൧. വിമോക്ഖുദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൯. ഇദാനി ഇന്ദ്രിയകഥാനന്തരം കഥിതായ വിമോക്ഖകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ അനുപ്പത്താ. അയഞ്ഹി വിമോക്ഖകഥാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാനുയുത്തസ്സ വിമോക്ഖസബ്ഭാവതോ ഇന്ദ്രിയകഥാനന്തരം കഥിതാ. തഞ്ച കഥേന്തോ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതസുത്തന്തദേസനാപുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ കഥേസി. തത്ഥ സുത്തന്തേ താവ സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോതിആദീസു സുഞ്ഞതാകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ അരിയമഗ്ഗോ സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോ. സോ ഹി സുഞ്ഞതായ ധാതുയാ ഉപ്പന്നത്താ സുഞ്ഞതോ, കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ വിമോക്ഖോ. ഏതേനേവ നയേന അനിമിത്താകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ അനിമിത്തോ, അപ്പണിഹിതാകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ അപ്പണിഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഏകോ ഹി ആദിതോവ അനിച്ചതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. യസ്മാ പന ന അനിച്ചതോ സമ്മസനമത്തേനേവ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, ദുക്ഖതോപി അനത്തതോപി സമ്മസിതബ്ബമേവ, തസ്മാ ദുക്ഖതോപി അനത്തതോപി സമ്മസതി. തസ്സ ഏവം പടിപന്നസ്സ അനിച്ചതോ ചേ സമ്മസനകാലേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, അയം അനിച്ചതോ അഭിനിവിസിത്വാ അനിച്ചതോ വുട്ഠാതി നാമ. സചേ പനസ്സ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ സമ്മസനകാലേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, അയം അനിച്ചതോ അഭിനിവിസിത്വാ ദുക്ഖതോ, അനത്തതോ വുട്ഠാതി നാമ. ഏസ നയോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ അഭിനിവിസിത്വാ വുട്ഠാനേസുപി. ഏത്ഥ ച യോപി അനിച്ചതോ അഭിനിവിട്ഠോ, യോപി ദുക്ഖതോ, യോപി അനത്തതോ. വുട്ഠാനകാലേ ചേ അനിച്ചതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, തയോപി ജനാ അധിമോക്ഖബഹുലാ ഹോന്തി, സദ്ധിന്ദ്രിയം പടിലഭന്തി, അനിമിത്തവിമോക്ഖേന വിമുച്ചന്തി, പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരിനോ ഹോന്തി, സത്തസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്താ. സചേ പന ദുക്ഖതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, തയോപി ജനാ പസ്സദ്ധിബഹുലാ ഹോന്തി, സമാധിന്ദ്രിയം പടിലഭന്തി, അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേന വിമുച്ചന്തി, സബ്ബത്ഥ കായസക്ഖിനോ ഹോന്തി. യസ്സ പനേത്ഥ അരൂപജ്ഝാനം പാദകം ഹോതി, സോ അഗ്ഗഫലേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതി. അഥ നേസം അനത്തതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, തയോപി ജനാ വേദബഹുലാ ഹോന്തി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പടിലഭന്തി, സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന വിമുച്ചന്തി, പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരിനോ ഹോന്തി, ഛസു ഠാനേസു ദിട്ഠിപ്പത്താ, അഗ്ഗഫലേ പഞ്ഞാവിമുത്താതി.

അപിച മഗ്ഗോ നാമ പഞ്ചഹി കാരണേഹി നാമം ലഭതി സരസേന വാ പച്ചനീകേന വാ സഗുണേന വാ ആരമ്മണേന വാ ആഗമനേന വാ. സചേ ഹി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ അനിച്ചതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി, അനിമിത്തവിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി. സചേ ദുക്ഖതോ സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി, അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി. സചേ അനത്തതോ സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി, സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി. ഇദം സരസതോ നാമം നാമ. അനിച്ചാനുപസ്സനായ പന സങ്ഖാരാനം ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ നിച്ചനിമിത്തധുവനിമിത്തസസ്സതനിമിത്താനി പഹായ ആഗതത്താ അനിമിത്തോ, ദുക്ഖാനുപസ്സനായ സുഖസഞ്ഞം പഹായ പണിധിപത്ഥനം സുക്ഖാപേത്വാ ആഗതത്താ അപ്പണിഹിതോ, അനത്താനുപസ്സനായ അത്തസത്തപുഗ്ഗലസഞ്ഞം പഹായ സങ്ഖാരേ സുഞ്ഞതോ ദിട്ഠത്താ സുഞ്ഞതോതി ഇദം പച്ചനീകതോ നാമം നാമ. രാഗാദീഹി പന സുഞ്ഞത്താ സുഞ്ഞതോ, രൂപനിമിത്താദീനം, രാഗനിമിത്താദീനംയേവ വാ അഭാവേന അനിമിത്തോ, രാഗപണിധിആദീനം അഭാവതോ അപ്പണിഹിതോതി ഇദമസ്സ സഗുണതോ നാമം നാമ. സോയം സുഞ്ഞം അനിമിത്തം അപ്പണിഹിതഞ്ച നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരോതീതിപി സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ അപ്പണിഹിതോതി വുച്ചതി. ഇദമസ്സ ആരമ്മണതോ നാമം നാമ. ആഗമനം പന ദുവിധം വിപസ്സനാഗമനം മഗ്ഗാഗമനഞ്ച. തത്ഥ മഗ്ഗേ വിപസ്സനാഗമനം ലബ്ഭതി, ഫലേ മഗ്ഗാഗമനം. അനത്താനുപസ്സനാ ഹി സുഞ്ഞതാ നാമ, സുഞ്ഞതവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ സുഞ്ഞതോ, സുഞ്ഞതമഗ്ഗസ്സ ഫലം സുഞ്ഞതം. അനിച്ചാനുപസ്സനാ അനിമിത്താ നാമ, അനിമിത്തവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ. ഇദം പന നാമം അഭിധമ്മപരിയായേ ന ലബ്ഭതി, സുത്തന്തപരിയായേ പന ലബ്ഭതി. തത്ഥ ഹി ഗോത്രഭുഞാണം അനിമിത്തം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ അനിമിത്തനാമകം ഹുത്വാ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദേതീതി വദന്തി. തേന മഗ്ഗോ അനിമിത്തോതി വുത്തോ. മഗ്ഗാഗമനേന ഫലം അനിമിത്തന്തി യുജ്ജതിയേവ. ദുക്ഖാനുപസ്സനാ സങ്ഖാരേസു പണിധിം സുക്ഖാപേത്വാ ആഗതത്താ അപ്പണിഹിതാ നാമ, അപ്പണിഹിതവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ അപ്പണിഹിതോ, അപ്പണിഹിതമഗ്ഗസ്സ ഫലം അപ്പണിഹിതന്തി ഏവം വിപസ്സനാ അത്തനോ നാമം മഗ്ഗസ്സ ദേതി, മഗ്ഗോ ഫലസ്സാതി ഇദം ആഗമനതോ നാമം നാമ. ഏവം സങ്ഖാരുപേക്ഖാ വിമോക്ഖവിസേസം നിയമേതീതി.

ഏവം ഭഗവതാ ദേസിതേ തയോ മഹാവത്ഥുകേ വിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസിത്വാ തംനിദ്ദേസവസേനേവ അപരേപി വിമോക്ഖേ നിദ്ദിസിതുകാമോ അപിച അട്ഠസട്ഠി വിമോക്ഖാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അപിചാതി അപരപരിയായദസ്സനം. കഥം തേ അട്ഠസട്ഠി ഹോന്തി, നനു തേ പഞ്ചസത്തതീതി? സച്ചം യഥാരുതവസേന പഞ്ചസത്തതി. ഭഗവതാ പന ദേസിതേ തയോ വിമോക്ഖേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞവിമോക്ഖേ നിദ്ദിസനതോ ഇമേസം തദവരോധതോ ച ഇമേ തയോ ന ഗണേതബ്ബാ, അജ്ഝത്തവിമോക്ഖാദയോ തയോപി വിമോക്ഖാ ചതുധാ വിത്ഥാരവചനേയേവ അന്തോഗധത്താ ന ഗണേതബ്ബാ, ‘‘പണിഹിതോ വിമോക്ഖോ, അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോ’’തി ഏത്ഥ അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോ പഠമം ഉദ്ദിട്ഠേന ഏകനാമികത്താ ന ഗണേതബ്ബോ, ഏവം ഇമേസു സത്തസു അപനീതേസു സേസാ അട്ഠസട്ഠി വിമോക്ഖാ ഹോന്തി. ഏവം സന്തേ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖാദയോ തയോ പുന കസ്മാ ഉദ്ദിട്ഠാതി ചേ? ഉദ്ദേസേന സങ്ഗഹേത്വാ തേസമ്പി നിദ്ദേസകരണത്ഥം. അജ്ഝത്തവുട്ഠാനാദയോ പന തയോ പഭേദം വിനാ മൂലരാസിവസേന ഉദ്ദിട്ഠാ, പണിഹിതവിമോക്ഖപടിപക്ഖവസേന പുന അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോ ഉദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ.

അജ്ഝത്തവുട്ഠാനാദീസു അജ്ഝത്തതോ വുട്ഠാതീതി അജ്ഝത്തവുട്ഠാനോ. അനുലോമേന്തീതി അനുലോമാ. അജ്ഝത്തവുട്ഠാനാനം പടിപ്പസ്സദ്ധി അപഗമാ അജ്ഝത്തവുട്ഠാനപടിപ്പസ്സദ്ധി. രൂപീതി അജ്ഝത്തം കേസാദീസു ഉപ്പാദിതം രൂപജ്ഝാനം രൂപം, തം രൂപമസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാ നീലകസിണാദിരൂപാനി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സതി. ഇമിനാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാവത്ഥുകേസു കസിണേസു ഝാനപടിലാഭോ ദസ്സിതോ. അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അജ്ഝത്തം ന രൂപസഞ്ഞീ, അത്തനോ കേസാദീസു അനുപ്പാദിതരൂപാവചരജ്ഝാനോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ബഹിദ്ധാ പരികമ്മം കത്വാ ബഹിദ്ധാവ പടിലദ്ധജ്ഝാനതാ ദസ്സിതാ. സുഭന്തേവ അധിമുത്തോതി ‘‘സുഭ’’മിച്ചേവ ആരമ്മണേ അധിമുത്തോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അന്തോഅപ്പനായം ‘‘സുഭ’’ന്തി ആഭോഗോ നത്ഥി, യോ പന അപ്പടികൂലാകാരേന സത്താരമ്മണം ഫരന്തോ വിഹരതി, സോ യസ്മാ ‘‘സുഭ’’ന്തേവ അധിമുത്തോ ഹോതി, തസ്മാ ഏവം ഉദ്ദേസോ കതോതി. അപ്പിതപ്പിതസമയേ ഏവ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിസബ്ഭാവതോ സമയവിമോക്ഖോ. സോയേവ സകിച്ചകരണവസേന അപ്പിതസമയേ ഏവ നിയുത്തോതി സാമയികോ. സാമായികോതിപി പാഠോ. കോപേതും ഭഞ്ജിതും സക്കുണേയ്യതായ കുപ്പോ. ലോകം അനതിക്കമനതോ ലോകേ നിയുത്തോതി ലോകികോ. ലോകിയോതിപി പാഠോ. ലോകം ഉത്തരതി, ഉത്തിണ്ണോതി വാ ലോകുത്തരോ. ആരമ്മണകരണവസേന സഹ ആസവേഹീതി സാസവോ. ആരമ്മണകരണവസേന സമ്പയോഗവസേന ച നത്ഥേത്ഥ ആസവാതി അനാസവോ. രൂപസങ്ഖാതേന സഹ ആമിസേനാതി സാമിസോ. സബ്ബസോ രൂപാരൂപപ്പഹാനാ നിരാമിസതോപി നിരാമിസതരോതി നിരാമിസാ നിരാമിസതരോ. പണിഹിതോതി തണ്ഹാവസേന പണിഹിതോ പത്ഥിതോ. ആരമ്മണകരണവസേന സഞ്ഞോജനേഹി സംയുത്തത്താ സഞ്ഞുത്തോ. ഏകത്തവിമോക്ഖോതി കിലേസേഹി അനജ്ഝാരുള്ഹത്താ ഏകസഭാവോ വിമോക്ഖോ. സഞ്ഞാവിമോക്ഖോതി വിപസ്സനാഞാണമേവ വിപരീതസഞ്ഞായ വിമുച്ചനതോ സഞ്ഞാവിമോക്ഖോ. തദേവ വിപസ്സനാഞാണം സമ്മോഹതോ വിമുച്ചനവസേന ഞാണമേവ വിമോക്ഖോതി ഞാണവിമോക്ഖോ. സീതിസിയാവിമോക്ഖോതി വിപസ്സനാഞാണമേവ സീതി ഭവേയ്യാതി പവത്തോ വിമോക്ഖോ സീതിസിയാവിമോക്ഖോ. സീതിസികാവിമോക്ഖോതിപി പാഠോ, സീതിഭാവികായ വിമോക്ഖോതി തസ്സ അത്ഥം വണ്ണയന്തി. ഝാനവിമോക്ഖോതി ഉപചാരപ്പനാഭേദം ലോകിയലോകുത്തരഭേദഞ്ച ഝാനമേവ വിമോക്ഖോ. അനുപാദാ ചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോതി അനുപാദിയിത്വാ ഗഹണം അകത്വാ ചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോ. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

വിമോക്ഖുദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.