൪. മഹാവഗ്ഗോ

൧. അമ്ബസക്കരപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

വേസാലീ നാമ നഗരത്ഥി വജ്ജീനന്തി ഇദം അമ്ബസക്കരപേതവത്ഥു. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി ജേതവനേ വിഹരന്തേ അമ്ബസക്കരോ നാമ ലിച്ഛവിരാജാ മിച്ഛാദിട്ഠികോ നത്ഥികവാദോ വേസാലിയം രജ്ജം കാരേസി. തേന ച സമയേന വേസാലിനഗരേ അഞ്ഞതരസ്സ വാണിജസ്സ ആപണസമീപേ ചിക്ഖല്ലം ഹോതി, തത്ഥ ബഹൂ ജനാ ഉപ്പതിത്വാ അതിക്കമന്താ കിലമന്തി, കേചി കദ്ദമേന ലിമ്പന്തി. തം ദിസ്വാ സോ വാണിജോ ‘‘മാ ഇമേ മനുസ്സാ കലലം അക്കമിംസൂ’’തി അപഗതദുഗ്ഗന്ധം സങ്ഖവണ്ണപടിഭാഗം ഗോസീസട്ഠിം ആഹരാപേത്വാ നിക്ഖിപാപേസി. പകതിയാ ച സീലവാ അഹോസി അക്കോധനോ സണ്ഹവാചോ, പരേസഞ്ച യഥാഭൂതം ഗുണം കിത്തേതി.

സോ ഏകസ്മിം ദിവസേ അത്തനോ സഹായസ്സ ന്ഹായന്തസ്സ പമാദേന അനോലോകേന്തസ്സ നിവാസനവത്ഥം കീളാധിപ്പായേന അപനിധായ തം ദുക്ഖാപേത്വാ അദാസി. ഭാഗിനേയ്യോ പനസ്സ ചോരികായ പരഗേഹതോ ഭണ്ഡം ആഹരിത്വാ തസ്സേവ ആപണേ നിക്ഖിപി. ഭണ്ഡസാമികാ വീമംസന്താ ഭണ്ഡേന സദ്ധിം തസ്സ ഭാഗിനേയ്യം തഞ്ച രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ ‘‘ഇമസ്സ സീസം ഛിന്ദഥ, ഭാഗിനേയ്യം പനസ്സ സൂലേ ആരോപേഥാ’’തി ആണാപേസി. രാജപുരിസാ തഥാ അകംസു. സോ കാലം കത്വാ ഭുമ്മദേവേസു ഉപ്പജ്ജി. സോ ഗോസീസേന സേതുനോ കതത്താ സേതവണ്ണം ദിബ്ബം മനോജവം അസ്സാജാനീയം പടിലഭി, ഗുണവന്താനം വണ്ണകഥനേന തസ്സ ഗത്തതോ ദിബ്ബഗന്ധോ വായതി, സാടകസ്സ പന അപനിഹിതത്താ നഗ്ഗോ അഹോസി. സോ അത്തനാ പുബ്ബേ കതകമ്മം ഓലോകേന്തോ തദനുസാരേന അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യം സൂലേ ആരോപിതം ദിസ്വാ കരുണായ ചോദിയമാനോ മനോജവം അസ്സം അഭിരുഹിത്വാ അഡ്ഢരത്തിസമയേ തസ്സ സൂലാ രോപിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠിതോ ‘‘ജീവ, ഭോ, ജീവിതമേവ സേയ്യോ’’തി ദിവസേ ദിവസേ വദതി.

തേന ച സമയേന അമ്ബസക്കരോ രാജാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ നഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗേഹേ വാതപാനം വിവരിത്വാ രാജവിഭൂതിം പസ്സന്തിം ഏകം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ പച്ഛാസനേ നിസിന്നസ്സ പുരിസസ്സ ‘‘ഇമം ഘരം ഇമഞ്ച ഇത്ഥിം ഉപധാരേഹീ’’തി സഞ്ഞം ദത്വാ അനുക്കമേന അത്തനോ രാജഗേഹം പവിട്ഠോ തം പുരിസം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, തസ്സാ ഇത്ഥിയാ സസാമികഭാവം വാ അസാമികഭാവം വാ ജാനാഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്സാ സസാമികഭാവം ഞത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ പരിഗ്ഗഹണൂപായം ചിന്തേന്തോ തസ്സാ സാമികം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏഹി, ഭണേ, മം ഉപട്ഠാഹീ’’തി ആഹ. സോ അനിച്ഛന്തോപി ‘‘രാജാ അത്തനോ വചനം അകരോന്തേ മയി രാജദണ്ഡം കരേയ്യാ’’തി ഭയേന രാജുപട്ഠാനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ദിവസേ ദിവസേ രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛതി. രാജാപി തസ്സ ഭത്തവേതനം ദാപേത്വാ കതിപയദിവസാതിക്കമേന പാതോവ ഉപട്ഠാനം ആഗതം ഏവമാഹ – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, അമുമ്ഹി ഠാനേ ഏകാ പോക്ഖരണീ അത്ഥി, തതോ അരുണവണ്ണമത്തികം രത്തുപ്പലാനി ച ആനേഹി, സചേ അജ്ജേവ നാഗച്ഛേയ്യാസി, ജീവിതം തേ നത്ഥീ’’തി. തസ്മിഞ്ച ഗതേ ദ്വാരപാലം ആഹ – ‘‘അജ്ജ അനത്ഥങ്ഗതേ ഏവ സൂരിയേ സബ്ബദ്വാരാനി ഥകേതബ്ബാനീ’’തി.

സാ ച പോക്ഖരണീ വേസാലിയാ തിയോജനമത്ഥകേ ഹോതി, തഥാപി സോ പുരിസോ മരണഭയതജ്ജിതോ വാതവേഗേന പുബ്ബണ്ഹേയേവ തം പോക്ഖരണിം സമ്പാപുണി. ‘‘സാ ച പോക്ഖരണീ അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതാ’’തി പഗേവ സുതത്താ ഭയേന സോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഏത്ഥ കോചി പരിസ്സയോ’’തി സമന്തതോ അനുപരിയായതി. തം ദിസ്വാ പോക്ഖരണിപാലകോ അമനുസ്സോ കരുണായമാനരൂപോ മനുസ്സരൂപേന ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിമത്ഥം, ഭോ പുരിസ, ഇധാഗതോസീ’’തി ആഹ. സോ തസ്സ തം പവത്തിം കഥേസി. സോ ‘‘യദി ഏവം യാവദത്ഥം ഗണ്ഹാഹീ’’തി അത്തനോ ദിബ്ബരൂപം ദസ്സേത്വാ അന്തരധായി.

സോ തത്ഥ അരുണവണ്ണമത്തികം രത്തുപ്പലാനി ച ഗഹേത്വാ അനത്ഥങ്ഗതേയേവ സൂരിയേ നഗരദ്വാരം സമ്പാപുണി. തം ദിസ്വാ ദ്വാരപാലോ തസ്സ വിരവന്തസ്സേവ ദ്വാരം ഥകേസി. സോ ഥകിതേ ദ്വാരേ പവേസനം അലഭന്തോ ദ്വാരസമീപേ സൂലേ ആരോപിതം പുരിസം ദിസ്വാ ‘‘ഏതേ മയി അനത്ഥങ്ഗതേ ഏവ സൂരിയേ ആഗതേ വിരവന്തേ ഏവം ദ്വാരം ഥകേസും. ‘അഹം കാലേയേവ ആഗതോ, മമ ദാസോ നത്ഥീ’തി തയാപി ഞാതം ഹോതൂ’’തി സക്ഖിമകാസി. തം സുത്വാ സോ ആഹ ‘‘അഹം സൂലേ ആവുതോ വജ്ഝോ മരണാഭിമുഖോ, കഥം തവ സക്ഖി ഹോമി. ഏകോ പനേത്ഥ പേതോ മഹിദ്ധികോ മമ സമീപം ആഗമിസ്സതി, തം സക്ഖിം കരോഹീ’’തി. ‘‘കഥം പന സോ മയാ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ഇധേവ ത്വം തിട്ഠ, ‘‘സയമേവ ദക്ഖിസ്സസീ’’തി. സോ തത്ഥ ഠിതോ മജ്ഝിമയാമേ തം പേതം ആഗതം ദിസ്വാ സക്ഖിം അകാസി. വിഭാതായ ച രത്തിയാ രഞ്ഞാ ‘‘മമ ആണാ തയാ അതിക്കന്താ, തസ്മാ രാജദണ്ഡം തേ കരിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ, ദേവ, മയാ തവ ആണാ നാതിക്കന്താ, അനത്ഥങ്ഗതേ ഏവ സൂരിയേ അഹം ഇധാഗതോതി. തത്ഥ കോ തേ സക്ഖീതി? സോ തസ്സ സൂലാവുതസ്സ പുരിസസ്സ സന്തികേ ആഗച്ഛന്തം നഗ്ഗപേതം ‘‘സക്ഖീ’’തി നിദ്ദിസിത്വാ ‘‘കഥമേതം അമ്ഹേഹി സദ്ധാതബ്ബ’’ന്തി രഞ്ഞാ വുത്തേ ‘‘അജ്ജ രത്തിയം തുമ്ഹേഹി സദ്ധാതബ്ബം പുരിസം മയാ സദ്ധിം പേസേഥാ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ രാജാ സയമേവ തേന സദ്ധിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഠിതോ പേതേന ച തത്ഥാഗന്ത്വാ ‘‘ജീവ, ഭോ, ജീവിതമേവ സേയ്യോ’’തി വുത്തേ തം ‘‘സേയ്യാ നിസജ്ജാ നയിമസ്സ അത്ഥീ’’തിആദിനാ പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി. ഇദാനി ആദിതോ പന ‘‘വേസാലി നാമ നഗരത്ഥി വജ്ജീന’’ന്തി ഗാഥാ താസം സമ്ബന്ധദസ്സനത്ഥം സങ്ഗീതികാരേഹി ഠപിതാ –

൫൧൭. ‘‘വേസാലീ നാമ നഗരത്ഥി വജ്ജീനം, തത്ഥ അഹു ലിച്ഛവി അമ്ബസക്കരോ;

ദിസ്വാന പേതം നഗരസ്സ ബാഹിരം, തത്ഥേവ പുച്ഛിത്ഥ തം കാരണത്ഥികോ.

൫൧൮. ‘‘സേയ്യാ നിസജ്ജാ നയിമസ്സ അത്ഥി, അഭിക്കമോ നത്ഥി പടിക്കമോ ച;

അസിതപീതഖായിതവത്ഥഭോഗാ, പരിചാരണാ സാപി ഇമസ്സ നത്ഥി.

൫൧൯. ‘‘യേ ഞാതകാ ദിട്ഠസുതാ സുഹജ്ജാ, അനുകമ്പകാ യസ്സ അഹേസും പുബ്ബേ;

ദട്ഠുമ്പി തേ ദാനി ന തം ലഭന്തി, വിരാജിതതോ ഹി ജനേന തേന.

൫൨൦. ‘‘ന ഓഗ്ഗതത്തസ്സ ഭവന്തി മിത്താ, ജഹന്തി മിത്താ വികലം വിദിത്വാ;

അത്ഥഞ്ച ദിസ്വാ പരിവാരയന്തി, ബഹൂ മിത്താ ഉഗ്ഗതത്തസ്സ ഹോന്തി.

൫൨൧. ‘‘നിഹീനത്തോ സബ്ബഭോഗേഹി കിച്ഛോ, സമ്മക്ഖിതോ സമ്പരിഭിന്നഗത്തോ;

ഉസ്സാവബിന്ദൂവ പലിമ്പമാനാ, അജ്ജ സുവേ ജീവിതസ്സൂപരോധോ.

൫൨൨. ‘‘ഏതാദിസം ഉത്തമകിച്ഛപ്പത്തം,

ഉത്താസിതം പുചിമന്ദസ്സ സൂലേ;

അഥ ത്വം കേന വണ്ണേന വദേസി യക്ഖ,

‘ജീവ ഭോ ജീവിതമേവ സേയ്യോ’’’തി.

൫൧൭. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം വേസാലിയം. നഗരസ്സ ബാഹിരന്തി നഗരസ്സ ബഹി ഭവം, വേസാലിനഗരസ്സ ബഹി ഏവ ജാതം പവത്തം സമ്ബന്ധം. തത്ഥേവാതി യത്ഥ തം പസ്സി, തത്ഥേവ ഠാനേ. തന്തി തം പേതം. കാരണത്ഥികോതി ‘‘ജീവ, ഭോ, ജീവിതമേവ സേയ്യോ’’തി വുത്തഅത്ഥസ്സ കാരണേന അത്ഥികോ ഹുത്വാ.

൫൧൮. സേയ്യാ നിസജ്ജാ നയിമസ്സ അത്ഥീതി പിട്ഠിപസാരണലക്ഖണാ സേയ്യാ, പല്ലങ്കാഭുജനലക്ഖണാ നിസജ്ജാ ച ഇമസ്സ സൂലേ ആരോപിതപുഗ്ഗലസ്സ നത്ഥി. അഭിക്കമോ നത്ഥി പടിക്കമോ ചാതി അഭിക്കമാദിലക്ഖണം അപ്പമത്തകമ്പി ഗമനം ഇമസ്സ നത്ഥി. പരിചാരികാ സാപീതി യാ അസിതപീതഖായിതവത്ഥപരിഭോഗാദിലക്ഖണാ ഇന്ദ്രിയാനം പരിചാരണാ, സാപി ഇമസ്സ നത്ഥി. ‘‘പരിഹരണാ സാപീ’’തി വാ പാഠോ, അസിതാദിപരിഭോഗവസേന ഇന്ദ്രിയാനം പരിഹരണാ, സാപി ഇമസ്സ നത്ഥി വിഗതജീവിതത്താതി അത്ഥോ. ‘‘പരിചാരണാ സാപീ’’തി കേചി പഠന്തി.

൫൧൯. ദിട്ഠസുതാ സുഹജ്ജാ, അനുകമ്പകാ യസ്സ അഹേസും പുബ്ബേതി സന്ദിട്ഠസഹായാ ചേവ അദിട്ഠസഹായാ ച യസ്സ മിത്താ അനുദ്ദയാവന്തോ യേ അസ്സ ഇമസ്സ പുബ്ബേ അഹേസും. ദട്ഠുമ്പീതി പസ്സിതുമ്പി ന ലഭന്തി, കുതോ സഹ വസിതുന്തി അത്ഥോ. വിരാജിതത്തോതി പരിച്ചത്തസഭാവോ. ജനേന തേനാതി തേന ഞാതിആദിജനേന.

൫൨൦. ന ഓഗ്ഗതത്തസ്സ ഭവന്തി മിത്താതി അപഗതവിഞ്ഞാണസ്സ മതസ്സ മിത്താ നാമ ന ഹോന്തി തസ്സ മിത്തേഹി കാതബ്ബകിച്ചസ്സ അതിക്കന്തത്താ. ജഹന്തി മിത്താ വികലം വിദിത്വാതി മതോ താവ തിട്ഠതു, ജീവന്തമ്പി ഭോഗവികലം പുരിസം വിദിത്വാ ‘‘ന ഇതോ കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗ’’ന്തി മിത്താ പജഹന്തി. അത്ഥഞ്ച ദിസ്വാ പരിവാരയന്തീതി തസ്സ പന സന്തകം അത്ഥം ധനം ദിസ്വാ പിയവാദിനോ മുഖുല്ലോകികാ ഹുത്വാ തം പരിവാരേന്തി. ബഹൂ മിത്താ ഉഗ്ഗതത്തസ്സ ഹോന്തീതി വിഭവസമ്പത്തിയാ ഉഗ്ഗതസഭാവസ്സ സമിദ്ധസ്സ ബഹൂ അനേകാ മിത്താ ഹോന്തി, അയം ലോകിയസഭാവോതി അത്ഥോ.

൫൨൧. നിഹീനത്തോ സബ്ബഭോഗേഹീതി സബ്ബേഹി ഉപഭോഗപരിഭോഗവത്ഥൂഹി പരിഹീനത്തോ. കിച്ഛോതി ദുക്ഖിതോ. സമ്മക്ഖിതോതി രുഹിരേഹി സമ്മക്ഖിതസരീരോ. സമ്പരിഭിന്നഗത്തോതി സൂലേന അബ്ഭന്തരേ വിദാലിതഗത്തോ. ഉസ്സാവബിന്ദൂവ പലിമ്പമാനോതി തിണഗ്ഗേ ലിമ്പമാനഉസ്സാവബിന്ദുസദിസോ. അജ്ജ സുവേതി അജ്ജ വാ സുവേ വാ ഇമസ്സ നാമ പുരിസസ്സ ജീവിതസ്സ ഉപരോധോ നിരോധോ, തതോ ഉദ്ധം നപ്പവത്തതീതി അത്ഥോ.

൫൨൨. ഉത്താസിതന്തി ആവുതം ആരോപിതം. പുചിമന്ദസ്സ സൂലേതി നിമ്ബരുക്ഖസ്സ ദണ്ഡേന കതസൂലേ. കേന വണ്ണേനാതി കേന കാരണേന. ജീവ, ഭോ, ജീവിതമേവ സേയ്യോതി, ഭോ പുരിസ, ജീവ. കസ്മാ? സൂലം ആരോപിതസ്സാപി ഹി തേ ഇധ ജീവിതമേവ ഇതോ ചുതസ്സ ജീവിതതോ സതഭാഗേന സഹസ്സഭാഗേന സേയ്യോ സുന്ദരതരോതി.

ഏവം തേന രഞ്ഞാ പുച്ഛിതോ സോ പേതോ അത്തനോ അധിപ്പായം പകാസേന്തോ –

൫൨൩. ‘‘സാലോഹിതോ ഏസ അഹോസി മയ്ഹം, അഹം സരാമി പുരിമായ ജാതിയാ;

ദിസ്വാ ച മേ കാരുഞ്ഞമഹോസി രാജ, മാ പാപധമ്മോ നിരയം പതായം.

൫൨൪. ‘‘ഇതോ ചുതോ ലിച്ഛവി ഏസ പോസോ, സത്ഥുസ്സദം നിരയം ഘോരരൂപം;

ഉപപജ്ജതി ദുക്കടകമ്മകാരീ, മഹാഭിതാപം കടുകം ഭയാനകം.

൫൨൫. ‘‘അനേകഭാഗേന ഗുണേന സേയ്യോ, അയമേവ സൂലോ നിരയേന തേന;

ഏകന്തദുക്ഖം കടുകം ഭയാനകം, ഏകന്തതിബ്ബം നിരയം പതായം.

൫൨൬. ‘‘ഇദഞ്ച സുത്വാ വചനം മമേസോ, ദുക്ഖൂപനീതോ വിജഹേയ്യ പാണം;

തസ്മാ അഹം സന്തികേ ന ഭണാമി, മാ മേകതോ ജീവിതസ്സൂപരോധോ’’തി. –

ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

൫൨൩. തത്ഥ സാലോഹിതോ സമാനലോഹിതോ യോനിസമ്ബന്ധേന സമ്ബന്ധോ, ഞാതകോതി അത്ഥോ. പുരിമായ ജാതിയാതി പുരിമത്തഭാവേ. മാ പാപധമ്മോ നിരയം പതായന്തി അയം പാപധമ്മോ പുരിസോ നിരയം മാ പതി, മാ നിരയം ഉപപജ്ജീതി ഇമം ദിസ്വാ മേ കാരുഞ്ഞം അഹോസീതി യോജനാ.

൫൨൪. സത്തുസ്സദന്തി പാപകാരീഹി സത്തേഹി ഉസ്സന്നം, അഥ വാ പഞ്ചവിധബന്ധനം, മുഖേ തത്തലോഹസേചനം, അങ്ഗാരപബ്ബതാരോപനം, ലോഹകുമ്ഭിപക്ഖേപനം, അസിപത്തവനപ്പവേസനം, വേത്തരണിയം സമോതരണം, മഹാനിരയേ പക്ഖേപോതി. ഇമേഹി സത്തഹി പഞ്ചവിധബന്ധനാദീഹി ദാരുണകാരണേഹി ഉസ്സന്നം, ഉപരൂപരി നിചിതന്തി അത്ഥോ. മഹാഭിതാപന്തി മഹാദുക്ഖം, മഹാഅഗ്ഗിസന്താപം വാ. കടുകന്തി അനിട്ഠം. ഭയാനകന്തി ഭയജനകം.

൫൨൫. അനേകഭാഗേന ഗുണേനാതി അനേകകോട്ഠാസേന ആനിസംസേന. അയമേവ സൂലോ നിരയേന തേനാതി തതോ ഇമസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതതോ നിരയതോ അയമേവ സൂലോ സേയ്യോതി. നിസ്സക്കേ ഹി ഇദം കരണവചനം. ഏകന്ത തിബ്ബന്തി ഏകന്തേനേവ തിഖിണദുക്ഖം, നിയതമഹാദുക്ഖന്തി അത്ഥോ.

൫൨൬. ഇദഞ്ച സുത്വാ വചനം മമേസോതി ‘‘ഇതോ ചുതോ’’തിആദിനാ വുത്തം മമ വചനം സുത്വാ ഏസോ പുരിസോ ദുക്ഖൂപനീതോ മമ വചനേന നിരയദുക്ഖം ഉപനീതോ വിയ ഹുത്വാ. വിജഹേയ്യ പാണന്തി അത്തനോ ജീവിതം പരിച്ചജേയ്യ. തസ്മാതി തേന കാരണേന. മാ മേകതോതി ‘‘മയാ ഏകതോ ഇമസ്സ പുരിസസ്സ ജീവിതസ്സ ഉപരോധോ മാ ഹോതൂ’’തി ഇമസ്സ സന്തികേ ഇദം വചനം അഹം ന ഭണാമി, അഥ ഖോ ‘‘ജീവ, ഭോ, ജീവിതമേവ സേയ്യോ’’തി ഇദമേവ ഭണാമീതി അധിപ്പായോ.

ഏവം പേതേന അത്തനോ അധിപ്പായേ പകാസിതേ പുന രാജാ പേതസ്സ പവത്തിം പുച്ഛിതും ഓകാസം കരോന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൨൭. ‘‘അഞ്ഞാതോ ഏസോ പുരിസസ്സ അത്ഥോ, അഞ്ഞമ്പി ഇച്ഛാമസേ പുച്ഛിതും തുവം;

ഓകാസകമ്മം സചേ നോ കരോസി, പുച്ഛാമ തം നോ ന ച കുജ്ഝിതബ്ബ’’ന്തി.

൫൨൮. ‘‘അദ്ധാ പടിഞ്ഞാ മേ തദാ അഹു, നാചിക്ഖണാ അപ്പസന്നസ്സ ഹോതി;

അകാമാ സദ്ധേയ്യവചോതി കത്വാ, പുച്ഛസ്സു മം കാമം യഥാ വിസയ്ഹ’’ന്തി. –

ഇമാ രഞ്ഞോ പേതസ്സ ച വചനപടിവചനഗാഥാ.

൫൨൭. തത്ഥ അഞ്ഞാതോതി അവഗതോ. ഇച്ഛാമസേതി ഇച്ഛാമ. നോതി അമ്ഹാകം. ന ച കുജ്ഝിതബ്ബന്തി ‘‘ഇമേ മനുസ്സാ യംകിഞ്ചി പുച്ഛന്തീ’’തി കോധോ ന കാതബ്ബോ.

൫൨൮. അദ്ധാതി ഏകംസേന. പടിഞ്ഞാ മേതി ഞാണവസേന മയ്ഹം ‘‘പുച്ഛസ്സൂ’’തി പടിഞ്ഞാ, ഓകാസദാനന്തി അത്ഥോ. തദാ അഹൂതി തസ്മിം കാലേ പഠമദസ്സനേ അഹോസി. നാചിക്ഖണാ അപ്പസന്നസ്സ ഹോതീതി അകഥനാ അപ്പസന്നസ്സ ഹോതി. പസന്നോ ഏവ ഹി പസന്നസ്സ കിഞ്ചി കഥേതി. ത്വം പന തദാ മയി അപ്പസന്നോ, അഹഞ്ച തയി, തേന പടിജാനിത്വാ കഥേതുകാമോ നാഹോസി. ഇദാനി പനാഹം തുയ്ഹം അകാമാ സദ്ധേയ്യവചോ അകാമോ ഏവ സദ്ധാതബ്ബവചനോ ഇതി കത്വാ ഇമിനാ കാരണേന. പുച്ഛസ്സു മം കാമം യഥാ വിസയ്ഹന്തി ത്വം യഥാ ഇച്ഛസി, തമത്ഥം മം പുച്ഛസ്സു. അഹം പന യഥാ വിസയ്ഹം യഥാ മയ്ഹം സഹിതും സക്കാ, തഥാ അത്തനോ ഞാണബലാനുരൂപം കഥേസ്സാമീതി അധിപ്പായോ.

ഏവം പേതേന പുച്ഛനായ ഓകാസേ കതേ രാജാ –

൫൨൯. ‘‘യം കിഞ്ചഹം ചക്ഖുനാ പസ്സിസാമി,

സബ്ബമ്പി താഹം അഭിസദ്ദഹേയ്യം;

ദിസ്വാവ തം നോപി ചേ സദ്ദഹേയ്യം,

കരേയ്യാസി മേ യക്ഖ നിയസ്സകമ്മ’’ന്തി. –

ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – അഹം യം കിഞ്ചിദേവ ചക്ഖുനാ പസ്സിസ്സാമി, തം സബ്ബമ്പി തഥേവ അഹം അഭിസദ്ദഹേയ്യം, തം പന ദിസ്വാവ തം വചനം നോപി ചേ സദ്ദഹേയ്യം. യക്ഖ, മയ്ഹം നിയസ്സകമ്മം നിഗ്ഗഹകമ്മം കരേയ്യാസീതി. അഥ വാ യം കിഞ്ചഹം ചക്ഖുനാ പസ്സിസ്സാമീതി അഹം യം കിഞ്ചിദേവ ചക്ഖുനാ പസ്സിസ്സാമി അചക്ഖുഗോചരസ്സ അദസ്സനതോ. സബ്ബമ്പി താഹം അഭിസദ്ദഹേയ്യന്തി സബ്ബമ്പി തേ അഹം ദിട്ഠം സുതം അഞ്ഞം വാ അഭിസദ്ദഹേയ്യം. താദിസോ ഹി മയ്ഹം തയി അഭിപ്പസാദോതി അധിപ്പായോ. പച്ഛിമപദസ്സ പന യഥാവുത്തോവ അത്ഥോ.

തം സുത്വാ പേതോ –

൫൩൦. ‘‘സച്ചപ്പടിഞ്ഞാ തവ മേസാ ഹോതു, സുത്വാന ധമ്മം ലഭ സുപ്പസാദം;

അഞ്ഞത്ഥികോ നോ ച പദുട്ഠചിത്തോ, യം തേ സുതം അസുതഞ്ചാപി ധമ്മം;

സബ്ബമ്പി അക്ഖിസ്സം യഥാ പജാന’’ന്തി. – ഗാഥമാഹ; ഇതോ പരം –

൫൩൧. ‘‘സേതേന അസ്സേന അലങ്കതേന, ഉപയാസി സൂലാവുതകസ്സ സന്തികേ;

യാനം ഇദം അബ്ഭുതം ദസ്സനേയ്യം, കിസ്സേതം കമ്മസ്സ അയം വിപാകോതി.

൫൩൨. ‘‘വേസാലിയാ നഗരസ്സ മജ്ഝേ, ചിക്ഖല്ലമഗ്ഗേ നരകം അഹോസി;

ഗോസീസമേകാഹം പസന്നചിത്തോ, സേതം ഗഹേത്വാ നരകസ്മിം നിക്ഖിപിം.

൫൩൩. ‘‘ഏതസ്മിം പാദാനി പതിട്ഠപേത്വാ, മയഞ്ച അഞ്ഞേ ച അതിക്കമിമ്ഹാ;

യാനം ഇദം അബ്ഭുതം ദസ്സനേയ്യം, തസ്സേവ കമ്മസ്സ അയം വിപാകോതി.

൫൩൪. ‘‘വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതി, ഗന്ധോ ച തേ സബ്ബദിസാ പവായതി;

യക്ഖിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ, നഗ്ഗോ ചാസി കിസ്സ അയം വിപാകോതി.

൫൩൫. ‘‘അക്കോധനോ നിച്ചപസന്നചിത്തോ, സണ്ഹാഹി വാചാഹി ജനം ഉപേമി;

തസ്സേവ കമ്മസ്സ അയം വിപാകോ, ദിബ്ബോ മേ വണ്ണോ സതതം പഭാസതി.

൫൩൬. ‘‘യസഞ്ച കിത്തിഞ്ച ധമ്മേ ഠിതാനം, ദിസ്വാന മന്തേമി പസന്നചിത്തോ;

തസ്സേവ കമ്മസ്സ അയം വിപാകോ, ദിബ്ബോ മേ ഗന്ധോ സതതം പവായതി.

൫൩൭. ‘‘സഹായാനം തിത്ഥസ്മിം ന്ഹായന്താനം, ഥലേ ഗഹേത്വാ നിദഹിസ്സ ദുസ്സം;

ഖിഡ്ഡത്ഥികോ നോ ച പദുട്ഠചിത്തോ, തേനമ്ഹി നഗ്ഗോ കസിരാ ച വുത്തീതി.

൫൩൮. ‘‘യോ കീളമാനോ പകരോതി പാപം, തസ്സേദിസം കമ്മവിപാകമാഹു;

അകീളമാനോ പന യോ കരോതി, കിം തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകമാഹൂതി.

൫൩൯. ‘‘യേ ദുട്ഠസങ്കപ്പമനാ മനുസ്സാ, കായേന വാചായ ച സംകിലിട്ഠാ;

കായസ്സ ഭേദാ അഭിസമ്പരായം, അസംസയം തേ നിരയം ഉപേന്തി.

൫൪൦. ‘‘അപരേ പന സുഗതിമാസമാനാ, ദാനേ രതാ സങ്ഗഹിതത്തഭാവാ;

കായസ്സ ഭേദാ അഭിസമ്പരായം, അസംസയം തേ സുഗതിം ഉപേന്തീ’’തി. –

തേസം ഉഭിന്നം വചനപടിവചനഗാഥാ ഹോന്തി.

൫൩൦. തത്ഥ സച്ചപ്പടിഞ്ഞാ തവ മേസാ ഹോതൂതി ‘‘സബ്ബമ്പി താഹം അഭിസദ്ദഹേയ്യ’’ന്തി തവ ഏസാ പടിഞ്ഞാ മയ്ഹം സച്ചം ഹോതു. സുത്വാന ധമ്മം ലഭ സുപ്പസാദന്തി മയാ വുച്ചമാനം ധമ്മം സുത്വാ സുന്ദരം പസാദം ലഭസ്സു. അഞ്ഞത്ഥികോതി ആജാനനത്ഥികോ. യഥാ പജാനന്തി യഥാ അഞ്ഞോപി പജാനന്തോ, ‘‘യഥാപി ഞാത’’ന്തി വാ മയാ യഥാ ഞാതന്തി അത്ഥോ.

൫൩൧. കിസ്സേതം കമ്മസ്സ അയം വിപാകോതി കിസ്സേതം കിസ്സ നാമ ഏതം, കിസ്സ കമ്മസ്സ അയം വിപാകോ. ഏതന്തി വാ നിപാതമത്തം, കിസ്സ കമ്മസ്സാതി യോജനാ. ‘‘കിസ്സ തേ’’തി ച കേചി പഠന്തി.

൫൩൨-൩൩. ചിക്ഖല്ലമഗ്ഗേതി ചിക്ഖല്ലവതി പഥമ്ഹി. നരകന്തി ആവാടം. ഏകാഹന്തി ഏകം അഹം. നരകസ്മിം നിക്ഖിപിന്തി യഥാ കദ്ദമോ ന അക്കമീയതി, ഏവം തസ്മിം ചിക്ഖല്ലാവാടേ ഠപേസിം. തസ്സാതി തസ്സ ഗോസീസേന സേതുകരണസ്സ.

൫൩൬-൭. ധമ്മേ ഠിതാനന്തി ധമ്മചാരീനം സമചാരീനം. മന്തേമീതി കഥേമി കിത്തയാമി. ഖിഡ്ഡത്ഥികോതി ഹസാധിപ്പായോ. നോ ച പദുട്ഠചിത്തോതി ദുസ്സസാമികേ ന ദൂസിതചിത്തോ, ന അവഹരണാധിപ്പായോ നാപി വിനാസാധിപ്പായോതി അത്ഥോ.

൫൩൮. അകീളമാനോതി അഖിഡ്ഡാധിപ്പായോ, ലോഭാദീഹി ദൂസിതചിത്തോ. കിം തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകമാഹൂതി തസ്സ തഥാ കതസ്സ പാപകമ്മസ്സ കീവ കടുകം ദുക്ഖവിപാകം പണ്ഡിതാ ആഹു.

൫൩൯-൪൦. ദുട്ഠസങ്കപ്പമനാതി കാമസങ്കപ്പാദിവസേന ദൂസിതമനോവിതക്കാ, ഏതേന മനോദുച്ചരിതമാഹ. കായേന വാചായ ച സംകിലിട്ഠാതി പാണാതിപാതാദിവസേന കായവാചാഹി മലിനാ. ആസമാനാതി ആസീസമാനാ പത്ഥയമാനാ.

ഏവം പേതേന സങ്ഖേപേനേവ കമ്മഫലേസു വിഭജിത്വാ ദസ്സിതേസു തം അസദ്ദഹന്തോ രാജാ –

൫൪൧. ‘‘തം കിന്തി ജാനേയ്യമഹം അവേച്ച, കല്യാണപാപസ്സ അയം വിപാകോ;

കിം വാഹം ദിസ്വാ അഭിസദ്ദഹേയ്യം, കോ വാപി മം സദ്ദഹാപേയ്യ ഏത’’ന്തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തം കിന്തി ജാനേയ്യമഹം അവേച്ചാതി യോയം തയാ ‘‘യേ ദുട്ഠസങ്കപ്പമനാ മനുസ്സാ, കായേന വാചായ ച സംകിലിട്ഠാ’’തിആദിനാ. ‘‘അപരേ പന സുഗതിമാസമാനാ’’തിആദിനാ ച കല്യാണസ്സ പാപസ്സ ച കമ്മസ്സ വിപാകോ വിഭജിത്വാ വുത്തോ, തം കിന്തി കേന കാരണേന അഹം അവേച്ച അപരപച്ചയഭാവേന സദ്ദഹേയ്യം. കിം വാഹം ദിസ്വാ അഭിസദ്ദഹേയ്യന്തി കീദിസം വാ പനാഹം പച്ചക്ഖഭൂതം നിദസ്സനം ദിസ്വാ പടിസദ്ദഹേയ്യം. കോ വാപി മം സദ്ദഹാപേയ്യ ഏതന്തി കോ വാ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ പണ്ഡിതോ ഏതമത്ഥം മം സദ്ദഹാപേയ്യ, തം കഥേഹീതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ പേതോ കാരണേന തമത്ഥം തസ്സ പകാസേന്തോ –

൫൪൨. ‘‘ദിസ്വാ ച സുത്വാ അഭിസദ്ദഹസ്സു, കല്യാണപാപസ്സ അയം വിപാകോ;

കല്യാണപാപേ ഉഭയേ അസന്തേ, സിയാ നു സത്താ സുഗതാ ദുഗ്ഗതാ വാ.

൫൪൩. ‘‘നോ ചേത്ഥ കമ്മാനി കരേയ്യും മച്ചാ, കല്യാണപാപാനി മനുസ്സലോകേ;

നാഹേസും സത്താ സുഗതാ ദുഗ്ഗതാ വാ, ഹീനാ പണീതാ ച മനുസ്സലോകേ.

൫൪൪. ‘‘യസ്മാ ച കമ്മാനി കരോന്തി മച്ചാ, കല്യാണപാപാനി മനുസ്സലോകേ;

തസ്മാ ഹി സത്താ സുഗതാ ദുഗ്ഗതാ വാ, ഹീനാ പണീതാ ച മനുസ്സലോകേ.

൫൪൫. ‘‘ദ്വയജ്ജ കമ്മാനം വിപാകമാഹു, സുഖസ്സ ദുക്ഖസ്സ ച വേദനീയം;

താ ദേവതായോ പരിചാരയന്തി, പച്ചേന്തി ബാലാ ദ്വയതം അപസ്സിനോ’’തി. –

ഗാഥാ അഭാസി.

൫൪൨. തത്ഥ ദിസ്വാ ചാതി പച്ചക്ഖതോ ദിസ്വാപി. സുത്വാതി ധമ്മം സുത്വാ തദനുസാരേന നയം നേന്തോ അനുമിനന്തോ. കല്യാണപാപസ്സാതി കുസലസ്സ അകുസലസ്സ ച കമ്മസ്സ അയം സുഖോ അയം ദുക്ഖോ ച വിപാകോതി അഭിസദ്ദഹസ്സു. ഉഭയേ അസന്തേതി കല്യാണേ പാപേ ചാതി ദുവിധേ കമ്മേ അവിജ്ജമാനേ. സിയാ നു സത്താ സുഗതാ ദുഗ്ഗതാ വാതി ‘‘ഇമേ സത്താ സുഗതിം ഗതാ ദുഗ്ഗതിം ഗതാ വാ, സുഗതിയം വാ അഡ്ഢാ ദുഗ്ഗതിയം ദലിദ്ദാ വാ’’തി അയമത്ഥോ കിം നു സിയാ കഥം സമ്ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

൫൪൩-൪. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ‘‘നോ ചേത്ഥ കമ്മാനീ’’തി ച ‘‘യസ്മാ ച കമ്മാനീ’’തി ച ഗാഥാദ്വയേന ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച വിഭാവേതി. തത്ഥ ഹീനാ പണീതാതി കുലരൂപാരോഗ്യപരിവാരാദീഹി ഹീനാ ഉളാരാ ച.

൫൪൫. ദ്വയജ്ജ കമ്മാനം വിപാകമാഹൂതി ദ്വയം ദുവിധം അജ്ജ ഇദാനി കമ്മാനം സുചരിതദുച്ചരിതാനം വിപാകം വദന്തി കഥേന്തി. കിം തന്തി ആഹ ‘‘സുഖസ്സ ദുക്ഖസ്സ ച വേദനീയ’’ന്തി, ഇട്ഠസ്സ ച അനിട്ഠസ്സ ച അനുഭവനയോഗ്ഗം. താ ദേവതായോ പരിചാരയന്തീതി യേ ഉക്കംസവസേന സുഖവേദനീയം വിപാകം പടിലഭന്തി, തേ ദേവലോകേ താ ദേവതാ ഹുത്വാ ദിബ്ബസുഖസമപ്പിതാ ഇന്ദ്രിയാനി പരിചാരേന്തി. പച്ചേന്തി ബാലാ ദ്വയതം അപസ്സിനോതി യേ ബാലാ കമ്മഞ്ച കമ്മഫലഞ്ചാതി ദ്വയം അപസ്സന്താ അസദ്ദഹന്താ, തേ പാപപ്പസുതാ ദുക്ഖവേദനീയം വിപാകം അനുഭവന്താ നിരയാദീസു കമ്മുനാ പച്ചേന്തി ദുക്ഖം പാപുണന്തി.

ഏവം കമ്മഫലം സദ്ദഹന്തോ പന ത്വം കസ്മാ ഏവരൂപം ദുക്ഖം പച്ചനുഭവസീതി അനുയോഗം സന്ധായ –

൫൪൬. ‘‘ന മത്ഥി കമ്മാനി സയംകതാനി, ദത്വാപി മേ നത്ഥി യോ ആദിസേയ്യ;

അച്ഛാദനം സയനമഥന്നപാനം, തേനമ്ഹി നഗ്ഗോ കസിരാ ച വുത്തീ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ന മത്ഥി കമ്മാനി സയംകതാനീതി യസ്മാ സയം അത്തനാ പുബ്ബേ കതാനി പുഞ്ഞകമ്മാനി മമ നത്ഥി ന വിജ്ജന്തി, യേഹി ഇദാനി അച്ഛാദനാദീനി ലഭേയ്യം. ദത്വാപി മേ നത്ഥി യോ ആദിസേയ്യാതി യോ സമണബ്രാഹ്മണാനം ദാനം ദത്വാ ‘‘അസുകസ്സ പേതസ്സ ഹോതൂ’’തി മേ ആദിസേയ്യ ഉദ്ദിസേയ്യ, സോ നത്ഥി. തേനമ്ഹി നഗ്ഗോ കസിരാ ച വുത്തീതി തേന ദുവിധേനാപി കാരണേന ഇദാനി നഗ്ഗോ നിച്ചോളോ അമ്ഹി, കസിരാ ദുക്ഖാ ച വുത്തി ജീവികാ ഹോതീതി.

തം സുത്വാ രാജാ തസ്സ അച്ഛാദനാദിലാഭം ആകങ്ഖന്തോ –

൫൪൭. ‘‘സിയാ നു ഖോ കാരണം കിഞ്ചി യക്ഖ, അച്ഛാദനം യേന തുവം ലഭേഥ;

ആചിക്ഖ മേ ത്വം യദത്ഥി ഹേതു, സദ്ധായികം ഹേതുവചോ സുണോമാ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ യേനാതി യേന കാരണേന ത്വം അച്ഛാദനം ലഭേഥ ലഭേയ്യാസി, കിഞ്ചി തം കാരണം സിയാ നു ഖോ ഭവേയ്യ നു ഖോതി അത്ഥോ. യദത്ഥീതി യദി അത്ഥി.

അഥസ്സ പേതോ തം കാരണം ആചിക്ഖന്തോ –

൫൪൮. ‘‘കപ്പിതകോ നാമ ഇധത്ഥി ഭിക്ഖു, ഝായീ സുസീലോ അരഹാ വിമുത്തോ;

ഗുത്തിന്ദ്രിയോ സംവുതപാതിമോക്ഖോ, സീതിഭൂതോ ഉത്തമദിട്ഠിപത്തോ.

൫൪൯. ‘‘സഖിലോ വദഞ്ഞൂ സുവചോ സുമുഖോ, സ്വാഗമോ സുപ്പടിമുത്തകോ ച;

പുഞ്ഞസ്സ ഖേത്തം അരണവിഹാരീ, ദേവമനുസ്സാനഞ്ച ദക്ഖിണേയ്യോ.

൫൫൦. ‘‘സന്തോ വിധൂമോ അനീഘോ നിരാസോ, മുത്തോ വിസല്ലോ അമമോ അവങ്കോ;

നിരൂപധീ സബ്ബപപഞ്ചഖീണോ, തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്തോ ജുതിമാ.

൫൫൧. ‘‘അപ്പഞ്ഞാതോ ദിസ്വാപി ന ച സുജാനോ, മുനീതി നം വജ്ജിസു വോഹരന്തി;

ജാനന്തി തം യക്ഖഭൂതാ അനേജം, കല്യാണധമ്മം വിചരന്തം ലോകേ.

൫൫൨. ‘‘തസ്സ തുവം ഏകയുഗം ദുവേ വാ, മമുദ്ദിസിത്വാന സചേ ദദേഥ;

പടിഗ്ഗഹീതാനി ച താനി അസ്സു, മമഞ്ച പസ്സേഥ സന്നദ്ധദുസ്സ’’ന്തി. –

ഗാഥാ അഭാസി.

൫൪൮. തത്ഥ കപ്പിതതോ നാമാതി ജടിലസഹസ്സസ്സ അബ്ഭന്തരേ ആയസ്മതോ ഉപാലിത്ഥേരസ്സ ഉപജ്ഝായം സന്ധായ വദതി. ഇധാതി ഇമിസ്സാ വേസാലിയാ സമീപേ. ഝായീതി അഗ്ഗഫലഝാനേന ഝായീ. സീതിഭൂതോതി സബ്ബകിലേസദരഥപരിളാഹവൂപസമേന സീതിഭാവപ്പത്തോ. ഉത്തമദിട്ഠിപത്തോതി ഉത്തമം അഗ്ഗഫലം സമ്മാദിട്ഠിം പത്തോ.

൫൪൯. സഖിലോതി മുദു. സുവചോതി സുബ്ബചോ. സ്വാഗമോതി സുട്ഠു ആഗതാഗമോ. സുപ്പടിമുത്തകോതി സുട്ഠു പടിമുത്തകവാചോ, മുത്തഭാണീതി അത്ഥോ. അരണവിഹാരീതി മേത്താവിഹാരീ.

൫൫൦. സന്തോതി ഉപസന്തകിലേസോ. വിധൂമോതി വിഗതമിച്ഛാവിതക്കധൂമോ. അനീഘോതി നിദ്ദുക്ഖോ. നിരാസോതി നിത്തണ്ഹോ. മുത്തോതി സബ്ബഭവേഹി വിമുത്തോ. വിസല്ലോതി വീതരാഗാദിസല്ലോ. അമമോതി മമംകാരവിരഹിതോ. അവങ്കോതി കായവങ്കാദിവങ്കവിരഹിതോ. നിരൂപധീതി കിലേസാഭിസങ്ഖാരാദിഉപധിപ്പഹായീ. സബ്ബപപഞ്ചഖീണോതി പരിക്ഖീണതണ്ഹാദിപപഞ്ചോ. ജുതിമാതി അനുത്തരായ ഞാണജുതിയാ ജുതിമാ. അപ്പഞ്ഞാതോതി പരമപ്പിച്ഛതായ പടിച്ഛന്നഗുണതായ ച ന പാകടോ.

൫൫൧. ദിസ്വാപി ന ച സുജാനോതി ഗമ്ഭീരഭാവേന ദിസ്വാപി ‘‘ഏവംസീലോ, ഏവംധമ്മോ, ഏവംപഞ്ഞോ’’തി ന സുവിഞ്ഞേയ്യോ. ജാനന്തി തം യക്ഖഭൂതാ അനേജന്തി യക്ഖഭൂതാ ച അനേജം നിത്തണ്ഹം ‘‘അരഹാ’’തി തം ജാനന്തി. കല്യാണധമ്മന്തി സുന്ദരസീലാദിഗുണം.

൫൫൨. തസ്സാതി തസ്സ കപ്പിതകമഹാഥേരസ്സ. ഏകയുഗന്തി ഏകം വത്ഥയുഗം. ദുവേ വാതി ദ്വേ വാ വത്ഥയുഗാനി. മമുദ്ദിസിത്വാനാതി മമം ഉദ്ദിസിത്വാ. പടിഗ്ഗഹീതാനിച താനി അസ്സൂതി താനി വത്ഥയുഗാനി തേന പടിഗ്ഗഹിതാനി ച അസ്സു ഭവേയ്യും. സന്നദ്ധദുസ്സന്തി ദുസ്സേന കതസന്നാഹം, ലദ്ധവത്ഥം നിവത്ഥപാരുതദുസ്സന്തി അത്ഥോ.

തതോ രാജാ –

൫൫൩. ‘‘കസ്മിം പദേസേ സമണം വസന്തം, ഗന്ത്വാന പസ്സേമു മയം ഇദാനി;

യോ മജ്ജ കങ്ഖം വിചികിച്ഛിതഞ്ച, ദിട്ഠീവിസൂകാനി വിനോദയേയ്യാ’’തി. –

ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പുച്ഛി. തത്ഥ കസ്മിം പദേസേതി കതരസ്മിം പദേസേ. യോ മജ്ജാതി യോ അജ്ജ, മ-കാരോ പദസന്ധികരോ.

തതോ പേതോ –

൫൫൪. ‘‘ഏസോ നിസിന്നോ കപിനച്ചനായം, പരിവാരിതോ ദേവതാഹി ബഹൂഹി;

ധമ്മിം കഥം ഭാസതി സച്ചനാമോ, സകസ്മിമാചേരകേ അപ്പമത്തോ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കപിനച്ചനായന്തി കപീനം വാനരാനം നച്ചനേന ‘‘കപിനച്ചനാ’’തി ലദ്ധവോഹാരേ പദേസേ. സച്ചനാമോതി ഝായീ സുസീലോ അരഹാ വിമുത്തോതിആദീഹി ഗുണനാമേഹി യാഥാവനാമോ അവിപരീതനാമോ.

ഏവം പേതേന വുത്തേ രാജാ താവദേവ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്തുകാമോ –

൫൫൫. ‘‘തഥാഹം കസ്സാമി ഗന്ത്വാ ഇദാനി, അച്ഛാദയിസ്സം സമണം യുഗേന;

പടിഗ്ഗഹീതാനി ച താനി അസ്സു, തുവഞ്ച പസ്സേമു സന്നദ്ധദുസ്സ’’ന്തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കസ്സാമീതി കരിസ്സാമി.

അഥ പേതോ ‘‘ദേവതാനം ഥേരോ ധമ്മം ദേസേതി, തസ്മാ നായം ഉപസങ്കമനകാലോ’’തി ദസ്സേന്തോ –

൫൫൬. ‘‘മാ അക്ഖണേ പബ്ബജിതം ഉപാഗമി, സാധു വോ ലിച്ഛവി നേസ ധമ്മോ;

തതോ ച കാലേ ഉപസങ്കമിത്വാ, തത്ഥേവ പസ്സാഹി രഹോ നിസിന്ന’’ന്തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സാധൂതി ആയാചനേ നിപാതോ. വോ ലിച്ഛവി നേസ ധമ്മോതി, ലിച്ഛവിരാജ, തുമ്ഹാകം രാജൂനം ഏസ ധമ്മോ ന ഹോതി, യം അകാലേ ഉപസങ്കമനം. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ ഠാനേ.

ഏവം പേതേന വുത്തേ രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ അത്തനോ നിവേസനമേവ ഗന്ത്വാ പുന യുത്തപത്തകാലേ അട്ഠ വത്ഥുയുഗാനി ഗാഹാപേത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘ഇമാനി, ഭന്തേ, അട്ഠ വത്ഥയുഗാനി പടിഗ്ഗണ്ഹാ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ ഥേരോ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം ‘‘മഹാരാജ, പുബ്ബേ ത്വം അദാനസീലോ സമണബ്രാഹ്മണാനം വിഹേഠനജാതികോവ കഥം പണീതാനി വത്ഥാനി ദാതുകാമോ ജാതോ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ രാജാ തസ്സ കാരണം ആചിക്ഖന്തോ പേതേന സമാഗമം, തേന ച അത്തനാ ച കഥിതം സബ്ബം ഥേരസ്സ ആരോചേത്വാ വത്ഥാനി ദത്വാ പേതസ്സ ഉദ്ദിസി. തേന പേതോ ദിബ്ബവത്ഥധരോ അലങ്കതപടിയത്തോ അസ്സാരുള്ഹോ ഥേരസ്സ ച രഞ്ഞോ ച പുരതോ പാതുഭവി. തം ദിസ്വാ രാജാ അത്തമനോ പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ‘‘പച്ചക്ഖതോ വത മയാ കമ്മഫലം ദിട്ഠം, ന ദാനാഹം പാപം കരിസ്സാമി, പുഞ്ഞമേവ കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തേന പേതേന സക്ഖിം അകാസി. സോ ച പേതോ ‘‘സചേ, ത്വം ലിച്ഛവിരാജ, ഇതോ പട്ഠായ അധമ്മം പഹായ ധമ്മം ചരസി, ഏവാഹം തവ സക്ഖിം കരിസ്സാമി, സന്തികഞ്ച തേ ആഗമിസ്സാമി, സൂലാവുതഞ്ച പുരിസം സീഘം സൂലതോ മോചേഹി, ഏവം സോ ജീവിതം ലഭിത്വാ ധമ്മം ചരന്തോ ദുക്ഖതോ മുച്ചിസ്സതി, ഥേരഞ്ച കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോഹീ’’തി വത്വാ ഗതോ.

അഥ രാജാ ഥേരം വന്ദിത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ സീഘം സീഘം ലിച്ഛവിപരിസം സന്നിപാതേത്വാ തേ അനുജാനാപേത്വാ തം പുരിസം സൂലതോ മോചേത്വാ ‘‘ഇമം അരോഗം കരോഥാ’’തി തികിച്ഛകേ ആണാപേസി. ഥേരഞ്ച ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, നിരയഗാമികമ്മം കത്വാ ഠിതസ്സ നിരയതോ മുത്തീ’’തി. സിയാ, മഹാരാജ, സചേ ഉളാരം പുഞ്ഞം കരോതി, മുച്ചതീതി വത്വാ ഥേരോ രാജാനം സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠാപേസി. സോ തത്ഥ പതിട്ഠിതോ ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ സോതാപന്നോ അഹോസി, സൂലാവുതോ പന പുരിസോ അരോഗോ ഹുത്വാ സംവേഗജാതോ ഭിക്ഖൂസു പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തമത്ഥം ദസ്സേന്താ സങ്ഗീതികാരാ –

൫൫൭. ‘‘തഥാതി വത്വാ അഗമാസി തത്ഥ, പരിവാരിതോ ദാസഗണേന ലിച്ഛവി;

സോ തം നഗരം ഉപസങ്കമിത്വാ, വാസൂപഗച്ഛിത്ഥ സകേ നിവേസനേ.

൫൫൮. ‘‘തതോ ച കാലേ ഗിഹികിച്ചാനി കത്വാ,

ന്ഹത്വാ പിവിത്വാ ച ഖണം ലഭിത്വാ;