൫. തിരോകുട്ടപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തീതി ഇദം സത്ഥാ രാജഗഹേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ പേതേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായം വിത്ഥാരകഥാ – ഇതോ ദ്വാനവുതികപ്പേ കാസി നാമ നഗരം അഹോസി. തത്ഥ ജയസേനോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ സിരിമാ നാമ ദേവീ. തസ്സാ കുച്ഛിയം ഫുസ്സോ നാമ ബോധിസത്തോ നിബ്ബത്തിത്വാ അനുപുബ്ബേന സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝി. ജയസേനോ രാജാ ‘‘മമ പുത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോ, മയ്ഹമേവ ബുദ്ധോ, മയ്ഹം ധമ്മോ, മയ്ഹം സങ്ഘോ’’തി മമത്തം ഉപ്പാദേത്വാ സബ്ബകാലം സയമേവ ഉപട്ഠഹതി, ന അഞ്ഞേസം ഓകാസം ദേതി.

ഭഗവതോ കനിട്ഠഭാതരോ വേമാതികാ തയോ ഭാതരോ ചിന്തേസും – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ സബ്ബലോക ഹിതത്ഥായ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഏകസ്സേവ അത്ഥായ. അമ്ഹാകഞ്ച പിതാ അഞ്ഞേസം ഓകാസം ന ദേതി. കഥം നു ഖോ മയം ലഭേയ്യാമ ഭഗവന്തം ഉപട്ഠാതും ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാ’’തി? തേസം ഏതദഹോസി – ‘‘ഹന്ദ മയം കിഞ്ചി ഉപായം കരോമാ’’തി. തേ പച്ചന്തം കുപിതം വിയ കാരാപേസും. തതോ രാജാ ‘‘പച്ചന്തോ കുപിതോ’’തി സുത്വാ തയോപി പുത്തേ പച്ചന്തം വൂപസമേതും പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ വൂപസമേത്വാ ആഗതാ. രാജാ തുട്ഠോ വരം അദാസി ‘‘യം ഇച്ഛഥ, തം ഗണ്ഹഥാ’’തി. തേ ‘‘മയം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠാതും ഇച്ഛാമാ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘ഏതം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘മയം അഞ്ഞേന അനത്ഥികാ’’തി ആഹംസു. തേന ഹി പരിച്ഛേദം കത്വാ ഗണ്ഹഥാതി. തേ സത്ത വസ്സാനി യാചിംസു. രാജാ ന അദാസി. ഏവം ‘‘ഛ, പഞ്ച, ചത്താരി, തീണി, ദ്വേ, ഏകം, സത്ത മാസേ, ഛ, പഞ്ച, ചത്താരോ’’തി വത്വാ യാവ തേമാസം യാചിംസു. തദാ രാജാ ‘‘ഗണ്ഹഥാ’’തി അദാസി.

തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹംസു – ‘‘ഇച്ഛാമ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം തേമാസം ഉപട്ഠാതും, അധിവാസേതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമം തേമാസം വസ്സാവാസ’’ന്തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. തേ തയോ അത്തനോ ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസസ്സ ലേഖം പേസേസും ‘‘ഇമം തേമാസം അമ്ഹേഹി ഭഗവാ ഉപട്ഠാതബ്ബോ, വിഹാരം ആദിം കത്വാ സബ്ബം ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനസമ്ഭാരം സമ്പാദേഹീ’’തി. സോ സബ്ബം സമ്പാദേത്വാ പടിപേസേസി. തേ കാസായവത്ഥനിവത്ഥാ ഹുത്വാ പുരിസസഹസ്സേഹി വേയ്യാവച്ചകരേഹി ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹമാനാ ജനപദം നേത്വാ വിഹാരം നിയ്യാതേത്വാ വസ്സം വസാപേസും.

തേസം ഭണ്ഡാഗാരികോ ഏകോ ഗഹപതിപുത്തോ സപജാപതികോ സദ്ധോ അഹോസി പസന്നോ. സോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനവത്തം സക്കച്ചം അദാസി. ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസോ തം ഗഹേത്വാ ജാനപദേഹി ഏകാദസമത്തേഹി പുരിസസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സക്കച്ചമേവ ദാനം പവത്താപേസി. തത്ഥ കേചി ജാനപദാ പടിഹതചിത്താ അഹേസും. തേ ദാനസ്സ അന്തരായം കത്വാ ദേയ്യധമ്മം അത്തനാ ഖാദിംസു, ഭത്തസാലഞ്ച അഗ്ഗിനാ ദഹിംസു. പവാരിതാ രാജപുത്താ ഭഗവതോ സക്കാരം കത്വാ ഭഗവന്തം പുരക്ഖത്വാ പിതു സന്തികമേവ പച്ചാഗമിംസു. തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായി. രാജപുത്താ ച ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസോ ച ഭണ്ഡാഗാരികോ ച അനുപുബ്ബേന കാലം കത്വാ സദ്ധിം പരിസായ സഗ്ഗേ ഉപ്പജ്ജിംസു, പടിഹതചിത്താ ജനാ നിരയേ ഉപ്പജ്ജിംസു. ഏവം തേസം ഉഭയേസം ജനാനം സഗ്ഗതോ സഗ്ഗം നിരയതോ നിരയം ഉപപജ്ജന്താനം ദ്വാനവുതികപ്പാ വീതിവത്താ.

അഥ ഇമസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ തേ പടിഹതചിത്താ ജനാ പേതേസു ഉപ്പന്നാ. തദാ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ ഞാതകാനം പേതാനം അത്ഥായ ദാനം ദത്വാ ഉദ്ദിസന്തി ‘‘ഇദം നോ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി, തേ സമ്പത്തിം ലഭന്തി. അഥ ഇമേപി പേതാ തം ദിസ്വാ കസ്സപം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, മയമ്പി ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭേയ്യാമാ’’തി? ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ഇദാനി ന ലഭഥ, അനാഗതേ പന ഗോതമോ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബിമ്ബിസാരോ നാമ രാജാ ഭവിസ്സതി, സോ തുമ്ഹാകം ഇതോ ദ്വാനവുതികപ്പേ ഞാതി അഹോസി, സോ ബുദ്ധസ്സ ദാനം ദത്വാ തുമ്ഹാകം ഉദ്ദിസിസ്സതി, തദാ ലഭിസ്സഥാ’’തി. ഏവം വുത്തേ കിര തേസം പേതാനം തം വചനം ‘‘സ്വേ ലഭിസ്സഥാ’’തി വുത്തം വിയ അഹോസി.

തതോ ഏകസ്മിം ബുദ്ധന്തരേ വീതിവത്തേ അമ്ഹാകം ഭഗവാ ഉപ്പജ്ജി. തേപി തയോ രാജപുത്താ പുരിസസഹസ്സേന സദ്ധിം ദേവലോകതോ ചവിത്വാ മഗധരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അനുപുബ്ബേന താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഗയാസീസേ തയോ ജടിലാ അഹേസും, ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസോ രാജാ ബിമ്ബിസാരോ അഹോസി, ഭണ്ഡാഗാരികോ ഗഹപതിപുത്തോ വിസാഖോ നാമ സേട്ഠി അഹോസി, തസ്സ പജാപതി ധമ്മദിന്നാ നാമ സേട്ഠിധീതാ അഹോസി, അവസേസാ പന പരിസാ രഞ്ഞോ ഏവ പരിവാരാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിംസു.

അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സത്തസത്താഹം അതിക്കമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം ആഗമ്മ ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ആദിം കത്വാ യാവ സഹസ്സപരിവാരേ തയോ ജടിലേ വിനേത്വാ രാജഗഹം അഗമാസി. തത്ഥ ച തദഹുപസങ്കമന്തംയേവ രാജാനം ബിമ്ബിസാരം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി സദ്ധിം ഏകാദസനഹുതേഹി അങ്ഗമഗധവാസീഹി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേഹി. അഥ രഞ്ഞാ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തിതോ അധിവാസേത്വാ ദുതിയദിവസേ മാണവകവണ്ണേന സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന പുരതോ ഗച്ഛന്തേന –

‘‘ദന്തോ ദന്തേഹി സഹ പുരാണജടിലേഹി, വിപ്പമുത്തോ വിപ്പമുത്തേഹി;

സിങ്ഗീനിക്ഖസവണ്ണോ, രാജഗഹം പാവിസി ഭഗവാ’’തി. (മഹാവ. ൫൮) –

ഏവമാദീഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവിയമാനോ രാജഗഹം പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ നിവേസനേ മഹാദാനം സമ്പടിച്ഛി. തേ പന പേതാ ‘‘ഇദാനി രാജാ ദാനം അമ്ഹാകം ഉദ്ദിസിസ്സതി, ഇദാനി ഉദ്ദിസിസ്സതീ’’തി ആസായ സമ്പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു.

രാജാ ദാനം ദത്വാ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഭഗവാ വിഹരേയ്യാ’’തി ഭഗവതോ വിഹാരട്ഠാനമേവ ചിന്തേസി, ന തം ദാനം കസ്സചി ഉദ്ദിസി. തഥാ തം ദാനം അലഭന്താ പേതാ ഛിന്നാസാ ഹുത്വാ രത്തിയം രഞ്ഞോ നിവേസനേ അതിവിയ ഭിംസനകം വിസ്സരമകംസു. രാജാ ഭയസന്താസസംവേഗം ആപജ്ജിത്വാ വിഭാതായ രത്തിയാ ഭഗവതോ ആരോചേഹി – ‘‘ഏവരൂപം സദ്ദം അസ്സോസിം, കിം നു ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭവിസ്സതീ’’തി? ഭഗവാ ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, ന തേ കിഞ്ചി പാപകം ഭവിസ്സതി, അപിച ഖോ സന്തി തേ പുരാണഞാതകാ പേതേസു ഉപ്പന്നാ. തേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം തമേവ പച്ചാസീസന്താ ‘ബുദ്ധസ്സ ദാനം ദത്വാ അമ്ഹാകം ഉദ്ദിസിസ്സതീ’തി വിചരന്താ തയാ ഹിയ്യോ ദാനം ദത്വാ ന ഉദ്ദിസിതത്താ ഛിന്നാസാ ഹുത്വാ തഥാരൂപം വിസ്സരമകംസൂ’’തി ആഹ. ‘‘കിം ഇദാനിപി, ഭന്തേ, ദിന്നേ തേ ലഭേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, അധിവാസേതു മേ ഭഗവാ അജ്ജതനായ ദാനം, തേസം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

രാജാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ മഹാദാനം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി. ഭഗവാ രാജന്തേപുരം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. തേ പേതാ ‘‘അപി നാമ അജ്ജ ലഭേയ്യാമാ’’തി ഗന്ത്വാ തിരോകുട്ടാദീസു അട്ഠംസു. ഭഗവാ തഥാ അകാസി, യഥാ തേ സബ്ബേവ രഞ്ഞോ ആപാഥം ഗതാ അഹേസും. രാജാ ദക്ഖിണോദകം ദേന്തോ ‘‘ഇദം മേ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി ഉദ്ദിസി. താവദേവ പേതാനം കമലകുവലയസഞ്ഛന്നാ പോക്ഖരണിയോ നിബ്ബത്തിംസു. തേ തത്ഥ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥകിലമഥപിപാസാ സുവണ്ണവണ്ണാ അഹേസും. രാജാ യാഗുഖജ്ജഭോജ്ജാനി ദത്വാ ഉദ്ദിസി. തേസം തങ്ഖണഞ്ഞേവ ദിബ്ബയാഗുഖജ്ജഭോജ്ജാനി നിബ്ബത്തിംസു. തേ താനി പരിഭുഞ്ജിത്വാ പീണിന്ദ്രിയാ അഹേസും. അഥ വത്ഥസേനാസനാനി ദത്വാ ഉദ്ദിസി. തേസം ദിബ്ബവത്ഥപാസാദപച്ചത്ഥരണസേയ്യാദിഅലങ്കാരവിധയോ നിബ്ബത്തിംസു. സാ ച തേസം സമ്പത്തി സബ്ബാപി യഥാ രഞ്ഞോ പാകടാ ഹോതി, തഥാ ഭഗവാ അധിട്ഠാസി. രാജാ തം ദിസ്വാ അതിവിയ അത്തമനോ അഹോസി. തതോ ഭഗവാ ഭുത്താവീ പവാരിതോ രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ അനുമോദനത്ഥം തിരോകുട്ടപേതവത്ഥും അഭാസി –

൧൪. ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തി, സന്ധിസിങ്ഘാടകേസു ച;

ദ്വാരബാഹാസു തിട്ഠന്തി, ആഗന്ത്വാന സകം ഘരം.

൧൫. ‘‘പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹി, ഖജ്ജഭോജ്ജേ ഉപട്ഠിതേ;

ന തേസം കോചി സരതി, സത്താനം കമ്മപച്ചയാ.

൧൬. ‘‘ഏവം ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാ;

സുചിം പണീതം കാലേന, കപ്പിയം പാനഭോജനം.

൧൭. ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതു, സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോ;

തേ ച തത്ഥ സമാഗന്ത്വാ, ഞാതിപേതാ സമാഗതാ;

പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹി, സക്കച്ചം അനുമോദരേ.

൧൮. ‘‘ചിരം ജീവന്തു നോ ഞാതീ, യേസം ഹേതു ലഭാമസേ;

അമ്ഹാകഞ്ച കതാ പൂജാ, ദായകാ ച അനിപ്ഫലാ.

൧൯. ‘‘ന ഹി തത്ഥ കസി അത്ഥി, ഗോരക്ഖേത്ഥ ന വിജ്ജതി;

വണിജ്ജാ താദിസീ നത്ഥി, ഹിരഞ്ഞേന കയാകയം;

ഇതോ ദിന്നേന യാപേന്തി, പേതാ കാലഗതാ തഹിം.

൨൦. ‘‘ഉന്നമേ ഉദകം വുട്ഠം, യഥാ നിന്നം പവത്തതി;

ഏവമേവ ഇതോ ദിന്നം, പേതാനം ഉപകപ്പതി.

൨൧. ‘‘യഥാ വാരിവഹാ പൂരാ, പരിപൂരേന്തി സാഗരം;

ഏവമേവ ഇതോ ദിന്നം, പേതാനം ഉപകപ്പതി.

൨൨. ‘‘അദാസി മേ അകാസി മേ, ഞാതിമിത്താ സഖാ ച മേ;

പേതാനം ദക്ഖിണം ദജ്ജാ, പുബ്ബേ കതമനുസ്സരം.

൨൩. ‘‘ന ഹി രുണ്ണം വാ സോകോ വാ, യാ ചഞ്ഞാ പരിദേവനാ;

ന തം പേതാനമത്ഥായ, ഏവം തിട്ഠന്തി ഞാതയോ.

൨൪. ‘‘അയഞ്ച ഖോ ദക്ഖിണാ ദിന്നാ, സങ്ഘമ്ഹി സുപ്പതിട്ഠിതാ;

ദീഘരത്തം ഹിതായസ്സ, ഠാനസോ ഉപകപ്പതി.

൨൫. ‘‘സോ ഞാതിധമ്മോ ച അയം നിദസ്സിതോ, പേതാന പൂജാ ച കതാ ഉളാരാ;

ബലഞ്ച ഭിക്ഖൂനമനുപ്പദിന്നം, തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പഹുതം അനപ്പക’’ന്തി.

൧൪. തത്ഥ തിരോകുട്ടേസൂതി കുട്ടാനം പരഭാഗേസു. തിട്ഠന്തീതി നിസജ്ജാദിപടിക്ഖേപതോ ഠാനകപ്പനവചനമേതം, ഗേഹപാകാരകുട്ടാനം ദ്വാരതോ ബഹി ഏവ തിട്ഠന്തീതി അത്ഥോ. സന്ധിസിങ്ഘാടകേസു ചാതി സന്ധീസു ച സിങ്ഘാടകേസു ച. സന്ധീതി ചതുക്കോണരച്ഛാ, ഘരസന്ധിഭിത്തിസന്ധിആലോകസന്ധിയോപി വുച്ചന്തി. സിങ്ഘാടകാതി തികോണരച്ഛാ. ദ്വാരബാഹാസു തിട്ഠന്തീതി നഗരദ്വാരഘരദ്വാരാനം ബാഹാ നിസ്സായ തിട്ഠന്തി. ആഗന്ത്വാന സകം ഘരന്തി സകഘരം നാമ പുബ്ബഞാതിഘരമ്പി അത്തനാ സാമിഭാവേന അജ്ഝാവുത്ഥഘരമ്പി, തദുഭയമ്പി തേ യസ്മാ സകഘരസഞ്ഞായ ആഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ‘‘ആഗന്ത്വാന സകം ഘര’’ന്തി ആഹ.

൧൫. ഏവം ഭഗവാ പുബ്ബേ അനജ്ഝാവുത്ഥപുബ്ബമ്പി പുബ്ബഞാതിഘരത്താ ബിമ്ബിസാരനിവേസനം സകഘരസഞ്ഞായ ആഗന്ത്വാ തിരോകുട്ടാദീസു ഠിതേ ഇസ്സാമച്ഛരിയഫലം അനുഭവന്തേ അതിവിയ ദുദ്ദസികവിരൂപഭയാനകദസ്സനേ ബഹൂ പേതേ രഞ്ഞോ ദസ്സേന്തോ ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തീ’’തി ഗാഥം വത്വാ പുന തേഹി കതസ്സ കമ്മസ്സ ദാരുണഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹീ’’തി ദുതിയഗാഥമാഹ.

തത്ഥ പഹൂതേതി അനപ്പകേ ബഹുമ്ഹി, യാവദത്ഥേതി അത്ഥോ. ബ-കാരസ്സ ഹി പ-കാരോ ലബ്ഭതി ‘‘പഹു സന്തോ ന ഭരതീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൯൮) വിയ. കേചി പന ‘‘ബഹുകേ’’തി പഠന്തി, സോ പന പമാദപാഠോ. അന്നപാനമ്ഹീതി അന്നേ ച പാനേ ച. ഖജ്ജഭോജ്ജേതി ഖജ്ജേ ച ഭോജ്ജേ ച. ഏതേന അസിതപീതഖായിതസായിതവസേന ചതുബ്ബിധമ്പി ആഹാരം ദസ്സേതി. ഉപട്ഠിതേതി ഉപഗമ്മ ഠിതേ സജ്ജിതേ, പടിയത്തേതി അത്ഥോ. ന തേസം കോചി സരതി സത്താനന്തി തേസം പേത്തിവിസയേ ഉപ്പന്നാനം സത്താനം കോചി മാതാ വാ പിതാ വാ പുത്തോ വാ നത്താ വാ ന സരതി. കിം കാരണാ? കമ്മപച്ചയാതി, അത്തനാ കതസ്സ അദാനദാനപടിസേധനാദിഭേദസ്സ കദരിയകമ്മസ്സ കാരണഭാവതോ. തഞ്ഹി കമ്മം തേസം ഞാതീനം സരിതും ന ദേതി.

൧൬. ഏവം ഭഗവാ അനപ്പകേപി അന്നപാനാദിമ്ഹി വിജ്ജമാനേ ഞാതീനം പച്ചാസീസന്താനം പേതാനം കമ്മഫലേന ഞാതകാനം അനുസ്സരണമത്തസ്സാപി അഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പേത്തിവിസയുപപന്നേ ഞാതകേ ഉദ്ദിസ്സ രഞ്ഞാ ദിന്നദാനം പസംസന്തോ ‘‘ഏവം ദദന്തി ഞാതീന’’ന്തി തതിയഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഏവന്തി ഉപമാവചനം. തസ്സ ദ്വിധാ സമ്ബന്ധോ – തേസം സത്താനം കമ്മപച്ചയാ അസരന്തേസുപി കേസുചി കേചി ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഏവം അനുകമ്പകാ ഹോന്തീതി ച, മഹാരാജ, യഥാ തയാ ദിന്നം, ഏവം സുചിം പണീതം കാലേന കപ്പിയം പാനഭോജനം ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാതി ച. തത്ഥ ദദന്തീതി ദേന്തി ഉദ്ദിസന്തി നിയ്യാതേന്തി. ഞാതീനന്തി മാതിതോ ച പിതിതോ ച സമ്ബന്ധാനം. യേതി യേ കേചി പുത്താദയോ. ഹോന്തീതി ഭവന്തി. അനുകമ്പകാതി അത്ഥകാമാ ഹിതേസിനോ. സുചിന്തി സുദ്ധം മനോഹരം ധമ്മികഞ്ച. പണീതന്തി ഉളാരം. കാലേനാതി ദക്ഖിണേയ്യാനം പരിഭോഗയോഗ്ഗകാലേന, ഞാതിപേതാനം വാ തിരോകുട്ടാദീസു ആഗന്ത്വാ ഠിതകാലേന. കപ്പിയന്തി അനുച്ഛവികം പതിരൂപം അരിയാനം പരിഭോഗാരഹം. പാനഭോജനന്തി പാനഞ്ച ഭോജനഞ്ച, തദുപദേസേന ചേത്ഥ സബ്ബം ദേയ്യധമ്മം വദതി.

൧൭. ഇദാനി യേന പകാരേന തേസം പേതാനം ദിന്നം നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതു, സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോ’’തി ചതുത്ഥഗാഥായ പുബ്ബഡ്ഢം ആഹ. തം തതിയഗാഥായ പുബ്ബഡ്ഢേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം –

‘‘ഏവം ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാ;

ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതു, സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോ’’തി.

തേന ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂതി ഏവം പകാരേന ദദന്തി, നോ അഞ്ഞഥാ’’തി ആകാരത്ഥേന ഏവംസദ്ദേന ദാതബ്ബാകാരനിദസ്സനം കതം ഹോതി.

തത്ഥ ഇദന്തി ദേയ്യധമ്മനിദസ്സനം. വോതി നിപാതമത്തം ‘‘യേഹി വോ അരിയാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൬) വിയ. ഞാതീനം ഹോതൂതി പേത്തിവിസയേ ഉപ്പന്നാനം ഞാതകാനം ഹോതു. ‘‘നോ ഞാതീന’’ന്തി ച പഠന്തി, അമ്ഹാകം ഞാതീനന്തി അത്ഥോ. സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോതി തേ പേത്തിവിസയൂപപന്നാ ഞാതയോ ഇദം ഫലം പച്ചനുഭവന്താ സുഖിതാ സുഖപ്പത്താ ഹോന്തു.

യസ്മാ ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി വുത്തേപി അഞ്ഞേന കതകമ്മം ന അഞ്ഞസ്സ ഫലദം ഹോതി, കേവലം പന തഥാ ഉദ്ദിസ്സ ദീയമാനം തം വത്ഥു ഞാതിപേതാനം കുസലകമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ യഥാ തേസം തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം തസ്മിംയേവ ഖണേ ഫലനിബ്ബത്തകം കുസലകമ്മം ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ ച തത്ഥോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ തേതി ഞാതിപേതാ. തത്ഥാതി യത്ഥ ദാനം ദീയതി, തത്ഥ. സമാഗന്ത്വാതി ‘‘ഇമേ നോ ഞാതയോ അമ്ഹാകം അത്ഥായ ദാനം ഉദ്ദിസന്തീ’’തി അനുമോദനത്ഥം തത്ഥ സമാഗതാ ഹുത്വാ. പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹീതി അത്തനോ ഉദ്ദിസ്സ ദീയമാനേ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം. സക്കച്ചം അനുമോദരേതി കമ്മഫലം അഭിസദ്ദഹന്താ ചിത്തീകാരം അവിജഹന്താ അവിക്ഖിത്തചിത്താ ഹുത്വാ ‘‘ഇദം നോ ദാനം ഹിതായ സുഖായ ഹോതൂ’’തി മോദന്തി അനുമോദന്തി പീതിസോമനസ്സജാതാ ഹോന്തി.

൧൮. ചിരം ജീവന്തൂതി ചിരം ജീവിനോ ദീഘായുകാ ഹോന്തു. നോ ഞാതീതി അമ്ഹാകം ഞാതകാ. യേസം ഹേതൂതി യേസം കാരണാ യേ നിസ്സായ. ലഭാമസേതി ഈദിസം സമ്പത്തിം പടിലഭാമ. ഇദഞ്ഹി ഉദ്ദിസനേന ലദ്ധസമ്പത്തിം അനുഭവന്താനം പേതാനം അത്തനോ ഞാതീനം ഥോമനാകാരദസ്സനം. പേതാനഞ്ഹി അത്തനോ അനുമോദനേന, ദായകാനം ഉദ്ദിസനേന, ഉക്ഖിണേയ്യസമ്പത്തിയാ ചാതി തീഹി അങ്ഗേഹി ദക്ഖിണാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഫലനിബ്ബത്തികാ ഹോതി. തത്ഥ ദായകാ വിസേസഹേതു. തേനാഹ ‘‘യേസം ഹേതു ലഭാമസേ’’തി. അമ്ഹാകഞ്ച കതാ പൂജാതി ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി ഏവം ഉദ്ദിസന്തേഹി ദായകേഹി അമ്ഹാകഞ്ച പൂജാ കതാ, തേ ദായകാ ച അനിപ്ഫലാ യസ്മിം സന്താനേ പരിച്ചാഗമയം കമ്മം നിബ്ബത്തം തസ്സ തത്ഥേവ ഫലദാനതോ.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘കിം പന പേത്തിവിസയൂപപന്നാ ഏവ ഞാതീ ഹേതുസമ്പത്തിയോ ലഭന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞേപീ’’തി? ന ചേത്ഥ അമ്ഹേഹി വത്തബ്ബം, അത്ഥി ഭഗവതാ ഏവം ബ്യാകതത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം –-

‘‘മയമസ്സു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാമ ദാനാനി ദേമ, പുഞ്ഞാനി കരോമ ‘ഇദം ദാനം പേതാനം ഞാതിസാലോഹിതാനം ഉപകപ്പതു, ഇദം ദാനം പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ പരിഭുഞ്ജന്തൂ’തി. കച്ചി തം, ഭോ ഗോതമ, ദാനം പേതാനം ഞാതിസാലോഹിതാനം ഉപകപ്പതി, കച്ചി തേ പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ഠാനേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഉപകപ്പതി, നോ അട്ഠാനേതി.

‘‘കതമം പന, ഭോ ഗോതമ, ഠാനം, കതമം അട്ഠാനന്തി? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ നിരയം ഉപപജ്ജതി. യോ നേരയികാനം സത്താനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ന ഉപകപ്പതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ തിരച്ഛാനയോനിം ഉപപജ്ജതി. യോ തിരച്ഛാനയോനികാനം സത്താനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ന ഉപകപ്പതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനുസ്സാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി…പേ… ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. യോ ദേവാനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ന ഉപകപ്പതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പേത്തിവിസയം ഉപപജ്ജതി. യോ പേത്തിവിസയികാനം സത്താനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. യം വാ പനസ്സ ഇതോ അനുപവേച്ഛേന്തി മിത്താമച്ചാ വാ ഞാതിസാലോഹിതാ വാ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ഉപകപ്പതീ’’തി.

‘‘സചേ പന, ഭോ ഗോതമ, സോ പേതോ ഞാതിസാലോഹിതോ തം ഠാനം അനുപപന്നോ ഹോതി, കോ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി? ‘‘അഞ്ഞേപിസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ഠാനം ഉപപന്നാ ഹോന്തി, തേ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി.

‘‘സചേ പന, ഭോ ഗോതമ, സോ ചേവ പേതോ ഞാതിസാലോഹിതോ തം ഠാനം അനുപപന്നോ ഹോതി, അഞ്ഞേപിസ്സ പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ഠാനം അനുപപന്നാ ഹോന്തി, കോ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി? ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, അനവകാസോ, യം തം ഠാനം വിവിത്തം അസ്സ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ യദിദം പേതേഹി ഞാതിസാലോഹിതേഹി, അപിച, ബ്രാഹ്മണ, ദായകോപി അനിപ്ഫലോ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൭൭).

൧൯. ഇദാനി പേത്തിവിസയൂപപന്നാനം തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ കസിഗോരക്ഖാദിനോ സമ്പത്തിപടിലാഭകാരണസ്സ അഭാവം ഇതോ ദിന്നേന യാപനഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ന ഹി തത്ഥ കസി അത്ഥീതി തസ്മിം പേത്തിവിസയേ കസി ന ഹി അത്ഥി, യം നിസ്സായ പേതാ സുഖേന ജീവേയ്യും. ഗോരക്ഖേത്ഥ ന വിജ്ജതീതി ഏത്ഥ പേത്തിവിസയേ ന കേവലം കസിയേവ നത്ഥി, അഥ ഖോ ഗോരക്ഖാപി ന വിജ്ജതി, യം നിസ്സായ തേ സുഖേന ജീവേയ്യും. വണിജ്ജാ താദിസീ നത്ഥീതി വണിജ്ജാപി താദിസീ നത്ഥി, യാ തേസം സമ്പത്തിപടിലാഭഹേതു ഭവേയ്യ. ഹിരഞ്ഞേന കയാകയന്തി ഹിരഞ്ഞേന കയവിക്കയമ്പി തത്ഥ താദിസം നത്ഥി, യം തേസം സമ്പത്തിപടിലാഭഹേതു ഭവേയ്യ. ഇതേ ദിന്നേന യാപേന്തി, പേതാ കാലഗതാ തഹിന്തി കേവലം പന ഇതോ ഞാതീഹി വാ മിത്താമച്ചേഹി വാ ദിന്നേന യാപേന്തി, അത്തഭാവം പവത്തേന്തി. പേതാതി പേത്തിവിസയൂപപന്നാ സത്താ. കാലഗതാതി അത്തനോ മരണകാലേന ഗതാ. ‘‘കാലകതാ’’തി വാ പാഠോ, കതകാലാ കതമരണാ മരണം സമ്പത്താ. തഹിന്തി തസ്മിം പേത്തിവിസയേ.

൨൦-൨൧. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമാഹി പകാസേതും ‘‘ഉന്നമേ ഉദകം വുട്ഠ’’ന്തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ഉന്നമേ ഥലേ ഉന്നതപ്പദേസേ മേഘേഹി അഭിവുട്ഠം ഉദകം യഥാ നിന്നം പവത്തതി, യോ ഭൂമിഭാഗോ നിന്നോ ഓണതോ, തം ഉപഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഇതോ ദിന്നം ദാനം പേതാനം ഉപകപ്പതി, ഫലുപ്പത്തിയാ വിനിയുജ്ജതി. നിന്നമിവ ഹി ഉദകപ്പവത്തിയാ ഠാനം പേതലോകോ ദാനൂപകപ്പനായ. യഥാഹ – ‘‘ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ഉപകപ്പതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൭൭). യഥാ ച കന്ദരപദരസാഖപസാഖകുസോബ്ഭമഹാസോബ്ഭേ ഹി ഓഗലിതേന ഉദകേന വാരിവഹാ മഹാനജ്ജോ പൂരാ ഹുത്വാ സാഗരം പരിപൂരേന്തി, ഏവം ഇതോ ദിന്നദാനം പുബ്ബേ വുത്തനയേന പേതാനം ഉപകപ്പതീതി.

൨൨. യസ്മാ പേതാ ‘‘ഇതോ കിഞ്ചി ലഭാമാ’’തി ആസാഭിഭൂതാ ഞാതിഘരം ആഗന്ത്വാപി ‘‘ഇദം നാമ നോ ദേഥാ’’തി യാചിതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ തേസം ഇമാനി അനുസ്സരണവത്ഥൂനി അനുസ്സരന്തോ കുലപുത്തോ ദക്ഖിണം ദജ്ജാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അദാസി മേ’’തി ഗാഥമാഹ.

തസ്സത്ഥോ – ഇദം നാമ മേ ധനം വാ ധഞ്ഞം വാ അദാസി, ഇദം നാമ മേ കിച്ചം അത്തനായേവ യോഗം ആപജ്ജന്തോ അകാസി, ‘‘അസുകോ മേ മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ സമ്ബന്ധത്താ ഞാതി, സിനേഹവസേന താണസമത്ഥതായ മിത്തോ, അസുകോ മേ സഹപംസുകീളകസഹായോ സഖാ’’തി ച ഏതം സബ്ബമനുസ്സരന്തോ പേതാനം ദക്ഖിണം ദജ്ജാ ദാനം നിയ്യാതേയ്യ. ‘‘ദക്ഖിണാ ദജ്ജാ’’തി വാ പാഠോ, പേതാനം ദക്ഖിണാ ദാതബ്ബാ, തേന ‘‘അദാസി മേ’’തിആദിനാ നയേന പുബ്ബേ കതമനുസ്സരം അനുസ്സരതാതി വുത്തം ഹോതി. കരണത്ഥേ ഹി ഇദം പച്ചത്തവചനം.

൨൩-൨൪. യേ പന സത്താ ഞാതിമരണേന രുണ്ണസോകാദിപരാ ഏവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, ന തേസം അത്ഥായ കിഞ്ചി ദേന്തി, തേസം തം രുണ്ണസോകാദി കേവലം അത്തപരിതാപനമത്തമേവ ഹോതി, തം ന പേതാനം കഞ്ചി അത്ഥം സാധേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹി രുണ്ണം വാ’’തി ഗാഥം വത്വാ പുന മഗധരാജേന ദിന്നദക്ഖിണായ സാത്ഥകഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ച ഖോ’’തി ഗാഥമാഹ. തേസം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

൨൫. ഇദാനി യസ്മാ ഇമം ദക്ഖിണം ദേന്തേന രഞ്ഞാ ഞാതീനം ഞാതീഹി കത്തബ്ബകിച്ചകരണേന ഞാതിധമ്മോ നിദസ്സിതോ, ബഹുജനസ്സ പാകടോ കതോ, നിദസ്സനം പാകടം കതം ‘‘തുമ്ഹേഹിപി ഏവമേവ ഞാതീസു ഞാതിധമ്മോ പരിപൂരേതബ്ബോ’’തി. തേ ച പേതേ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അധിഗമേന്തേന പേതാനം പൂജാ കതാ ഉളാരാ, ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അന്നപാനാദീഹി സന്തപ്പേന്തേന ഭിക്ഖൂനം ബലം അനുപ്പദിന്നം, അനുകമ്പാദിഗുണപരിവാരഞ്ച ചാഗചേതനം നിബ്ബത്തേന്തേന അനപ്പകം പുഞ്ഞം പസുതം, തസ്മാ ഭഗവാ ഇമേഹി യഥാഭുച്ചഗുണേഹി രാജാനം സമ്പഹംസേന്തോ ‘‘സോ ഞാതിധമ്മോ’’തി ഓസാനഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഞാതിധമ്മോതി ഞാതീഹി ഞാതീനം കത്തബ്ബകരണം. ഉളാരാതി ഫീതാ സമിദ്ധാ. ബലന്തി കായബലം. പസുതന്തി ഉപചിതം. ഏത്ഥ ച ‘‘സോ ഞാതിധമ്മോ ച അയം നിദസ്സിതോ’’തി ഏതേന ഭഗവാ രാജാനം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി. ഞാതിധമ്മദസ്സനഞ്ഹേത്ഥ സന്ദസ്സനം. ‘‘പേതാന പൂജാ ച കതാ ഉളാരാ’’തി ഇമിനാ സമാദപേസി. ‘‘ഉളാരാ’’തി പസംസനഞ്ഹേത്ഥ പുനപ്പുനം പൂജാകരണേ സമാദപനം. ‘‘ബലഞ്ച ഭിക്ഖൂനമനുപ്പദിന്ന’’ന്തി ഇമിനാ സമുത്തേജേസി. ഭിക്ഖൂനം ബലാനുപ്പദാനഞ്ഹേത്ഥ ഏവംവിധാനം ബലാനുപ്പദാനേ ഉസ്സാഹവഡ്ഢനേന സമുത്തേജനം. ‘‘തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പക’’ന്തി ഇമിനാ സമ്പഹംസേസി. പുഞ്ഞപസവനകിത്തനഞ്ഹേത്ഥ തസ്സ യഥാഭുച്ചഗുണസംവണ്ണനഭാവേന സമ്പഹംസനന്തി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ദേസനാപരിയോസാനേ ച പേത്തിവിസയൂപപത്തിആദീനവസംവണ്ണനേന സംവിഗ്ഗഹദയാനം യോനിസോ പദഹതം ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ദുതിയദിവസേപി ദേവമനുസ്സാനം ഇദമേവ തിരോകുട്ടദേസനം ദേസേസി. ഏവം യാവ സത്ത ദിവസാ താദിസോവ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

തിരോകുട്ടപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.