ വുട്ഠിപച്ചയസ്സ കസ്സചി ആബാധസ്സ അഭാവതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ആഹ – ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി.

൧൯. ഏവം ധനിയസ്സ ഇമം ഗാഥം ഭാസമാനസ്സ അസ്സോസി ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ജേതവനമഹാവിഹാരേ ഗന്ധകുടിയം വിഹരന്തോ. സുത്വാ ച പന ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ അദ്ദസ ധനിയഞ്ച പജാപതിഞ്ചസ്സ ‘‘ഇമേ ഉഭോപി ഹേതുസമ്പന്നാ. സചേ അഹം ഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, ഉഭോപി പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തി. നോ ചേ ഗമിസ്സാമി, സ്വേ ഉദകോഘേന വിനസ്സിസ്സന്തീ’’തി തം ഖണേയേവ സാവത്ഥിതോ സത്ത യോജനസതാനി ധനിയസ്സ നിവാസട്ഠാനം ആകാസേന ഗന്ത്വാ തസ്സ കുടിയാ ഉപരി അട്ഠാസി. ധനിയോ തം ഗാഥം പുനപ്പുനം ഭാസതിയേവ, ന നിട്ഠാപേതി, ഭഗവതി ഗതേപി ഭാസതി. ഭഗവാ ച തം സുത്വാ ‘‘ന ഏത്തകേന സന്തുട്ഠാ വാ വിസ്സത്ഥാ വാ ഹോന്തി, ഏവം പന ഹോന്തീ’’തി ദസ്സേതും –

‘‘അക്കോധനോ വിഗതഖിലോഹമസ്മി,അനുതീരേ മഹിയേകരത്തിവാസോ;

വിവടാ കുടി നിബ്ബുതോ ഗിനി,അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി. –

ഇമം പടിഗാഥം അഭാസി ബ്യഞ്ജനസഭാഗം നോ അത്ഥസഭാഗം. ന ഹി ‘‘പക്കോദനോ’’തി, ‘‘അക്കോധനോ’’തി ച ആദീനി പദാനി അത്ഥതോ സമേന്തി മഹാസമുദ്ദസ്സ ഓരിമപാരിമതീരാനി വിയ, ബ്യഞ്ജനം പനേത്ഥ കിഞ്ചി കിഞ്ചി സമേതീതി ബ്യഞ്ജനസഭാഗാനി ഹോന്തി. തത്ഥ പുരിമഗാഥായ സദിസപദാനം വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

വിസേസപദാനം പനായം പദതോ അത്ഥതോ ച വണ്ണനാ – അക്കോധനോതി അകുജ്ഝനസഭാവോ. യോ ഹി സോ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരആഘാതവത്ഥുസമ്ഭവോ കോധോ ഏകച്ചസ്സ സുപരിത്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഹദയം സന്താപേത്വാ വൂപസമ്മതി, യേന ച തതോ ബലവതരുപ്പന്നേന ഏകച്ചോ മുഖവികുണനമത്തം കരോതി, തതോ ബലവതരേന ഏകച്ചോ ഫരുസം വത്തുകാമോ ഹനുസഞ്ചലനമത്തം കരോതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ഫരുസം ഭണതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ദണ്ഡം വാ സത്ഥം വാ ഗവേസന്തോ ദിസാ വിലോകേതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ദണ്ഡം വാ സത്ഥം വാ ആമസതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ദണ്ഡാദീനി ഗഹേത്വാ ഉപധാവതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന ഏകം വാ ദ്വേ വാ പഹാരേ ദേതി, അപരോ തതോ ബലവതരേന അപി ഞാതിസാലോഹിതം ജീവിതാ വോരോപേതി, ഏകച്ചോ തതോ ബലവതരേന പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അത്താനമ്പി ജീവിതാ വോരോപേതി സീഹളദീപേ കാലഗാമവാസീ അമച്ചോ വിയ. ഏത്താവതാ ച കോധോ പരമവേപുല്ലപ്പത്തോ ഹോതി. സോ ഭഗവതാ ബോധിമണ്ഡേയേവ സബ്ബസോ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘അക്കോധനോഹമസ്മീ’’തി ആഹ.

വിഗതഖിലോതി അപഗതഖിലോ. യേ ഹി തേ ചിത്തബന്ധഭാവേന പഞ്ച ചേതോഖിലാ വുത്താ, യേ ഹി ച ഖിലഭൂതേ ചിത്തേ സേയ്യഥാപി നാമ ഖിലേ ഭൂമിഭാഗേ ചത്താരോ മാസേ വസ്സന്തേപി ദേവേ സസ്സാനി ന രുഹന്തി, ഏവമേവം സദ്ധമ്മസ്സവനാദികുസലഹേതുവസ്സേ വസ്സന്തേപി കുസലം ന രുഹതി തേ ച ഭഗവതാ ബോധിമണ്ഡേയേവ സബ്ബസോ പഹീനാ, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘വിഗതഖിലോഹമസ്മീ’’തി ആഹ.

ഏകരത്തിം വാസോ അസ്സാതി ഏകരത്തിവാസോ. യഥാ ഹി ധനിയോ തത്ഥ ചത്താരോ വസ്സികേ മാസേ നിബദ്ധവാസം ഉപഗതോ, ന തഥാ ഭഗവാ. ഭഗവാ ഹി തംയേവ രത്തിം തസ്സ അത്ഥകാമതായ തത്ഥ വാസം ഉപഗതോ. തസ്മാ ‘‘ഏകരത്തിവാസോ’’തി ആഹ. വിവടാതി അപനീതച്ഛദനാ. കുടീതി അത്തഭാവോ. അത്തഭാവോ ഹി തം തം അത്ഥവസം പടിച്ച കായോതിപി ഗുഹാതിപി ദേഹോതിപി സന്ദേഹോതിപി നാവാതിപി രഥോതിപി വണോതിപി ധജോതിപി വമ്മികോതിപി കുടീതിപി കുടികാതിപി വുച്ചതി. ഇധ പന കട്ഠാദീനി പടിച്ച ഗേഹനാമികാ കുടി വിയ അട്ഠിആദീനി പടിച്ച സങ്ഖ്യം ഗതത്താ ‘‘കുടീ’’തി വുത്തോ. യഥാഹ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കട്ഠഞ്ച പടിച്ച, വല്ലിഞ്ച പടിച്ച, മത്തികഞ്ച പടിച്ച, തിണഞ്ച പടിച്ച, ആകാസോ പരിവാരിതോ അഗാരംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, അട്ഠിഞ്ച പടിച്ച, ന്ഹാരുഞ്ച പടിച്ച, മംസഞ്ച പടിച്ച, ചമ്മഞ്ച പടിച്ച, ആകാസോ പരിവാരിതോ രൂപന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൬).

ചിത്തമക്കടസ്സ നിവാസതോ വാ കുടി. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠികങ്കലകുടി ചേ സാ, മക്കടാവസഥോ ഇതി;

മക്കടോ പഞ്ചദ്വാരായ, കുടികായ പസക്കിയ;

ദ്വാരേന അനുപരിയാതി, ഘട്ടയന്തോ പുനപ്പുന’’ന്തി. (ഥേരഗാ. ൧൨൫);

സാ കുടി യേന തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഛദനേന സത്താനം ഛന്നത്താ പുനപ്പുനം രാഗാദികിലേസവസ്സം അതിവസ്സതി. യഥാഹ –

‘‘ഛന്നമതിവസ്സതി, വിവടം നാതിവസ്സതി;

തസ്മാ ഛന്നം വിവരേഥ, ഏവം തം നാതിവസ്സതീ’’തി. (ഉദാ. ൪൫; ഥേരഗാ. ൪൪൭; പരി. ൩൩൯);

അയം ഗാഥാ ദ്വീസു ഠാനേസു വുത്താ ഖന്ധകേ ഥേരഗാഥായഞ്ച. ഖന്ധകേ ഹി ‘‘യോ ആപത്തിം പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ കിലേസാ ച പുനപ്പുനം ആപത്തിയോ ച അതിവസ്സന്തി, യോ പന ന പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ നാതിവസ്സന്തീ’’തി ഇമം അത്ഥം പടിച്ച വുത്താ. ഥേരഗാഥായം ‘‘യസ്സ രാഗാദിച്ഛദനം അത്ഥി, തസ്സ പുന ഇട്ഠാരമ്മണാദീസു രാഗാദിസമ്ഭവതോ ഛന്നമതിവസ്സതി. യോ വാ ഉപ്പന്നേ കിലേസേ അധിവാസേതി, തസ്സേവ അധിവാസിതകിലേസച്ഛദനച്ഛന്നാ അത്തഭാവകുടി പുനപ്പുനം കിലേസവസ്സം അതിവസ്സതി. യസ്സ പന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണവാതേന കിലേസച്ഛദനസ്സ വിദ്ധംസിതത്താ വിവടാ, തസ്സ നാതിവസ്സതീ’’തി. അയമത്ഥോ ഇധ അധിപ്പേതോ. ഭഗവതാ ഹി യഥാവുത്തം ഛദനം യഥാവുത്തേനേവ നയേന വിദ്ധംസിതം, തസ്മാ ‘‘വിവടാ കുടീ’’തി ആഹ. നിബ്ബുതോതി ഉപസന്തോ. ഗിനീതി അഗ്ഗി. യേന ഹി ഏകാദസവിധേന അഗ്ഗിനാ സബ്ബമിദം ആദിത്തം. യഥാഹ – ‘‘ആദിത്തം രാഗഗ്ഗിനാ’’തി വിത്ഥാരോ. സോ അഗ്ഗി ഭഗവതോ ബോധിമൂലേയേവ അരിയമഗ്ഗസലിലസേകേന നിബ്ബുതോ, തസ്മാ ‘‘നിബ്ബുതോ ഗിനീ’’തി ആഹ.

ഏവം വദന്തോ ച ധനിയം അതുട്ഠബ്ബേന തുസ്സമാനം അഞ്ഞാപദേസേനേവ പരിഭാസതി, ഓവദതി, അനുസാസതി. കഥം? ‘‘അക്കോധനോ’’തി ഹി വദമാനോ, ധനിയ, ത്വം ‘‘പക്കോദനോഹമസ്മീ’’തി തുട്ഠോ, ഓദനപാകോ ച യാവജീവം ധനപരിക്ഖയേന കത്തബ്ബോ, ധനപരിക്ഖയോ ച ആരക്ഖാദിദുക്ഖപദട്ഠാനോ, ഏവം സന്തേ ദുക്ഖേനേവ തുട്ഠോ ഹോസി. അഹം പന ‘‘അക്കോധനോഹമസ്മീ’’തി തുസ്സന്തോ സന്ദിട്ഠികസമ്പരായികദുക്ഖാഭാവേന തുട്ഠോ ഹോമീതി ദീപേതി. ‘‘വിഗതഖിലോ’’തി വദമാനോ ത്വം ‘‘ദുദ്ധഖീരോഹമസ്മീ’’തി തുസ്സന്തോ അകതകിച്ചോവ ‘‘കതകിച്ചോഹമസ്മീ’’തി മന്ത്വാ തുട്ഠോ, അഹം പന ‘‘വിഗതഖിലോഹമസ്മീ’’തി തുസ്സന്തോ കതകിച്ചോവ തുട്ഠോ ഹോമീതി ദീപേതി. ‘‘അനുതീരേ മഹിയേകരത്തിവാസോ’’തി വദമാനോ ത്വം അനുതീരേ മഹിയാ സമാനവാസോതി തുസ്സന്തോ ചതുമാസനിബദ്ധവാസേന തുട്ഠോ. നിബദ്ധവാസോ ച ആവാസസങ്ഗേന ഹോതി, സോ ച ദുക്ഖോ, ഏവം സന്തേ ദുക്ഖേനേവ തുട്ഠോ ഹോസി. അഹം പന ഏകരത്തിവാസോതി തുസ്സന്തോ അനിബദ്ധവാസേന തുട്ഠോ, അനിബദ്ധവാസോ ച ആവാസസങ്ഗാഭാവേന ഹോതി, ആവാസസങ്ഗാഭാവോ ച സുഖോതി സുഖേനേവ തുട്ഠോ ഹോമീതി ദീപേതി.

‘‘വിവടാ കുടീ’’തി വദമാനോ ത്വം ഛന്നാ കുടീതി തുസ്സന്തോ ഛന്നഗേഹതായ തുട്ഠോ, ഗേഹേ ച തേ ഛന്നേപി അത്തഭാവകുടികം കിലേസവസ്സം അതിവസ്സതി, യേന സഞ്ജനിതേഹി ചതൂഹി മഹോഘേഹി വുയ്ഹമാനോ അനയബ്യസനം പാപുണേയ്യാസി, ഏവം സന്തേ അതുട്ഠബ്ബേനേവ തുട്ഠോ ഹോസി. അഹം പന ‘‘വിവടാ കുടീ’’തി തുസ്സന്തോ അത്തഭാവകുടിയാ കിലേസച്ഛദനാഭാവേന തുട്ഠോ. ഏവഞ്ച മേ വിവടായ കുടിയാ ന തം കിലേസവസ്സം അതിവസ്സതി, യേന സഞ്ജനിതേഹി ചതൂഹി മഹോഘേഹി വുയ്ഹമാനോ അനയബ്യസനം പാപുണേയ്യം, ഏവം സന്തേ തുട്ഠബ്ബേനേവ തുട്ഠോ ഹോമീതി ദീപേതി. ‘‘നിബ്ബുതോ ഗിനീ’’തി വദമാനോ ത്വം ആഹിതോ ഗിനീതി തുസ്സന്തോ അകതൂപദ്ദവനിവാരണോവ കതൂപദ്ദവനിവാരണോസ്മീതി മന്ത്വാ തുട്ഠോ. അഹം പന നിബ്ബുതോ ഗിനീതി തുസ്സന്തോ ഏകാദസഗ്ഗിപരിളാഹാഭാവതോ കതൂപദ്ദവനിവാരണതായേവ തുട്ഠോതി ദീപേതി. ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി വദമാനോ ഏവം വിഗതദുക്ഖാനം അനുപ്പത്തസുഖാനം കതസബ്ബകിച്ചാനം അമ്ഹാദിസാനം ഏതം വചനം സോഭതി, അഥ ചേ പത്ഥയസി, പവസ്സ ദേവ, ന നോ തയി വസ്സന്തേ വാ അവസ്സന്തേ വാ വുഡ്ഢി വാ ഹാനി വാ അത്ഥി, ത്വം പന കസ്മാ ഏവം വദസീതി ദീപേതി. തസ്മാ യം വുത്തം ‘‘ഏവം വദന്തോ ച ധനിയ അതുട്ഠബ്ബേനേവ തുസ്സമാനം അഞ്ഞാപദേസേനേവ പരിഭാസതി ഓവദതി, അനുസാസതീ’’തി, തം സമ്മദേവ വുത്തന്തി.

൨൦. ഏവമിമം ഭഗവതാ വുത്തം ഗാഥം സുത്വാപി ധനിയോ ഗോപോ ‘‘കോ അയം ഗാഥം ഭാസതീ’’തി അവത്വാ തേന സുഭാസിതേന പരിതുട്ഠോ പുനപി തഥാരൂപം സോതുകാമോ അപരമ്പി ഗാഥമാഹ ‘‘അന്ധകമകസാ’’തി. തത്ഥ അന്ധകാതി കാളമക്ഖികാനം അധിവചനം, പിങ്ഗലമക്ഖികാനന്തിപി ഏകേ. മകസാതി മകസായേവ. ന വിജ്ജരേതി നത്ഥി. കച്ഛേതി ദ്വേ കച്ഛാ – നദീകച്ഛോ ച പബ്ബതകച്ഛോ ച. ഇധ നദീകച്ഛോ. രുള്ഹതിണേതി സഞ്ജാതതിണേ. ചരന്തീതി ഭത്തകിച്ചം കരോന്തി. വുട്ഠിമ്പീതി വാതവുട്ഠിആദികാ അനേകാ വുട്ഠിയോ, താ ആളവകസുത്തേ പകാസയിസ്സാമ. ഇധ പന വസ്സവുട്ഠിം സന്ധായ വുത്തം. സഹേയ്യുന്തി ഖമേയ്യും. സേസം പാകടമേവ. ഏത്ഥ ധനിയോ യേ അന്ധകമകസാ സന്നിപതിത്വാ രുധിരേ പിവന്താ മുഹുത്തേനേവ ഗാവോ അനയബ്യസനം പാപേന്തി, തസ്മാ വുട്ഠിതമത്തേയേവ തേ ഗോപാലകാ പംസുനാ ച സാഖാഹി ച മാരേന്തി, തേസം അഭാവേന ഗുന്നം ഖേമതം, കച്ഛേ രുള്ഹതിണചരണേന അദ്ധാനഗമനപരിസ്സമാഭാവം വത്വാ ഖുദാകിലമഥാഭാവഞ്ച ദീപേന്തോ ‘‘യഥാ അഞ്ഞേസം ഗാവോ അന്ധകമകസസമ്ഫസ്സേഹി ദിസ്സമാനാ അദ്ധാനഗമനേന കിലന്താ ഖുദായ മിലായമാനാ ഏകവുട്ഠിനിപാതമ്പി ന സഹേയ്യും, ന മേ തഥാ ഗാവോ, മയ്ഹം പന ഗാവോ വുത്തപ്പകാരാഭാവാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖതും വാ വുട്ഠിമ്പി സഹേയ്യു’’ന്തി ദീപേതി.

൨൧. തതോ ഭഗവാ യസ്മാ ധനിയോ അന്തരദീപേ വസന്തോ ഭയം ദിസ്വാ, കുല്ലം ബന്ധിത്വാ, മഹാമഹിം തരിത്വാ, തം കച്ഛം ആഗമ്മ ‘‘അഹം സുട്ഠു ആഗതോ, നിബ്ഭയേവ ഠാനേ ഠിതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ, സഭയേ ഏവ ച സോ ഠാനേ ഠിതോ, തസ്മാ തസ്സ ആഗമനട്ഠാനാ അത്തനോ ആഗമനട്ഠാനം ഉത്തരിതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച വണ്ണേന്തോ ‘‘ബദ്ധാസി ഭിസീ’’തി ഇമം ഗാഥമഭാസി, അത്ഥസഭാഗം നോ ബ്യഞ്ജനസഭാഗം.

തത്ഥ ഭിസീതി പത്ഥരിത്വാ പുഥുലം കത്വാ ബദ്ധകുല്ലോ വുച്ചതി ലോകേ. അരിയസ്സ പന ധമ്മവിനയേ അരിയമഗ്ഗസ്സേതം അധിവചനം. അരിയമഗ്ഗോ ഹി –

‘‘മഗ്ഗോ പജ്ജോ പഥോ പന്ഥോ, അഞ്ജസം വടുമായനം;

നാവാ ഉത്തരസേതു ച, കുല്ലോ ച ഭിസി സങ്കമോ’’. (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൧);

‘‘അദ്ധാനം പഭവോ ചേവ, തത്ഥ തത്ഥ പകാസിതോ’’.

ഇമായപി ഗാഥായ ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ തം ഓവദന്തോ ഇമം അത്ഥം ആഹാതി വേദിതബ്ബോ – ധനിയ, ത്വം കുല്ലം ബന്ധിത്വാ, മഹിം തരിത്വാ, ഇമം ഠാനമാഗതോ, പുനപി ച തേ കുല്ലോ ബന്ധിതബ്ബോ ഏവ ഭവിസ്സതി, നദീ ച തരിതബ്ബാ, ന ചേതം ഠാനം ഖേമം. മയാ പന ഏകചിത്തേ മഗ്ഗങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ ഞാണബന്ധനേന ബദ്ധാ അഹോസി ഭിസി. സാ ച സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മപരിപുണ്ണതായ ഏകരസഭാവൂപഗതത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തനേന പുന ബന്ധിതബ്ബപ്പയോജനാഭാവേന ദേവമനുസ്സേസു കേനചി മോചേതും അസക്കുണേയ്യതായ ച സുസങ്ഖതാ. തായ ചമ്ഹി തിണ്ണോ, പുബ്ബേ പത്ഥിതം തീരപ്പദേസം ഗതോ. ഗച്ഛന്തോപി ച ന സോതാപന്നാദയോ വിയ കഞ്ചിദേവ പദേസം ഗതോ. അഥ ഖോ പാരഗതോ സബ്ബാസവക്ഖയം സബ്ബധമ്മപാരം പരമം ഖേമം നിബ്ബാനം ഗതോ, തിണ്ണോതി വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, പാരഗതോതി അരഹത്തം പത്തോ. കിം വിനേയ്യ പാരഗതോതി ചേ? വിനേയ്യ ഓഘം, കാമോഘാദിചതുബ്ബിധം ഓഘം തരിത്വാ അതിക്കമ്മ തം പാരം ഗതോതി. ഇദാനി ച പന മേ പുന തരിതബ്ബാഭാവതോ അത്ഥോ ഭിസിയാ ന വിജ്ജതി, തസ്മാ മമേവ യുത്തം വത്തും ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി.

൨൨. തമ്പി സുത്വാ ധനിയോ പുരിമനയേനേവ ‘‘ഗോപീ മമ അസ്സവാ’’തി ഇമം ഗാഥം അഭാസി. തത്ഥ ഗോപീതി ഭരിയം നിദ്ദിസതി. അസ്സവാതി വചനകരാ കിംകാരപടിസാവിനീ. അലോലാതി മാതുഗാമോ ഹി പഞ്ചഹി ലോലതാഹി ലോലോ ഹോതി – ആഹാരലോലതായ, അലങ്കാരലോലതായ, പരപുരിസലോലതായ, ധനലോലതായ, പാദലോലതായ. തഥാ ഹി മാതുഗാമോ ഭത്തപൂവസുരാദിഭേദേ ആഹാരേ ലോലതായ അന്തമസോ പാരിവാസികഭത്തമ്പി ഭുഞ്ജതി, ഹത്ഥോതാപകമ്പി ഖാദതി, ദിഗുണം ധനമനുപ്പദത്വാപി സുരം പിവതി. അലങ്കാരലോലതായ അഞ്ഞം അലങ്കാരം അലഭമാനോ അന്തമസോ ഉദകതേലകേനപി കേസേ ഓസണ്ഡേത്വാ മുഖം പരിമജ്ജതി. പരപുരിസലോലതായ അന്തമസോ പുത്തേനപി താദിസേ പദേസേ പക്കോസിയമാനോ പഠമം അസദ്ധമ്മവസേന ചിന്തേതി. ധനലോലതായ ‘‘ഹംസരാജം ഗഹേത്വാന സുവണ്ണാ പരിഹായഥ’’. പാദലോലതായ ആരാമാദിഗമനസീലോ ഹുത്വാ സബ്ബം ധനം വിനാസേതി. തത്ഥ ധനിയോ ‘‘ഏകാപി ലോലതാ മയ്ഹം ഗോപിയാ നത്ഥീ’’തി ദസ്സേന്തോ അലോലാതി ആഹ.

ദീഘരത്തം സംവാസിയാതി ദീഘകാലം സദ്ധിം വസമാനാ കോമാരഭാവതോ പഭുതി ഏകതോ വഡ്ഢിതാ. തേന പരപുരിസേ ന ജാനാതീതി ദസ്സേതി. മനാപാതി ഏവം പരപുരിസേ അജാനന്തീ മമേവ മനം അല്ലീയതീതി ദസ്സേതി. തസ്സാ ന സുണാമി കിഞ്ചി പാപന്തി ‘‘ഇത്ഥന്നാമേന നാമ സദ്ധിം ഇമായ ഹസിതം വാ ലപിതം വാ’’തി ഏവം തസ്സാ ന സുണാമി, കഞ്ചി അതിചാരദോസന്തി ദസ്സേതി.

൨൩. അഥ ഭഗവാ ഏതേഹി ഗുണേഹി ഗോപിയാ തുട്ഠം ധനിയം ഓവദന്തോ പുരിമനയേനേവ ‘‘ചിത്തം മമ അസ്സവ’’ന്തി ഇമം ഗാഥമഭാസി, അത്ഥസഭാഗം, ബ്യഞ്ജനസഭാഗഞ്ച. തത്ഥ ഉത്താനത്ഥാനേവ പദാനി. അയം പന അധിപ്പായോ – ധനിയ, ത്വം ‘‘ഗോപീ മമ അസ്സവാ’’തി തുട്ഠോ, സാ പന തേ അസ്സവാ ഭവേയ്യ വാ ന വാ; ദുജ്ജാനം പരചിത്തം, വിസേസതോ മാതുഗാമസ്സ. മാതുഗാമഞ്ഹി കുച്ഛിയാ പരിഹരന്താപി രക്ഖിതും ന സക്കോന്തി, ഏവം ദുരക്ഖചിത്തത്താ ഏവ ന സക്കാ തുമ്ഹാദിസേഹി ഇത്ഥീ അലോലാതി വാ സംവാസിയാതി വാ മനാപാതി വാ നിപ്പാപാതി വാ ജാനിതും. മയ്ഹം പന ചിത്തം അസ്സവം ഓവാദപടികരം മമ വസേ വത്തതി, നാഹം തസ്സ വസേ വത്താമി. സോ ചസ്സ അസ്സവഭാവോ യമകപാടിഹാരിയേ ഛന്നം വണ്ണാനം അഗ്ഗിധാരാസു ച ഉദകധാരാസു ച പവത്തമാനാസു സബ്ബജനസ്സ പാകടോ അഹോസി. അഗ്ഗിനിമ്മാനേ ഹി തേജോകസിണം സമാപജ്ജിതബ്ബം ഉദകനിമ്മാനേ ആപോകസിണം, നീലാദിനിമ്മാനേ നീലാദികസിണാനി. ബുദ്ധാനമ്പി ഹി ദ്വേ ചിത്താനി ഏകതോ നപ്പവത്തന്തി, ഏകമേവ പന അസ്സവഭാവേന ഏവം വസവത്തി അഹോസി. തഞ്ച ഖോ പന സബ്ബകിലേസബന്ധനാപഗമാ വിമുത്തം, വിമുത്തത്താ തദേവ അലോലം, ന തവ ഗോപീ. ദീപങ്കരബുദ്ധകാലതോ ച പഭുതി ദാനസീലാദീഹി ദീഘരത്തം പരിഭാവിതത്താ സംവാസിയം, ന തവ ഗോപീ. തദേതം അനുത്തരേന ദമഥേന ദമിതത്താ സുദന്തം, സുദന്തത്താ അത്തനോ വസേന ഛദ്വാരവിസേവനം പഹായ മമേവ അധിപ്പായമനസ്സ വസേനാനുവത്തനതോ മനാപം, ന തവ ഗോപീ.

പാപം പന മേ ന വിജ്ജതീതി ഇമിനാ പന ഭഗവാ തസ്സ അത്തനോ ചിത്തസ്സ പാപാഭാവം ദസ്സേതി, ധനിയോ വിയ ഗോപിയാ. സോ ചസ്സ പാപാഭാവോ ന കേവലം സമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേയേവ, ഏകൂനതിംസ വസ്സാനി സരാഗാദികാലേ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തസ്സാപി വേദിതബ്ബോ. തദാപി ഹിസ്സ അഗാരിയഭാവാനുരൂപം വിഞ്ഞുപടികുട്ഠം കായദുച്ചരിതം വാ വചീദുച്ചരിതം വാ മനോദുച്ചരിതം വാ ന ഉപ്പന്നപുബ്ബം. തതോ പരം മാരോപി ഛബ്ബസ്സാനി അനഭിസമ്ബുദ്ധം, ഏകം വസ്സം അഭിസമ്ബുദ്ധന്തി സത്ത വസ്സാനി തഥാഗതം അനുബന്ധി ‘‘അപ്പേവ നാമ വാലഗ്ഗനിതുദനമത്തമ്പിസ്സ പാപസമാചാരം പസ്സേയ്യ’’ന്തി. സോ അദിസ്വാവ നിബ്ബിന്നോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘സത്ത വസ്സാനി ഭഗവന്തം, അനുബന്ധിം പദാപദം;

ഓതാരം നാധിഗച്ഛിസ്സം, സമ്ബുദ്ധസ്സ സതീമതോ’’തി. (സു. നി. ൪൪൮);

ബുദ്ധകാലേപി നം ഉത്തരമാണവോ സത്ത മാസാനി അനുബന്ധി ആഭിസമാചാരികം ദട്ഠുകാമോ. സോ കിഞ്ചി വജ്ജം അദിസ്വാവ പരിസുദ്ധസമാചാരോ ഭഗവാതി ഗതോ. ചത്താരി ഹി തഥാഗതസ്സ അരക്ഖേയ്യാനി. യഥാഹ –

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ അരക്ഖേയ്യാനി. കതമാനി ചത്താരി? പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിതം, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി, പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ…പേ… പരിസുദ്ധമനോസമാചാരോ…പേ… പരിസുദ്ധാജീവോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ മിച്ഛാജീവോ, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’’’തി (അ. നി. ൭.൫൮).

ഏവം യസ്മാ തഥാഗതസ്സ ചിത്തസ്സ ന കേവലം സമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ, പുബ്ബേപി പാപം നത്ഥി ഏവ, തസ്മാ ആഹ – ‘‘പാപം പന മേ ന വിജ്ജതീ’’തി. തസ്സാധിപ്പായോ – മമേവ ചിത്തസ്സ പാപം ന സക്കാ സുണിതും, ന തവ ഗോപിയാ. തസ്മാ യദി ഏതേഹി ഗുണേഹി തുട്ഠേന ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി വത്തബ്ബം, മയാവേതം വത്തബ്ബന്തി.

൨൪. തമ്പി സുത്വാ ധനിയോ തതുത്തരിപി സുഭാസിതരസായനം പിവിതുകാമോ അത്തനോ ഭുജിസ്സഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്തവേതനഭതോഹമസ്മീ’’തി. തത്ഥ അത്തവേതനഭതോതി അത്തനിയേനേവ ഘാസച്ഛാദനേന ഭതോ, അത്തനോയേവ കമ്മം കത്വാ ജീവാമി, ന പരസ്സ വേതനം ഗഹേത്വാ പരസ്സ കമ്മം കരോമീതി ദസ്സേതി. പുത്താതി ധീതരോ ച പുത്താ ച, തേ സബ്ബേ പുത്താത്വേവ ഏകജ്ഝം വുച്ചന്തി. സമാനിയാതി സന്നിഹിതാ അവിപ്പവുട്ഠാ. അരോഗാതി നിരാബാധാ, സബ്ബേവ ഊരുബാഹുബലാതി ദസ്സേതി. തേസം ന സുണാമി കിഞ്ചി പാപന്തി തേസം ചോരാതി വാ പരദാരികാതി വാ ദുസ്സീലാതി വാ കിഞ്ചി പാപം ന സുണാമീതി.

൨൫. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ ധനിയം ഓവദന്തോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി – ‘‘നാഹം ഭതകോ’’തി. അത്രാപി ഉത്താനത്ഥാനേവ പദാനി. അയം പന അധിപ്പായോ – ത്വം ‘‘ഭുജിസ്സോഹമസ്മീ’’തി മന്ത്വാ തുട്ഠോ, പരമത്ഥതോ ച അത്തനോ കമ്മം കരിത്വാ ജീവന്തോപി ദാസോ ഏവാസി തണ്ഹാദാസത്താ, ഭതകവാദാ ച ന പരിമുച്ചസി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫). പരമത്ഥതോ പന നാഹം ഭതകോസ്മി കസ്സചി. അഹഞ്ഹി കസ്സചി പരസ്സ വാ അത്തനോ വാ ഭതകോ ന ഹോമി. കിം കാരണാ? യസ്മാ നിബ്ബിട്ഠേന ചരാമി സബ്ബലോകേ. അഹഞ്ഹി ദീപങ്കരപാദമൂലതോ യാവ ബോധി, താവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ഭതകോ അഹോസിം. സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ പന നിബ്ബിട്ഠോ നിബ്ബിസോ രാജഭതോ വിയ. തേനേവ നിബ്ബിട്ഠേന സബ്ബഞ്ഞുഭാവേന ലോകുത്തരസമാധിസുഖേന ച ജീവാമി. തസ്സ മേ ഇദാനി ഉത്തരികരണീയസ്സ കതപരിചയസ്സ വാ അഭാവതോ അപ്പഹീനപടിസന്ധികാനം താദിസാനം വിയ പത്തബ്ബോ കോചി അത്ഥോ ഭതിയാ ന വിജ്ജതി. ‘‘ഭടിയാ’’തിപി പാഠോ. തസ്മാ യദി ഭുജിസ്സതായ തുട്ഠേന ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി വത്തബ്ബം, മയാവേതം വത്തബ്ബന്തി.

൨൬. തമ്പി സുത്വാ ധനിയോ അതിത്തോവ സുഭാസിതാമതേന അത്തനോ പഞ്ചപ്പകാരഗോമണ്ഡലപരിപുണ്ണഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്ഥി വസാ’’തി. തത്ഥ വസാതി അദമിതവുഡ്ഢവച്ഛകാ. ധേനുപാതി ധേനും പിവന്താ തരുണവച്ഛകാ, ഖീരദായികാ വാ ഗാവോ. ഗോധരണിയോതി ഗബ്ഭിനിയോ. പവേണിയോതി വയപ്പത്താ ബലീബദ്ദേഹി സദ്ധിം മേഥുനപത്ഥനകഗാവോ. ഉസഭോപി ഗവമ്പതീതി യോ ഗോപാലകേഹി പാതോ ഏവ ന്ഹാപേത്വാ, ഭോജേത്വാ, പഞ്ചങ്ഗുലം ദത്വാ, മാലം ബന്ധിത്വാ – ‘‘ഏഹി, താത, ഗാവോ ഗോചരം പാപേത്വാ രക്ഖിത്വാ ആനേഹീ’’തി പേസീയതി, ഏവം പേസിതോ ച താ ഗാവോ അഗോചരം പരിഹരിത്വാ, ഗോചരേ ചാരേത്വാ, സീഹബ്യഗ്ഘാദിഭയാ പരിത്തായിത്വാ ആനേതി, തഥാരൂപോ ഉസഭോപി ഗവമ്പതി ഇധ മയ്ഹം ഗോമണ്ഡലേ അത്ഥീതി ദസ്സേസി.

൨൭. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ തഥേവ ധനിയം ഓവദന്തോ ഇമം പച്ചനീകഗാഥം ആഹ ‘‘നത്ഥി വസാ’’തി. ഏത്ഥ ചേസ അധിപ്പായോ – ഇധ അമ്ഹാകം സാസനേ അദമിതട്ഠേന വുഡ്ഢട്ഠേന ച വസാസങ്ഖാതാ പരിയുട്ഠാനാ വാ, തരുണവച്ഛകേ സന്ധായ വസാനം മൂലട്ഠേന ഖീരദായിനിയോ സന്ധായ പഗ്ഘരണട്ഠേന ധേനുപാസങ്ഖാതാ അനുസയാ വാ, പടിസന്ധിഗബ്ഭധാരണട്ഠേന ഗോധരണിസങ്ഖാതാ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരചേതനാ വാ, സംയോഗപത്ഥനട്ഠേന പവേണിസങ്ഖാതാ പത്ഥനാ തണ്ഹാ വാ, ആധിപച്ചട്ഠേന പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന സേട്ഠട്ഠേന ച ഗവമ്പതിഉസഭസങ്ഖാതം അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം വാ നത്ഥി, സ്വാഹം ഇമായ സബ്ബയോഗക്ഖേമഭൂതായ നത്ഥിതായ തുട്ഠോ. ത്വം പന സോകാദിവത്ഥുഭൂതായ അത്ഥിതായ തുട്ഠോ. തസ്മാ സബ്ബയോഗക്ഖേമതായ തുട്ഠസ്സ മമേവേതം യുത്തം വത്തും ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി.

൨൮. തമ്പി സുത്വാ ധനിയോ തതുത്തരിപി സുഭാസിതം അമതരസം അധിഗന്തുകാമോ അത്തനോ ഗോഗണസ്സ ഖിലബന്ധനസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഖിലാ നിഖാതാ’’തി. തത്ഥ ഖിലാതി ഗുന്നം ബന്ധനത്ഥമ്ഭാ. നിഖാതാതി ആകോടേത്വാ ഭൂമിയം പവേസിതാ ഖുദ്ദകാ മഹന്താ ഖണിത്വാ ഠപിതാ. അസമ്പവേധീതി അകമ്പകാ. ദാമാതി വച്ഛകാനം ബന്ധനത്ഥായ കതാ ഗന്ഥിതപാസയുത്താ രജ്ജുബന്ധനവിസേസാ. മുഞ്ജമയാതി മുഞ്ജതിണമയാ. നവാതി അചിരകതാ. സുസണ്ഠാനാതി സുട്ഠു സണ്ഠാനാ, സുവട്ടിതസണ്ഠാനാ വാ. ന ഹി സക്ഖിന്തീതി നേവ സക്ഖിസ്സന്തി. ധേനുപാപി ഛേത്തുന്തി തരുണവച്ഛകാപി ഛിന്ദിതും.

൨൯. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ ധനിയസ്സ ഇന്ദ്രിയ-പരിപാകകാലം ഞത്വാ പുരിമനയേനേവ തം ഓവദന്തോ ഇമം ചതുസച്ചദീപികം ഗാഥം അഭാസി ‘‘ഉസഭോരിവ ഛേത്വാ’’തി. തത്ഥ ഉസഭോതി ഗോപിതാ ഗോപരിണായകോ ഗോയൂഥപതി ബലീബദ്ദോ. കേചി പന ഭണന്തി ‘‘ഗവസതജേട്ഠോ ഉസഭോ, സഹസ്സജേട്ഠോ വസഭോ, സതസഹസ്സജേട്ഠോ നിസഭോ’’തി. അപരേ ‘‘ഏകഗാമഖേത്തേ ജേട്ഠോ ഉസഭോ, ദ്വീസു ജേട്ഠോ വസഭോ, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതോ നിസഭോ’’തി. സബ്ബേപേതേ പപഞ്ചാ, അപിച ഖോ പന ഉസഭോതി വാ വസഭോതി വാ നിസഭോതി വാ സബ്ബേപേതേ അപ്പടിസമട്ഠേന വേദിതബ്ബാ. യഥാഹ – ‘‘നിസഭോ വത ഭോ സമണോ ഗോതമോ’’തി (സം. നി. ൧.൩൮). ര-കാരോ പദസന്ധികരോ. ബന്ധനാനീതി രജ്ജുബന്ധനാനി കിലേസബന്ധനാനി ച. നാഗോതി ഹത്ഥീ. പൂതിലതന്തി ഗളോചീലതം. യഥാ ഹി സുവണ്ണവണ്ണോപി കായോ പൂതികായോ, വസ്സസതികോപി സുനഖോ കുക്കുരോ, തദഹുജാതോപി സിങ്ഗാലോ ‘‘ജരസിങ്ഗാലോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം അഭിനവാപി ഗളോചീലതാ അസാരകത്തേന ‘‘പൂതിലതാ’’തി വുച്ചതി. ദാലയിത്വാതി ഛിന്ദിത്വാ. ഗബ്ഭഞ്ച സേയ്യഞ്ച ഗബ്ഭസേയ്യം. തത്ഥ ഗബ്ഭഗ്ഗഹണേന ജലാബുജയോനി, സേയ്യഗ്ഗഹണേന അവസേസാ. ഗബ്ഭസേയ്യമുഖേന വാ സബ്ബാപി താ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ പദത്ഥതോ ഉത്താനമേവ.

അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – ധനിയ, ത്വം ബന്ധനേന തുട്ഠോ, അഹം പന ബന്ധനേന അട്ടീയന്തോ ഥാമവീരിയൂപേതോ മഹാഉസഭോരിവ ബന്ധനാനി പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ചതുത്ഥഅരിയമഗ്ഗഥാമവീരിയേന ഛേത്വാ, നാഗോ പൂതിലതംവ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനബന്ധനാനി ഹേട്ഠാമഗ്ഗത്തയഥാമവീരിയേന ദാലയിത്വാ, അഥ വാ ഉസഭോരിവ ബന്ധനാനി അനുസയേ നാഗോ പൂതിലതംവ പരിയുട്ഠാനാനി ഛേത്വാ ദാലയിത്വാവ ഠിതോ. തസ്മാ ന പുന ഗബ്ഭസേയ്യം ഉപേസ്സം. സോഹം ജാതിദുക്ഖവത്ഥുകേഹി സബ്ബദുക്ഖേഹി പരിമുത്തോ സോഭാമി – ‘‘അഥ ചേ പത്ഥയസീ പവസ്സ ദേവാ’’തി വദമാനോ. തസ്മാ സചേ ത്വമ്പി അഹം വിയ വത്തുമിച്ഛസി, ഛിന്ദ താനി ബന്ധനാനീതി. ഏത്ഥ ച ബന്ധനാനി സമുദയസച്ചം, ഗബ്ഭസേയ്യാ ദുക്ഖസച്ചം, ‘‘ന ഉപേസ്സ’’ന്തി ഏത്ഥ അനുപഗമോ അനുപാദിസേസവസേന, ‘‘ഛേത്വാ ദാലയിത്വാ’’തി ഏത്ഥ ഛേദോ പദാലനഞ്ച സഉപാദിസേസവസേന നിരോധസച്ചം, യേന ഛിന്ദതി പദാലേതി ച, തം മഗ്ഗസച്ചന്തി.

ഏവമേതം ചതുസച്ചദീപികം ഗാഥം സുത്വാ ഗാഥാപരിയോസാനേ ധനിയോ ച പജാപതി ചസ്സ ദ്വേ ച ധീതരോതി ചത്താരോ ജനാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. അഥ ധനിയോ അവേച്ചപ്പസാദയോഗേന തഥാഗതേ മൂലജാതായ പതിട്ഠിതായ സദ്ധായ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഭഗവതോ ധമ്മകായം ദിസ്വാ ധമ്മതായ ചോദിതഹദയോ ചിന്തേസി – ‘‘ബന്ധനാനി ഛിന്ദിം, ഗബ്ഭസേയ്യോ ച മേ നത്ഥീ’’തി അവീചിം പരിയന്തം കത്വാ യാവ ഭവഗ്ഗാ കോ അഞ്ഞോ ഏവം സീഹനാദം നദിസ്സതി അഞ്ഞത്ര ഭഗവതാ, ആഗതോ നു ഖോ മേ സത്ഥാതി. തതോ ഭഗവാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിജാലവിചിത്രം സുവണ്ണരസസേകപിഞ്ജരം വിയ സരീരാഭം ധനിയസ്സ നിവേസനേ മുഞ്ചി ‘‘പസ്സ ദാനി യഥാസുഖ’’ന്തി.

൩൦. അഥ ധനിയോ അന്തോ പവിട്ഠചന്ദിമസൂരിയം വിയ സമന്താ പജ്ജലിതപദീപസഹസ്സസമുജ്ജലിതമിവ ച നിവേസനം ദിസ്വാ ‘‘ആഗതോ ഭഗവാ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തസ്മിംയേവ ച സമയേ മേഘോപി പാവസ്സി. തേനാഹു സങ്ഗീതികാരാ ‘‘നിന്നഞ്ച ഥലഞ്ച പൂരയന്തോ’’തി. തത്ഥ നിന്നന്തി പല്ലലം. ഥലന്തി ഉക്കൂലം. ഏവമേതം ഉക്കൂലവികൂലം സബ്ബമ്പി സമം കത്വാ പൂരയന്തോ മഹാമേഘോ പാവസ്സി, വസ്സിതും ആരഭീതി വുത്തം ഹോതി. താവദേവാതി യം ഖണം ഭഗവാ സരീരാഭം മുഞ്ചി, ധനിയോ ച ‘‘സത്ഥാ മേ ആഗതോ’’തി സദ്ധാമയം ചിത്താഭം മുഞ്ചി, തം ഖണം പാവസ്സീതി. കേചി പന ‘‘സൂരിയുഗ്ഗമനമ്പി തസ്മിംയേവ ഖണേ’’തി വണ്ണയന്തി.

൩൧-൩൨. ഏവം തസ്മിം ധനിയസ്സ സദ്ധുപ്പാദതഥാഗതോഭാസഫരണസൂരിയുഗ്ഗമനക്ഖണേ വസ്സതോ ദേവസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ധനിയോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഇമമത്ഥം അഭാസഥ ‘‘ലാഭാ വത നോ അനപ്പകാ’’തി ദ്വേ ഗാഥാ വത്തബ്ബാ.

തത്ഥ യസ്മാ ധനിയോ സപുത്തദാരോ ഭഗവതോ അരിയമഗ്ഗപടിവേധേന ധമ്മകായം ദിസ്വാ, ലോകുത്തരചക്ഖുനാ രൂപകായം ദിസ്വാ, ലോകിയചക്ഖുനാ സദ്ധാപടിലാഭം ലഭി. തസ്മാ ആഹ – ‘‘ലാഭാ വത നോ അനപ്പകാ, യേ മയം ഭഗവന്തം അദ്ദസാമാ’’തി. തത്ഥ വത ഇതി വിമ്ഹയത്ഥേ നിപാതോ. നോ ഇതി അമ്ഹാകം. അനപ്പകാതി വിപുലാ. സേസം ഉത്താനമേവ. സരണം തം ഉപേമാതി ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി മഗ്ഗപടിവേധേനേവസ്സ സിദ്ധം സരണഗമനം, തത്ഥ പന നിച്ഛയഗമനമേവ ഗതോ, ഇദാനി വാചായ അത്തസന്നിയ്യാതനം കരോതി. മഗ്ഗവസേന വാ സന്നിയ്യാതനസരണതം അചലസരണതം പത്തോ, തം പരേസം വാചായ പാകടം കരോന്തോ പണിപാതസരണഗമനം ഗച്ഛതി. ചക്ഖുമാതി ഭഗവാ പകതിദിബ്ബപഞ്ഞാസമന്തബുദ്ധചക്ഖൂഹി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. തം ആലപന്തോ ആഹ – ‘‘സരണം തം ഉപേമ ചക്ഖുമാ’’തി. ‘‘സത്ഥാ നോ ഹോഹി തുവം മഹാമുനീ’’തി ഇദം പന വചനം സിസ്സഭാവൂപഗമനേനാപി സരണഗമനം പൂരേതും ഭണതി, ഗോപീ ച അഹഞ്ച അസ്സവാ, ബ്രഹ്മചരിയം സുഗതേ ചരാമസേതി ഇദം സമാദാനവസേന.

തത്ഥ ബ്രഹ്മചരിയന്തി മേഥുനവിരതിമഗ്ഗസമണധമ്മസാസനസദാരസന്തോസാനമേതം അധിവചനം. ‘‘ബ്രഹ്മചാരീ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൮൩) ഹി മേഥുനവിരതി ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുച്ചതി. ‘‘ഇദം ഖോ പന മേ പഞ്ചസിഖ, ബ്രഹ്മചരിയം ഏകന്തനിബ്ബിദായാ’’തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൨൯) മഗ്ഗോ. ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൧൫൫) സമണധമ്മോ. ‘‘തയിദം ബ്രഹ്മചരിയം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ചാ’’തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൩.൧൭൪) സാസനം.

‘‘മയഞ്ച ഭരിയാ നാതിക്കമാമ, അമ്ഹേ ച ഭരിയാ നാതിക്കമന്തി;

അഞ്ഞത്ര താഹി ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമ, തസ്മാ ഹി അമ്ഹം ദഹരാ ന മീയരേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൯൭) –

ഏവമാദീസു സദാരസന്തോസോ. ഇധ പന സമണധമ്മബ്രഹ്മചരിയപുബ്ബങ്ഗമം ഉപരിമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയമധിപ്പേതം. സുഗതേതി സുഗതസ്സ സന്തികേ. ഭഗവാ ഹി അന്തദ്വയമനുപഗ്ഗമ്മ സുട്ഠു ഗതത്താ, സോഭണേന ച അരിയമഗ്ഗഗമനേന സമന്നാഗതത്താ, സുന്ദരഞ്ച നിബ്ബാനസങ്ഖാതം ഠാനം ഗതത്താ സുഗതോതി വുച്ചതി. സമീപത്ഥേ ചേത്ഥ ഭുമ്മവചനം, തസ്മാ സുഗതസ്സ സന്തികേതി അത്ഥോ. ചരാമസേതി ചരാമ. യഞ്ഹി തം സക്കതേ ചരാമസീതി വുച്ചതി, തം ഇധ ചരാമസേതി. അട്ഠകഥാചരിയാ പന ‘‘സേതി നിപാതോ’’തി ഭണന്തി. തേനേവ ചേത്ഥ ആയാചനത്ഥം സന്ധായ ‘‘ചരേമ സേ’’തിപി പാഠം വികപ്പേന്തി. യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബം.

ഏവം ധനിയോ ബ്രഹ്മചരിയചരണാപദേസേന ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജപയോജനം ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘ജാതീമരണസ്സ പാരഗൂ, ദുക്ഖസ്സന്തകരാ ഭവാമസേ’’തി. ജാതിമരണസ്സ പാരം നാമ നിബ്ബാനം, തം അരഹത്തമഗ്ഗേന ഗച്ഛാമ. ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ. അന്തകരാതി അഭാവകരാ. ഭവാമസേതി ഭവാമ, അഥ വാ അഹോ വത മയം ഭവേയ്യാമാതി. ‘‘ചരാമസേ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ തം വേദിതബ്ബം. ഏവം വത്വാപി ച പുന ഉഭോപി കിര ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ‘‘പബ്ബാജേഥ നോ ഭഗവാ’’തി ഏവം പബ്ബജ്ജം യാചിംസൂതി.

൩൩. അഥ മാരോ പാപിമാ ഏവം തേ ഉഭോപി വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചന്തേ ദിസ്വാ – ‘‘ഇമേ മമ വിസയം അതിക്കമിതുകാമാ, ഹന്ദ നേസം അന്തരായം കരോമീ’’തി ആഗന്ത്വാ ഘരാവാസേ ഗുണം ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ ‘‘നന്ദതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ’’തി. തത്ഥ നന്ദതീതി തുസ്സതി മോദതി. പുത്തേഹീതി പുത്തേഹിപി ധീതരേഹിപി, സഹയോഗത്ഥേ, കരണത്ഥേ വാ കരണവചനം, പുത്തേഹി സഹ നന്ദതി, പുത്തേഹി കരണഭൂതേഹി നന്ദതീതി വുത്തം ഹോതി. പുത്തിമാതി പുത്തവാ പുഗ്ഗലോ. ഇതീതി ഏവമാഹ. മാരോതി വസവത്തിഭൂമിയം അഞ്ഞതരോ ദാമരികദേവപുത്തോ. സോ ഹി സട്ഠാനാതിക്കമിതുകാമം ജനം യം സക്കോതി, തം മാരേതി. യം ന സക്കോതി, തസ്സപി മരണം ഇച്ഛതി. തേന ‘‘മാരോ’’തി വുച്ചതി. പാപിമാതി ലാമകപുഗ്ഗലോ, പാപസമാചാരോ വാ. സങ്ഗീതികാരാനമേതം വചനം, സബ്ബഗാഥാസു ച ഈദിസാനി. യഥാ ച പുത്തേഹി പുത്തിമാ, ഗോപിയോ ഗോഹി തഥേവ നന്ദതി. യസ്സ ഗാവോ അത്ഥി, സോപി ഗോപിയോ, ഗോഹി സഹ, ഗോഹി വാ കരണഭൂതേഹി തഥേവ നന്ദതീതി അത്ഥോ.

ഏവം വത്വാ ഇദാനി തസ്സത്ഥസ്സ സാധകകാരണം നിദ്ദിസതി, ‘‘ഉപധീ ഹി നരസ്സ നന്ദനാ’’തി. തത്ഥ ഉപധീതി ചത്താരോ ഉപധയോ – കാമൂപധി, ഖന്ധൂപധി, കിലേസൂപധി, അഭിസങ്ഖാരൂപധീതി. കാമാ ഹി ‘‘യം പഞ്ചകാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം കാമാനം അസ്സാദോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൬) ഏവം വുത്തസ്സ സുഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ ഉപധീയതി ഏത്ഥ സുഖന്തി ഇമിനാ വചനത്ഥേന ഉപധീതി വുച്ചന്തി. ഖന്ധാപി ഖന്ധമൂലകദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, കിലേസാപി അപായദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, അഭിസങ്ഖാരാപി ഭവദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോതി. ഇധ പന കാമൂപധി അധിപ്പേതോ. സോ സത്തസങ്ഖാരവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സത്തപടിബദ്ധോ പധാനോ, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘പുത്തേഹി ഗോഹീ’’തി വത്വാ കാരണമാഹ – ‘‘ഉപധീ ഹി നരസ്സ നന്ദനാ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ ഇമേ കാമൂപധീ നരസ്സ നന്ദനാ, നന്ദയന്തി നരം പീതിസോമനസ്സം ഉപസംഹരന്താ, തസ്മാ വേദിതബ്ബമേതം ‘‘നന്ദതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ, ഗോപിയോ ഗോഹി തഥേവ നന്ദതി, ത്വഞ്ച പുത്തിമാ ഗോപിയോ ച, തസ്മാ ഏതേഹി, നന്ദ, മാ പബ്ബജ്ജം പാടികങ്ഖി. പബ്ബജിതസ്സ ഹി ഏതേ ഉപധയോ ന സന്തി, ഏവം സന്തേ ത്വം ദുക്ഖസ്സന്തം പത്ഥേന്തോപി ദുക്ഖിതോവ ഭവിസ്സസീ’’തി.

ഇദാനി തസ്സപി അത്ഥസ്സ സാധകകാരണം നിദ്ദിസതി ‘‘ന ഹി സോ നന്ദതി, യോ നിരൂപധീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ യസ്സേതേ ഉപധയോ നത്ഥി, സോ പിയേഹി ഞാതീഹി വിപ്പയുത്തോ നിബ്ഭോഗൂപകരണോ ന നന്ദതി, തസ്മാ ത്വം ഇമേ ഉപധയോ വജ്ജേത്വാ പബ്ബജിതോ ദുക്ഖിതോവ ഭവിസ്സസീതി.

൩൪. അഥ ഭഗവാ ‘‘മാരോ അയം പാപിമാ ഇമേസം അന്തരായായ ആഗതോ’’തി വിദിത്വാ ഫലേന ഫലം പാതേന്തോ വിയ തായേവ മാരേനാഭതായ ഉപമായ മാരവാദം ഭിന്ദന്തോ തമേവ ഗാഥം പരിവത്തേത്വാ ‘‘ഉപധി സോകവത്ഥൂ’’തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സോചതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ’’തി. തത്ഥ സബ്ബം പദത്ഥതോ ഉത്താനമേവ. അയം പന അധിപ്പായോ – മാ, പാപിമ, ഏവം അവച ‘‘നന്ദതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ’’തി. സബ്ബേഹേവ ഹി പിയേഹി, മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ, അനതിക്കമനീയോ അയം വിധി, തേസഞ്ച പിയമനാപാനം പുത്തദാരാനം ഗവാസ്സവളവഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനം വിനാഭാവേന അധിമത്തസോകസല്ലസമപ്പിതഹദയാ സത്താ ഉമ്മത്തകാപി ഹോന്തി ഖിത്തചിത്താ, മരണമ്പി നിഗച്ഛന്തി മരണമത്തമ്പി ദുക്ഖം. തസ്മാ ഏവം ഗണ്ഹ – സോചതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ. യഥാ ച പുത്തേഹി പുത്തിമാ, ഗോപിയോ ഗോഹി തഥേവ സോചതീതി. കിം കാരണാ? ഉപധീ ഹി നരസ്സ സോചനാ. യസ്മാ ച ഉപധീ ഹി നരസ്സ സോചനാ, തസ്മാ ഏവ ‘‘ന ഹി സോ സോചതി, യോ നിരൂപധി’’. യോ ഉപധീസു സങ്ഗപ്പഹാനേന നിരുപധി ഹോതി, സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന, യേന യേനേവ പക്കമതി, സമാദായേവ പക്കമതി. സേയ്യഥാപി നാമ പക്ഖീ സകുണോ …പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതി. ഏവം സബ്ബസോകസമുഗ്ഘാതാ ‘‘ന ഹി സോ സോചതി, യോ നിരുപധീ’’തി. ഇതി ഭഗവാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം വോസാപേസി. അഥ വാ യോ നിരുപധി, യോ നിക്കിലേസോ, സോ ന സോചതി. യാവദേവ ഹി കിലേസാ സന്തി, താവദേവ സബ്ബേ ഉപധയോ സോകപ്ഫലാവ ഹോന്തി. കിലേസപ്പഹാനാ പന നത്ഥി സോകോതി. ഏവമ്പി അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസനം വോസാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ധനിയോ ച ഗോപീ ച ഉഭോപി പബ്ബജിംസു. ഭഗവാ ആകാസേനേവ ജേതവനം അഗമാസി. തേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം സച്ഛികരിംസു. വസനട്ഠാനേ ച നേസം ഗോപാലകാ വിഹാരം കാരേസും. സോ അജ്ജാപി ഗോപാലകവിഹാരോത്വേവ പഞ്ഞായതീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ധനിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.