൧൬. സട്ഠികൂടപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

കിം നു ഉമ്മത്തരൂപോവാതി ഇദം സത്ഥരി വേളുവനേ വിഹരന്തേ അഞ്ഞതരം പേതം ആരബ്ഭ വുത്തം. അതീതേ കിര ബാരാണസിനഗരേ അഞ്ഞതരോ പീഠസപ്പീ സാലിത്തകപയോഗേ കുസലോ, തഹിം സക്ഖരഖിപനസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം ഗതോ നഗരദ്വാരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ നിസീദിത്വാ സക്ഖരപഹാരേഹി ഹത്ഥിഅസ്സമനുസ്സരഥകൂടാഗാരധജപുണ്ണഘടാദിരൂപാനി നിഗ്രോധപത്തേസു ദസ്സേതി. നഗരദാരകാ അത്തനോ കീളനത്ഥായ മായകഡ്ഢമാസകാദീനി ദത്വാ യഥാരുചി താനി സിപ്പാനി കാരാപേന്തി.

അഥേകദിവസം ബാരാണസിരാജാ നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ തം നിഗ്രോധമൂലം ഉപഗതോ നിഗ്രോധപത്തേസു ഹത്ഥിരൂപാദിവസേന നാനാവിധരൂപവിഭത്തിയോ അപ്പിതാ ദിസ്വാ മനുസ്സേ പുച്ഛി – ‘‘കേന നു ഖോ ഇമേസു നിഗ്രോധപത്തേസു ഏവം നാനാവിധരൂപവിഭത്തിയോ കതാ’’തി? മനുസ്സാ തം പീഠസപ്പിം ദസ്സേസും ‘‘ദേവ, ഇമിനാ കതാ’’തി. രാജാ തം പക്കോസാപേത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സക്കാ നു ഖോ, ഭണേ, മയാ ദസ്സിതസ്സ ഏകസ്സ പുരിസസ്സ കഥേന്തസ്സ അജാനന്തസ്സേവ കുച്ഛിയം അജലണ്ഡികാഹി പൂരേതു’’ന്തി? ‘‘സക്കാ, ദേവാ’’തി. രാജാ തം അത്തനോ രാജഭവനം നേത്വാ ബഹുഭാണികേ പുരോഹിതേ നിബ്ബിന്നരൂപോ പുരോഹിതം പക്കോസാപേത്വാ തേന സഹ വിവിത്തേ ഓകാസേ സാണിപാകാരപരിക്ഖിത്തേ നിസീദിത്വാ മന്തയമാനോ പീഠസപ്പിം പക്കോസാപേസി. പീഠസപ്പീ നാളിമത്താ അജലണ്ഡികാ ആദായാഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആകാരം ഞത്വാ പുരോഹിതാഭിമുഖോ നിസിന്നോ തേന മുഖേ വിവടേ സാണിപാകാരവിവരേന ഏകേകം അജലണ്ഡികം തസ്സ ഗലമൂലേ പതിട്ഠാപേസി. സോ ലജ്ജായ ഉഗ്ഗിലിതും അസക്കോന്തോ സബ്ബാ അജ്ഝോഹരി. അഥ നം രാജാ അജലണ്ഡികാഹി പൂരിതോദരം വിസ്സജ്ജി – ‘‘ഗച്ഛ, ബ്രാഹ്മണ, ലദ്ധം തയാ ബഹുഭാണിതായ ഫലം, മദ്ദനഫലപിയങ്ഗുതചാദീഹി അഭിസങ്ഖതം പാനകം പിവിത്വാ ഉച്ഛഡ്ഡേഹി, ഏവം തേ സോത്ഥി ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്സ ച പീഠസപ്പിസ്സ തേന കമ്മേന അത്തമനോ ഹുത്വാ ചുദ്ദസ ഗാമേ അദാസി. സോ ഗാമേ ലഭിത്വാ അത്താനം സുഖേന്തോ പീണേന്തോ പരിജനമ്പി സുഖേന്തോ പീണേന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാദീനം യഥാരഹം കിഞ്ചി ദേന്തോ ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികഞ്ച അത്ഥം അഹാപേന്തോ സുഖേനേവ ജീവതി, അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതാനം സിപ്പം സിക്ഖന്താനം ഭത്തവേതനം ദേതി.

അഥേകോ പുരിസോ തസ്സ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സാധു, ആചരിയ, മമ്പി ഏതം സിപ്പം സിക്ഖാപേഹി, മയ്ഹം പന അലം ഭത്തവേതനേനാ’’തി. സോ തം പുരിസം തം സിപ്പം സിക്ഖാപേസി. സോ സിക്ഖിതസിപ്പോ സിപ്പം വീമംസിതുകാമോ ഗന്ത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ നിസിന്നസ്സ സുനേത്തസ്സ നാമ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സക്ഖരാഭിഘാതേന സീസം ഭിന്ദി. പച്ചേകബുദ്ധോ തത്ഥേവ ഗങ്ഗാതീരേ പരിനിബ്ബായി. മനുസ്സാ തം പവത്തിം സുത്വാ തം പുരിസം തത്ഥേവ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പഹരിത്വാ ജീവിതാ വോരോപേസും. സോ കാലകതോ അവീചിമഹാനിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹനഗരസ്സ അവിദൂരേ പേതോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ കമ്മസ്സ സരിക്ഖകേന വിപാകേന ഭവിതബ്ബന്തി കമ്മവേഗുക്ഖിത്താനി പുബ്ബണ്ഹസമയം മജ്ഝന്ഹികസമയം സായന്ഹസമയഞ്ച സട്ഠി അയോകൂടസഹസ്സാനി മത്ഥകേ നിപതന്തി. സോ ഛിന്നഭിന്നസീസോ അധിമത്തവേദനാപ്പത്തോ ഭൂമിയം നിപതതി, അയോകൂടേസു പന അപഗതമത്തേസു പടിപാകതികസിരോ തിട്ഠതി.

അഥേകദിവസം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതാ ഓതരന്തോ തം ദിസ്വാ –

൮൦൬. ‘‘കിം നു ഉമ്മത്തരൂപോവ, മിഗോ ഭന്തോവ ധാവസി;

നിസ്സംസയം പാപകമ്മന്തോ, കിം നു സദ്ദായസേ തുവ’’ന്തി. –

ഇമായ ഗാഥായ പടിപുച്ഛി. തത്ഥ ഉമ്മത്തരൂപോവാതി ഉമ്മത്തകസഭാവോ വിയ ഉമ്മാദപ്പത്തോ വിയ. മിഗോ ഭന്തോവ ധാവസീതി ഭന്തമിഗോ വിയ ഇതോ ചിതോ ച ധാവസി. സോ ഹി തേസു അയോകൂടേസു നിപതന്തേസു പരിത്താണം അപസ്സന്തോ ‘‘ന സിയാ നു ഖോ ഏവം പഹാരോ’’തി ഇതോപി ഏത്തോപി പലായതി. തേ പന കമ്മവേഗുക്ഖിത്താ യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതസ്സ മത്ഥകേയേവ നിപതന്തി. കിം നു സദ്ദായസേ തുവന്തി കിം നു ഖോ തുവം സദ്ദം കരോസി, അതിവിയ വിസ്സരം കരോന്തോ വിചരസി.

തം സുത്വാ പേതോ –

൮൦൭. ‘‘അഹം ഭദന്തേ പേതോമ്ഹി, ദുഗ്ഗതോ യമലോകികോ;

പാപകമ്മം കരിത്വാന, പേതലോകം ഇതോ ഗതോ.

൮൦൮. ‘‘സട്ഠി കൂടസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സബ്ബസോ;

സീസേ മയ്ഹം നിപതന്തി, തേ ഭിന്ദന്തി ച മത്ഥക’’ന്തി. –

ദ്വീഹി ഗാഥാഹി പടിവചനം അദാസി. തത്ഥ സട്ഠി കൂടസഹസ്സാനീതി സട്ഠിമത്താനി അയോകൂടസഹസ്സാനി. പരിപുണ്ണാനീതി അനൂനാനി. സബ്ബസോതി സബ്ബഭാഗതോ. തസ്സ കിര സട്ഠിയാ അയോകൂടസഹസ്സാനം പതനപ്പഹോനകം മഹന്തം പബ്ബതകൂടപ്പമാണം സീസം നിബ്ബത്തി. തം തസ്സ വാലഗ്ഗകോടിനിതുദനമത്തമ്പി ഠാനം അസേസേത്വാ താനി കൂടാനി പതന്താനി മത്ഥകം ഭിന്ദന്തി, തേന സോ അട്ടസ്സരം കരോതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബസോ സീസേ മയ്ഹം നിപതന്തി, തേ ഭിന്ദന്തി ച മത്ഥക’’ന്തി.

അഥ നം ഥേരോ കതകമ്മം പുച്ഛന്തോ –

൮൦൯. ‘‘കിം നു കായേന വാചായ, മനസാ ദുക്കടം കതം;

കിസ്സ കമ്മവിപാകേന, ഇദം ദുക്ഖം നിഗച്ഛസി.

൮൧൦. ‘‘സട്ഠി കൂടസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സബ്ബസോ;

സീസേ തുയ്ഹം നിപതന്തി, തേ ഭിന്ദന്തി ച മത്ഥക’’ന്തി. –

ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

തസ്സ പേതോ അത്തനാ കതകമ്മം ആചിക്ഖന്തോ –

൮൧൧. ‘‘അഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, സുനേത്തം ഭാവിതിന്ദ്രിയം;

നിസിന്നം രുക്ഖമൂലസ്മിം, ഝായന്തം അകുതോഭയം.

൮൧൨. ‘‘സാലിത്തകപ്പഹാരേന, ഭിന്ദിസ്സം തസ്സ മത്ഥകം;

തസ്സകമ്മവിപാകേന, ഇദം ദുക്ഖം നിഗച്ഛിസം.

൮൧൩. ‘‘സട്ഠി കൂടസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സബ്ബസോ;

സീസേ മയ്ഹം നിപതന്തി, തേ ഭിന്ദന്തി ച മത്ഥക’’ന്തി. –

തിസ്സോ ഗാഥായോ അഭാസി.

൮൧൧. തത്ഥ സമ്ബുദ്ധന്തി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം. സുനേത്തന്തി ഏവംനാമകം. ഭാവിതിന്ദ്രിയന്തി അരിയമഗ്ഗഭാവനായ ഭാവിതസദ്ധാദിഇന്ദ്രിയം.

൮൧൨-൧൩. സാലിത്തകപ്പഹാരേനാതി സാലിത്തകം വുച്ചതി ധനുകേന, അങ്ഗുലീഹി ഏവ വാ സക്ഖരഖിപനപയോഗോ. തഥാ ഹി സക്ഖരായ പഹാരേനാതി വാ പാഠോ. ഭിന്ദിസ്സന്തി ഭിന്ദിം.

തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘അത്തനോ കതകമ്മാനുരൂപമേവ ഇദാനി പുരാണകമ്മസ്സ ഇദം ഫലം പടിലഭതീ’’തി ദസ്സേന്തോ –

൮൧൪. ‘‘ധമ്മേന തേ കാപുരിസ;

സട്ഠി കൂടസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സബ്ബസോ;

സീസേ തുയ്ഹം നിപതന്തി, തേ ഭിന്ദന്തി ച മത്ഥക’’ന്തി. –

ഓസാനഗാഥമാഹ. തത്ഥ ധമ്മേനാതി അനുരൂപകാരണേന. തേതി തവ, തസ്മിം പച്ചേകബുദ്ധേ അപരജ്ഝന്തേന തയാ കതസ്സ പാപകമ്മസ്സ അനുച്ഛവികമേവേതം ഫലം തുയ്ഹം ഉപനീതം. തസ്മാ കേനചി ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ അപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനപി അപ്പടിബാഹനീയമേതന്തി ദസ്സേതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ തതോ നഗരേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ സായന്ഹസമയേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ തം പവത്തിം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ തമത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേന്തോ പച്ചേകബുദ്ധാനം ഗുണാനുഭാവം കമ്മാനഞ്ച അവഞ്ഝതം പകാസേസി, മഹാജനോ സംവേഗജാതോ ഹുത്വാ പാപം പഹായ ദാനാദിപുഞ്ഞനിരതോ അഹോസീതി.

സട്ഠികൂടപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ പേതവത്ഥുസ്മിം

സോളസവത്ഥുപടിമണ്ഡിതസ്സ

ചതുത്ഥസ്സ മഹാവഗ്ഗസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

യേ തേ പേതേസു നിബ്ബത്താ, സത്താ ദുക്കടകാരിനോ;

യേഹി കമ്മേഹി തേസം തം, പാപകം കടുകപ്ഫലം.

പച്ചക്ഖതോ വിഭാവേന്തീ, പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേഹി ച;

യാ ദേസനാനിയാമേന, സതം സംവേഗവഡ്ഢനീ.

യം കഥാവത്ഥുകുസലാ, സുപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാ;

പേതവത്ഥൂതി നാമേന, സങ്ഗായിംസു മഹേസയോ.

തസ്സ അത്ഥം പകാസേതും, പോരാണട്ഠകഥാനയം;

നിസ്സായ യാ സമാരദ്ധാ, അത്ഥസംവണ്ണനാ മയാ.

യാ തത്ഥ പരമത്ഥാനം, തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹം;

പകാസനാ പരമത്ഥ-ദീപനീ നാമ നാമതോ.

സമ്പത്താ പരിനിട്ഠാനം, അനാകുലവിനിച്ഛയാ;

സാ പന്നരസമത്തായ, പാളിയാ ഭാണവാരതോ.

ഇതി തം സങ്ഖരോന്തേന, യം തം അധിഗതം മയാ;

പുഞ്ഞം തസ്സാനുഭാവേന, ലോകനാഥസ്സ സാസനം.

ഓഗാഹേത്വാ വിസുദ്ധായ, സീലാദിപടിപത്തിയാ;

സബ്ബേപി ദേഹിനോ ഹോന്തു, വിമുത്തിരസഭാഗിനോ.

ചിരം തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനം;

തസ്മിം സഗാരവാ നിച്ചം, ഹോന്തു സബ്ബേപി പാണിനോ.

സമ്മാ വസ്സതു കാലേന, ദേവോപി ജഗതീപതി;

സദ്ധമ്മനിരതോ ലോകം, ധമ്മേനേവ പസാസതൂതി.

ഇതി ബദരതിത്ഥവിഹാരവാസിനാ മുനിവരയതിനാ

ഭദന്തേന ആചരിയധമ്മപാലേന കതാ പേതവത്ഥുഅത്ഥസംവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പേതവത്ഥു-അട്ഠകഥാ സമത്താ.