൧. ഉരഗവഗ്ഗോ

൧. ഖേത്തൂപമപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

തം പനേതം വത്ഥും ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരന്തോ വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ അഞ്ഞതരം സേട്ഠിപുത്തപേതം ആരബ്ഭ കഥേസി. രാജഗഹേ കിര അഞ്ഞതരോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ പഹൂതവിത്തൂപകരണോ അനേകകോടിധനസന്നിചയോ സേട്ഠി അഹോസി. തസ്സ മഹാധനസമ്പന്നതായ ‘‘മഹാധനസേട്ഠി’’ത്വേവ സമഞ്ഞാ അഹോസി. ഏകോവ പുത്തോ അഹോസി, പിയോ മനാപോ. തസ്മിം വിഞ്ഞുതം പത്തേ മാതാപിതരോ ഏവം ചിന്തേസും – ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തസ്സ ദിവസേ ദിവസേ സഹസ്സം സഹസ്സം പരിബ്ബയം കരോന്തസ്സ വസ്സസതേനാപി അയം ധനസന്നിചയോ പരിക്ഖയം ന ഗമിസ്സതി, കിം ഇമസ്സ സിപ്പുഗ്ഗഹണപരിസ്സമേന, അകിലന്തകായചിത്തോ യഥാസുഖം ഭോഗേ പരിഭുഞ്ജതൂ’’തി സിപ്പം ന സിക്ഖാപേസും. വയപ്പത്തേ പന കുലരൂപയോബ്ബനവിലാസസമ്പന്നം കാമാഭിമുഖം ധമ്മസഞ്ഞാവിമുഖം കഞ്ഞം ആനേസും. സോ തായ സദ്ധിം അഭിരമന്തോ ധമ്മേ ചിത്തമത്തമ്പി അനുപ്പാദേത്വാ, സമണബ്രാഹ്മണഗുരുജനേസു അനാദരോ ഹുത്വാ, ധുത്തജനപരിവുതോ രജ്ജമാനോ പഞ്ചകാമഗുണേ രതോ ഗിദ്ധോ മോഹേന അന്ധോ ഹുത്വാ കാലം വീതിനാമേത്വാ, മാതാപിതൂസു കാലകതേസു നടനാടകഗായകാദീനം യഥിച്ഛിതം ദേന്തോ ധനം വിനാസേത്വാ നചിരസ്സേവ പാരിജുഞ്ഞപ്പത്തോ ഹുത്വാ, ഇണം ഗഹേത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തോ പുന ഇണമ്പി അലഭിത്വാ ഇണായികേഹി ചോദിയമാനോ തേസം അത്തനോ ഖേത്തവത്ഥുഘരാദീനി ദത്വാ, കപാലഹത്ഥോ ഭിക്ഖം ചരിത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ തസ്മിംയേവ നഗരേ അനാഥസാലായം വസതി.

അഥ നം ഏകദിവസം ചോരാ സമാഗതാ ഏവമാഹംസു – ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, കിം തുയ്ഹം ഇമിനാ ദുജ്ജീവിതേന, തരുണോ ത്വമസി ഥാമജവബലസമ്പന്നോ, കസ്മാ ഹത്ഥപാദവികലോ വിയ അച്ഛസി? ഏഹി അമ്ഹേഹി സഹ ചോരികായ പരേസം സന്തകം ഗഹേത്വാ സുഖേന ജീവികം കപ്പേഹീ’’തി. സോ ‘‘നാഹം ചോരികം കാതും ജാനാമീ’’തി ആഹ. ചോരാ ‘‘മയം തം സിക്ഖാപേമ, കേവലം ത്വം അമ്ഹാകം വചനം കരോഹീ’’തി ആഹംസു. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തേഹി സദ്ധിം അഗമാസി. അഥ തേ ചോരാ തസ്സ ഹത്ഥേ മഹന്തം മുഗ്ഗരം ദത്വാ സന്ധിം ഛിന്ദിത്വാ ഘരം പവിസന്തോ തം സന്ധിമുഖേ ഠപേത്വാ ആഹംസു – ‘‘സചേ ഇധ അഞ്ഞോ കോചി ആഗച്ഛതി, തം ഇമിനാ മുഗ്ഗരേന പഹരിത്വാ ഏകപ്പഹാരേനേവ മാരേഹീ’’തി. സോ അന്ധബാലോ ഹിതാഹിതം അജാനന്തോ പരേസം ആഗമനമേവ ഓലോകേന്തോ തത്ഥ അട്ഠാസി. ചോരാ പന ഘരം പവിസിത്വാ ഗയ്ഹൂപഗം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഘരമനുസ്സേഹി ഞാതമത്താവ ഇതോ ചിതോ ച പലായിംസു. ഘരമനുസ്സാ ഉട്ഠഹിത്വാ സീഘം സീഘം ധാവന്താ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്താ തം പുരിസം സന്ധിദ്വാരേ ഠിതം ദിസ്വാ ‘‘ഹരേ ദുട്ഠചോരാ’’തി ഗഹേത്വാ ഹത്ഥപാദേ മുഗ്ഗരാദീഹി പോഥേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും – ‘‘അയം, ദേവ, ചോരോ സന്ധിസുഖേ ഗഹിതോ’’തി. രാജാ ‘‘ഇമസ്സ സീസം ഛിന്ദാപേഹീ’’തി നഗരഗുത്തികം ആണാപേസി. ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി നഗരഗുത്തികോ തം ഗാഹാപേത്വാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധാപേത്വാ രത്തവണ്ണവിരളമാലാബന്ധകണ്ഠം ഇട്ഠകചുണ്ണമക്ഖിതസീസം വജ്ഝപഹടഭേരിദേസിതമഗ്ഗം രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം വിചരാപേത്വാ കസാഹി താളേന്തോ ആഘാതനാഭിമുഖം നേതി. ‘‘അയം ഇമസ്മിം നഗരേ വിലുമ്പമാനകചോരോ ഗഹിതോ’’തി കോലാഹലം അഹോസി.

തേന ച സമയേന തസ്മിം നഗരേ സുലസാ നാമ നഗരസോഭിനീ പാസാദേ ഠിതാ വാതപാനന്തരേന ഓലോകേന്തീ തം തഥാ നീയമാനം ദിസ്വാ പുബ്ബേ തേന കതപരിചയാ ‘‘അയം പുരിസോ ഇമസ്മിംയേവ നഗരേ മഹതിം സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇദാനി ഏവരൂപം അനത്ഥം അനയബ്യസനം പത്തോ’’തി തസ്സ കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ ചത്താരോ മോദകേ പാനീയഞ്ച പേസേസി. നഗരഗുത്തികസ്സ ച ആരോചാപേസി – ‘‘താവ അയ്യോ ആഗമേതു, യാവായം പുരിസോ ഇമേ മോദകേ ഖാദിത്വാ പാനീയം പിവിസ്സതീ’’തി.

അഥേതസ്മിം അന്തരേ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ തസ്സ ബ്യസനപ്പത്തിം ദിസ്വാ കരുണായ സഞ്ചോദിതമാനസോ – ‘‘അയം പുരിസോ അകതപുഞ്ഞോ കതപാപോ, തേനായം നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, മയി പന ഗതേ മോദകേ ച പാനീയഞ്ച ദത്വാ ഭുമ്മദേവേസു ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, യംനൂനാഹം ഇമസ്സ അവസ്സയോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ പാനീയമോദകേസു ഉപനീയമാനേസു തസ്സ പുരിസസ്സ പുരതോ പാതുരഹോസി. സോ ഥേരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ‘‘കിം മേ ഇദാനേവ ഇമേഹി മാരിയമാനസ്സ മോദകേഹി ഖാദിതേഹി, ഇദം പന പരലോകം ഗച്ഛന്തസ്സ പാഥേയ്യം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ മോദകേ ച പാനീയഞ്ച ഥേരസ്സ ദാപേസി. ഥേരോ തസ്സ പസാദസംവഡ്ഢനത്ഥം തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ തഥാരൂപേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ മോദകേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ പാനീയഞ്ച പിവിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. സോ പന പുരിസോ ചോരഘാതകേഹി ആഘാതനം നേത്വാ സീസച്ഛേദം പാപിതോ അനുത്തരേ പുഞ്ഞക്ഖേത്തേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേ കതേന പുഞ്ഞേന ഉളാരേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തനാരഹോപി യസ്മാ ‘‘സുലസം ആഗമ്മ മയാ അയം ദേയ്യധമ്മോ ലദ്ധോ’’തി സുലസായ ഗതേന സിനേഹേന മരണകാലേ ചിത്തം ഉപക്കിലിട്ഠം അഹോസി. തസ്മാ ഹീനകായം ഉപപജ്ജന്തോ പബ്ബതഗഹനസമ്ഭൂതേ സന്ദച്ഛായേ മഹാനിഗ്രോധരുക്ഖേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി.

സോ കിര സചേ പഠമവയേ കുലവംസട്ഠപനേ ഉസ്സുക്കം അകരിസ്സ, തസ്മിംയേവ നഗരേ സേട്ഠീനം അഗ്ഗോ അഭവിസ്സ, മജ്ഝിമവയേ മജ്ഝിമോ, പച്ഛിമവയേ പച്ഛിമോ. സചേ പന പഠമവയേ പബ്ബജിതോ അഭവിസ്സ, അരഹാ അഭവിസ്സ, മജ്ഝിമവയേ സകദാഗാമീ അനാഗാമീ വാ അഭവിസ്സ, പച്ഛിമവയേ സോതാപന്നോ അഭവിസ്സ. പാപമിത്തസംസഗ്ഗേന പന ഇത്ഥിധുത്തോ സുരാധുത്തോ ദുച്ചരിതനിരതോ അനാദരികോ ഹുത്വാ അനുക്കമേന സബ്ബസമ്പത്തിതോ പരിഹായിത്വാ മഹാബ്യസനം പത്തോതി വദന്തി.

അഥ സോ അപരേന സമയേന സുലസം ഉയ്യാനഗതം ദിസ്വാ സഞ്ജാതകാമരാഗോ അന്ധകാരം മാപേത്വാ തം അത്തനോ ഭവനം നേത്വാ സത്താഹം തായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേസി, അത്താനഞ്ചസ്സാ ആരോചേസി. തസ്സാ മാതാ തം അപസ്സന്തീ രോദമാനാ ഇതോ ചിതോ ച പരിബ്ഭമതി. തം ദിസ്വാ മഹാജനോ ‘‘അയ്യോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ തസ്സാ ഗതിം ജാനേയ്യ, തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛേയ്യാസീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സാധു അയ്യോ’’തി ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ വേളുവനമഹാവിഹാരേ ഭഗവതി ധമ്മം ദേസേന്തേ പരിസപരിയന്തേ പസ്സിസ്സസീ’’തി ആഹ. അഥ സുലസാ തം ദേവപുത്തം അവോച – ‘‘അയുത്തം മയ്ഹം തവ ഭവനേ വസന്തിയാ, അജ്ജ സത്തമോ ദിവസോ, മമ മാതാ മം അപസ്സന്തീ പരിദേവസോകസമാപന്നാ ഭവിസ്സതി, സാധു മം, ദേവ, തത്ഥേവ നേഹീ’’തി. സോ തം നേത്വാ വേളുവനേ ഭഗവതി ധമ്മം ദേസേന്തേ പരിസപരിയന്തേ ഠപേന്ത്വാ അദിസ്സമാനരൂപോ അട്ഠാസി.

തതോ മഹാജനോ സുലസം ദിസ്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്മ സുലസേ, ത്വം ഏത്തകം ദിവസം കുഹിം ഗതാ? തവ മാതാ ത്വം അപസ്സന്തീ പരിദേവസോകസമാപന്നാ ഉമ്മാദപ്പത്താ വിയ ജാതാ’’തി. സാ തം പവത്തിം മഹാജനസ്സ ആചിക്ഖി. മഹാജനേന ച ‘‘കഥം സോ പുരിസോ തഥാപാപപസുതോ അകതകുസലോ ദേവൂപപത്തിം പടിലഭതീ’’തി വുത്തേ സുലസാ ‘‘മയാ ദാപിതേ മോദകേ പാനീയഞ്ച അയ്യസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ദത്വാ തേന പുഞ്ഞേന ദേവൂപപത്തിം പടിലഭതീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ മഹാജനോ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ അഹോസി – ‘‘അരഹന്തോ നാമ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ, യേസു അപ്പകോപി കതോ കാരോ സത്താനം ദേവൂപപത്തിം ആവഹതീ’’തി ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേസി. ഭിക്ഖൂ തമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേസും. തതോ ഭഗവാ ഇമിസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ –

൧. ‘‘ഖേത്തൂപമാ അരഹന്തോ, ദായകാ കസ്സകൂപമാ;

ബീജൂപമം ദേയ്യധമ്മം, ഏത്തോ നിബ്ബത്തതേ ഫലം.

൨. ‘‘ഏതം ബീജം കസീ ഖേത്തം, പേതാനം ദായകസ്സ ച;

തം പേതാ പരിഭുഞ്ജന്തി, ദാതാ പുഞ്ഞേന വഡ്ഢതി.

൩. ‘‘ഇധേവ കുസലം കത്വാ, പേതേ ച പടിപൂജിയ;

സഗ്ഗഞ്ച കമതിട്ഠാനം, കമ്മം കത്വാന ഭദ്ദക’’ന്തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

൧. തത്ഥ ഖേത്തൂപമാതി ഖിത്തം വുത്തം ബീജം തായതി മഹപ്ഫലഭാവകരണേന രക്ഖതീതി ഖേത്തം, സാലിബീജാദീനം വിരുഹനട്ഠാനം. തം ഉപമാ ഏതേസന്തി ഖേത്തൂപമാ, കേദാരസദിസാതി അത്ഥോ. അരഹന്തോതി ഖീണാസവാ. തേ ഹി കിലേസാരീനം സംസാരചക്കസ്സ അരാനഞ്ച ഹതത്താ, തതോ ഏവ ആരകത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാ ച ‘‘അരഹന്തോ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥ യഥാ ഖേതഞ്ഹി തിണാദിദോസരഹിതം സ്വാഭിസങ്ഖതബീജമ്ഹി വുത്തേ ഉതുസലിലാദിപച്ചയന്തരൂപേതം കസ്സകസ്സ മഹപ്ഫലം ഹോതി, ഏവം ഖീണാസവസന്താനോ ലോഭാദിദോസരഹിതോ സ്വാഭിസങ്ഖതേ ദേയ്യധമ്മബീജേ വുത്തേ കാലാദിപച്ചയന്തരസഹിതോ ദായകസ്സ മഹപ്ഫലോ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഖേത്തൂപമാ അരഹന്തോ’’തി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ അയം തസ്സ സേഖാദീനമ്പി ഖേത്തഭാവാപടിക്ഖേപതോ.

ദായകാതി ചീവരാദീനം പച്ചയാനം ദാതാരോ പരിച്ചജനകാ, തേസം പരിച്ചാഗേന അത്തനോ സന്താനേ ലോഭാദീനം പരിച്ചജനകാ ഛേദനകാ, തതോ വാ അത്തനോ സന്താനസ്സ സോധകാ, രക്ഖകാ ചാതി അത്ഥോ. കസ്സകൂപമാതി കസ്സകസദിസാ. യഥാ കസ്സകോ സാലിഖേത്താദീനി കസിത്വാ യഥാകാലഞ്ച വുത്തുദകദാനനീഹരണനിധാനരക്ഖണാദീഹി അപ്പമജ്ജന്തോ ഉളാരം വിപുലഞ്ച സസ്സഫലം പടിലഭതി, ഏവം ദായകോപി അരഹന്തേസു ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗേന പാരിചരിയായ ച അപ്പമജ്ജന്തോ ഉളാരം വിപുലഞ്ച ദാനഫലം പടിലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ദായകാ കസ്സകൂപമാ’’തി.

ബീജൂപമം ദേയ്യധമ്മന്തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, ബീജസദിസോ ദേയ്യധമ്മോതി അത്ഥോ. അന്നപാനാദികസ്സ ഹി ദസവിധസ്സ ദാതബ്ബവത്ഥുനോ ഏതം നാമം. ഏത്തോ നിബ്ബത്തതേ ഫലന്തി ഏതസ്മാ ദായകപടിഗ്ഗാഹകദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗതോ ദാനഫലം നിബ്ബത്തതി ചേവ ഉപ്പജ്ജതി ച, ചിരതരപബന്ധവസേന പവത്തതി ചാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ പരിച്ചാഗചേതനാഭിസങ്ഖതസ്സ അന്നപാനാദിവത്ഥുനോ ഭാവോ, ന ഇതരസ്സ, തസ്മാ ‘‘ബീജൂപമം ദേയ്യധമ്മ’’ന്തി ദേയ്യധമ്മഗ്ഗഹണം കതം. തേന ദേയ്യധമ്മാപദേസേന ദേയ്യധമ്മവത്ഥുവിസയായ പരിച്ചാഗചേതനായയേവ ബീജഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. സാ ഹി പടിസന്ധിആദിപ്പഭേദസ്സ തസ്സ നിസ്സയാരമ്മണപ്പഭേദസ്സ ച ഫലസ്സ നിപ്ഫാദികാ, ന ദേയ്യധമ്മോതി.

൨. ഏതം ബീജം കസീ ഖേത്തന്തി യഥാവുത്തം ബീജം, യഥാവുത്തഞ്ച ഖേത്തം, തസ്സ ബീജസ്സ തസ്മിം ഖേത്തേ വപനപയോഗസങ്ഖാതാ കസി ചാതി അത്ഥോ. ഏതം തയം കേസം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പേതാനം ദായകസ്സ ചാ’’തി. യദി ദായകോ പേതേ ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദേതി, പേതാനഞ്ച ദായകസ്സ ച, യദി ന പേതേ ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദേതി, ദായകസ്സേവ ഏതം ബീജം ഏസാ കസി ഏതം ഖേത്തം ഉപകാരായ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തം ഉപകാരം ദസ്സേതും ‘‘തം പേതാ പരിഭുഞ്ജന്തി, ദാതാ പുഞ്ഞേന വഡ്ഢതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ തം പേതാ പരിഭുഞ്ജന്തീതി ദായകേന പേതേ ഉദ്ദിസ്സ ദാനേ ദിന്നേ യഥാവുത്തഖേത്തകസിബീജസമ്പത്തിയാ അനുമോദനായ ച യം പേതാനം ഉപകപ്പതി, തം ദാനഫലം പേതാ പരിഭുഞ്ജന്തി. ദാതാ പുഞ്ഞേന വഡ്ഢതീതി ദാതാ പന അത്തനോ ദാനമയപുഞ്ഞനിമിത്തം ദേവമനുസ്സേസു ഭോഗസമ്പത്തിആദിനാ പുഞ്ഞഫലേന അഭിവഡ്ഢതി. പുഞ്ഞഫലമ്പി ഹി ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦) പുഞ്ഞന്തി വുച്ചതി.

൩. ഇധേവ കുസലം കത്വാതി അനവജ്ജസുഖവിപാകട്ഠേന കുസലം പേതാനം ഉദ്ദിസനവസേന ദാനമയം പുഞ്ഞം ഉപചിനിത്വാ ഇധേവ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. പേതേ ച പടിപൂജിയാതി പേതേ ഉദ്ദിസ്സ ദാനേന സമ്മാനേത്വാ അനുഭുയ്യമാനദുക്ഖതോ തേ മോചേത്വാ. പേതേ ഹി ഉദ്ദിസ്സ ദിയ്യമാനം ദാനം തേസം പൂജാ നാമ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘അമ്ഹാകഞ്ച കതാ പൂജാ’’തി (പേ. വ. ൧൮), ‘‘പേതാനം പൂജാ ച കതാ ഉളാരാ’’തി (പേ. വ. ൨൫) ച. ‘‘പേതേ ചാ’’തി ച-സദ്ദേന ‘‘പിയോ ച ഹോതി മനാപോ, അഭിഗമനീയോ ച ഹോതി വിസ്സാസനീയോ, ഭാവനീയോ ച ഹോതി ഗരുകാതബ്ബോ, പാസംസോ ച ഹോതി കിത്തനീയോ വിഞ്ഞൂന’’ന്തി ഏവമാദികേ ദിട്ഠധമ്മികേ ദാനാനിസംസേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സഗ്ഗഞ്ച കമതി ഠാനം, കമ്മം കത്വാന ഭദ്ദകന്തി കല്യാണം കുസലകമ്മം കത്വാ ദിബ്ബേഹി ആയുആദീഹി ദസഹി ഠാനേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗത്താ ‘‘സഗ്ഗ’’ന്തി ലദ്ധനാമം കതപുഞ്ഞാനം നിബ്ബത്തനട്ഠാനം ദേവലോകം കമതി ഉപപജ്ജനവസേന ഉപഗച്ഛതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘കുസലം കത്വാ’’തി വത്വാ പുന ‘‘കമ്മം കത്വാന ഭദ്ദക’’ന്തി വചനം ‘‘ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗോ വിയ പത്തിദാനവസേന ദാനധമ്മപരിച്ചാഗോപി ദാനമയകുസലകമ്മമേവാ’’തി ദസ്സനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. കേചി പനേത്ഥ ‘‘പേതാതി അരഹന്തോ അധിപ്പേതാ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം ‘‘പേതാ’’തി ഖീണാസവാനം ആഗതട്ഠാനസ്സേവ അഭാവതോ, ബീജാദിഭാവസ്സ ച ദായകസ്സ വിയ തേസം അയുജ്ജമാനത്താ, പേതയോനികാനം യുജ്ജമാനത്താ ച. ദേസനാപരിയോസാനേ ദേവപുത്തം സുലസഞ്ച ആദിം കത്വാ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

ഖേത്തൂപമപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സൂകരമുഖപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

കായോ തേ സബ്ബസോവണ്ണോതി ഇദം സത്ഥരി രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ വിഹരന്തേ അഞ്ഞതരം സൂകരമുഖപേതം ആരബ്ഭ വുത്തം. അതീതേ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ഏകോ ഭിക്ഖു കായേന സഞ്ഞതോ അഹോസി, വാചായ അസഞ്ഞതോ, ഭിക്ഖൂ അക്കോസതി പരിഭാസതി. സോ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തോ, ഏകം ബുദ്ധന്തരം തത്ഥ പച്ചിത്വാ തതോ ചവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹസമീപേ ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതപാദേ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന ഖുപ്പിപാസാഭിഭൂതോ പേതോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ കായോ സുവണ്ണവണ്ണോ അഹോസി, മുഖം സൂകരമുഖസദിസം. അഥായസ്മാ നാരദോ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വസന്തോ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ തം പേതം ദിസ്വാ തേന കതകമ്മം പുച്ഛന്തോ –

൪. ‘‘കായോ തേ സബ്ബസോവണ്ണോ, സബ്ബാ ഓഭാസതേ ദിസാ;

മുഖം തേ സൂകരസ്സേവ, കിം കമ്മമകരീ പുരേ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കായോ തേ സബ്ബസോവണ്ണോതി തവ കായോ ദേഹോ സബ്ബോ സുവണ്ണവണ്ണോ ഉത്തത്തകനകസന്നിഭോ. സബ്ബാ ഓഭാസതേ ദിസാതി തസ്സ പഭായ സബ്ബാപി ദിസാ സമന്തന്തോ ഓഭാസതി വിജ്ജോതതി. ഓഭാസതേതി വാ അന്തോഗധഹോതുഅത്ഥമിദം പദന്തി ‘‘തേ കായോ സബ്ബസോവണ്ണോ സബ്ബാ ദിസാ ഓഭാസേതി വിജ്ജോതേതീ’’തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മുഖം തേ സൂകരസ്സേവാതി മുഖം പന തേ സൂകരസ്സ വിയ, സൂകരമുഖസദിസം തവ മുഖന്തി അത്ഥോ. കിം കമ്മമകരീ പുരേതി ‘‘ത്വം പുബ്ബേ അതീതജാതിയം കീദിസം കമ്മം അകാസീ’’തി പുച്ഛതി.

ഏവം ഥേരേന സോ പേതോ കതകമ്മം പുട്ഠോ ഗാഥായ വിസ്സജ്ജേന്തോ –

൫. ‘‘കായേന സഞ്ഞതോ ആസിം, വാചായാസിമസഞ്ഞതോ;

തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ, യഥാ പസ്സസി നാരദാ’’തി. –

ആഹ. തത്ഥ കായേന സഞ്ഞതോ ആസിന്തി കായികേന സംയമേന സംയതോ കായദ്വാരികേന സംവരേന സംവുതോ അഹോസിം. വാചായാസിമസഞ്ഞതോതി വാചായ അസഞ്ഞതോ വാചസികേന അസംവരേന സമന്നാഗതോ അഹോസിം. തേനാതി തേന ഉഭയേന സംയമേന അസംയമേന ച. മേതി മയ്ഹം. ഏതാദിസോ വണ്ണോതി ഏദിസോ. യഥാ ത്വം, നാരദ, പച്ചക്ഖതോ പസ്സസി, ഏവരൂപോ, കായേന മനുസ്സസണ്ഠാനോ സുവണ്ണവണ്ണോ, മുഖേന സൂകരസദിസോ ആസിന്തി യോജനാ. വണ്ണസദ്ദോ ഹി ഇധ ഛവിയം സണ്ഠാനേ ച ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവം പേതോ ഥേരേന പുച്ഛിതോ തമത്ഥം വിസ്സജ്ജേത്വാ തമേവ കാരണം കത്വാ ഥേരസ്സ ഓവാദം ദേന്തോ –

൬. ‘‘തം ത്യാഹം നാരദ ബ്രൂമി, സാമം ദിട്ഠമിദം തയാ;

മാകാസി മുഖസാ പാപം, മാ ഖോ സൂകരമുഖോ അഹൂ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തന്തി തസ്മാ. ത്യാഹന്തി തേ അഹം. നാരദാതി ഥേരം ആലപതി. ബ്രൂമീതി കഥേമി. സാമന്തി സയമേവ. ഇദന്തി അത്തനോ സരീരം സന്ധായ വദതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യസ്മാ, ഭന്തേ നാരദ, ഇദം മമ സരീരം ഗലതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ മനുസ്സസണ്ഠാനം, ഉപരി സൂകരസണ്ഠാനം, തയാ പച്ചക്ഖതോവ ദിട്ഠം, തസ്മാ തേ അഹം ഓവാദവസേന വദാമീതി. കിന്തി ചേതി ആഹ ‘‘മാകാസി മുഖസാ പാപം, മാ ഖോ സൂകരമുഖോ അഹൂ’’തി. തത്ഥ മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. മുഖസാതി മുഖേന. ഖോതി അവധാരണേ, വാചായ പാപകമ്മം മാകാസി മാ കരോഹി. മാ ഖോ സൂകരമുഖോ അഹൂതി അഹം വിയ സൂകരമുഖോ മാ അഹോസിയേവ. സചേ പന ത്വം മുഖരോ ഹുത്വാ വാചായ പാപം കരേയ്യാസി, ഏകംസേന സൂകരമുഖോ ഭവേയ്യാസി, തസ്മാ മാകാസി മുഖസാ പാപന്തി ഫലപടിസേധനമുഖേനപി ഹേതുമേവ പടിസേധേതി.

അഥായസ്മാ നാരദോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ചതുപരിസമജ്ഝേ നിസിന്നസ്സ സത്ഥുനോ തമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ, ‘‘നാരദ, പുബ്ബേവ മയാ സോ സത്ഥോ ദിട്ഠോ’’തി വത്വാ അനേകാകാരവോകാരം വചീദുച്ചരിതസന്നിസ്സിതം ആദീനവം, വചീസുചരിതപടിസംയുത്തഞ്ച ആനിസംസം പകാസേന്തോ ധമ്മം ദേസേസി. സാ ദേസനാ സമ്പത്തപരിസായ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

സൂകരമുഖപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പൂതിമുഖപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

ദിബ്ബം സുഭം ധാരേസി വണ്ണധാതുന്തി ഇദം സത്ഥരി വേളുവനേ വിഹരന്തേ കലന്ദകനിവാപേ അഞ്ഞതരം പൂതിമുഖപേതം ആരബ്ഭ വുത്തം. അതീതേ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ദ്വേ കുലപുത്താ തസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സീലാചാരസമ്പന്നാ സല്ലേഖവുത്തിനോ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകാവാസേ സമഗ്ഗവാസം വസിംസു. അഥ അഞ്ഞതരോ പാപജ്ഝാസയോ പേസുഞ്ഞാഭിരതോ ഭിക്ഖു തേസം വസനട്ഠാനം ഉപഗഞ്ഛി. ഥേരാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ വസനട്ഠാനം ദത്വാ ദുതിയദിവസേ തം ഗഹേത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. മനുസ്സാ തേ ദിസ്വാ തേസു ഥേരേസു അതിവിയ പരമനിപച്ചകാരം കത്വാ യാഗുഭത്താദീഹി പടിമാനേസും. സോ വിഹാരം പവിസിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സുന്ദരോ വതായം ഗോചരഗാമോ, മനുസ്സാ ച സദ്ധാ പസന്നാ, പണീതപണീതം പിണ്ഡപാതം ദേന്തി, അയഞ്ച വിഹാരോ ഛായൂദകസമ്പന്നോ, സക്കാ മേ ഇധ സുഖേന വസിതും. ഇമേസു പന ഭിക്ഖൂസു ഇധ വസന്തേസു മയ്ഹം ഫാസുവിഹാരോ ന ഭവിസ്സതി, അന്തേവാസികവാസോ വിയ ഭവിസ്സതി. ഹന്ദാഹം ഇമേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്ദിത്വാ യഥാ ന പുന ഇധ വസിസ്സന്തി, തഥാ കരിസ്സാമീ’’തി.

അഥേകദിവസം മഹാഥേരേ ദ്വിന്നമ്പി ഓവാദം ദത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം പവിട്ഠേ പേസുണികോ ഭിക്ഖു ഥോകം കാലം വീതിനാമേത്വാ മഹാഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഥേരേന ‘‘കിം, ആവുസോ, വികാലേ ആഗതോസീ’’തി ച വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘കഥേഹി, ആവുസോ’’തി ഥേരേന അനുഞ്ഞാതോ ആഹ – ‘‘ഏസോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സഹായകത്ഥേരോ സമ്മുഖാ മിത്തോ വിയ അത്താനം ദസ്സേത്വാ പരമ്മുഖാ സപത്തോ വിയ ഉപവദതീ’’തി. ‘‘കിം കഥേതീ’’തി പുച്ഛിതോ ‘‘സുണാഥ, ഭന്തേ, ‘ഏസോ മഹാഥേരോ സഠോ മായാവീ കുഹകോ മിച്ഛാജീവേന ജീവികം കപ്പേതീ’തി തുമ്ഹാകം അഗുണം കഥേതീ’’തി ആഹ. ‘‘മാ, ആവുസോ, ഏവം ഭണി, ന സോ ഭിക്ഖു ഏവം മം ഉപവദിസ്സതി, ഗിഹികാലതോ പട്ഠായ മമ സഭാവം ജാനാതി ‘പേസലോ കല്യാണസീലോ’’’തി. ‘‘സചേ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ അത്തനോ വിസുദ്ധചിത്തതായ ഏവം ചിന്തേഥ, തം തുമ്ഹാകംയേവ അനുച്ഛവികം, മയ്ഹം പന തേന സദ്ധിം വേരം നത്ഥി, കസ്മാ അഹം തേന അവുത്തം ‘വുത്ത’ന്തി വദാമി. ഹോതു, കാലന്തരേന സയമേവ ജാനിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോപി പുഥുജ്ജനഭാവദോസേന ദ്വേള്ഹകചിത്തോ ‘‘ഏവമ്പി സിയാ’’തി സാസങ്കഹദയോ ഹുത്വാ ഥോകം സിഥിലവിസ്സാസോ അഹോസി. സോ ബാലോ പഠമം മഹാഥേരം പരിഭിന്ദിത്വാ ഇതരമ്പി ഥേനം വുത്തനയേനേവ പരിഭിന്ദി. അഥ തേ ഉഭോപി ഥേരാ ദുതിയദിവസേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനാലപിത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതമാദായ അത്തനോ വസനട്ഠാനേയേവ പരിഭുഞ്ജിത്വാ സാമീചിമത്തമ്പി അകത്വാ തം ദിവസം തത്ഥേവ വസിത്വാ വിഭാതായ ച രത്തിയാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനാരോചേത്വാവ യഥാഫാസുകട്ഠാനം അഗമംസു.

പേസുണികം പന ഭിക്ഖും പരിപുണ്ണമനോരഥം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, ഥേരാ കുഹിം ഗതാ’’തി? സോ ആഹ – ‘‘സബ്ബരത്തിം അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കത്വാ മയാ ‘മാ കലഹം കരോഥ, സമഗ്ഗാ ഹോഥ, കലഹോ നാമ അനത്ഥാവഹോ ആയതിദുക്ഖുപ്പാദകോ അകുസലസംവത്തനികോ, പുരിമകാപി കലഹേന മഹതാ ഹിതാ പരിഭട്ഠാ’തിആദീനി വുച്ചമാനാപി മമ വചനം അനാദിയിത്വാ പക്കന്താ’’തി. തതോ മനുസ്സാ ‘‘ഥേരാ താവ ഗച്ഛന്തു, തുമ്ഹേ പന അമ്ഹാകം അനുകമ്പായ ഇധേവ അനുക്കണ്ഠിത്വാ വസഥാ’’തി യാചിംസു. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തത്ഥേവ വസന്തോ കതിപാഹേന ചിന്തേസി – ‘‘മയാ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ ഭിക്ഖൂ ആവാസലോഭേന പരിഭിന്നാ, ബഹും വത മയാ പാപകമ്മം പസുത’’ന്തി ബലവവിപ്പടിസാരാഭിഭൂതോ സോകവേഗേന ഗിലാനോ ഹുത്വാ നചിരേനേവ കാലം കത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തി.

ഇതരേ ദ്വേ സഹായകത്ഥേരാ ജനപദചാരികം ചരന്താ അഞ്ഞതരസ്മിം ആവാസേ സമാഗന്ത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്മോദിത്വാ തേന ഭിക്ഖുനാ വുത്തം ഭേദവചനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആരോചേത്വാ തസ്സ അഭൂതഭാവം ഞത്വാ സമഗ്ഗാ ഹുത്വാ അനുക്കമേന തമേവ ആവാസം പച്ചാഗമിംസു. മനുസ്സാ ദ്വേ ഥേരേ ദിസ്വാ ഹട്ഠതുട്ഠാ സഞ്ജാതസോമനസ്സാ ഹുത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിംസു. ഥേരാ ച തത്ഥേവ വസന്താ സപ്പായആഹാരലാഭേന സമാഹിതചിത്താ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ നചിരേനേവ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

പേസുണികോ ഭിക്ഖു ഏകം ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ പൂതിമുഖപേതോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ കായോ സുവണ്ണവണ്ണോ അഹോസി, മുഖതോ പന പുളവകാ നിക്ഖമിത്വാ ഇതോ ചിതോ ച മുഖം ഖാദന്തി, തസ്സ ദൂരമ്പി ഓകാസം ഫരിത്വാ ദുഗ്ഗന്ധം വായതി. അഥായസ്മാ നാരദോ ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതാ ഓരോഹന്തോ തം ദിസ്വാ –

൭. ‘‘ദിബ്ബം സുഭം ധാരേസി വണ്ണധാതും, വേഹായസം തിട്ഠസി അന്തലിക്ഖേ;

മുഖഞ്ച തേ കിമയോ പൂതിഗന്ധം, ഖാദന്തി കിം കമ്മമകാസി പുബ്ബേ’’തി. –

ഇമായ ഗാഥായ കതകമ്മം പുച്ഛി. തത്ഥ ദിബ്ബന്തി ദിവി ഭവം ദേവത്തഭാവപരിയാപന്നം. ഇധ പന ദിബ്ബം വിയാതി ദിബ്ബം. സുഭന്തി സോഭനം, സുന്ദരഭാവം വാ. വണ്ണധാതുന്തി ഛവിവണ്ണം. ധാരേസീതി വഹസി. വേഹായസം തിട്ഠസി അന്തലിക്ഖേതി വേഹായസസഞ്ഞിതേ അന്തലിക്ഖേ തിട്ഠസി. കേചി പന ‘‘വിഹായസം തിട്ഠസി അന്തലിക്ഖേ’’തി പാഠം വത്വാ വിഹായസം ഓഭാസേന്തോ അന്തലിക്ഖേ തിട്ഠസീതി വചനസേസേന അത്ഥം വദന്തി. പൂതിഗന്ധന്തി കുണപഗന്ധം, ദുഗ്ഗന്ധന്തി അത്ഥോ. കിം കമ്മമകാസി പുബ്ബേതി പരമദുഗ്ഗന്ധം തേ മുഖം കിമയോ ഖാദന്തി, കായോ ച സുവണ്ണവണ്ണോ, കീദിസം നാമ കമ്മം ഏവരൂപസ്സ അത്തഭാവസ്സ കാരണഭൂതം പുബ്ബേ ത്വം അകാസീതി പുച്ഛി.

ഏവം ഥേരേന സോ പേതോ അത്തനാ കതകമ്മം പുട്ഠോ തമത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ –

൮. ‘‘സമണോ അഹം പാപോതിദുട്ഠവാചോ, തപസ്സിരൂപോ മുഖസാ അസഞ്ഞതോ;

ലദ്ധാ ച മേ തമസാ വണ്ണധാതു, മുഖഞ്ച മേ പേസുണിയേന പൂതീ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സമണോ അഹം പാപോതി അഹം ലാമകോ സമണോ പാപഭിക്ഖു അഹോസിം. അതിദുട്ഠവാചോതി അതിദുട്ഠവചനോ, പരേ അതിക്കമിത്വാ ലങ്ഘിത്വാ വത്താ, പരേസം ഗുണപരിധംസകവചനോതി അത്ഥോ. ‘‘അതിദുക്ഖവാചോ’’തി വാ പാഠോ, അതിവിയ ഫരുസവചനോ മുസാവാദപേസുഞ്ഞാദിവചീദുച്ചരിതനിരതോ. തപസ്സിരൂപോതി സമണപതിരൂപകോ. മുഖസാതി മുഖേന. ലദ്ധാതി പടിലദ്ധാ. ച-കാരോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. മേതി മയാ. തപസാതി ബ്രഹ്മചരിയേന. പേസുണിയേനാതി പിസുണവാചായ. പുതീതി പൂതിഗന്ധം.

ഏവം സോ പേതോ അത്തനാ കതകമ്മം ആചിക്ഖിത്വാ ഇദാനി ഥേരസ്സ ഓവാദം ദേന്തോ –

൯. ‘‘തയിദം തയാ നാരദ സാമം ദിട്ഠം,

അനുകമ്പകാ യേ കുസലാ വദേയ്യും;

മാ പേസുണം മാ ച മുസാ അഭാണി,

യക്ഖോ തുവം ഹോഹിസി കാമകാമീ’’തി. –

ഓസാനഗാഥമാഹ. തത്ഥ തയിദന്തി തം ഇദം മമ രൂപം. അനുകമ്പകാ യേ കുസലാ വദേയ്യുന്തി യേ അനുകമ്പനസീലാ കാരുണികാ പരഹിതപടിപത്തിയം കുസലാ നിപുണാ ബുദ്ധാദയോ യം വദേയ്യും, തദേവ വദാമീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തം ഓവാദം ദസ്സേന്തോ ‘‘മാ പേസുണം മാ ച മുസാ അഭാണി, യക്ഖോ തുവം ഹോഹിസി കാമകാമീ’’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – പേസുണം പിസുണവചനം മുസാ ച മാ അഭാണി മാ കഥേഹി. യദി ഹി ത്വം മുസാവാദം പിസുണവാചഞ്ച പഹായ വാചായ സഞ്ഞതോ ഭവേയ്യാസി, യക്ഖോ വാ ദേവോ വാ ദേവഞ്ഞതരോ വാ ത്വം ഭവിസ്സസി, കാമം കാമിതബ്ബം ഉളാരം ദിബ്ബസമ്പത്തിം പടിലഭിത്വാ തത്ഥ കാമനസീലോ യഥാസുഖം ഇന്ദ്രിയാനം പരിചരണേന അഭിരമണസീലോതി.

തം സുത്വാ ഥേരോ തതോ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സത്ഥു തമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. സാ ദേസനാ സമ്പത്തപരിസായ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

പൂതിമുഖപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പിട്ഠധീതലികപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

യം കിഞ്ചാരമ്മണം കത്വാതി ഇദം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിനോ ദാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര ഗഹപതിനോ ധീതു ധീതായ ദാരികായ ധാതി പിട്ഠധീതലികം അദാസി ‘‘അയം തേ ധീതാ, ഇമം ഗഹേത്വാ കീളസ്സൂ’’തി. സാ തത്ഥ ധീതുസഞ്ഞം ഉപ്പാദേസി. അഥസ്സാ ഏകദിവസം തം ഗഹേത്വാ കീളന്തിയാ പമാദേന പതിത്വാ ഭിജ്ജി. തതോ ദാരികാ ‘‘മമ ധീതാ മതാ’’തി പരോദി. തം രോദന്തിം കോചിപി ഗേഹജനോ സഞ്ഞാപേതും നാസക്ഖി. തസ്മിഞ്ച സമയേ സത്ഥാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിനോ ഗേഹേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസിന്നോ ഹോതി, മഹാസേട്ഠി ച ഭഗവതോ സമീപേ നിസിന്നോ അഹോസി. ധാതി തം ദാരികം ഗഹേത്വാ സേട്ഠിസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സേട്ഠി തം ദിസ്വാ ‘‘കിസ്സായം ദാരികാ രോദതീ’’തി ആഹ. ധാതി തം പവത്തിം സേട്ഠിസ്സ ആരോചേസി. സേട്ഠി തം ദാരികം അങ്കേ നിസീദാപേത്വാ ‘‘തവ ധീതുദാനം ദസ്സാമീ’’തി സഞ്ഞാപേത്വാ സത്ഥു ആരോചേസി – ‘‘ഭന്തേ, മമ നത്തുധീതരം പിട്ഠധീതലികം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദാതുകാമോ, തം മേ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം സ്വാതനായ അധിവാസേഥാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഭഗവാ ദുതിയദിവസേ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം സേട്ഠിസ്സ ഘരം ഗന്ത്വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ അനുമോദനം കരോന്തോ –

൧൦. ‘‘യം കിഞ്ചാരമ്മണം കത്വാ, ദജ്ജാ ദാനം അമച്ഛരീ;

പുബ്ബപേതേ ച ആരബ്ഭ, അഥ വാ വത്ഥുദേവതാ.

൧൧. ‘‘ചത്താരോ ച മഹാരാജേ, ലോകപാലേ യസസ്സിനേ;

കുവേരം ധതരട്ഠഞ്ച, വിരൂപക്ഖം വിരൂള്ഹകം;

തേ ചേവ പൂജിതാ ഹോന്തി, ദായകാ ച അനിപ്ഫലാ.

൧൨. ‘‘ന ഹി രുണ്ണം വാ സോകോ വാ, യാ ചഞ്ഞാ പരിദേവനാ;

ന തം പേതസ്സ അത്ഥായ, ഏവം തിട്ഠന്തി ഞാതയോ.

൧൩. ‘‘അയഞ്ച ഖോ ദക്ഖിണാ ദിന്നാ, സങ്ഘമ്ഹി സുപ്പതിട്ഠിതാ;

ദീഘരത്തം ഹിതായസ്സ, ഠാനസോ ഉപകപ്പതീ’’തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

൧൦. തത്ഥ യം കിഞ്ചാരമ്മണം കത്വാതി മങ്ഗലാദീസു അഞ്ഞതരം യം കിഞ്ചി ആരബ്ഭ ഉദ്ദിസ്സ. ദജ്ജാതി ദദേയ്യ. അമച്ഛരീതി അത്തനോ സമ്പത്തിയാ പരേഹി സാധാരണഭാവാസഹനലക്ഖണസ്സ മച്ഛേരസ്സ അഭാവതോ അമച്ഛരീ, പരിച്ചാഗസീലോ മച്ഛരിയലോഭാദിചിത്തമലം ദൂരതോ കത്വാ ദാനം ദദേയ്യാതി അധിപ്പായോ. പുബ്ബപേതേ ച ആരബ്ഭാതി പുബ്ബകേപി പേതേ ഉദ്ദിസ്സ. വത്ഥുദേവതാതി ഘരവത്ഥുആദീസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ ആരബ്ഭാതി യോജനാ. അഥ വാതി ഇമിനാ അഞ്ഞേപി ദേവമനുസ്സാദികേ യേ കേചി ആരബ്ഭ ദാനം ദദേയ്യാതി ദസ്സേതി.

൧൧. തത്ഥ ദേവേസു താവ ഏകച്ചേ പാകടേ ദേവേ ദസ്സേന്തോ ‘‘ചത്താരോ ച മഹാരാജേ’’തി വത്വാ പുന തേ നാമതോ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘കുവേര’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ കുവേരന്തി വേസ്സവണം. ധതരട്ഠന്തിആദീനി സേസാനം തിണ്ണം ലോകപാലാനം നാമാനി. തേ ചേവ പൂജിതാ ഹോന്തീതി തേ ച മഹാരാജാനോ പുബ്ബപേതവത്ഥുദേവതായോ ച ഉദ്ദിസനകിരിയായ പടിമാനികാ ഹോന്തി. ദായകാ ച അനിപ്ഫലാതി യേ ദാനം ദേന്തി, തേ ദായകാ ച പരേസം ഉദ്ദിസനമത്തേന ന നിപ്ഫലാ, അത്തനോ ദാനഫലസ്സ ഭാഗിനോ ഏവ ഹോന്തി.

൧൨. ഇദാനി ‘‘യേ അത്തനോ ഞാതീനം മരണേന രോദന്തി പരിദേവന്തി സോചന്തി, തേസം തം നിരത്ഥകം, അത്തപരിതാപനമത്തമേവാ’’തി ദസ്സേതും ‘‘ന ഹി രുണ്ണം വാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ രുണ്ണന്തി രുദിതം അസ്സുമോചനം ന ഹി കാതബ്ബന്തി വചനസേസോ. സോകോതി സോചനം ചിത്തസന്താപോ, അന്തോനിജ്ഝാനന്തി അത്ഥോ. യാ ചഞ്ഞാ പരിദേവനാതി യാ ച രുണ്ണസോകതോ അഞ്ഞാ പരിദേവനാ, ‘‘കഹം ഏകപുത്തകാ’’തിആദിവാചാവിപ്പലാപോ, സോപി ന കാതബ്ബോതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥ വാ-സദ്ദോ വികപ്പനത്ഥോ. ന തം പേതസ്സ അത്ഥായാതി യസ്മാ രുണ്ണം വാ സോകോ വാ പരിദേവനാ വാതി സബ്ബമ്പി തം പേതസ്സ കാലകതസ്സ അത്ഥായ ഉപകാരായ ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഹി തം കാതബ്ബം, തഥാപി ഏവം തിട്ഠന്തി ഞാതയോ അവിദ്ദസുനോതി അധിപ്പായോ.

൧൩. ഏവം രുണ്ണാദീനം നിരത്ഥകഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യാ പുബ്ബപേതാദികേ ആരബ്ഭ ദായകേന സങ്ഘസ്സ ദക്ഖിണാ ദിന്നാ, തസ്സാ സാത്ഥകഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അയഞ്ച ഖോ ദക്ഖിണാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അയന്തി ദായകേന തം ദിന്നം ദാനം പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേന്തോ വദതി. ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകത്ഥോ, തേന യഥാ രുണ്ണാദി പേതസ്സ ന കസ്സചി അത്ഥായ ഹോതി, ന ഏവമയം, അയം പന ദക്ഖിണാ ദീഘരത്തം ഹിതായസ്സ ഹോതീതി വക്ഖമാനമേവ വിസേസം ജോതേതി. ഖോതി അവധാരണേ. ദക്ഖിണാതി ദാനം. സങ്ഘമ്ഹി സുപ്പതിട്ഠിതാതി അനുത്തരേ പുഞ്ഞക്ഖേത്തേ സങ്ഘേ സുട്ഠു പതിട്ഠിതാ. ദീഘരത്തം ഹിതായസ്സാതി അസ്സ പേതസ്സ ചിരകാലം ഹിതായ അത്ഥായ. ഠാനസോ ഉപകപ്പതീതി തങ്ഖണഞ്ഞേവ നിപ്ഫജ്ജതി, ന കാലന്തരേതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി തത്ഥ ധമ്മതാ – യം പേതേ ഉദ്ദിസ്സ ദാനേ ദിന്നേ പേതാ ചേ അനുമോദന്തി, താവദേവ തസ്സ ഫലേന പേതാ പരിമുച്ചന്തീതി.

ഏവം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേത്വാ മഹാജനം പേതേ ഉദ്ദിസ്സ ദാനാഭിരതമാനസം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. പുനദിവസേ സേട്ഠിഭരിയാ അവസേസാ ച ഞാതകാ സേട്ഠിം അനുവത്തന്താ ഏവം തേമാസമത്തം മഹാദാനം പവത്തേസും. അഥ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ മാസമത്തം മമ ഘരം നാഗമിംസൂ’’തി പുച്ഛി. സത്ഥാരാ തസ്മിം കാരണേ കഥിതേ രാജാപി സേട്ഠിം അനുവത്തന്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം പവത്തേസി, തം ദിസ്വാ നാഗരാ രാജാനം അനുവത്തന്താ മാസമത്തം മഹാദാനം പവത്തേസും. ഏവം മാസദ്വയം പിട്ഠധീതലികമൂലകം മഹാദാനം പവത്തേസുന്തി.

പിട്ഠധീതലികപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. തിരോകുട്ടപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തീതി ഇദം സത്ഥാ രാജഗഹേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ പേതേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായം വിത്ഥാരകഥാ – ഇതോ ദ്വാനവുതികപ്പേ കാസി നാമ നഗരം അഹോസി. തത്ഥ ജയസേനോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ സിരിമാ നാമ ദേവീ. തസ്സാ കുച്ഛിയം ഫുസ്സോ നാമ ബോധിസത്തോ നിബ്ബത്തിത്വാ അനുപുബ്ബേന സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝി. ജയസേനോ രാജാ ‘‘മമ പുത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോ, മയ്ഹമേവ ബുദ്ധോ, മയ്ഹം ധമ്മോ, മയ്ഹം സങ്ഘോ’’തി മമത്തം ഉപ്പാദേത്വാ സബ്ബകാലം സയമേവ ഉപട്ഠഹതി, ന അഞ്ഞേസം ഓകാസം ദേതി.

ഭഗവതോ കനിട്ഠഭാതരോ വേമാതികാ തയോ ഭാതരോ ചിന്തേസും – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ സബ്ബലോക ഹിതത്ഥായ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഏകസ്സേവ അത്ഥായ. അമ്ഹാകഞ്ച പിതാ അഞ്ഞേസം ഓകാസം ന ദേതി. കഥം നു ഖോ മയം ലഭേയ്യാമ ഭഗവന്തം ഉപട്ഠാതും ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാ’’തി? തേസം ഏതദഹോസി – ‘‘ഹന്ദ മയം കിഞ്ചി ഉപായം കരോമാ’’തി. തേ പച്ചന്തം കുപിതം വിയ കാരാപേസും. തതോ രാജാ ‘‘പച്ചന്തോ കുപിതോ’’തി സുത്വാ തയോപി പുത്തേ പച്ചന്തം വൂപസമേതും പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ വൂപസമേത്വാ ആഗതാ. രാജാ തുട്ഠോ വരം അദാസി ‘‘യം ഇച്ഛഥ, തം ഗണ്ഹഥാ’’തി. തേ ‘‘മയം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠാതും ഇച്ഛാമാ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘ഏതം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘മയം അഞ്ഞേന അനത്ഥികാ’’തി ആഹംസു. തേന ഹി പരിച്ഛേദം കത്വാ ഗണ്ഹഥാതി. തേ സത്ത വസ്സാനി യാചിംസു. രാജാ ന അദാസി. ഏവം ‘‘ഛ, പഞ്ച, ചത്താരി, തീണി, ദ്വേ, ഏകം, സത്ത മാസേ, ഛ, പഞ്ച, ചത്താരോ’’തി വത്വാ യാവ തേമാസം യാചിംസു. തദാ രാജാ ‘‘ഗണ്ഹഥാ’’തി അദാസി.

തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹംസു – ‘‘ഇച്ഛാമ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം തേമാസം ഉപട്ഠാതും, അധിവാസേതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമം തേമാസം വസ്സാവാസ’’ന്തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. തേ തയോ അത്തനോ ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസസ്സ ലേഖം പേസേസും ‘‘ഇമം തേമാസം അമ്ഹേഹി ഭഗവാ ഉപട്ഠാതബ്ബോ, വിഹാരം ആദിം കത്വാ സബ്ബം ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനസമ്ഭാരം സമ്പാദേഹീ’’തി. സോ സബ്ബം സമ്പാദേത്വാ പടിപേസേസി. തേ കാസായവത്ഥനിവത്ഥാ ഹുത്വാ പുരിസസഹസ്സേഹി വേയ്യാവച്ചകരേഹി ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹമാനാ ജനപദം നേത്വാ വിഹാരം നിയ്യാതേത്വാ വസ്സം വസാപേസും.

തേസം ഭണ്ഡാഗാരികോ ഏകോ ഗഹപതിപുത്തോ സപജാപതികോ സദ്ധോ അഹോസി പസന്നോ. സോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനവത്തം സക്കച്ചം അദാസി. ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസോ തം ഗഹേത്വാ ജാനപദേഹി ഏകാദസമത്തേഹി പുരിസസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സക്കച്ചമേവ ദാനം പവത്താപേസി. തത്ഥ കേചി ജാനപദാ പടിഹതചിത്താ അഹേസും. തേ ദാനസ്സ അന്തരായം കത്വാ ദേയ്യധമ്മം അത്തനാ ഖാദിംസു, ഭത്തസാലഞ്ച അഗ്ഗിനാ ദഹിംസു. പവാരിതാ രാജപുത്താ ഭഗവതോ സക്കാരം കത്വാ ഭഗവന്തം പുരക്ഖത്വാ പിതു സന്തികമേവ പച്ചാഗമിംസു. തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായി. രാജപുത്താ ച ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസോ ച ഭണ്ഡാഗാരികോ ച അനുപുബ്ബേന കാലം കത്വാ സദ്ധിം പരിസായ സഗ്ഗേ ഉപ്പജ്ജിംസു, പടിഹതചിത്താ ജനാ നിരയേ ഉപ്പജ്ജിംസു. ഏവം തേസം ഉഭയേസം ജനാനം സഗ്ഗതോ സഗ്ഗം നിരയതോ നിരയം ഉപപജ്ജന്താനം ദ്വാനവുതികപ്പാ വീതിവത്താ.

അഥ ഇമസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ തേ പടിഹതചിത്താ ജനാ പേതേസു ഉപ്പന്നാ. തദാ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ ഞാതകാനം പേതാനം അത്ഥായ ദാനം ദത്വാ ഉദ്ദിസന്തി ‘‘ഇദം നോ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി, തേ സമ്പത്തിം ലഭന്തി. അഥ ഇമേപി പേതാ തം ദിസ്വാ കസ്സപം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, മയമ്പി ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭേയ്യാമാ’’തി? ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ഇദാനി ന ലഭഥ, അനാഗതേ പന ഗോതമോ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബിമ്ബിസാരോ നാമ രാജാ ഭവിസ്സതി, സോ തുമ്ഹാകം ഇതോ ദ്വാനവുതികപ്പേ ഞാതി അഹോസി, സോ ബുദ്ധസ്സ ദാനം ദത്വാ തുമ്ഹാകം ഉദ്ദിസിസ്സതി, തദാ ലഭിസ്സഥാ’’തി. ഏവം വുത്തേ കിര തേസം പേതാനം തം വചനം ‘‘സ്വേ ലഭിസ്സഥാ’’തി വുത്തം വിയ അഹോസി.

തതോ ഏകസ്മിം ബുദ്ധന്തരേ വീതിവത്തേ അമ്ഹാകം ഭഗവാ ഉപ്പജ്ജി. തേപി തയോ രാജപുത്താ പുരിസസഹസ്സേന സദ്ധിം ദേവലോകതോ ചവിത്വാ മഗധരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അനുപുബ്ബേന താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഗയാസീസേ തയോ ജടിലാ അഹേസും, ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസോ രാജാ ബിമ്ബിസാരോ അഹോസി, ഭണ്ഡാഗാരികോ ഗഹപതിപുത്തോ വിസാഖോ നാമ സേട്ഠി അഹോസി, തസ്സ പജാപതി ധമ്മദിന്നാ നാമ സേട്ഠിധീതാ അഹോസി, അവസേസാ പന പരിസാ രഞ്ഞോ ഏവ പരിവാരാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിംസു.

അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സത്തസത്താഹം അതിക്കമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം ആഗമ്മ ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ആദിം കത്വാ യാവ സഹസ്സപരിവാരേ തയോ ജടിലേ വിനേത്വാ രാജഗഹം അഗമാസി. തത്ഥ ച തദഹുപസങ്കമന്തംയേവ രാജാനം ബിമ്ബിസാരം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി സദ്ധിം ഏകാദസനഹുതേഹി അങ്ഗമഗധവാസീഹി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേഹി. അഥ രഞ്ഞാ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തിതോ അധിവാസേത്വാ ദുതിയദിവസേ മാണവകവണ്ണേന സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന പുരതോ ഗച്ഛന്തേന –

‘‘ദന്തോ ദന്തേഹി സഹ പുരാണജടിലേഹി, വിപ്പമുത്തോ വിപ്പമുത്തേഹി;

സിങ്ഗീനിക്ഖസവണ്ണോ, രാജഗഹം പാവിസി ഭഗവാ’’തി. (മഹാവ. ൫൮) –

ഏവമാദീഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവിയമാനോ രാജഗഹം പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ നിവേസനേ മഹാദാനം സമ്പടിച്ഛി. തേ പന പേതാ ‘‘ഇദാനി രാജാ ദാനം അമ്ഹാകം ഉദ്ദിസിസ്സതി, ഇദാനി ഉദ്ദിസിസ്സതീ’’തി ആസായ സമ്പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു.

രാജാ ദാനം ദത്വാ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഭഗവാ വിഹരേയ്യാ’’തി ഭഗവതോ വിഹാരട്ഠാനമേവ ചിന്തേസി, ന തം ദാനം കസ്സചി ഉദ്ദിസി. തഥാ തം ദാനം അലഭന്താ പേതാ ഛിന്നാസാ ഹുത്വാ രത്തിയം രഞ്ഞോ നിവേസനേ അതിവിയ ഭിംസനകം വിസ്സരമകംസു. രാജാ ഭയസന്താസസംവേഗം ആപജ്ജിത്വാ വിഭാതായ രത്തിയാ ഭഗവതോ ആരോചേഹി – ‘‘ഏവരൂപം സദ്ദം അസ്സോസിം, കിം നു ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭവിസ്സതീ’’തി? ഭഗവാ ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, ന തേ കിഞ്ചി പാപകം ഭവിസ്സതി, അപിച ഖോ സന്തി തേ പുരാണഞാതകാ പേതേസു ഉപ്പന്നാ. തേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം തമേവ പച്ചാസീസന്താ ‘ബുദ്ധസ്സ ദാനം ദത്വാ അമ്ഹാകം ഉദ്ദിസിസ്സതീ’തി വിചരന്താ തയാ ഹിയ്യോ ദാനം ദത്വാ ന ഉദ്ദിസിതത്താ ഛിന്നാസാ ഹുത്വാ തഥാരൂപം വിസ്സരമകംസൂ’’തി ആഹ. ‘‘കിം ഇദാനിപി, ഭന്തേ, ദിന്നേ തേ ലഭേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, അധിവാസേതു മേ ഭഗവാ അജ്ജതനായ ദാനം, തേസം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

രാജാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ മഹാദാനം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി. ഭഗവാ രാജന്തേപുരം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. തേ പേതാ ‘‘അപി നാമ അജ്ജ ലഭേയ്യാമാ’’തി ഗന്ത്വാ തിരോകുട്ടാദീസു അട്ഠംസു. ഭഗവാ തഥാ അകാസി, യഥാ തേ സബ്ബേവ രഞ്ഞോ ആപാഥം ഗതാ അഹേസും. രാജാ ദക്ഖിണോദകം ദേന്തോ ‘‘ഇദം മേ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി ഉദ്ദിസി. താവദേവ പേതാനം കമലകുവലയസഞ്ഛന്നാ പോക്ഖരണിയോ നിബ്ബത്തിംസു. തേ തത്ഥ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥകിലമഥപിപാസാ സുവണ്ണവണ്ണാ അഹേസും. രാജാ യാഗുഖജ്ജഭോജ്ജാനി ദത്വാ ഉദ്ദിസി. തേസം തങ്ഖണഞ്ഞേവ ദിബ്ബയാഗുഖജ്ജഭോജ്ജാനി നിബ്ബത്തിംസു. തേ താനി പരിഭുഞ്ജിത്വാ പീണിന്ദ്രിയാ അഹേസും. അഥ വത്ഥസേനാസനാനി ദത്വാ ഉദ്ദിസി. തേസം ദിബ്ബവത്ഥപാസാദപച്ചത്ഥരണസേയ്യാദിഅലങ്കാരവിധയോ നിബ്ബത്തിംസു. സാ ച തേസം സമ്പത്തി സബ്ബാപി യഥാ രഞ്ഞോ പാകടാ ഹോതി, തഥാ ഭഗവാ അധിട്ഠാസി. രാജാ തം ദിസ്വാ അതിവിയ അത്തമനോ അഹോസി. തതോ ഭഗവാ ഭുത്താവീ പവാരിതോ രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ അനുമോദനത്ഥം തിരോകുട്ടപേതവത്ഥും അഭാസി –

൧൪. ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തി, സന്ധിസിങ്ഘാടകേസു ച;

ദ്വാരബാഹാസു തിട്ഠന്തി, ആഗന്ത്വാന സകം ഘരം.

൧൫. ‘‘പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹി, ഖജ്ജഭോജ്ജേ ഉപട്ഠിതേ;

ന തേസം കോചി സരതി, സത്താനം കമ്മപച്ചയാ.

൧൬. ‘‘ഏവം ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാ;

സുചിം പണീതം കാലേന, കപ്പിയം പാനഭോജനം.

൧൭. ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതു, സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോ;

തേ ച തത്ഥ സമാഗന്ത്വാ, ഞാതിപേതാ സമാഗതാ;

പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹി, സക്കച്ചം അനുമോദരേ.

൧൮. ‘‘ചിരം ജീവന്തു നോ ഞാതീ, യേസം ഹേതു ലഭാമസേ;

അമ്ഹാകഞ്ച കതാ പൂജാ, ദായകാ ച അനിപ്ഫലാ.

൧൯. ‘‘ന ഹി തത്ഥ കസി അത്ഥി, ഗോരക്ഖേത്ഥ ന വിജ്ജതി;

വണിജ്ജാ താദിസീ നത്ഥി, ഹിരഞ്ഞേന കയാകയം;

ഇതോ ദിന്നേന യാപേന്തി, പേതാ കാലഗതാ തഹിം.

൨൦. ‘‘ഉന്നമേ ഉദകം വുട്ഠം, യഥാ നിന്നം പവത്തതി;

ഏവമേവ ഇതോ ദിന്നം, പേതാനം ഉപകപ്പതി.

൨൧. ‘‘യഥാ വാരിവഹാ പൂരാ, പരിപൂരേന്തി സാഗരം;

ഏവമേവ ഇതോ ദിന്നം, പേതാനം ഉപകപ്പതി.

൨൨. ‘‘അദാസി മേ അകാസി മേ, ഞാതിമിത്താ സഖാ ച മേ;

പേതാനം ദക്ഖിണം ദജ്ജാ, പുബ്ബേ കതമനുസ്സരം.

൨൩. ‘‘ന ഹി രുണ്ണം വാ സോകോ വാ, യാ ചഞ്ഞാ പരിദേവനാ;

ന തം പേതാനമത്ഥായ, ഏവം തിട്ഠന്തി ഞാതയോ.

൨൪. ‘‘അയഞ്ച ഖോ ദക്ഖിണാ ദിന്നാ, സങ്ഘമ്ഹി സുപ്പതിട്ഠിതാ;

ദീഘരത്തം ഹിതായസ്സ, ഠാനസോ ഉപകപ്പതി.

൨൫. ‘‘സോ ഞാതിധമ്മോ ച അയം നിദസ്സിതോ, പേതാന പൂജാ ച കതാ ഉളാരാ;

ബലഞ്ച ഭിക്ഖൂനമനുപ്പദിന്നം, തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പഹുതം അനപ്പക’’ന്തി.

൧൪. തത്ഥ തിരോകുട്ടേസൂതി കുട്ടാനം പരഭാഗേസു. തിട്ഠന്തീതി നിസജ്ജാദിപടിക്ഖേപതോ ഠാനകപ്പനവചനമേതം, ഗേഹപാകാരകുട്ടാനം ദ്വാരതോ ബഹി ഏവ തിട്ഠന്തീതി അത്ഥോ. സന്ധിസിങ്ഘാടകേസു ചാതി സന്ധീസു ച സിങ്ഘാടകേസു ച. സന്ധീതി ചതുക്കോണരച്ഛാ, ഘരസന്ധിഭിത്തിസന്ധിആലോകസന്ധിയോപി വുച്ചന്തി. സിങ്ഘാടകാതി തികോണരച്ഛാ. ദ്വാരബാഹാസു തിട്ഠന്തീതി നഗരദ്വാരഘരദ്വാരാനം ബാഹാ നിസ്സായ തിട്ഠന്തി. ആഗന്ത്വാന സകം ഘരന്തി സകഘരം നാമ പുബ്ബഞാതിഘരമ്പി അത്തനാ സാമിഭാവേന അജ്ഝാവുത്ഥഘരമ്പി, തദുഭയമ്പി തേ യസ്മാ സകഘരസഞ്ഞായ ആഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ‘‘ആഗന്ത്വാന സകം ഘര’’ന്തി ആഹ.

൧൫. ഏവം ഭഗവാ പുബ്ബേ അനജ്ഝാവുത്ഥപുബ്ബമ്പി പുബ്ബഞാതിഘരത്താ ബിമ്ബിസാരനിവേസനം സകഘരസഞ്ഞായ ആഗന്ത്വാ തിരോകുട്ടാദീസു ഠിതേ ഇസ്സാമച്ഛരിയഫലം അനുഭവന്തേ അതിവിയ ദുദ്ദസികവിരൂപഭയാനകദസ്സനേ ബഹൂ പേതേ രഞ്ഞോ ദസ്സേന്തോ ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തീ’’തി ഗാഥം വത്വാ പുന തേഹി കതസ്സ കമ്മസ്സ ദാരുണഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹീ’’തി ദുതിയഗാഥമാഹ.

തത്ഥ പഹൂതേതി അനപ്പകേ ബഹുമ്ഹി, യാവദത്ഥേതി അത്ഥോ. ബ-കാരസ്സ ഹി പ-കാരോ ലബ്ഭതി ‘‘പഹു സന്തോ ന ഭരതീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൯൮) വിയ. കേചി പന ‘‘ബഹുകേ’’തി പഠന്തി, സോ പന പമാദപാഠോ. അന്നപാനമ്ഹീതി അന്നേ ച പാനേ ച. ഖജ്ജഭോജ്ജേതി ഖജ്ജേ ച ഭോജ്ജേ ച. ഏതേന അസിതപീതഖായിതസായിതവസേന ചതുബ്ബിധമ്പി ആഹാരം ദസ്സേതി. ഉപട്ഠിതേതി ഉപഗമ്മ ഠിതേ സജ്ജിതേ, പടിയത്തേതി അത്ഥോ. ന തേസം കോചി സരതി സത്താനന്തി തേസം പേത്തിവിസയേ ഉപ്പന്നാനം സത്താനം കോചി മാതാ വാ പിതാ വാ പുത്തോ വാ നത്താ വാ ന സരതി. കിം കാരണാ? കമ്മപച്ചയാതി, അത്തനാ കതസ്സ അദാനദാനപടിസേധനാദിഭേദസ്സ കദരിയകമ്മസ്സ കാരണഭാവതോ. തഞ്ഹി കമ്മം തേസം ഞാതീനം സരിതും ന ദേതി.

൧൬. ഏവം ഭഗവാ അനപ്പകേപി അന്നപാനാദിമ്ഹി വിജ്ജമാനേ ഞാതീനം പച്ചാസീസന്താനം പേതാനം കമ്മഫലേന ഞാതകാനം അനുസ്സരണമത്തസ്സാപി അഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പേത്തിവിസയുപപന്നേ ഞാതകേ ഉദ്ദിസ്സ രഞ്ഞാ ദിന്നദാനം പസംസന്തോ ‘‘ഏവം ദദന്തി ഞാതീന’’ന്തി തതിയഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഏവന്തി ഉപമാവചനം. തസ്സ ദ്വിധാ സമ്ബന്ധോ – തേസം സത്താനം കമ്മപച്ചയാ അസരന്തേസുപി കേസുചി കേചി ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഏവം അനുകമ്പകാ ഹോന്തീതി ച, മഹാരാജ, യഥാ തയാ ദിന്നം, ഏവം സുചിം പണീതം കാലേന കപ്പിയം പാനഭോജനം ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാതി ച. തത്ഥ ദദന്തീതി ദേന്തി ഉദ്ദിസന്തി നിയ്യാതേന്തി. ഞാതീനന്തി മാതിതോ ച പിതിതോ ച സമ്ബന്ധാനം. യേതി യേ കേചി പുത്താദയോ. ഹോന്തീതി ഭവന്തി. അനുകമ്പകാതി അത്ഥകാമാ ഹിതേസിനോ. സുചിന്തി സുദ്ധം മനോഹരം ധമ്മികഞ്ച. പണീതന്തി ഉളാരം. കാലേനാതി ദക്ഖിണേയ്യാനം പരിഭോഗയോഗ്ഗകാലേന, ഞാതിപേതാനം വാ തിരോകുട്ടാദീസു ആഗന്ത്വാ ഠിതകാലേന. കപ്പിയന്തി അനുച്ഛവികം പതിരൂപം അരിയാനം പരിഭോഗാരഹം. പാനഭോജനന്തി പാനഞ്ച ഭോജനഞ്ച, തദുപദേസേന ചേത്ഥ സബ്ബം ദേയ്യധമ്മം വദതി.

൧൭. ഇദാനി യേന പകാരേന തേസം പേതാനം ദിന്നം നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതു, സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോ’’തി ചതുത്ഥഗാഥായ പുബ്ബഡ്ഢം ആഹ. തം തതിയഗാഥായ പുബ്ബഡ്ഢേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം –

‘‘ഏവം ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാ;

ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതു, സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോ’’തി.

തേന ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂതി ഏവം പകാരേന ദദന്തി, നോ അഞ്ഞഥാ’’തി ആകാരത്ഥേന ഏവംസദ്ദേന ദാതബ്ബാകാരനിദസ്സനം കതം ഹോതി.

തത്ഥ ഇദന്തി ദേയ്യധമ്മനിദസ്സനം. വോതി നിപാതമത്തം ‘‘യേഹി വോ അരിയാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൬) വിയ. ഞാതീനം ഹോതൂതി പേത്തിവിസയേ ഉപ്പന്നാനം ഞാതകാനം ഹോതു. ‘‘നോ ഞാതീന’’ന്തി ച പഠന്തി, അമ്ഹാകം ഞാതീനന്തി അത്ഥോ. സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോതി തേ പേത്തിവിസയൂപപന്നാ ഞാതയോ ഇദം ഫലം പച്ചനുഭവന്താ സുഖിതാ സുഖപ്പത്താ ഹോന്തു.

യസ്മാ ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി വുത്തേപി അഞ്ഞേന കതകമ്മം ന അഞ്ഞസ്സ ഫലദം ഹോതി, കേവലം പന തഥാ ഉദ്ദിസ്സ ദീയമാനം തം വത്ഥു ഞാതിപേതാനം കുസലകമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ യഥാ തേസം തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം തസ്മിംയേവ ഖണേ ഫലനിബ്ബത്തകം കുസലകമ്മം ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ ച തത്ഥോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ തേതി ഞാതിപേതാ. തത്ഥാതി യത്ഥ ദാനം ദീയതി, തത്ഥ. സമാഗന്ത്വാതി ‘‘ഇമേ നോ ഞാതയോ അമ്ഹാകം അത്ഥായ ദാനം ഉദ്ദിസന്തീ’’തി അനുമോദനത്ഥം തത്ഥ സമാഗതാ ഹുത്വാ. പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹീതി അത്തനോ ഉദ്ദിസ്സ ദീയമാനേ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം. സക്കച്ചം അനുമോദരേതി കമ്മഫലം അഭിസദ്ദഹന്താ ചിത്തീകാരം അവിജഹന്താ അവിക്ഖിത്തചിത്താ ഹുത്വാ ‘‘ഇദം നോ ദാനം ഹിതായ സുഖായ ഹോതൂ’’തി മോദന്തി അനുമോദന്തി പീതിസോമനസ്സജാതാ ഹോന്തി.

൧൮. ചിരം ജീവന്തൂതി ചിരം ജീവിനോ ദീഘായുകാ ഹോന്തു. നോ ഞാതീതി അമ്ഹാകം ഞാതകാ. യേസം ഹേതൂതി യേസം കാരണാ യേ നിസ്സായ. ലഭാമസേതി ഈദിസം സമ്പത്തിം പടിലഭാമ. ഇദഞ്ഹി ഉദ്ദിസനേന ലദ്ധസമ്പത്തിം അനുഭവന്താനം പേതാനം അത്തനോ ഞാതീനം ഥോമനാകാരദസ്സനം. പേതാനഞ്ഹി അത്തനോ അനുമോദനേന, ദായകാനം ഉദ്ദിസനേന, ഉക്ഖിണേയ്യസമ്പത്തിയാ ചാതി തീഹി അങ്ഗേഹി ദക്ഖിണാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഫലനിബ്ബത്തികാ ഹോതി. തത്ഥ ദായകാ വിസേസഹേതു. തേനാഹ ‘‘യേസം ഹേതു ലഭാമസേ’’തി. അമ്ഹാകഞ്ച കതാ പൂജാതി ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി ഏവം ഉദ്ദിസന്തേഹി ദായകേഹി അമ്ഹാകഞ്ച പൂജാ കതാ, തേ ദായകാ ച അനിപ്ഫലാ യസ്മിം സന്താനേ പരിച്ചാഗമയം കമ്മം നിബ്ബത്തം തസ്സ തത്ഥേവ ഫലദാനതോ.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘കിം പന പേത്തിവിസയൂപപന്നാ ഏവ ഞാതീ ഹേതുസമ്പത്തിയോ ലഭന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞേപീ’’തി? ന ചേത്ഥ അമ്ഹേഹി വത്തബ്ബം, അത്ഥി ഭഗവതാ ഏവം ബ്യാകതത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം –-

‘‘മയമസ്സു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാമ ദാനാനി ദേമ, പുഞ്ഞാനി കരോമ ‘ഇദം ദാനം പേതാനം ഞാതിസാലോഹിതാനം ഉപകപ്പതു, ഇദം ദാനം പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ പരിഭുഞ്ജന്തൂ’തി. കച്ചി തം, ഭോ ഗോതമ, ദാനം പേതാനം ഞാതിസാലോഹിതാനം ഉപകപ്പതി, കച്ചി തേ പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ഠാനേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഉപകപ്പതി, നോ അട്ഠാനേതി.

‘‘കതമം പന, ഭോ ഗോതമ, ഠാനം, കതമം അട്ഠാനന്തി? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ നിരയം ഉപപജ്ജതി. യോ നേരയികാനം സത്താനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ന ഉപകപ്പതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ തിരച്ഛാനയോനിം ഉപപജ്ജതി. യോ തിരച്ഛാനയോനികാനം സത്താനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ന ഉപകപ്പതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനുസ്സാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി…പേ… ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. യോ ദേവാനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ന ഉപകപ്പതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പേത്തിവിസയം ഉപപജ്ജതി. യോ പേത്തിവിസയികാനം സത്താനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. യം വാ പനസ്സ ഇതോ അനുപവേച്ഛേന്തി മിത്താമച്ചാ വാ ഞാതിസാലോഹിതാ വാ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ഉപകപ്പതീ’’തി.

‘‘സചേ പന, ഭോ ഗോതമ, സോ പേതോ ഞാതിസാലോഹിതോ തം ഠാനം അനുപപന്നോ ഹോതി, കോ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി? ‘‘അഞ്ഞേപിസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ഠാനം ഉപപന്നാ ഹോന്തി, തേ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി.

‘‘സചേ പന, ഭോ ഗോതമ, സോ ചേവ പേതോ ഞാതിസാലോഹിതോ തം ഠാനം അനുപപന്നോ ഹോതി, അഞ്ഞേപിസ്സ പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ഠാനം അനുപപന്നാ ഹോന്തി, കോ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി? ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, അനവകാസോ, യം തം ഠാനം വിവിത്തം അസ്സ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ യദിദം പേതേഹി ഞാതിസാലോഹിതേഹി, അപിച, ബ്രാഹ്മണ, ദായകോപി അനിപ്ഫലോ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൭൭).

൧൯. ഇദാനി പേത്തിവിസയൂപപന്നാനം തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ കസിഗോരക്ഖാദിനോ സമ്പത്തിപടിലാഭകാരണസ്സ അഭാവം ഇതോ ദിന്നേന യാപനഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ന ഹി തത്ഥ കസി അത്ഥീതി തസ്മിം പേത്തിവിസയേ കസി ന ഹി അത്ഥി, യം നിസ്സായ പേതാ സുഖേന ജീവേയ്യും. ഗോരക്ഖേത്ഥ ന വിജ്ജതീതി ഏത്ഥ പേത്തിവിസയേ ന കേവലം കസിയേവ നത്ഥി, അഥ ഖോ ഗോരക്ഖാപി ന വിജ്ജതി, യം നിസ്സായ തേ സുഖേന ജീവേയ്യും. വണിജ്ജാ താദിസീ നത്ഥീതി വണിജ്ജാപി താദിസീ നത്ഥി, യാ തേസം സമ്പത്തിപടിലാഭഹേതു ഭവേയ്യ. ഹിരഞ്ഞേന കയാകയന്തി ഹിരഞ്ഞേന കയവിക്കയമ്പി തത്ഥ താദിസം നത്ഥി, യം തേസം സമ്പത്തിപടിലാഭഹേതു ഭവേയ്യ. ഇതേ ദിന്നേന യാപേന്തി, പേതാ കാലഗതാ തഹിന്തി കേവലം പന ഇതോ ഞാതീഹി വാ മിത്താമച്ചേഹി വാ ദിന്നേന യാപേന്തി, അത്തഭാവം പവത്തേന്തി. പേതാതി പേത്തിവിസയൂപപന്നാ സത്താ. കാലഗതാതി അത്തനോ മരണകാലേന ഗതാ. ‘‘കാലകതാ’’തി വാ പാഠോ, കതകാലാ കതമരണാ മരണം സമ്പത്താ. തഹിന്തി തസ്മിം പേത്തിവിസയേ.

൨൦-൨൧. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമാഹി പകാസേതും ‘‘ഉന്നമേ ഉദകം വുട്ഠ’’ന്തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ഉന്നമേ ഥലേ ഉന്നതപ്പദേസേ മേഘേഹി അഭിവുട്ഠം ഉദകം യഥാ നിന്നം പവത്തതി, യോ ഭൂമിഭാഗോ നിന്നോ ഓണതോ, തം ഉപഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഇതോ ദിന്നം ദാനം പേതാനം ഉപകപ്പതി, ഫലുപ്പത്തിയാ വിനിയുജ്ജതി. നിന്നമിവ ഹി ഉദകപ്പവത്തിയാ ഠാനം പേതലോകോ ദാനൂപകപ്പനായ. യഥാഹ – ‘‘ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ഉപകപ്പതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൭൭). യഥാ ച കന്ദരപദരസാഖപസാഖകുസോബ്ഭമഹാസോബ്ഭേ ഹി ഓഗലിതേന ഉദകേന വാരിവഹാ മഹാനജ്ജോ പൂരാ ഹുത്വാ സാഗരം പരിപൂരേന്തി, ഏവം ഇതോ ദിന്നദാനം പുബ്ബേ വുത്തനയേന പേതാനം ഉപകപ്പതീതി.

൨൨. യസ്മാ പേതാ ‘‘ഇതോ കിഞ്ചി ലഭാമാ’’തി ആസാഭിഭൂതാ ഞാതിഘരം ആഗന്ത്വാപി ‘‘ഇദം നാമ നോ ദേഥാ’’തി യാചിതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ തേസം ഇമാനി അനുസ്സരണവത്ഥൂനി അനുസ്സരന്തോ കുലപുത്തോ ദക്ഖിണം ദജ്ജാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അദാസി മേ’’തി ഗാഥമാഹ.

തസ്സത്ഥോ – ഇദം നാമ മേ ധനം വാ ധഞ്ഞം വാ അദാസി, ഇദം നാമ മേ കിച്ചം അത്തനായേവ യോഗം ആപജ്ജന്തോ അകാസി, ‘‘അസുകോ മേ മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ സമ്ബന്ധത്താ ഞാതി, സിനേഹവസേന താണസമത്ഥതായ മിത്തോ, അസുകോ മേ സഹപംസുകീളകസഹായോ സഖാ’’തി ച ഏതം സബ്ബമനുസ്സരന്തോ പേതാനം ദക്ഖിണം ദജ്ജാ ദാനം നിയ്യാതേയ്യ. ‘‘ദക്ഖിണാ ദജ്ജാ’’തി വാ പാഠോ, പേതാനം ദക്ഖിണാ ദാതബ്ബാ, തേന ‘‘അദാസി മേ’’തിആദിനാ നയേന പുബ്ബേ കതമനുസ്സരം അനുസ്സരതാതി വുത്തം ഹോതി. കരണത്ഥേ ഹി ഇദം പച്ചത്തവചനം.

൨൩-൨൪. യേ പന സത്താ ഞാതിമരണേന രുണ്ണസോകാദിപരാ ഏവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, ന തേസം അത്ഥായ കിഞ്ചി ദേന്തി, തേസം തം രുണ്ണസോകാദി കേവലം അത്തപരിതാപനമത്തമേവ ഹോതി, തം ന പേതാനം കഞ്ചി അത്ഥം സാധേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹി രുണ്ണം വാ’’തി ഗാഥം വത്വാ പുന മഗധരാജേന ദിന്നദക്ഖിണായ സാത്ഥകഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ച ഖോ’’തി ഗാഥമാഹ. തേസം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

൨൫. ഇദാനി യസ്മാ ഇമം ദക്ഖിണം ദേന്തേന രഞ്ഞാ ഞാതീനം ഞാതീഹി കത്തബ്ബകിച്ചകരണേന ഞാതിധമ്മോ നിദസ്സിതോ, ബഹുജനസ്സ പാകടോ കതോ, നിദസ്സനം പാകടം കതം ‘‘തുമ്ഹേഹിപി ഏവമേവ ഞാതീസു ഞാതിധമ്മോ പരിപൂരേതബ്ബോ’’തി. തേ ച പേതേ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അധിഗമേന്തേന പേതാനം പൂജാ കതാ ഉളാരാ, ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അന്നപാനാദീഹി സന്തപ്പേന്തേന ഭിക്ഖൂനം ബലം അനുപ്പദിന്നം, അനുകമ്പാദിഗുണപരിവാരഞ്ച ചാഗചേതനം നിബ്ബത്തേന്തേന അനപ്പകം പുഞ്ഞം പസുതം, തസ്മാ ഭഗവാ ഇമേഹി യഥാഭുച്ചഗുണേഹി രാജാനം സമ്പഹംസേന്തോ ‘‘സോ ഞാതിധമ്മോ’’തി ഓസാനഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഞാതിധമ്മോതി ഞാതീഹി ഞാതീനം കത്തബ്ബകരണം. ഉളാരാതി ഫീതാ സമിദ്ധാ. ബലന്തി കായബലം. പസുതന്തി ഉപചിതം. ഏത്ഥ ച ‘‘സോ ഞാതിധമ്മോ ച അയം നിദസ്സിതോ’’തി ഏതേന ഭഗവാ രാജാനം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി. ഞാതിധമ്മദസ്സനഞ്ഹേത്ഥ സന്ദസ്സനം. ‘‘പേതാന പൂജാ ച കതാ ഉളാരാ’’തി ഇമിനാ സമാദപേസി. ‘‘ഉളാരാ’’തി പസംസനഞ്ഹേത്ഥ പുനപ്പുനം പൂജാകരണേ സമാദപനം. ‘‘ബലഞ്ച ഭിക്ഖൂനമനുപ്പദിന്ന’’ന്തി ഇമിനാ സമുത്തേജേസി. ഭിക്ഖൂനം ബലാനുപ്പദാനഞ്ഹേത്ഥ ഏവംവിധാനം ബലാനുപ്പദാനേ ഉസ്സാഹവഡ്ഢനേന സമുത്തേജനം. ‘‘തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പക’’ന്തി ഇമിനാ സമ്പഹംസേസി. പുഞ്ഞപസവനകിത്തനഞ്ഹേത്ഥ തസ്സ യഥാഭുച്ചഗുണസംവണ്ണനഭാവേന സമ്പഹംസനന്തി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ദേസനാപരിയോസാനേ ച പേത്തിവിസയൂപപത്തിആദീനവസംവണ്ണനേന സംവിഗ്ഗഹദയാനം യോനിസോ പദഹതം ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ദുതിയദിവസേപി ദേവമനുസ്സാനം ഇദമേവ തിരോകുട്ടദേസനം ദേസേസി. ഏവം യാവ സത്ത ദിവസാ താദിസോവ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

തിരോകുട്ടപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പഞ്ചപുത്തഖാദകപേതിവത്ഥുവണ്ണനാ

നഗ്ഗാ ദുബ്ബണ്ണരൂപാസീതി ഇദം സത്ഥരി സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ പഞ്ചപുത്തഖാദകപേതിം ആരബ്ഭ വുത്തം. സാവത്ഥിയാ കിര അവിദൂരേ ഗാമകേ അഞ്ഞതരസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ ഭരിയാ വഞ്ഝാ അഹോസി. തസ്സ ഞാതകാ ഏതദവോചും – ‘‘തവ പജാപതി വഞ്ഝാ, അഞ്ഞം തേ കഞ്ഞം ആനേമാ’’തി. സോ തസ്സോ ഭരിയായ സിനേഹേന ന ഇച്ഛി. അഥസ്സ ഭരിയാ തം പവത്തിം സുത്വാ സാമികം ഏവമാഹ – ‘‘സാമി, അഹം വഞ്ഝാ, അഞ്ഞാ കഞ്ഞാ ആനേതബ്ബാ, മാ തേ കുലവംസോ ഉപച്ഛിജ്ജീ’’തി. സോ തായ നിപ്പീളിയമാനോ അഞ്ഞം കഞ്ഞം ആനേസി. സാ അപരേന സമയേന ഗബ്ഭിനീ അഹോസി. വഞ്ഝിത്ഥീ – ‘‘അയം പുത്തം ലഭിത്വാ ഇമസ്സ ഗേഹസ്സ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഇസ്സാപകതാ തസ്സാ ഗബ്ഭപാതനൂപായം പരിയേസന്തീ അഞ്ഞതരം പരിബ്ബാജികം അന്നപാനാദീഹി സങ്ഗണ്ഹിത്വാ തായ തസ്സാ ഗബ്ഭപാതനം ദാപേസി. സാ ഗബ്ഭേ പതിതേ അത്തനോ മാതുയാ ആരോചേസി, മാതാ അത്തനോ ഞാതകേ സമോധാനേത്വാ തമത്ഥം നിവേദേസി. തേ വഞ്ഝിത്ഥിം ഏതദവോചും – ‘‘തയാ ഇമിസ്സാ ഗബ്ഭോ പാതിതോ’’തി? ‘‘നാഹം പാതേമീ’’തി. ‘‘സചേ തയാ ഗബ്ഭോ ന പാതിതോ, സപഥം കരോഹീ’’തി. ‘‘സചേ മയാ ഗബ്ഭോ പാതിതോ, ദുഗ്ഗതിപരായണാ ഖുപ്പിപാസാഭിഭൂതാ സായം പാതം പഞ്ച പഞ്ച പുത്തേ വിജായിത്വാ ഖാദിത്വാ തിത്തിം ന ഗച്ഛേയ്യം, നിച്ചം ദുഗ്ഗന്ധാ മക്ഖികാപരികിണ്ണാ ച ഭവേയ്യ’’ന്തി മുസാ വത്വാ സപഥം അകാസി. സാ നചിരസ്സേവ കാലം കത്വാ തസ്സേവ ഗാമസ്സ അവിദൂരേ ദുബ്ബണ്ണരൂപാ പേതീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി.

തദാ ജനപദേ വുത്ഥവസ്സാ അട്ഠ ഥേരാ സത്ഥു ദസ്സനത്ഥം സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്താ തസ്സ ഗാമസ്സ അവിദൂരേ ഛായൂദകസമ്പന്നേ അരഞ്ഞട്ഠാനേ വാസം ഉപഗച്ഛിംസു. അഥ സാ പേതീ ഥേരാനം അത്താനം ദസ്സേസി. തേസു സങ്ഘത്ഥേരോ തം പേതിം –