൧. ഉരഗസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം സമധിഗതസങ്ഖോ ച യസ്മാ ഏസ വഗ്ഗതോ ഉരഗവഗ്ഗോ, ചൂളവഗ്ഗോ, മഹാവഗ്ഗോ, അട്ഠകവഗ്ഗോ, പാരായനവഗ്ഗോതി പഞ്ച വഗ്ഗാ ഹോന്തി; തേസു ഉരഗവഗ്ഗോ ആദി. സുത്തതോ ഉരഗവഗ്ഗേ ദ്വാദസ സുത്താനി, ചൂളവഗ്ഗേ ചുദ്ദസ, മഹാവഗ്ഗേ ദ്വാദസ, അട്ഠകവഗ്ഗേ സോളസ, പാരായനവഗ്ഗേ സോളസാതി സത്തതി സുത്താനി. തേസം ഉരഗസുത്തം ആദി. പരിയത്തിപമാണതോ അട്ഠ ഭാണവാരാ. ഏവം വഗ്ഗസുത്തപരിയത്തിപമാണവതോ പനസ്സ –

‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം, വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി;

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം, ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണ’’ന്തി. –

അയം ഗാഥാ ആദി. തസ്മാ അസ്സാ ഇതോ പഭുതി അത്ഥവണ്ണനം കാതും ഇദം വുച്ചതി –

‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താ ഗാഥാ അയം ഇമം;

വിധിം പകാസയിത്വാസ്സാ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി.

കേന പനായം ഗാഥാ വുത്താ, കത്ഥ, കദാ, കസ്മാ ച വുത്താതി? വുച്ചതേ – യോ സോ ഭഗവാ ചതുവീസതിബുദ്ധസന്തികേ ലദ്ധബ്യാകരണോ യാവ വേസ്സന്തരജാതകം, താവ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതഭവനേ ഉപ്പജ്ജി, തതോപി ചവിത്വാ സക്യരാജകുലേ ഉപപത്തിം ഗഹേത്വാ, അനുപുബ്ബേന കതമഹാഭിനിക്ഖമനോ ബോധിരുക്ഖമൂലേ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ, ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ ദേവ-മനുസ്സാനം ഹിതായ ധമ്മം ദേസേസി, തേന ഭഗവതാ സയമ്ഭുനാ അനാചരിയകേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന വുത്താ. സാ ച പന ആളവിയം. യദാ ച ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തദാ തത്ഥ ഉപഗതാനം ധമ്മദേസനത്ഥം വുത്താതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപവിസ്സജ്ജനാ. വിത്ഥാരതോ പന ദൂരേനിദാനഅവിദൂരേനിദാനസന്തികേനിദാനവസേന വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ദൂരേനിദാനം നാമ ദീപങ്കരതോ യാവ പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുകഥാ, അവിദൂരേനിദാനം നാമ തുസിതഭവനതോ യാവ പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുകഥാ, സന്തികേനിദാനം നാമ ബോധിമണ്ഡതോ യാവ പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുകഥാതി.

തത്ഥ യസ്മാ അവിദൂരേനിദാനം സന്തികേനിദാനഞ്ച ദൂരേനിദാനേയേവ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ദൂരേനിദാനവസേനേവേത്ഥ വിത്ഥാരതോ വിസ്സജ്ജനാ വേദിതബ്ബാ. സാ പനേസാ ജാതകട്ഠകഥായം വുത്താതി ഇധ ന വിത്ഥാരിതാ. തതോ തത്ഥ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ പഠമഗാഥായ സാവത്ഥിയം വത്ഥു ഉപ്പന്നം, ഇധ ആളവിയം. യഥാഹ –

‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ ആളവിയം വിഹരതി അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആളവകാ ഭിക്ഖൂ നവകമ്മം കരോന്താ രുക്ഖം ഛിന്ദന്തിപി ഛേദാപേന്തിപി. അഞ്ഞതരോപി ആളവകോ ഭിക്ഖു രുക്ഖം ഛിന്ദതി. തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘മാ, ഭന്തേ, അത്തനോ ഭവനം കത്തുകാമോ മയ്ഹം ഭവനം ഛിന്ദീ’തി. സോ ഭിക്ഖു അനാദിയന്തോ ഛിന്ദിയേവ. തസ്സാ ച ദേവതായ ദാരകസ്സ ബാഹും ആകോടേസി. അഥ ഖോ തസ്സാ ദേവതായ ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ഇമം ഭിക്ഖും ഇധേവ ജീവിതാ വോരോപേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ തസ്സാ ദേവതായ ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ മേതം പതിരൂപം, യാഹം ഇമം ഭിക്ഖും ഇധേവ ജീവിതാ വോരോപേയ്യം, യംനൂനാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ സാ ദേവതാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ‘സാധു, സാധു ദേവതേ, സാധു ഖോ ത്വം, ദേവതേ, തം ഭിക്ഖും ജീവിതാ ന വോരോപേസി. സചജ്ജ ത്വം, ദേവതേ, തം ഭിക്ഖും ജീവിതാ വോരോപേയ്യാസി, ബഹുഞ്ച ത്വം, ദേവതേ, അപുഞ്ഞം പസവേയ്യാസി. ഗച്ഛ ത്വം, ദേവതേ, അമുകസ്മിം ഓകാസേ രുക്ഖോ വിവിത്തോ, തസ്മിം ഉപഗച്ഛാ’’’തി (പാചി. ൮൯).

ഏവഞ്ച പന വത്വാ പുന ഭഗവാ തസ്സാ ദേവതായ ഉപ്പന്നകോധവിനയനത്ഥം –

‘‘യോ വേ ഉപ്പതിതം കോധം, രഥം ഭന്തംവ വാരയേ’’തി. (ധ. പ. ൨൨൨) –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി. തതോ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ രുക്ഖം ഛിന്ദിസ്സന്തിപി, ഛേദാപേസ്സന്തിപി, ഏകിന്ദ്രിയം സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജീവം വിഹേഠേന്തീ’’തി ഏവം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായിതം സുത്വാ ഭിക്ഖൂഹി ആരോചിതോ ഭഗവാ – ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൯൦) ഇമം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ ഉപഗതാനം ധമ്മദേസനത്ഥം –

‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം,

വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹീ’’തി. –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി. ഏവമിദം ഏകംയേവ വത്ഥു തീസു ഠാനേസു സങ്ഗഹം ഗതം – വിനയേ, ധമ്മപദേ, സുത്തനിപാതേതി. ഏത്താവതാ ച യാ സാ മാതികാ ഠപിതാ –

‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താ ഗാഥാ അയം ഇമം;

വിധി പകാസയിത്വാസ്സാ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി. –

സാ സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ച പകാസിതാ ഹോതി ഠപേത്വാ അത്ഥവണ്ണനം.

൧. അയം പനേത്ഥ അത്ഥവണ്ണനാ. യോതി യോ യാദിസോ ഖത്തിയകുലാ വാ പബ്ബജിതോ, ബ്രാഹ്മണകുലാ വാ പബ്ബജിതോ, നവോ വാ മജ്ഝിമോ വാ ഥേരോ വാ. ഉപ്പതിതന്തി ഉദ്ധമുദ്ധം പതിതം ഗതം, പവത്തന്തി അത്ഥോ, ഉപ്പന്നന്തി വുത്തം ഹോതി. ഉപ്പന്നഞ്ച നാമേതം വത്തമാനഭുത്വാപഗതോകാസകതഭൂമിലദ്ധവസേന അനേകപ്പഭേദം. തത്ഥ സബ്ബമ്പി സങ്ഖതം ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗി വത്തമാനുപ്പന്നം നാമ, യം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പന്നാ ധമ്മാ, അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ, ഉപ്പാദിനോ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൭) വുത്തം. ആരമ്മണരസമനുഭവിത്വാ നിരുദ്ധം അനുഭുത്വാപഗതസങ്ഖാതം കുസലാകുസലം, ഉപ്പാദാദിത്തയമനുപ്പത്വാ നിരുദ്ധം ഭുത്വാപഗതസങ്ഖാതം സേസസങ്ഖതഞ്ച ഭുത്വാപഗതുപ്പന്നം നാമ. തദേതം ‘‘ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩൪; പാചി. ൪൧൭) ച, ‘‘യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതീ’’തി ച ഏവമാദീസു സുത്തന്തേസു ദട്ഠബ്ബം. ‘‘യാനിസ്സ താനി പുബ്ബേ കതാനി കമ്മാനീ’’തി ഏവമാദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪൮; നേത്തി. ൧൨൦) നയേന വുത്തം കമ്മം അതീതമ്പി സമാനം അഞ്ഞസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സോകാസം കത്വാ ഠിതത്താ, തഥാ കതോകാസഞ്ച വിപാകം അനുപ്പന്നമ്പി ഏവം കതേ ഓകാസേ അവസ്സമുപ്പത്തിതോ ഓകാസകതുപ്പന്നം നാമ. താസു താസു ഭൂമീസു അസമൂഹതമകുസലം ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമ.

ഏത്ഥ ച ഭൂമിയാ ഭൂമിലദ്ധസ്സ ച നാനത്തം വേദിതബ്ബം. സേയ്യഥിദം – ഭൂമി നാമ വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ഭൂമിലദ്ധം നാമ തേസു ഉപ്പത്താരഹം കിലേസജാതം. തേന ഹി സാ ഭൂമിലദ്ധാ നാമ ഹോതീതി. തസ്മാ ‘‘ഭൂമിലദ്ധ’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ച പന ന ആരമ്മണവസേന. ആരമ്മണവസേന ഹി സബ്ബേപി അതീതാദിഭേദേ പരിഞ്ഞാതേപി ച ഖീണാസവാനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി മഹാകച്ചായനഉപ്പലവണ്ണാദീനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ സോരേയ്യസേട്ഠിപുത്തനന്ദമാണവകാദീനം വിയ. യദി ചേതം ഭൂമിലദ്ധം നാമ സിയാ, തസ്സ അപ്പഹേയ്യതോ ന കോചി ഭവമൂലം ജഹേയ്യ. വത്ഥുവസേന പന ഭൂമിലദ്ധം നാമ വേദിതബ്ബം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി വിപസ്സനായ അപരിഞ്ഞാതാ ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പാദതോ പഭുതി തേസു വട്ടമൂലം കിലേസജാതം അനുസേതി. തം അപ്പഹീനട്ഠേന ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ച യസ്സ ഖന്ധേസു അപ്പഹീനാനുസയിതാ കിലേസാ, തസ്സ തേ ഏവ ഖന്ധാ തേസം കിലേസാനം വത്ഥു, ന ഇതരേ ഖന്ധാ. അതീതക്ഖന്ധേസു ചസ്സ അപ്പഹീനാനുസയിതാനം കിലേസാനം അതീതക്ഖന്ധാ ഏവ വത്ഥു, ന ഇതരേ. ഏസേവ നയോ അനാഗതാദീസു. തഥാ കാമാവചരക്ഖന്ധേസു അപ്പഹീനാനുസയിതാനം കിലേസാനം കാമാവചരക്ഖന്ധാ ഏവ വത്ഥു, ന ഇതരേ. ഏസ നയോ രൂപാരൂപാവചരേസു.

സോതാപന്നാദീനം പന യസ്സ യസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ഖന്ധേസു തം തം വട്ടമൂലം കിലേസജാതം തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനം, തസ്സ തസ്സ തേ തേ ഖന്ധാ പഹീനാനം തേസം തേസം വട്ടമൂലകിലേസാനം അവത്ഥുതോ ഭൂമീതി സങ്ഖം ന ലഭന്തി. പുഥുജ്ജനസ്സ പന സബ്ബസോ വട്ടമൂലാനം കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ യം കിഞ്ചി കരിയമാനം കമ്മം കുസലം വാ അകുസലം വാ ഹോതി, ഇച്ചസ്സ കിലേസപ്പച്ചയാ വട്ടം വഡ്ഢതി. തസ്സേതം വട്ടമൂലം രൂപക്ഖന്ധേ ഏവ, ന വേദനാക്ഖന്ധാദീസു…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ ഏവ വാ, ന രൂപക്ഖന്ധാദീസൂതി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? അവിസേസേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അനുസയിതത്താ. കഥം? പഥവീരസാദിമിവ രുക്ഖേ. യഥാ ഹി മഹാരുക്ഖേ പഥവീതലം അധിട്ഠായ പഥവീരസഞ്ച ആപോരസഞ്ച നിസ്സായ തപ്പച്ചയാ മൂലഖന്ധസാഖപസാഖപത്തപല്ലവപലാസപുപ്ഫഫലേഹി വഡ്ഢിത്വാ നഭം പൂരേത്വാ യാവകപ്പാവസാനം ബീജപരമ്പരായ രുക്ഖപവേണീസന്താനേ ഠിതേ ‘‘തം പഥവീരസാദി മൂലേ ഏവ, ന ഖന്ധാദീസു, ഫലേ ഏവ വാ, ന മൂലാദീസൂ’’തി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? അവിസേസേന സബ്ബേസ്വേവ മൂലാദീസു അനുഗതത്താ, ഏവം. യഥാ പന തസ്സേവ രുക്ഖസ്സ പുപ്ഫഫലാദീസു നിബ്ബിന്നോ കോചി പുരിസോ ചതൂസു ദിസാസു മണ്ഡൂകകണ്ടകം നാമ രുക്ഖേ വിസം പയോജേയ്യ, അഥ സോ രുക്ഖോ തേന വിസസമ്ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ പഥവീരസആപോരസപരിയാദിന്നേന അപ്പസവനധമ്മതം ആഗമ്മ പുന സന്താനം നിബ്ബത്തേതും സമത്ഥോ ന ഭവേയ്യ, ഏവമേവം ഖന്ധപ്പവത്തിയം നിബ്ബിന്നോ കുലപുത്തോ തസ്സ പുരിസസ്സ ചതൂസു ദിസാസു രുക്ഖേ വിസപ്പയോജനം വിയ അത്തനോ സന്താനേ ചതുമഗ്ഗഭാവനം ആരഭതി. അഥസ്സ സോ ഖന്ധസന്താനോ തേന ചതുമഗ്ഗവിസസമ്ഫസ്സേന സബ്ബസോ വട്ടമൂലകിലേസാനം പരിയാദിന്നത്താ കിരിയഭാവമത്തമുപഗതകായകമ്മാദി സബ്ബകമ്മപ്പഭേദോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തധമ്മതമാഗമ്മ ഭവന്തരസന്താനം നിബ്ബത്തേതും സമത്ഥോ ന ഹോതി. കേവലം പന ചരിമവിഞ്ഞാണനിരോധേന നിരിന്ധനോ വിയ ജാതവേദോ അനുപാദാനോ പരിനിബ്ബാതി. ഏവം ഭൂമിയാ ഭൂമിലദ്ധസ്സ ച നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

അപിച അപരമ്പി സമുദാചാരാരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതാസമൂഹതവസേന ചതുബ്ബിധമുപ്പന്നം. തത്ഥ വത്തമാനുപ്പന്നമേവ സമുദാചാരുപ്പന്നം. ചക്ഖാദീനം പന ആപാഥഗതേ ആരമ്മണേ പുബ്ബഭാഗേ അനുപ്പജ്ജമാനമ്പി കിലേസജാതം ആരമ്മണസ്സ അധിഗ്ഗഹിതത്താ ഏവ അപരഭാഗേ അവസ്സമുപ്പത്തിതോ ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നന്തി വുച്ചതി. കല്യാണിഗാമേ പിണ്ഡായ ചരതോ മഹാതിസ്സത്ഥേരസ്സ വിസഭാഗരൂപദസ്സനേന ഉപ്പന്നകിലേസജാതഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം. തസ്സ ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്ക’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൬.൫൮) പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. സമഥവിപസ്സനാനം അഞ്ഞതരവസേന അവിക്ഖമ്ഭിതകിലേസജാതം ചിത്തസന്തതിമനാരൂള്ഹം ഉപ്പത്തിനിവാരകസ്സ ഹേതുനോ അഭാവാ അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം നാമ. തം ‘‘അയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ സന്തോ ചേവ പണീതോ ച അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഠാനസോ അന്തരധാപേതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൬൫) ദട്ഠബ്ബം. സമഥവിപസ്സനാവസേന വിക്ഖമ്ഭിതമ്പി കിലേസജാതം അരിയമഗ്ഗേന അസമൂഹതത്താ ഉപ്പത്തിധമ്മതം അനതീതന്തി കത്വാ അസമൂഹതുപ്പന്നന്തി വുച്ചതി. ആകാസേന ഗച്ഛന്തസ്സ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ ഥേരസ്സ കുസുമിതരുക്ഖേ ഉപവനേ പുപ്ഫാനി ഓചിനന്തസ്സ മധുരസ്സരേന ഗായതോ മാതുഗാമസ്സ ഗീതസ്സരം സുതവതോ ഉപ്പന്നകിലേസജാതഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം. തസ്സ ‘‘അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോന്തോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ അന്തരായേവ അന്തരധാപേതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൧൫൭) പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. തിവിധമ്പി ചേതം ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതാസമൂഹതുപ്പന്നം ഭൂമിലദ്ധേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം.

ഏവമേതസ്മിം യഥാവുത്തപ്പഭേദേ ഉപ്പന്നേ ഭൂമിലദ്ധാരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതാസമൂഹതുപ്പന്നവസേനായം കോധോ ഉപ്പന്നോതി വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ഏവംവിധസ്സ വിനേതബ്ബതോ. ഏവംവിധമേവ ഹി ഉപ്പന്നം യേന കേനചി വിനയേന വിനേതും സക്കാ ഹോതി. യം പനേതം വത്തമാനഭുത്വാപഗതോകാസകതസമുദാചാരസങ്ഖാതം ഉപ്പന്നം, ഏത്ഥ അഫലോ ച അസക്യോ ച വായാമോ. അഫലോ ഹി ഭുത്വാപഗതേ വായാമോ വായാമന്തരേനാപി തസ്സ നിരുദ്ധത്താ. തഥാ ഓകാസകതേ. അസക്യോ ച വത്തമാനസമുദാചാരുപ്പന്നേ കിലേസവോദാനാനം ഏകജ്ഝമനുപ്പത്തിതോതി.

വിനേതീതി ഏത്ഥ പന –

‘‘ദുവിധോ വിനയോ നാമ, ഏകമേകേത്ഥ പഞ്ചധാ;

തേസു അട്ഠവിധേനേസ, വിനേതീതി പവുച്ചതി’’.

അയഞ്ഹി സംവരവിനയോ, പഹാനവിനയോതി ദുവിധോ വിനയോ. ഏത്ഥ ച ദുവിധേ വിനയേ ഏകമേകോ വിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. സംവരവിനയോപി ഹി സീലസംവരോ, സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി പഞ്ചവിധോ. പഹാനവിനയോപി തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം, നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി പഞ്ചവിധോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൫൧൧) സീലസംവരോ, ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി,

പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧) –

ആദീസു ഞാണസംവരോ, ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪) ഖന്തിസംവരോ, ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, പജഹതി, വിനോദേതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪) വീരിയസംവരോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം വിനേതബ്ബാനഞ്ച കായവചീദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ സംവരോ, വിനയനതോ വിനയോതി വുച്ചതി. ഏവം താവ സംവരവിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

തഥാ യം നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനങ്ഗേസു യാവ അത്തനോ അപരിഹാനവസേന പവത്തി, താവ തേന തേന ഞാണേന തസ്സ തസ്സ അനത്ഥസന്താനസ്സ പഹാനം. സേയ്യഥിദം – നാമരൂപവവത്ഥാനേന സക്കായദിട്ഠിയാ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീനം, തസ്സേവ അപരഭാഗേന കങ്ഖാവിതരണേന കഥംകഥീഭാവസ്സ, കലാപസമ്മസനേന ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗാഹസ്സ, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ, ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ, വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ, ഭയദസ്സനേന സഭയേസു അഭയസഞ്ഞായ, ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനേന അഭിരതിസഞ്ഞായ, മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണേന അമുച്ചിതുകമ്യതായ, ഉപേക്ഖാഞാണേന അനുപേക്ഖായ, അനുലോമേന ധമ്മട്ഠിതിയം നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവസ്സ, ഗോത്രഭുനാ സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹസ്സ പഹാനം, ഏതം തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ. യം പന ഉപചാരപ്പനാഭേദസ്സ സമാധിനോ യാവ അത്തനോ അപരിഹാനിപവത്തി, താവ തേനാഭിഹതാനം നീവരണാനം യഥാസകം വിതക്കാദിപച്ചനീകധമ്മാനഞ്ച അനുപ്പത്തിസങ്ഖാതം പഹാനം, ഏതം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം നാമ. യം പന ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അത്തനോ സന്താനേ യഥാസകം ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨൭൭) നയേന വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗഹനസ്സ പുന അച്ചന്തഅപ്പവത്തിഭാവേന സമുച്ഛേദസങ്ഖാതം പഹാനം, ഇദം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം നാമ. യം പന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം കിലേസാനം പഹാനം, ഇദം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നാമ. യം പന സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സരണത്താ പഹീനസബ്ബസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, ഏതം നിസ്സരണപ്പഹാനം നാമ. സബ്ബമ്പി ചേതം പഹാനം യസ്മാ ചാഗട്ഠേന പഹാനം, വിനയനട്ഠേന വിനയോ, തസ്മാ ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി, തംതംപഹാനവതോ വാ തസ്സ തസ്സ വിനയസ്സ സമ്ഭവതോപേതം ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം പഹാനവിനയോപി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏവമേകേകസ്സ പഞ്ചധാ ഭിന്നത്താ ദസേതേ വിനയാ ഹോന്തി.

തേസു പടിപ്പസ്സദ്ധിവിനയം നിസ്സരണവിനയഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസേന അട്ഠവിധേന വിനയേനേസ തേന തേന പരിയായേന വിനേതീതി പവുച്ചതി. കഥം? സീലസംവരേന കായവചീദുച്ചരിതാനി വിനേന്തോപി ഹി തംസമ്പയുത്തം കോധം വിനേതി, സതിപഞ്ഞാസംവരേഹി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാദീനി വിനേന്തോപി ദോമനസ്സസമ്പയുത്തം കോധം വിനേതി, ഖന്തിസംവരേന സീതാദീനി ഖമന്തോപി തംതംആഘാതവത്ഥുസമ്ഭവം കോധം വിനേതി, വീരിയസംവരേന ബ്യാപാദവിതക്കം വിനേന്തോപി തംസമ്പയുത്തം കോധം വിനേതി. യേഹി ധമ്മേഹി തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപ്പഹാനാനി ഹോന്തി, തേസം ധമ്മാനം അത്തനി നിബ്ബത്തനേന തേ തേ ധമ്മേ പജഹന്തോപി തദങ്ഗപ്പഹാതബ്ബം വിക്ഖമ്ഭേതബ്ബം സമുച്ഛിന്ദിതബ്ബഞ്ച കോധം വിനേതി. കാമഞ്ചേത്ഥ പഹാനവിനയേന വിനയോ ന സമ്ഭവതി. യേഹി പന ധമ്മേഹി പഹാനം ഹോതി, തേഹി വിനേന്തോപി പരിയായതോ ‘‘പഹാനവിനയേന വിനേതീ’’തി വുച്ചതി. പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനകാലേ പന വിനേതബ്ബാഭാവതോ നിസ്സരണപ്പഹാനസ്സ ച അനുപ്പാദേതബ്ബതോ ന തേഹി കിഞ്ചി വിനേതീതി വുച്ചതി. ഏവം തേസു പടിപ്പസ്സദ്ധിവിനയം നിസ്സരണവിനയഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസേന അട്ഠവിധേന വിനയേനേസ തേന തേന പരിയായേന വിനേതീതി പവുച്ചതീതി. യേ വാ –

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഘാതപടിവിനയാ, യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോ. കതമേ പഞ്ച? യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ ജായേഥ, മേത്താ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഭാവേതബ്ബാ…പേ… കരുണാ… ഉപേക്ഖാ… അസതി-അമനസികാരോ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആപജ്ജിതബ്ബോ, ഏവം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ. കമ്മസ്സകതാ ഏവ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അധിട്ഠാതബ്ബാ കമ്മസ്സകോ അയമായസ്മാ…പേ… ദായാദോ ഭവിസ്സതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൬൧) –

ഏവം പഞ്ച ആഘാതപടിവിനയാ വുത്താ. യേ ച –

‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ആഘാതപടിവിനയാ, യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോ. കതമേ പഞ്ച? ഇധാവുസോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരോ ഹോതി, പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ, ഏവരൂപേപി, ആവുസോ, പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ’’തി (അ. നി. ൫.൧൬൨) –

ഏവമാദിനാപി നയേന പഞ്ച ആഘാതപടിവിനയാ വുത്താ. തേസു യേന കേനചി ആഘാതപടിവിനയേന വിനേന്തോപേസ വിനേതീതി പവുച്ചതി. അപിച യസ്മാ –

‘‘ഉഭതോദണ്ഡകേന ചേപി, ഭിക്ഖവേ, കകചേന ചോരാ ഓചരകാ അങ്ഗമങ്ഗാനി ഓക്കന്തേയ്യും, തത്രാപി യോ മനോ പദോസേയ്യ, ന മേ സോ തേന സാസനകരോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩൨) –-

ഏവം സത്ഥു ഓവാദം,

‘‘തസ്സേവ തേന പാപിയോ, യോ കുദ്ധം പടികുജ്ഝതി;

കുദ്ധം അപ്പടികുജ്ഝന്തോ, സങ്ഗാമം ജേതി ദുജ്ജയം.

‘‘ഉഭിന്നമത്ഥം ചരതി, അത്തനോ ച പരസ്സ ച;

പരം സങ്കുപിതം ഞത്വാ, യോ സതോ ഉപസമ്മതി’’. (സം. നി. ൧.൧൮൮);

‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സപത്തകന്താ സപത്തകരണാ കോധനം ആഗച്ഛന്തി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ. കതമേ സത്ത? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ, വതായം ദുബ്ബണ്ണോ അസ്സാ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ വണ്ണവതായ നന്ദതി. കോധനായം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ കിഞ്ചാപി സോ ഹോതി സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഓദാതവത്ഥവസനോ, അഥ ഖോ സോ ദുബ്ബണ്ണോവ ഹോതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ (അ. നി. ൭.൬൪).

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി – ‘അഹോ, വതായം ദുക്ഖം സയേയ്യാ’തി…പേ… ‘ന പചുരത്ഥോ അസ്സാ’തി…പേ… ‘ന ഭോഗവാ അസ്സാ’തി…പേ… ‘ന യസവാ അസ്സാ’തി…പേ… ‘ന മിത്തവാ അസ്സാ’തി…പേ… ‘കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യാ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ സുഗതിഗമനേന നന്ദതി. കോധനായം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ… മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ…പേ… വാചായ…പേ… മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ…പേ… നിരയം ഉപപജ്ജതി കോധാഭിഭൂതോ’’തി (അ. നി. ൭.൬൪).

‘‘കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി…പേ…. (അ. നി. ൭.൬൪; മഹാനി. ൫);

‘‘യേന കോധേന കുദ്ധാസേ, സത്താ ഗച്ഛന്തി ദുഗ്ഗതിം;

തം കോധം സമ്മദഞ്ഞായ, പജഹന്തി വിപസ്സിനോ. (ഇതിവു. ൪);

‘‘കോധം ജഹേ വിപ്പജഹേയ്യ മാനം, സംയോജനം സബ്ബമതിക്കമേയ്യ. (ധ. പ. ൨൨൧);

‘‘അനത്ഥജനനോ കോധോ, കോധോ ചിത്തപ്പകോപനോ. (അ. നി. ൭.൬൪; ഇതിവു. ൮൮);

‘‘ഏകാപരാധം ഖമ ഭൂരിപഞ്ഞ, ന പണ്ഡിതാ കോധബലാ ഭവന്തീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൧൯) –

ഏവമാദിനാ നയേന കോധേ ആദീനവഞ്ച പച്ചവേക്ഖതോപി കോധോ വിനയം ഉപേതി. തസ്മാ ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ കോധം വിനേന്തോപി ഏസ വിനേതീതി വുച്ചതി.

കോധന്തി ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീതി ആഘാതോ ജായതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൪൦; അ. നി. ൯.൨൯) നയേന സുത്തേ വുത്താനം നവന്നം, ‘‘അത്ഥം മേ ന ചരീ’’തി ആദീനഞ്ച തപ്പടിപക്ഖതോ സിദ്ധാനം നവന്നമേവാതി അട്ഠാരസന്നം, ഖാണുകണ്ടകാദിനാ അട്ഠാനേന സദ്ധിം ഏകൂനവീസതിയാ ആഘാതവത്ഥൂനം അഞ്ഞതരാഘാതവത്ഥുസമ്ഭവം ആഘാതം. വിസടന്തി വിത്ഥതം. സപ്പവിസന്തി സപ്പസ്സ വിസം. ഇവാതി ഓപമ്മവചനം, ഇ-കാര ലോപം കത്വാ വ-ഇച്ചേവ വുത്തം. ഓസധേഹീതി അഗദേഹി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ വിസതികിച്ഛകോ വേജ്ജോ സപ്പേന ദട്ഠം സബ്ബം കായം ഫരിത്വാ ഠിതം വിസടം സപ്പവിസം മൂലഖന്ധതചപത്തപുപ്ഫാദീനം അഞ്ഞതരേഹി നാനാഭേസജ്ജേഹി പയോജേത്വാ കതേഹി വാ ഓസധേഹി ഖിപ്പമേവ വിനേയ്യ, ഏവമേവം യോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ഉപ്പതിതം ചിത്തസന്താനം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം കോധം യഥാവുത്തേസു വിനയനൂപായേസു യേന കേനചി ഉപായേന വിനേതി നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതീതി.

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരന്തി സോ ഏവം കോധം വിനേന്തോ ഭിക്ഖു യസ്മാ കോധോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പഹീയതി, തസ്മാ ഓരപാരസഞ്ഞിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ജഹാതീതി വേദിതബ്ബോ. അവിസേസേന ഹി പാരന്തി തീരസ്സ നാമം, തസ്മാ ഓരാനി ച താനി സംസാരസാഗരസ്സ പാരഭൂതാനി ചാതി കത്വാ ‘‘ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി. അഥ വാ ‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി’’, സോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ കോധം വിനേത്വാ അനാഗാമിഫലേ ഠിതോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം. തത്ഥ ഓരന്തി സകത്തഭാവോ, പാരന്തി പരത്തഭാവോ. ഓരം വാ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, പാരം ഛ ബാഹിരായതനാനി. തഥാ ഓരം മനുസ്സലോകോ, പാരം ദേവലോകോ. ഓരം കാമധാതു, പാരം രൂപാരൂപധാതു. ഓരം കാമരൂപഭവോ, പാരം അരൂപഭവോ. ഓരം അത്തഭാവോ, പാരം അത്തഭാവസുഖൂപകരണാനി. ഏവമേതസ്മിം ഓരപാരേ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന ഛന്ദരാഗം പജഹന്തോ ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അനാഗാമിനോ കാമരാഗസ്സ പഹീനത്താ ഇധത്തഭാവാദീസു ഛന്ദരാഗോ ഏവ നത്ഥി; അപിച ഖോ പനസ്സ തതിയമഗ്ഗാദീനം വിയ വണ്ണപ്പകാസനത്ഥം സബ്ബമേതം ഓരപാരഭേദം സങ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുത്തം.

ഇദാനി തസ്സത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥായ ഉപമം ആഹ ‘‘ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണ’’ന്തി. തത്ഥ ഉരേന ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, സപ്പസ്സേതം അധിവചനം. സോ ദുവിധോ – കാമരൂപീ ച അകാമരൂപീ ച. കാമരൂപീപി ദുവിധോ – ജലജോ ഥലജോ ച. ജലജോ ജലേ ഏവ കാമരൂപം ലഭതി, ന ഥലേ, സങ്ഖപാലജാതകേ സങ്ഖപാലനാഗരാജാ വിയ. ഥലജോ ഥലേ ഏവ, ന ജലേ. സോ ജജ്ജരഭാവേന ജിണ്ണം, ചിരകാലതായ പുരാണഞ്ചാതി സങ്ഖം ഗതം. തചം ജഹന്തോ ചതുബ്ബിധേന ജഹാതി – സജാതിയം ഠിതോ, ജിഗുച്ഛന്തോ, നിസ്സായ, ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ സപ്പജാതി ദീഘത്തഭാവോ. ഉരഗാ ഹി പഞ്ചസു ഠാനേസു സജാതിം നാതിവത്തന്തി – ഉപപത്തിയം, ചുതിയം, വിസ്സട്ഠനിദ്ദോക്കമനേ, സമാനജാതിയാ മേഥുനപടിസേവനേ, ജിണ്ണതചാപനയനേ ചാതി. സപ്പോ ഹി യദാ തചം ജഹാതി, തദാ സജാതിയംയേവ ഠത്വാ ജഹാതി. സജാതിയം ഠിതോപി ച ജിഗുച്ഛന്തോ ജഹാതി. ജിഗുച്ഛന്തോ നാമ യദാ ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ മുത്തോ ഹോതി, ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ അമുത്തോ ഓലമ്ബതി, തദാ നം അട്ടീയന്തോ ജഹാതി. ഏവം ജിഗുച്ഛന്തോപി ച ദണ്ഡന്തരം വാ മൂലന്തരം വാ പാസാണന്തരം വാ നിസ്സായ ജഹാതി. നിസ്സായ ജഹന്തോപി ച ഥാമം ജനേത്വാ, ഉസ്സാഹം കത്വാ, വീരിയേന വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം കത്വാ, പസ്സസന്തോവ ഫണം കരിത്വാ ജഹാതി. ഏവം ജഹിത്വാ യേനകാമം പക്കമതി. ഏവമേവം അയമ്പി ഭിക്ഖു ഓരപാരം ജഹിതുകാമോ ചതുബ്ബിധേന ജഹാതി – സജാതിയം ഠിതോ, ജിഗുച്ഛന്തോ, നിസ്സായ, ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ ഭിക്ഖുനോ ‘‘അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧) വചനതോ സീലം. തേനേവാഹ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപ്പഞ്ഞോ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩; പേടകോ. ൨൨). ഏവമേതിസ്സം സജാതിയം ഠിതോ ഭിക്ഖു തം സകത്തഭാവാദിഭേദം ഓരപാരം ജിണ്ണപുരാണതചമിവ ദുക്ഖം ജനേന്തം തത്ഥ തത്ഥ ആദീനവദസ്സനേന ജിഗുച്ഛന്തോ കല്യാണമിത്തേ നിസ്സായ അധിമത്തവായാമസങ്ഖാതം ഥാമം ജനേത്വാ ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൬; വിഭ. ൫൧൯) വുത്തനയേന രത്തിന്ദിവം ഛധാ വിഭജിത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഉരഗോ വിയ, വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉരഗോ വിയ പസ്സസന്തോ, അയമ്പി അസിഥിലപരക്കമതായ വായമന്തോ ഉരഗോ വിയ ഫണം കരിത്വാ, അയമ്പി ഞാണവിപ്ഫാരം ജനേത്വാ ഉരഗോവ തചം ഓരപാരം ജഹാതി. ജഹിത്വാ ച ഉരഗോ വിയ ഓഹിതതചോ യേനകാമം അയമ്പി ഓഹിതഭാരോ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുദിസം പക്കമതീതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം, വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി;

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം, ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണ’’ന്തി.

ഏവമേസാ ഭഗവതാ അരഹത്തനികൂടേന പഠമഗാഥാ ദേസിതാതി.

൨. ഇദാനി ദുതിയഗാഥായ അത്ഥവണ്ണനാക്കമോ അനുപ്പത്തോ. തത്രാപി –

‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താ ഗാഥാ അയം ഇമം;

വിധിം പകാസയിത്വാസ്സാ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി. –

അയമേവ മാതികാ. തതോ പരഞ്ച സബ്ബഗാഥാസു. അതിവിത്ഥാരഭയേന പന ഇതോ പഭുതി മാതികം അനിക്ഖിപിത്വാ ഉപ്പത്തിദസ്സനനയേനേവ തസ്സാ തസ്സാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമി. സേയ്യഥിദം യോ രാഗമുദച്ഛിദാ അസേസന്തി അയം ദുതിയഗാഥാ.

തസ്സുപ്പത്തി – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകോ അഞ്ഞതരോ സുവണ്ണകാരപുത്തോ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിതോ. ഥേരോ തസ്സ ‘‘ദഹരാനം അസുഭം സപ്പായ’’ന്തി മന്ത്വാ രാഗവിഘാതത്ഥം അസുഭകമ്മട്ഠാനം അദാസി. തസ്സ തസ്മിം ആസേവനമത്തമ്പി ചിത്തം ന ലഭതി. സോ ‘‘അനുപകാരം മമേത’’ന്തി ഥേരസ്സ ആരോചേസി. ഥേരോ ‘‘ദഹരാനമേതം സപ്പായ’’ന്തി മന്ത്വാ പുനപി തദേവാചിക്ഖി. ഏവം ചത്താരോ മാസാ അതീതാ, സോ കിഞ്ചിമത്തമ്പി വിസേസം ന ലഭതി. തതോ നം ഥേരോ ഭഗവതോ സന്തികം നേസി. ഭഗവാ ‘‘അവിസയോ, സാരിപുത്ത, തുയ്ഹേതസ്സ സപ്പായം ജാനിതും, ബുദ്ധവേനേയ്യോ ഏസോ’’തി വത്വാ പഭസ്സരവണ്ണം പദുമം ഇദ്ധിയാ നിമ്മിനിത്വാ തസ്സ ഹത്ഥേ പാദാസി – ‘‘ഹന്ദ, ഭിക്ഖു, ഇമം വിഹാരപച്ഛായായം വാലികാതലേ നാളേന വിജ്ഝിത്വാ ഠപേഹി, അഭിമുഖഞ്ചസ്സ പല്ലങ്കേന നിസീദ ‘ലോഹിതം ലോഹിത’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ’’തി. അയം കിര പഞ്ച ജാതിസതാനി സുവണ്ണകാരോവ അഹോസി. തേനസ്സ ‘‘ലോഹിതകനിമിത്തം സപ്പായ’’ന്തി ഞത്വാ ഭഗവാ ലോഹിതകകമ്മട്ഠാനം അദാസി. സോ തഥാ കത്വാ മുഹുത്തേനേവ യഥാക്കമം തത്ഥ ചത്താരിപി ഝാനാനി അധിഗന്ത്വാ അനുലോമപടിലോമാദിനാ നയേന ഝാനകീളം ആരഭി. അഥ ഭഗവാ ‘തം പദുമം മിലായതൂ’തി അധിട്ഠാസി. സോ ഝാനാ വുട്ഠിതോ തം മിലാതം കാളവണ്ണം ദിസ്വാ ‘‘പഭസ്സരരൂപം ജരായ പരിമദ്ദിത’’ന്തി അനിച്ചസഞ്ഞം പടിലഭി. തതോ നം അജ്ഝത്തമ്പി ഉപസംഹരി. തതോ ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി തയോപി ഭവേ ആദിത്തേ വിയ പസ്സി. ഏവം പസ്സതോ ചസ്സാവിദൂരേ പദുമസ്സരോ അത്ഥി. തത്ഥ ദാരകാ ഓരോഹിത്വാ പദുമാനി ഭഞ്ജിത്വാ ഭഞ്ജിത്വാ രാസിം കരോന്തി. തസ്സ താനി ഉദകേ പദുമാനി നളവനേ അഗ്ഗിജാലാ വിയ ഖായിംസു, പത്താനി പതന്താനി പപാതം പവിസന്താനി വിയ ഖായിംസു, ഥലേ നിക്ഖിത്തപദുമാനം അഗ്ഗാനി മിലാതാനി അഗ്ഗിഡഡ്ഢാനി വിയ ഖായിംസു. അഥസ്സ തദനുസാരേന സബ്ബധമ്മേ ഉപനിജ്ഝായതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ തയോ ഭവാ ആദിത്തമിവ അഗാരം അപ്പടിസരണാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹിംസു. തതോ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപരി സരീരാഭം മുഞ്ചി. സാ ചസ്സ മുഖംയേവ അജ്ഝോത്ഥരി. തതോ സോ ‘‘കിമേത’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ ഭഗവന്തം ആഗന്ത്വാ സമീപേ ഠിതമിവ ദിസ്വാ ഉട്ഠായാസനാ അഞ്ജലിം പണാമേസി. അഥസ്സ ഭഗവാ സപ്പായം വിദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഓഭാസഗാഥം അഭാസി ‘‘യോ രാഗമുദച്ഛിദാ അസേസ’’ന്തി.

തത്ഥ രഞ്ജനവസേന രാഗോ, പഞ്ചകാമഗുണരാഗസ്സേതം അധിവചനം. ഉദച്ഛിദാതി ഉച്ഛിന്ദതി, ഭഞ്ജതി, വിനാസേതി. അതീതകാലികാനമ്പി ഹി ഛന്ദസി വത്തമാനവചനം അക്ഖരചിന്തകാ ഇച്ഛന്തി. അസേസന്തി സാനുസയം. ഭിസപുപ്ഫംവ സരോരുഹന്തി സരേ വിരൂള്ഹം പദുമപുപ്ഫം വിയ. വിഗയ്ഹാതി ഓഗയ്ഹ, പവിസിത്വാതി അത്ഥോ. സേസം പുബ്ബസദിസമേവ. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ നാമ ഏതേ ദാരകാ സരം ഓരുയ്ഹ ഭിസപുപ്ഫം സരോരുഹം ഛിന്ദന്തി, ഏവമേവം യോ ഭിക്ഖു ഇമം തേധാതുകലോകസന്നിവാസം ഓഗയ്ഹ –

‘‘നത്ഥി രാഗസമോ അഗ്ഗി’’; (ധ. പ. ൨൦൨);

‘‘കാമരാഗേന ദയ്ഹാമി, ചിത്തം മേ പരിദയ്ഹതി’’; (സം. നി. ൧.൨൧൨);

‘‘യേ രാഗരത്താനുപതന്തി സോതം, സയം കതം മക്കടകോവ ജാലം’’. (ധ. പ. ൩൪൭);

‘‘രത്തോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതീ’’തി (അ. നി. ൩.൫൬, ൭൨) –

ഏവമാദിനയമനുഗന്ത്വാ രാഗാദീനവപച്ചവേക്ഖണേന യഥാവുത്തപ്പകാരേഹി സീലസംവരാദീഹി സംവരേഹി സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകേസു വത്ഥൂസു അസുഭസഞ്ഞായ ച ഥോകം ഥോകം രാഗം സമുച്ഛിന്ദന്തോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന അവസേസം അരഹത്തമഗ്ഗേന ച തതോ അനവസേസമ്പി ഉച്ഛിന്ദതി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേനേവ സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണന്തി. ഏവമേസാ ഭഗവതാ അരഹത്തനികൂടേന ഗാഥാ ദേസിതാ. ദേസനാപരിയോസാനേ ച സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോതി.

൩. യോ തണ്ഹമുദച്ഛിദാതി കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ വിഹരന്തോ തണ്ഹാവസേന അകുസലവിതക്കം വിതക്കേതി. ഭഗവാ തസ്സജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഇമം ഓഭാസഗാഥമഭാസി.

തത്ഥ തസ്സതീതി തണ്ഹാ. വിസയേഹി തിത്തിം ന ഉപേതീതി അത്ഥോ. കാമഭവവിഭവതണ്ഹാനമേതം അധിവചനം. സരിതന്തി ഗതം പവത്തം, യാവ ഭവഗ്ഗാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതന്തി വുത്തം ഹോതി. സീഘസരന്തി സീഘഗാമിനിം, സന്ദിട്ഠികസമ്പരായികം ആദീനവം അഗണേത്വാ മുഹുത്തേനേവ പരചക്കവാളമ്പി ഭവഗ്ഗമ്പി സമ്പാപുണിതും സമത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവമേതം സരിതം സീഘസരം സബ്ബപ്പകാരമ്പി തണ്ഹം –

‘‘ഉപരിവിസാലാ ദുപ്പൂരാ, ഇച്ഛാ വിസടഗാമിനീ;

യേ ച തം അനുഗിജ്ഝന്തി, തേ ഹോന്തി ചക്കധാരിനോ’’തി.

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാനസംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതീ’’തി. (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭);

‘‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോതി ഖോ, മഹാരാജാ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) ച –

ഏവമാദീനവപച്ചവേക്ഖണേന വുത്തപ്പകാരേഹി സീലസംവരാദീഹി ച യോ ഥോകം ഥോകം വിസോസയിത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗേന അസേസം ഉച്ഛിജ്ജതി, സോ ഭിക്ഖു തസ്മിംയേവ ഖണേ സബ്ബപ്പകാരമ്പി ജഹാതി ഓരപാരന്തി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോതി.

൪. യോ മാനമുദബ്ബധീതി കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഗങ്ഗായ തീരേ വിഹരന്തോ ഗിമ്ഹകാലേ അപ്പോദകേ സോതേ കതം നളസേതും പച്ഛാ ആഗതേന മഹോഘേന വുയ്ഹമാനം ദിസ്വാ ‘‘അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’’തി സംവിഗ്ഗോ അട്ഠാസി. തസ്സജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഭഗവാ ഇമം ഓഭാസഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ മാനോതി ജാതിആദിവത്ഥുകോ ചേതസോ ഉണ്ണാമോ. സോ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോതി ഏവം തിവിധോ ഹോതി. പുന ‘‘സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി, സേയ്യസ്സ സദിസോ, സേയ്യസ്സ ഹീനോ, സദിസസ്സ സേയ്യോ, സദിസസ്സ സദിസോ, സദിസസ്സ ഹീനോ, ഹീനസ്സ സേയ്യോ, ഹീനസ്സ സദിസോ, ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോതി ഏവം നവവിധോ ഹോതി. തം സബ്ബപ്പകാരമ്പി മാനം –

‘‘യേന മാനേന മത്താസേ, സത്താ ഗച്ഛന്തി ദുഗ്ഗതി’’ന്തി. (ഇതിവു. ൬) –

ആദിനാ നയേന തത്ഥ ആദീനവപച്ചവേക്ഖണേന വുത്തപ്പകാരേഹി സീലസംവരാദീഹി ച യോ ഥോകം ഥോകം വധേന്തോ കിലേസാനം അബലദുബ്ബലത്താ നളസേതുസദിസം ലോകുത്തരധമ്മാനം അതിബലത്താ മഹോഘസദിസേന അരഹത്തമഗ്ഗേന അസേസം ഉദബ്ബധി, അനവസേസപ്പഹാനവസേന ഉച്ഛിന്ദന്തോ വധേതീതി വുത്തം ഹോതി. സോ ഭിക്ഖു തസ്മിംയേവ ഖണേ സബ്ബപ്പകാരമ്പി ജഹാതി ഓരപാരന്തി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോതി.

൫. തി കാ ഉപ്പത്തി? ഇമിസ്സാ ഗാഥായ ഇതോ പരാനഞ്ച ദ്വാദസന്നം ഏകായേവ ഉപ്പത്തി. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ ധീതുയാ വാരേയ്യേ പച്ചുപട്ഠിതേ ചിന്തേസി – ‘‘കേനചി വസലേന അപരിഭുത്തപുബ്ബേഹി പുപ്ഫേഹി ദാരികം അലങ്കരിത്വാ പതികുലം പേസേസ്സാമീ’’തി. സോ സന്തരബാഹിരം സാവത്ഥിം വിചിനന്തോ കിഞ്ചി തിണപുപ്ഫമ്പി അപരിഭുത്തപുബ്ബം നാദ്ദസ. അഥ സമ്ബഹുലേ ധുത്തകജാതികേ ബ്രാഹ്മണദാരകേ സന്നിപതിതേ ദിസ്വാ ‘‘ഏതേ പുച്ഛിസ്സാമി, അവസ്സം സമ്ബഹുലേസു കോചി ജാനിസ്സതീ’’തി ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി. തേ തം ബ്രാഹ്മണം ഉപ്പണ്ഡേന്താ ആഹംസു – ‘‘ഉദുമ്ബരപുപ്ഫം നാമ, ബ്രാഹ്മണ, ലോകേ ന കേനചി പരിഭുത്തപുബ്ബം. തേന ധീതരം അലങ്കരിത്വാ ദേഹീ’’തി. സോ ദുതിയദിവസേ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ ഭത്തവിസ്സഗ്ഗം കത്വാ അചിരവതിയാ നദിയാ തീരേ ഉദുമ്ബരവനം ഗന്ത്വാ ഏകമേകം രുക്ഖം വിചിനന്തോ പുപ്ഫസ്സ വണ്ടമത്തമ്പി നാദ്ദസ. അഥ വീതിവത്തേ മജ്ഝന്ഹികേ ദുതിയതീരം അഗമാസി. തത്ഥ ച അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരസ്മിം മനുഞ്ഞേ രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി. സോ തത്ഥ ഉപസങ്കമിത്വാ അമനസികരിത്വാ, സകിം നിസീദിത്വാ, സകിം ഉക്കുടികോ ഹുത്വാ, സകിം ഠത്വാ, തം രുക്ഖം സബ്ബസാഖാവിടപപത്തന്തരേസു വിചിനന്തോ കിലമതി. തതോ നം സോ ഭിക്ഖു ആഹ – ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിം മഗ്ഗസീ’’തി? ‘‘ഉദുമ്ബരപുപ്ഫം, ഭോ’’തി. ‘‘ഉദുമ്ബരപുപ്ഫം നാമ, ബ്രാഹ്മണ, ലോകേ നത്ഥി, മുസാ ഏതം വചനം, മാ കിലമാ’’തി. അഥ ഭഗവാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഓഭാസം മുഞ്ചിത്വാ സമുപ്പന്നസമന്നാഹാരബഹുമാനസ്സ ഇമാ ഓഭാസഗാഥായോ അഭാസി ‘‘യോ നാജ്ഝഗമാ ഭവേസു സാര’’ന്തി സബ്ബാ വത്തബ്ബാ.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ നാജ്ഝഗമാതി നാധിഗച്ഛി, നാധിഗച്ഛതി വാ. ഭവേസൂതി കാമരൂപാരൂപസഞ്ഞീഅസഞ്ഞീനേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീഏകവോകാരചതുവോകാരപഞ്ചവോകാരഭവേസു. സാരന്തി നിച്ചഭാവം അത്തഭാവം വാ. വിചിനന്തി പഞ്ഞായ ഗവേസന്തോ. പുപ്ഫമിവ ഉദുമ്ബരേസൂതി യഥാ ഉദുമ്ബരരുക്ഖേസു പുപ്ഫം വിചിനന്തോ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ നാജ്ഝഗമാ, ഏവം യോ യോഗാവചരോപി പഞ്ഞായ വിചിനന്തോ സബ്ബഭവേസു കിഞ്ചി സാരം നാജ്ഝഗമാ. സോ അസാരകട്ഠേന തേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ അനത്തതോ ച വിപസ്സന്തോ അനുപുബ്ബേന ലോകുത്തരധമ്മേ അധിഗച്ഛന്തോ ജഹാതി ഓരപാരം ഉരഗോ ജിണ്ണമിവ തചം പുരാണന്തി അയമത്ഥോ യോജനാ ച. അവസേസഗാഥാസു പനസ്സ യോജനം അവത്വാ വിസേസത്ഥമത്തമേവ വക്ഖാമ.

൬. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ,

ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോ’’തി. (ഉദാ. ൨൦) –

ഏത്ഥ താവ അയം ‘അന്തരസദ്ദോ’ –

‘‘നദീതീരേസു സണ്ഠാനേ, സഭാസു രഥിയാസു ച;

ജനാ സങ്ഗമ്മ മന്തേന്തി, മഞ്ച തഞ്ച കിമന്തര’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൨൮);

‘‘അപ്പമത്തകേന വിസേസാധിഗമേന അന്തരാ വോസാനമാപാദി’’ (അ. നി. ൧൦.൮൪);

‘‘അനത്ഥജനനോ കോധോ, കോധോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതീ’’തി. (അ. നി. ൭.൬൪; ഇതിവു. ൮൮) –

ഏവം കാരണവേമജ്ഝചിത്താദീസു സമ്ബഹുലേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. ഇധ പന ചിത്തേ. തതോ യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാതി തതിയമഗ്ഗേന സമൂഹതത്താ യസ്സ ചിത്തേ ന സന്തി കോപാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന ഭവോതി സമ്പത്തി, വിഭവോതി വിപത്തി. തഥാ ഭവോതി വുദ്ധി, വിഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി സസ്സതോ, വിഭവോതി ഉച്ഛേദോ. ഭവോതി പുഞ്ഞം, വിഭവോതി പാപം. വിഭവോ അഭവോതി ച അത്ഥതോ ഏകമേവ. തസ്മാ ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോതി ഏത്ഥ യാ ഏസാ സമ്പത്തിവിപത്തിവുഡ്ഢിഹാനിസസ്സതുച്ഛേദപുഞ്ഞപാപവസേന ഇതി അനേകപ്പകാരാ ഭവാഭവതാ വുച്ചതി. ചതൂഹിപി മഗ്ഗേഹി യഥാസമ്ഭവം തേന തേന നയേന തം ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോതി ഏവമത്ഥോ ഞാതബ്ബോ.

൭. യസ്സ വിതക്കാതി ഏത്ഥ പന യസ്സ ഭിക്ഖുനോ തയോ കാമബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കാ, തയോ ഞാതിജനപദാമരവിതക്കാ, തയോ പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തലാഭസക്കാരസിലോകഅനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തവിതക്കാതി ഏതേ നവ വിതക്കാ സമന്തഭദ്ദകേ വുത്തനയേന തത്ഥ തത്ഥ ആദീനവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പടിപക്ഖവവത്ഥാനേന തസ്സ തസ്സ പഹാനസമത്ഥേഹി തീഹി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി ച വിധൂപിതാ ഭുസം ധൂപിതാ സന്താപിതാ ദഡ്ഢാതി അത്ഥോ. ഏവം വിധൂപേത്വാ ച അജ്ഝത്തം സുവികപ്പിതാ അസേസാ, നിയകജ്ഝത്തഭൂതേ അത്തനോ ഖന്ധസന്താനേ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തഭൂതേ ചിത്തേ ച യഥാ ന പുന സമ്ഭവന്തി, ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗേന അസേസാ ഛിന്നാ. ഛിന്നഞ്ഹി കപ്പിതന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘കപ്പിതകേസമസ്സൂ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൨; ൪.൩൬൫). ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൮. ഇദാനി യോ നാച്ചസാരീതി ഏത്ഥ യോ നാച്ചസാരീതി യോ നാതിധാവി. ന പച്ചസാരീതി ന ഓഹീയി. കിം വുത്തം ഹോതി? അച്ചാരദ്ധവീരിയേന ഹി ഉദ്ധച്ചേ പതന്തോ അച്ചാസരതി, അതിസിഥിലേന കോസജ്ജേ പതന്തോ പച്ചാസരതി. തഥാ ഭവതണ്ഹായ അത്താനം കിലമേന്തോ അച്ചാസരതി, കാമതണ്ഹായ കാമസുഖമനുയുഞ്ജന്തോ പച്ചാസരതി. സസ്സതദിട്ഠിയാ അച്ചാസരതി, ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ പച്ചാസരതി. അതീതം അനുസോചന്തോ അച്ചാസരതി, അനാഗത പടികങ്ഖന്തോ പച്ചാസരതി. പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിയാ അച്ചാസരതി, അപരന്താനുദിട്ഠിയാ പച്ചാസരതി. തസ്മാ യോ ഏതേ ഉഭോ അന്തേ വജ്ജേത്വാ മജ്ഝിമം പടിപദം പടിപജ്ജന്തോ നാച്ചസാരീ ന പച്ചസാരീതി ഏവം വുത്തം ഹോതി. സബ്ബം അച്ചഗമാ ഇമം പപഞ്ചന്തി തായ ച പന അരഹത്തമഗ്ഗവോസാനായ മജ്ഝിമായ പടിപദായ സബ്ബം ഇമം വേദനാസഞ്ഞാവിതക്കപ്പഭവം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിസങ്ഖാതം തിവിധം പപഞ്ചം അച്ചഗമാ അതിക്കന്തോ, സമതിക്കന്തോതി അത്ഥോ.

൯. തദനന്തരഗാഥായ പന സബ്ബം വിതഥമിദന്തി ഞത്വാ ലോകേതി അയമേവ വിസേസോ. തസ്സത്ഥോ – സബ്ബന്തി അനവസേസം, സകലമനൂനന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സന്തേപി പന വിപസ്സനുപഗം ലോകിയഖന്ധായതനധാതുപ്പഭേദം സങ്ഖതമേവ ഇധാധിപ്പേതം. വിതഥന്തി വിഗതതഥഭാവം. നിച്ചന്തി വാ സുഖന്തി വാ സുഭന്തി വാ അത്താതി വാ യഥാ യഥാ കിലേസവസേന ബാലജനേഹി ഗയ്ഹതി, തഥാതഥാഭാവതോ വിതഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ഇദന്തി തമേവ സബ്ബം പച്ചക്ഖഭാവേന ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഞത്വാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ, തഞ്ച പന അസമ്മോഹതോ, ന വിസയതോ. ലോകേതി ഓകാസലോകേ സബ്ബം ഖന്ധാദിഭേദം ധമ്മജാതം ‘‘വിതഥമിദ’’ന്തി ഞത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

൧൦-൧൩. ഇദാനി ഇതോ പരാസു ചതൂസു ഗാഥാസു വീതലോഭോ വീതരാഗോ വീതദോസോ വീതമോഹോതി ഏതേ വിസേസാ. ഏത്ഥ ലുബ്ഭനവസേന ലോഭോ. സബ്ബസങ്ഗാഹികമേതം പഠമസ്സ അകുസലമൂലസ്സ അധിവചനം, വിസമലോഭസ്സ വാ. യോ സോ ‘‘അപ്പേകദാ മാതുമത്തീസുപി ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഭഗിനിമത്തീസുപി ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ധീതുമത്തീസുപി ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി (സം. നി. ൪.൧൨൭) ഏവം വുത്തോ. രജ്ജനവസേന രാഗോ, പഞ്ചകാമഗുണരാഗസ്സേതം അധിവചനം. ദുസ്സനവസേന ദോസോ, പുബ്ബേ വുത്തകോധസ്സേതം അധിവചനം. മുയ്ഹനവസേന മോഹോ, ചതൂസു അരിയസച്ചേസു അഞ്ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. തത്ഥ യസ്മാ അയം ഭിക്ഖു ലോഭം ജിഗുച്ഛന്തോ വിപസ്സനം ആരഭി ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം ലോഭം വിനേത്വാ വിഗതലോഭോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, തസ്മാ തസ്സ ലോഭപ്പഹാനൂപായം സബ്ബസങ്ഖാരാനം വിതഥഭാവദസ്സനം ലോഭപ്പഹാനാനിസംസഞ്ച ഓരപാരപ്പഹാനം ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ. ഏസ നയോ ഇതോ പരാസുപി. കേചി പനാഹു – ‘‘യഥാവുത്തേനേവ നയേന ഏതേ ധമ്മേ ജിഗുച്ഛിത്വാ വിപസ്സനമാരദ്ധസ്സ തസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകമേകാവ ഏത്ഥ ഗാഥാ വുത്താ’’തി. യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബം. ഏസ നയോ ഇതോ പരാസു ചതൂസു ഗാഥാസു.

൧൪. അയം പനേത്ഥ അത്ഥവണ്ണനാ – അപ്പഹീനട്ഠേന സന്താനേ സയന്തീതി അനുസയാ കാമരാഗപടിഘമാനദിട്ഠിവിചികിച്ഛാഭവരാഗാവിജ്ജാനം ഏതം അധിവചനം. സമ്പയുത്തധമ്മാനം അത്തനോ ആകാരാനുവിധാനട്ഠേന മൂലാ; അഖേമട്ഠേന അകുസലാ; ധമ്മാനം പതിട്ഠാഭൂതാതിപി മൂലാ; സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകട്ഠേന അകുസലാ; ഉഭയമ്പേതം ലോഭദോസമോഹാനം അധിവചനം. തേ ഹി ‘‘ലോഭോ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലഞ്ച അകുസലമൂലഞ്ചാ’’തിആദിനാ നയേന ഏവം നിദ്ദിട്ഠാ. ഏവമേതേ അനുസയാ തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനത്താ യസ്സ കേചി ന സന്തി, ഏതേ ച അകുസലമൂലാ തഥേവ സമൂഹതാസേ, സമൂഹതാ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. പച്ചത്തബഹുവചനസ്സ ഹി സേ-കാരാഗമം ഇച്ഛന്തി സദ്ദലക്ഖണകോവിദാ. അട്ഠകഥാചരിയാ പന ‘‘സേതി നിപാതോ’’തി വണ്ണയന്തി. യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബം. ഏത്ഥ പന ‘‘കിഞ്ചാപി സോ ഏവംവിധോ ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ ഹോതി, ഖീണാസവോ ച നേവ ആദിയതി, ന പജഹതി, പജഹിത്വാ ഠിതോ’’തി വുത്തോ. തഥാപി വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനവചനലക്ഖണേന ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി. അഥ വാ അനുപാദിസേസായ ച നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായന്തോ അത്തനോ അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനസങ്ഖാതം ജഹാതി ഓരപാരന്തി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ കിലേസപടിപാടിയാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ചാതി ദ്വിധാ അനുസയാനം അഭാവോ വേദിതബ്ബോ. കിലേസപടിപാടിയാ ഹി കാമരാഗാനുസയപടിഘാനുസയാനം തതിയമഗ്ഗേന അഭാവോ ഹോതി, മാനാനുസയസ്സ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന, ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാനം പഠമമഗ്ഗേന, ഭവരാഗാനുസയാവിജ്ജാനുസയാനം ചതുത്ഥമഗ്ഗേനേവ. മഗ്ഗപടിപാടിയാ പന പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാനം അഭാവോ ഹോതി. ദുതിയമഗ്ഗേന കാമരാഗാനുസയപടിഘാനുസയാനം തനുഭാവോ, തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ അഭാവോ, ചതുത്ഥമഗ്ഗേന മാനാനുസയഭവരാഗാനുസയാവിജ്ജാനുസയാനം അഭാവോ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ന സബ്ബേ അനുസയാ അകുസലമൂലാ; കാമരാഗഭവരാഗാനുസയാ ഏവ ഹി ലോഭാകുസലമൂലേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. പടിഘാനുസയാവിജ്ജാനുസയാ ച ‘‘ദോസോ അകുസലമൂലം, മോഹോ അകുസലമൂലം’’ ഇച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി, ദിട്ഠിമാനവിചികിച്ഛാനുസയാ പന ന കിഞ്ചി അകുസലമൂലം ഹോന്തി, യസ്മാ വാ അനുസയാഭാവവസേന ച അകുസലമൂലസമുഗ്ഘാതവസേന ച കിലേസപ്പഹാനം പട്ഠപേസി, തസ്മാ –

‘‘യസ്സാനുസയാ ന സന്തി കേചി, മൂലാ ച അകുസലാ സമൂഹതാസേ’’. –

ഇതി ഭഗവാ ആഹ.

൧൫. യസ്സ ദരഥജാതി ഏത്ഥ പന പഠമുപ്പന്നാ കിലേസാ പരിളാഹട്ഠേന ദരഥാ നാമ, അപരാപരുപ്പന്നാ പന തേഹി ദരഥേഹി ജാതത്താ ദരഥജാ നാമ. ഓരന്തി സക്കായോ വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘ഓരിമം തീരന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, സക്കായസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൩൮). ആഗമനായാതി ഉപ്പത്തിയാ. പച്ചയാസേതി പച്ചയാ ഏവ. കിം വുത്തം ഹോതി? യസ്സ പന ഉപാദാനക്ഖന്ധഗ്ഗഹണായ പച്ചയഭൂതാ അരിയമഗ്ഗേന പഹീനത്താ, കേചി ദരഥജവേവചനാ കിലേസാ ന സന്തി, പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരന്തി.

൧൬. യസ്സ വനഥജാതി ഏത്ഥപി ദരഥജാ വിയ വനഥജാ വേദിതബ്ബാ. വചനത്ഥേ പന അയം വിസേസോ – വനുതേ, വനോതീതി വാ വനം യാചതി സേവതി ഭജതീതി അത്ഥോ. തണ്ഹായേതം അധിവചനം. സാ ഹി വിസയാനം പത്ഥനതോ സേവനതോ ച ‘‘വന’’ന്തി വുച്ചതി. തം പരിയുട്ഠാനവസേന വനം ഥരതി തനോതീതി വനഥോ, തണ്ഹാനുസയസ്സേതം അധിവചനം. വനഥാ ജാതാതി വനഥജാതി. കേചി പനാഹു ‘‘സബ്ബേപി കിലേസാ ഗഹനട്ഠേന വനഥോതി വുച്ചന്തി, അപരാപരുപ്പന്നാ പന വനഥജാ’’തി. അയമേവ ചേത്ഥ ഉരഗസുത്തേ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ, ഇതരോ പന ധമ്മപദഗാഥായം. വിനിബന്ധായ ഭവായാതി ഭവവിനിബന്ധായ. അഥ വാ ചിത്തസ്സ വിസയേസു വിനിബന്ധായ ആയതിം ഉപ്പത്തിയാ ചാതി അത്ഥോ. ഹേതുയേവ ഹേതുകപ്പാ.

൧൭. യോ നീവരണേതി ഏത്ഥ നീവരണാതി ചിത്തം, ഹിതപടിപത്തിം വാ നീവരന്തീതി നീവരണാ, പടിച്ഛാദേന്തീതി അത്ഥോ. പഹായാതി ഛഡ്ഡേത്വാ. പഞ്ചാതി തേസം സങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദോ. ഈഘാഭാവതോ അനീഘോ. കഥംകഥായ തിണ്ണത്താ തിണ്ണകഥംകഥോ. വിഗതസല്ലത്താ വിസല്ലോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യോ ഭിക്ഖു കാമച്ഛന്ദാദീനി പഞ്ച നീവരണാനി സമന്തഭദ്ദകേ വുത്തനയേന സാമഞ്ഞതോ വിസേസതോ ച നീവരണേസു ആദീനവം ദിസ്വാ തേന തേന മഗ്ഗേന പഹായ തേസഞ്ച പഹീനത്താ ഏവ കിലേസദുക്ഖസങ്ഖാതസ്സ ഈഘസ്സാഭാവേന അനീഘോ, ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) നയേന പവത്തായ കഥംകഥായ തിണ്ണത്താ തിണ്ണകഥംകഥോ, ‘‘തത്ഥ കതമേ പഞ്ച സല്ലാ? രാഗസല്ലോ, ദോസസല്ലോ, മോഹസല്ലോ, മാനസല്ലോ, ദിട്ഠിസല്ലോ’’തി വുത്താനം പഞ്ചന്നം സല്ലാനം വിഗതത്താ വിസല്ലോ. സോ ഭിക്ഖു പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ജഹാതി ഓരപാരന്തി.

അത്രാപി ച കിലേസപടിപാടിയാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ചാതി ദ്വിധാ ഏവ നീവരണപ്പഹാനം വേദിതബ്ബം. കിലേസപടിപാടിയാ ഹി കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ബ്യാപാദനീവരണസ്സ ച തതിയമഗ്ഗേന പഹാനം ഹോതി, ഥിനമിദ്ധനീവരണസ്സ ഉദ്ധച്ചനീവരണസ്സ ച ചതുത്ഥമഗ്ഗേന. ‘‘അകതം വത മേ കുസല’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪൮; നേത്തി. ൧൨൦) നയേന പവത്തസ്സ വിപ്പടിസാരസങ്ഖാതസ്സ കുക്കുച്ചനീവരണസ്സ വിചികിച്ഛാനീവരണസ്സ ച പഠമമഗ്ഗേന. മഗ്ഗപടിപാടിയാ പന കുക്കുച്ചനീവരണസ്സ വിചികിച്ഛാനീവരണസ്സ ച പഠമമഗ്ഗേന പഹാനം ഹോതി, കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ബ്യാപാദനീവരണസ്സ ച ദുതിയമഗ്ഗേന തനുഭാവോ ഹോതി, തതിയേന അനവസേസപ്പഹാനം. ഥിനമിദ്ധനീവരണസ്സ ഉദ്ധച്ചനീവരണസ്സ ച ചതുത്ഥമഗ്ഗേന പഹാനം ഹോതീതി. ഏവം –

‘‘യോ നീവരണേ പഹായ പഞ്ച, അനീഘോ തിണ്ണകഥംകഥോ വിസല്ലോ;

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം, ഉരഗോ ജിണ്ണമിവത്തചം പുരാണ’’ന്തി. –

അരഹത്തനികൂടേനേവ ഭഗവാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോ. ‘‘ഏകച്ചേ യേന യേന തേസം ഭിക്ഖൂനം യാ യാ ഗാഥാ ദേസിതാ, തേന തേന തസ്സാ തസ്സാ ഗാഥായ പരിയോസാനേ സോ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോ’’തി വദന്തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ഉരഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.