൭൧. മഹാകരുണാഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൭. മഹാകരുണാഞാണനിദ്ദേസേ ബഹുകേഹി ആകാരേഹീതി ഇദാനി വുച്ചമാനേഹി ഏകൂനനവുതിയാ പകാരേഹി. പസ്സന്താനന്തി ഞാണചക്ഖുനാ ച ബുദ്ധചക്ഖുനാ ച ഓലോകേന്താനം. ഓക്കമതീതി ഓതരതി പവിസതി. ആദിത്തോതി ദുക്ഖലക്ഖണവസേന പീളായോഗതോ സന്താപനട്ഠേന ആദീപിതോ. ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൫) വുത്തത്താ സബ്ബസങ്ഖതസ്സ ചേവ ദുക്ഖലക്ഖണവസേന പീളിതത്താ ദുക്ഖസ്സ ച കരുണായ മൂലഭൂതത്താ പഠമം ദുക്ഖലക്ഖണവസേന ‘‘ആദിത്തോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. രാഗാദീഹി ആദിത്തതം പന ഉപരി വക്ഖതി. അഥ വാ ആദിത്തോതി രാഗാദീഹിയേവ ആദിത്തോ. ഉപരി പന ‘‘തസ്സ നത്ഥഞ്ഞോ കോചി നിബ്ബാപേതാ’’തി അത്ഥാപേക്ഖനവസേന പുന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ലോകസന്നിവാസോതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ, തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന സന്നിവസന്തി ഏത്ഥ സത്താതി സന്നിവാസോ, ലോകോവ സന്നിവാസോ ലോകസന്നിവാസോ. ദുക്ഖിതം ഖന്ധസന്താനം ഉപാദായ സത്തവോഹാരസബ്ഭാവതോ ലോകസന്നിവാസയോഗതോ സത്തസമൂഹോപി ലോകസന്നിവാസോ. സോപി ച സഹഖന്ധകോയേവ. ഉയ്യുത്തോതി അനേകേസു കിച്ചേസു നിച്ചബ്യാപാരതായ കതയോഗോ കതഉസ്സാഹോ, സതതകിച്ചേസു സഉസ്സുക്കോതി അത്ഥോ. ഘട്ടനയുത്തോതി വാ ഉയ്യുത്തോ. പയാതോതി പബ്ബതേയ്യാ നദീ വിയ അനവട്ഠിതഗമനേന മരണായ യാതും ആരദ്ധോ. കുമ്മഗ്ഗപ്പടിപന്നോതി കുച്ഛിതം മിച്ഛാമഗ്ഗം പടിപന്നോ. ഉപരി പന ‘‘വിപഥപക്ഖന്ദോ’’തി നാനാപദേഹി വിസേസേത്വാ വുത്തം.

ഉപനീയതീതി ജരാവസേന മരണായ ഉപനീയതി ഹരീയതി. ജരാ ഹി ‘‘ആയുനോ സംഹാനീ’’തി (സം. നി. ൨.൨) വുത്താ. അദ്ധുവോതി ന ഥിരോ, സദാ തഥേവ ന ഹോതി. യസ്മാ അദ്ധുവോ, തസ്മാ ഉപനീയതീതി പുരിമസ്സ കാരണവചനമേതം. ഏതേന സകാരണം ജരാദുക്ഖം വുത്തം. തം ജരാദുക്ഖം ദിസ്വാ ജരാപാരിജുഞ്ഞരഹിതാപി വിഞ്ഞൂ പബ്ബജന്തി. അതാണോതി തായിതും രക്ഖിതും സമത്ഥേന രഹിതോ, അനാരക്ഖോതി വുത്തം ഹോതി. അനഭിസ്സരോതി അഭിസരിത്വാ അഭിഗന്ത്വാ ബ്യാഹരണേന അസ്സാസേതും സമത്ഥേന രഹിതോ, അസഹായോതി വാ അത്ഥോ. യസ്മാ അനഭിസ്സരോ, തസ്മാ അതാണോതി പുരിമസ്സ കാരണവചനമേതം. ഏതേന സകാരണം പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖം വുത്തം. തം പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖം ദിസ്വാ ഞാതിപാരിജുഞ്ഞരഹിതാപി വിഞ്ഞൂ പബ്ബജന്തി. അസ്സകോതി സകഭണ്ഡരഹിതോ. സബ്ബം പഹായ ഗമനീയന്തി സകഭണ്ഡന്തി സല്ലക്ഖിതം സബ്ബം പഹായ ലോകേന ഗന്തബ്ബം. യസ്മാ സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, തസ്മാ അസ്സകോതി പുരിമസ്സ കാരണവചനമേതം. ഏതേന സകാരണം മരണദുക്ഖം വുത്തം. തം ദിസ്വാ ഭോഗപാരിജുഞ്ഞരഹിതാപി വിഞ്ഞൂ പബ്ബജന്തി. അഞ്ഞത്ഥ ‘‘കമ്മസ്സകാ മാണവസത്താ’’തി (മ. നി. ൩.൨൮൯) വുത്തം, ഇധ ച രട്ഠപാലസുത്തേ ച ‘‘അസ്സകോ ലോകോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) വുത്തം, തം കഥം യുജ്ജതീതി ചേ? പഹായ ഗമനീയം സന്ധായ ‘‘അസ്സകോ’’തി വുത്തം, കമ്മം പന ന പഹായ ഗമനീയം. തസ്മാ ‘‘കമ്മസ്സകാ’’തി വുത്തം. രട്ഠപാലസുത്തേയേവ ച ഏവമേതം വുത്തം ‘‘ത്വം പന യഥാകമ്മം ഗമിസ്സസീ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൬). ഊനോതി പാരിപൂരിരഹിതോ. അതിത്തോതി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പത്ഥനായപി ന സുഹിതോ. ഇദം ഊനഭാവസ്സ കാരണവചനം. തണ്ഹാദാസോതി തണ്ഹായ വസേ വത്തനതോ തണ്ഹായ ദാസഭൂതോ. ഇദം അതിത്തഭാവസ്സ കാരണവചനം. ഏതേന ഇച്ഛാരോഗാപദേസേന സകാരണം ബ്യാധിദുക്ഖം വുത്തം. തം ബ്യാധിദുക്ഖം ദിസ്വാ ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞരഹിതാപി വിഞ്ഞൂ പബ്ബജന്തി. അതായനോതി പുത്താദീഹിപി തായനസ്സ അഭാവതോ അതായനോ അനാരക്ഖോ, അലബ്ഭനേയ്യഖേമോ വാ. അലേണോതി അല്ലീയിതും നിസ്സിതും അനരഹോ അല്ലീനാനമ്പി ച ലേണകിച്ചാകാരകോ. അസരണോതി നിസ്സിതാനം ന ഭയസാരകോ ന ഭയവിനാസകോ. അസരണീഭൂതോതി പുരേ ഉപ്പത്തിയാ അത്തനോ അഭാവേനേവ അസരണോ, ഉപ്പത്തിസമകാലമേവ അസരണീഭൂതോതി അത്ഥോ.

ഉദ്ധതോതി സബ്ബാകുസലേസു ഉദ്ധച്ചസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ സത്തസന്താനേ ച അകുസലുപ്പത്തിബാഹുല്ലതോ അകുസലസമങ്ഗീലോകോ തേന ഉദ്ധച്ചേന ഉദ്ധതോ. അവൂപസന്തോതി അവൂപസമനലക്ഖണസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സേവ യോഗേന അവൂപസന്തോ ഭന്തമിഗപടിഭാഗോ. ‘‘ഉപനീയതി ലോകോ’’തിആദീസു ചതൂസു ച ‘‘ഉദ്ധതോ ലോകോ’’തി ച പഞ്ചസു ഠാനേസു ലോകോതി ആഗതം, സേസേസു ലോകസന്നിവാസോതി. ഉഭയഥാപി ലോകോയേവ. സസല്ലോതി പീളാജനകതായ അന്തോതുദനതായ ദുന്നീഹരണീയതായ ച സല്ലാതി സങ്ഖം ഗതേഹി രാഗാദീഹി സല്ലേഹി സഹവത്തനകോ. വിദ്ധോതി മിഗാദയോ കദാചി പരേഹി വിദ്ധാ ഹോന്തി, അയം പന ലോകോ നിച്ചം അത്തനാവ വിദ്ധോ. പുഥുസല്ലേഹീതി ‘‘സത്ത സല്ലാനി – രാഗസല്ലം, ദോസസല്ലം, മോഹസല്ലം, മാനസല്ലം, ദിട്ഠിസല്ലം, കിലേസസല്ലം, ദുച്ചരിതസല്ല’’ന്തി (മഹാനി. ൧൭൪) വുത്തേഹി സത്തഹി സല്ലേഹി. തസ്സാതി തസ്സ ലോകസന്നിവാസസ്സ. സല്ലാനം ഉദ്ധതാതി തേസം സല്ലാനം സത്തസന്താനതോ ഉദ്ധരിതാ പുഗ്ഗലോ. അഞ്ഞത്ര മയാതി മം ഠപേത്വാ. യേപി ഭഗവതോ സാവകാ സല്ലാനി ഉദ്ധരന്തി, തേസം ഭഗവതോ വചനേനേവ ഉദ്ധരണതോ ഭഗവാവ ഉദ്ധരതി നാമ. അവിജ്ജന്ധകാരാവരണോതി അവിജ്ജാ ഏവ സഭാവദസ്സനച്ഛാദനേന അന്ധം വിയ കരോതീതി അവിജ്ജന്ധകാരോ, സോവ സഭാവാവഗമനനിവാരണേന ആവരണം ഏതസ്സാതി അവിജ്ജന്ധകാരാവരണോ. കിലേസപഞ്ജരപക്ഖിത്തോതി കിലേസാ ഏവ കുസലഗമനസന്നിരുജ്ഝനട്ഠേന പഞ്ജരോതി കിലേസപഞ്ജരോ, അവിജ്ജാപഭവേ കിലേസപഞ്ജരേ പക്ഖിത്തോ പാതിതോ. ആലോകം ദസ്സേതാതി പഞ്ഞാലോകം ദസ്സനസീലോ, പഞ്ഞാലോകസ്സ ദസ്സേതാതി വാ അത്ഥോ. അവിജ്ജാഗതോതി അവിജ്ജം ഗതോ പവിട്ഠോ. ന കേവലം അവിജ്ജായ ആവരണമത്തമേവ, അഥ ഖോ ഗഹനഗതോ വിയ അവിജ്ജാകോസസ്സ അന്തോ പവിട്ഠോതി പുരിമതോ വിസേസോ. അണ്ഡഭൂതോതിആദയോ ച വിസേസായേവ. അണ്ഡഭൂതോതി അണ്ഡേ ഭൂതോ നിബ്ബത്തോ. യഥാ ഹി അണ്ഡേ നിബ്ബത്താ ഏകച്ചേ സത്താ ‘‘അണ്ഡഭൂതാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവമയം ലോകോ അവിജ്ജണ്ഡകോസേ നിബ്ബത്തത്താ ‘‘അണ്ഡഭൂതോ’’തി വുച്ചതി. പരിയോനദ്ധോതി തേന അവിജ്ജണ്ഡകോസേന സമന്തതോ ഓനദ്ധോ ബദ്ധോ വേഠിതോ.

തന്താകുലകജാതോതി തന്തം വിയ ആകുലഭൂതോ. യഥാ നാമ ദുന്നിക്ഖിത്തം മൂസികച്ഛിന്നം പേസകാരാനം തന്തം തഹിം തഹിം ആകുലം ഹോതി, ഇദം അഗ്ഗം ഇദം മൂലന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം ഹോതി, ഏവമേവ സത്താ പച്ചയാകാരേ ഖലിതാ ആകുലാ ബ്യാകുലാ ഹോന്തി, ന സക്കോന്തി പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും. തത്ഥ തന്തം പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാപി ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ദ്വേ ബോധിസത്തേ അഞ്ഞോ സത്തോ അത്തനോ ധമ്മതായ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. യഥാ പന ആകുലം തന്തം കഞ്ജികം ദത്വാ കോച്ഛേന പഹടം തത്ഥ തത്ഥ കുലകജാതം ഹോതി ഗണ്ഠിബദ്ധം, ഏവമയം ലോകോ പച്ചയേസു പക്ഖലിത്വാ പച്ചയേ ഉജും കാതും അസക്കോന്തോ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതവസേന കുലകജാതോ ഹോതി ഗണ്ഠിബദ്ധോ. യേ ഹി കേചി ദിട്ഠിയോ നിസ്സിതാ, സബ്ബേ തേ പച്ചയം ഉജും കാതും ന സക്കോന്തിയേവ. കുലാഗണ്ഠികജാതോതി കുലാഗണ്ഠികം വിയ ഭൂതോ. കുലാഗണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജികസുത്തം. ‘‘കുലാ നാമ സകുണികാ, തസ്സാ കുലാവകോ’’തിപി ഏകേ. യഥാ തദുഭയമ്പി ആകുലം അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരന്തി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം. മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതോതി മുഞ്ജതിണം വിയ പബ്ബജതിണം വിയ ച ഭൂതോ മുഞ്ജതിണപബ്ബജതിണസദിസോ ജാതോ. യഥാ താനി തിണാനി കോട്ടേത്വാ കോട്ടേത്വാ കതരജ്ജു ജിണ്ണകാലേ കത്ഥചി പതിതം ഗഹേത്വാ തേസം തിണാനം ‘‘ഇദം അഗ്ഗം ഇദം മൂല’’ന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം, തമ്പി പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാ ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ദ്വേ ബോധിസത്തേ അഞ്ഞോ സത്തോ അത്തനോ ധമ്മതായ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ഏവമയം ലോകോ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും അസക്കോന്തോ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതവസേന ഗണ്ഠിജാതോ ഹുത്വാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി.

തത്ഥ അപായോതി നിരയോ തിരച്ഛാനയോനി പേത്തിവിസയോ അസുരകായോ. സബ്ബേപി ഹി തേ വഡ്ഢിസങ്ഖാതസ്സ ആയസ്സ അഭാവതോ ‘‘അപായോ’’തി വുച്ചന്തി. തഥാ ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോ ദുഗ്ഗതി. സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോ. ഇതരോ പന –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതി’’.

തം സബ്ബമ്പി നാതിവത്തതി നാതിക്കമതി. അഥ ഖോ ചുതിതോ പടിസന്ധിം, പടിസന്ധിതോ ചുതിന്തി ഏവം പുനപ്പുനം ചുതിപടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹമാനോ തീസു ഭവേസു ചതൂസു യോനീസു പഞ്ചസു ഗതീസു സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു നവസു സത്താവാസേസു മഹാസമുദ്ദേ വാതുക്ഖിത്തനാവാ വിയ യന്തഗോണോ വിയ ച പരിബ്ഭമതിയേവ. അവിജ്ജാവിസദോസസല്ലിത്തോതി അവിജ്ജായേവ അകുസലുപ്പാദനേന കുസലജീവിതനാസനതോ വിസന്തി അവിജ്ജാവിസം, തദേവ സന്താനദൂസനതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, തേന അനുസയപരിയുട്ഠാനദുച്ചരിതഭൂതേന ഭുസം ലിത്തോ മക്ഖിതോതി അവിജ്ജാവിസദോസസല്ലിത്തോ. കിലേസകലലീഭൂതോതി അവിജ്ജാദിമൂലകാ കിലേസാ ഏവ ഓസീദനട്ഠേന കലലം കദ്ദമോതി കിലേസകലലം, തദസ്സ അത്ഥീതി കിലേസകലലീ, ഏവംഭൂതോ. രാഗദോസമോഹജടാജടിതോതി ലോഭപടിഘാവിജ്ജാസങ്ഖാതാ രാഗദോസമോഹാ ഏവ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഹേട്ഠുപരിയവസേന പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സംസിബ്ബനട്ഠേന വേളുഗുമ്ബാദീനം സാഖാജാലസങ്ഖാതാ ജടാ വിയാതി ജടാ, തായ രാഗദോസമോഹജടായ ജടിതോ. യഥാ നാമ വേളുജടാദീഹി വേളുആദയോ, ഏവം തായ ജടായ അയം ലോകോ ജടിതോ വിനദ്ധോ സംസിബ്ബിതോതി അത്ഥോ. ജടം വിജടേതാതി ഇമം ഏവം തേധാതുകം ലോകം ജടേത്വാ ഠിതം ജടം വിജടേതാ സംഛിന്ദിതാ സമ്പദാലയിതാ.

തണ്ഹാസങ്ഘാടപടിമുക്കോതി തണ്ഹാ ഏവ അബ്ബോച്ഛിന്നം പവത്തിതോ സങ്ഘടിതട്ഠേന സങ്ഘാടോതി തണ്ഹാസങ്ഘാടോ, തസ്മിം തണ്ഹാസങ്ഘാടേ പടിമുക്കോ അനുപവിട്ഠോ അന്തോഗതോതി തണ്ഹാസങ്ഘാടപടിമുക്കോ. തണ്ഹാജാലേന ഓത്ഥടോതി തണ്ഹാ ഏവ പുബ്ബേ വുത്തനയേന സംസിബ്ബനട്ഠേന ജാലന്തി തണ്ഹാജാലം, തേന തണ്ഹാജാലേന ഓത്ഥടോ സമന്തതോ ഛാദിതോ പലിവേഠിതോ. തണ്ഹാസോതേന വുയ്ഹതീതി തണ്ഹാ ഏവ സംസാരേ ആകഡ്ഢനട്ഠേന സോതോതി തണ്ഹാസോതോ, തേന തണ്ഹാസോതേന വുയ്ഹതി ആകഡ്ഢീയതി. തണ്ഹാസഞ്ഞോജനേന സഞ്ഞുത്തോതി തണ്ഹാ ഏവ ലോകം വട്ടസ്മിം സംയോജനതോ ബന്ധനതോ സംയോജനന്തി തണ്ഹാസംയോജനം, തേന തണ്ഹാസംയോജനേന സഞ്ഞുത്തോ ബദ്ധോ. തണ്ഹാനുസയേന അനുസടോതി തണ്ഹാ ഏവ അനുസയനട്ഠേന അനുസയോതി തണ്ഹാനുസയോ, തേന തണ്ഹാനുസയേന അനുസടോ അനുഗതോ ഥാമഗതോ. തണ്ഹാസന്താപേന സന്തപ്പതീതി തണ്ഹാ ഏവ പവത്തികാലേ ഫലകാലേ ച ലോകം സന്താപേതീതി സന്താപോ, തേന തണ്ഹാസന്താപേന സന്തപ്പതി സന്താപീയതി. തണ്ഹാപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹതീതി തണ്ഹാ ഏവ ബലവഭൂതാ പവത്തികാലേ ഫലകാലേ ച സമന്തതോ ദഹനട്ഠേന മഹാപരിളാഹോതി തണ്ഹാപരിളാഹോ, തേന തണ്ഹാപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹതി സമന്തതോ ഡഹീയതി. ദിട്ഠിസങ്ഘാടാദയോ ഇമിനാവ നയേന യോജേതബ്ബാ.

അനുഗതോതി അനുപവിട്ഠോ. അനുസടോതി അനുധാവിതോ. അഭിഭൂതോതി പീളിതോ. അബ്ഭാഹതോതി അഭിആഹതോ അഭിമുഖം ഭുസം പഹതോ. ദുക്ഖേ പതിട്ഠിതോതി ദുക്ഖേ ഖന്ധപഞ്ചകേ സുഖവിപല്ലാസേന പതിട്ഠിതോ അഭിനിവിട്ഠോ.

തണ്ഹായ ഉഡ്ഡിതോതി തണ്ഹായ ഉല്ലങ്ഘിതോ. ചക്ഖു ഹി തണ്ഹാരജ്ജുനാ ആവുനിത്വാ രൂപനാഗദന്തേ ഉഡ്ഡിതം, സോതാദീനി തണ്ഹാരജ്ജുനാ ആവുനിത്വാ സദ്ദാദിനാഗദന്തേസു ഉഡ്ഡിതാനി. തംസമങ്ഗീലോകോപി ഉഡ്ഡിതോയേവ നാമ. ജരാപാകാരപരിക്ഖിത്തോതി അനതിക്കമനീയട്ഠേന പാകാരഭൂതായ ജരായ പരിവാരിതോ. മച്ചുപാസേന പരിക്ഖിത്തോതി ദുമ്മോചനീയട്ഠേന പാസഭൂതേന മരണേന ബദ്ധോ. മഹാബന്ധനബദ്ധോതി ദള്ഹത്താ ദുച്ഛേദത്താ ച മഹന്തേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ. രാഗബന്ധനേനാതി രാഗോ ഏവ ബന്ധതി സംസാരതോ ചലിതും ന ദേതീതി രാഗബന്ധനം. തേന രാഗബന്ധനേന. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. കിലേസബന്ധനേനാതി വുത്താവസേസേന കിലേസബന്ധനേന. ദുച്ചരിതബന്ധനേനാതി തിവിധേന. സുചരിതം പന ബന്ധനമോക്ഖസ്സ ഹേതുഭൂതം ബന്ധനമോക്ഖഭൂതഞ്ച അത്ഥി. തസ്മാ തം ന ഗഹേതബ്ബം.

ബന്ധനം മോചേതാതി തസ്സ ബന്ധനം മോചേതാ. ബന്ധനാ മോചേതാതിപി പാഠോ, ബന്ധനതോ തം മോചേതാതി അത്ഥോ. മഹാസമ്ബാധപ്പടിപന്നോതി കുസലസഞ്ചാരപീളനേന മഹാസമ്ബാധസങ്ഖാതം രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസദുച്ചരിതഗഹനം പടിപന്നോ. ഓകാസം ദസ്സേതാതി ലോകിയലോകുത്തരസമാധിപഞ്ഞാഓകാസം ദസ്സേതാ. മഹാപലിബോധേന പലിബുദ്ധോതി മഹാനിവാരണേന നിവുതോ. മഹാലേപേന വാ ലിത്തോ. പലിബോധോതി ച രാഗാദിസത്തവിധോ ഏവ. ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠിപലിബോധോ’’തി ഏകേ. പലിബോധം ഛേതാതി തം പലിബോധം ഛിന്ദിതാ. മഹാപപാതേതി പഞ്ചഗതിപപാതേ, ജാതിജരാമരണപപാതേ വാ. തം സബ്ബമ്പി ദുരുത്തരണട്ഠേന പപാതോ. പപാതാ ഉദ്ധതാതി തമ്ഹാ പപാതതോ ഉദ്ധരിതാ. മഹാകന്താരപ്പടിപന്നോതി ജാതിജരാബ്യാധിമരണസോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസകന്താരം പടിപന്നോ. സബ്ബമ്പി തം ദുരതിക്കമനട്ഠേന കന്താരോ, തം കന്താരം താരേതാ. കന്താരാ താരേതാതി വാ പാഠോ. മഹാസംസാരപ്പടിപന്നോതി അബ്ബോച്ഛിന്നം ഖന്ധസന്താനം പടിപന്നോ. സംസാരാ മോചേതാതി സംസാരതോ മോചേതാ. സംസാരം മോചേതാതി വാ പാഠോ. മഹാവിദുഗ്ഗേതി സംസാരവിദുഗ്ഗേ. സംസാരോയേവ ഹി ദുഗ്ഗമനട്ഠേന വിദുഗ്ഗോ. സമ്പരിവത്തതീതി ഭുസം നിവത്തിത്വാ ചരതി. മഹാപലിപേതി മഹന്തേ കാമകദ്ദമേ. കാമോ ഹി ഓസീദനട്ഠേന പലിപോ. പലിപന്നോതി ലഗ്ഗോ. മഹാപലിപപലിപന്നോതിപി പാഠോ.

അബ്ഭാഹതോതി സബ്ബോപദ്ദവേഹി അബ്ഭാഹതോ. രാഗഗ്ഗിനാതി രാഗാദയോയേവ അനുദഹനട്ഠേന അഗ്ഗി, തേന രാഗഗ്ഗിനാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഉന്നീതകോതി ഉഗ്ഗഹേത്വാ നീതോ, ജാതിയാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ജരാദിഉപദ്ദവായ നീതോതി അത്ഥോ. ക-കാരോ പനേത്ഥ അനുകമ്പായ ദട്ഠബ്ബോ. ഹഞ്ഞതി നിച്ചമതാണോതി പരിത്തായകേന രഹിതോ സതതം പീളീയതി. പത്തദണ്ഡോതി രാജാദീഹി ലദ്ധആണോ. തക്കരോതി ചോരോ. വജ്ജബന്ധനബദ്ധോതി രാഗാദിവജ്ജബന്ധനേഹി ബദ്ധോ. ആഘാതനപച്ചുപട്ഠിതോതി മരണധമ്മഗണ്ഠികട്ഠാനം ഉപേച്ച ഠിതോ. കോചി ബന്ധനാ മോചേതാ. കോചി ബന്ധനം മോചേതാതിപി പാഠോ. അനാഥോതി നത്ഥി ഏതസ്സ നാഥോ ഇസ്സരോ, സയം വാ ന നാഥോ ന ഇസ്സരോതി അനാഥോ, അസരണോതി വാ അത്ഥോ. പരമകാപഞ്ഞപ്പത്തോതി ജരാദിപടിബാഹനേ അപ്പഹുതായ അതീവ കപണഭാവം പത്തോ. തായേതാതി രക്ഖിതാ. തായിതാതി വാ പാഠോ സുന്ദരോ. ദുക്ഖാഭിതുന്നോതി ജാതിദുക്ഖാദീഹി അനേകേഹി ദുക്ഖേഹി അഭിതുന്നോ അതിബ്യാധിതോ അതികമ്പിതോ ച. ചിരരത്തം പീളിതോതി ദുക്ഖേഹേവ ദീഘമദ്ധാനം പീളിതോ ഘട്ടിതോ. ഗധിതോതി ഗേധേന ഗിദ്ധോ, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന വാ ഗന്ഥിതോ. നിച്ചം പിപാസിതോതി പാതും ഭുഞ്ജിതും ഇച്ഛാ പിപാസാ, സാ തണ്ഹാ ഏവ, തണ്ഹാപിപാസായ നിരന്തരം പിപാസിതോ.

അന്ധോതി ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖൂതി സങ്ഖം ഗതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോ കാണോ. പഞ്ഞാ ഹി ധമ്മസഭാവം പസ്സതി. അചക്ഖുകോതി തം പന അന്ധത്തം ന പച്ഛാ സമ്ഭൂതം, പകതിയാ ഏവ അവിജ്ജമാനചക്ഖുകോതി തമേവ അന്ധത്തം വിസേസേതി. ഹതനേത്തോതി നയനട്ഠേന നേത്തന്തി സങ്ഖം ഗതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോയേവ വിനട്ഠനേത്തകോ. സമവിസമം ദസ്സേന്തം അത്തഭാവം നേതീതി നേത്തന്തി ഹി വുത്തം. പഞ്ഞായ സുഗതിഞ്ച അഗതിഞ്ച നയതി. ഹതനേത്തത്തായേവസ്സ നേതുഅഭാവം ദസ്സേന്തോ അപരിണായകോതി ആഹ, അവിജ്ജമാനനേത്തകോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞോപിസ്സ നേതാ ന വിജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. വിപഥപക്ഖന്ദോതി വിപരീതോ, വിസമോ വാ പഥോ വിപഥോ, തം വിപഥം പക്ഖന്ദോ പവിട്ഠോ പടിപന്നോതി വിപഥപക്ഖന്ദോ, മിച്ഛാപഥസങ്ഖാതം മിച്ഛാദിട്ഠിം പടിപന്നോതി അത്ഥോ. അഞ്ജസാപരദ്ധോതി അഞ്ജസേ ഉജുമഗ്ഗസ്മിം മജ്ഝിമപടിപദായ അപരദ്ധോ വിരദ്ധോ. അരിയപഥം ആനേതാതി അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഉപനേതാ പടിപാദയിതാ. മഹോഘപക്ഖന്ദോതി യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം വട്ടസ്മിം ഓഹനന്തി ഓസീദാപേന്തീതി ഓഘാ, പകതിഓഘതോ മഹന്താ ഓഘാതി മഹോഘാ. തേ കാമോഘോ ഭവോഘോ ദിട്ഠോഘോ അവിജ്ജോഘോതി ചതുപ്പഭേദാ. തേ മഹോഘേ പക്ഖന്ദോ പവിട്ഠോതി മഹോഘപക്ഖന്ദോ, സംസാരസങ്ഖാതം മഹോഘം വാ പക്ഖന്ദോതി.

൧൧൮. ഇദാനി ഏകുത്തരികനയോ. തത്ഥ ദ്വീഹി ദിട്ഠിഗതേഹീതി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീഹി. തത്ഥ ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിഗതം ‘‘ഗൂഥഗതം മുത്തഗത’’ന്തിആദീനി (അ. നി. ൯.൧൧) വിയ. ഗന്തബ്ബാഭാവതോ വാ ദിട്ഠിയാ ഗതമത്തമേവേതന്തി ദിട്ഠിഗതം, ദിട്ഠീസു ഗതം ഇദം ദസ്സനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഅന്തോഗധത്താതിപി ദിട്ഠിഗതം. ദ്വാസട്ഠിതേസട്ഠിദിട്ഠിയോപി ഹി സസ്സതദിട്ഠി ഉച്ഛേദദിട്ഠീതി ദ്വേവ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. തസ്മാ സങ്ഖേപേന സബ്ബാ ദിട്ഠിയോ അന്തോ കരോന്തോ ‘‘ദ്വീഹി ദിട്ഠിഗതേഹീ’’തി വുത്തം. പരിയുട്ഠിതോതി പരിയുട്ഠാനം പത്തോ സമുദാചാരം പത്തോ, ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേന കുസലചാരസ്സ ഗഹണം പത്തോതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിഗതേഹി പരിയുട്ഠിതാ ദേവമനുസ്സാ ഓലീയന്തി ഏകേ, അതിധാവന്തി ഏകേ, ചക്ഖുമന്തോ ച പസ്സന്തീ’’തിആദി (ഇതിവു. ൪൯).

തീഹി ദുച്ചരിതേഹീതി തിവിധകായദുച്ചരിതേന ചതുബ്ബിധവചീദുച്ചരിതേന തിവിധമനോദുച്ചരിതേന. വിപ്പടിപന്നോതി വിരൂപം പടിപന്നോ, മിച്ഛാപടിപന്നോതി അത്ഥോ. യോഗേഹി യുത്തോതി വട്ടസ്മിം യോജേന്തീതി യോഗാ, ഈതിഅത്ഥേന വാ യോഗാ, തേഹി യോഗേഹി യുത്തോ സമപ്പിതോ. ചതുയോഗയോജിതോതി കാമയോഗോ, ഭവയോഗോ, ദിട്ഠിയോഗോ, അവിജ്ജായോഗോതി ഇമേഹി ചതൂഹി യോഗേഹി സകടസ്മിം യോഗോ വിയ വട്ടസ്മിം യോജിതോ. പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമയോഗോ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ, ഝാനനികന്തി ച, സസ്സതദിട്ഠിസഹജാതോ രാഗോ ഭവവസേന പത്ഥനാ ഭവയോഗോ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിയോഗോ. അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജായോഗോ. തേ ഏവ ചത്താരോ ബലവഭൂതാ ഓഘാ, ദുബ്ബലഭൂതാ യോഗാ.

ചതൂഹി ഗന്ഥേഹീതി യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം ചുതിപടിസന്ധിവസേന വട്ടസ്മിം ഗന്ഥേന്തി ഘടേന്തീതി ഗന്ഥാ. തേ അഭിജ്ഝാ കായഗന്ഥോ, ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ, സീലബ്ബതപരാമാസോ കായഗന്ഥോ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോതി ചതുപ്പഭേദാ. അഭിജ്ഝായന്തി ഏതായ, സയം വാ അഭിജ്ഝായതി, അഭിജ്ഝായനമത്തമേവ വാ ഏസാതി അഭിജ്ഝാ, ലോഭോയേവ. നാമകായം ഗന്ഥേതി ചുതിപടിസന്ധിവസേന വട്ടസ്മിം ഘടേതീതി കായഗന്ഥോ. ബ്യാപജ്ജതി തേന ചിത്തം പൂതിഭാവം ഗച്ഛതി, ബ്യാപാദയതി വാ വിനയാചാരരൂപസമ്പത്തിഹിതസുഖാദീനീതി ബ്യാപാദോ. ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാനം സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധി സീലവതേന സുദ്ധീതി പരാമസനം സീലബ്ബതപരാമാസോ. സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ ആകാരേന അഭിനിവിസതീതി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ. തേഹി ചതൂഹി ഗന്ഥേഹി ഗന്ഥിതോ, ബദ്ധോതി അത്ഥോ.

ചതൂഹി ഉപാദാനേഹീതി ഭുസം ആദിയന്തി ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തീതി ഉപാദാനാ. തേ കാമുപാദാനം ദിട്ഠുപാദാനം സീലബ്ബതുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനന്തി ചതുപ്പഭേദാ. വത്ഥുസങ്ഖാതം കാമം ഉപാദിയതീതി കാമുപാദാനം, കാമോ ച സോ ഉപാദാനഞ്ചാതിപി കാമുപാദാനം. ദിട്ഠി ച സാ ഉപാദാനഞ്ചാതി ദിട്ഠുപാദാനം, ദിട്ഠിം ഉപാദിയതീതിപി ദിട്ഠുപാദാനം. ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧൪൭) ഹി പുരിമദിട്ഠിം ഉത്തരദിട്ഠി ഉപാദിയതി. സീലബ്ബതം ഉപാദിയതീതി സീലബ്ബതുപാദാനം, സീലബ്ബതഞ്ച തം ഉപാദാനഞ്ചാതിപി സീലബ്ബതുപാദാനം. ഗോസീലഗോവതാദീനി ഹി ഏവം വിസുദ്ധീതി അഭിനിവേസതോ സയമേവ ഉപാദാനാനി. വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി ഉപാദാനം. കിം വദന്തി, ഉപാദിയന്തി വാ? അത്താനം. അത്തനോ വാദുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനം, അത്തവാദമത്തമേവ വാ അത്താതി ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി അത്തവാദുപാദാനം. ഠപേത്വാ ഇമാ ദ്വേ ദിട്ഠിയോ സബ്ബാപി ദിട്ഠീ ദിട്ഠുപാദാനം. തേഹി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി. ഉപാദീയതീതി ഭുസം ഗണ്ഹീയതി. ഉപാദിയതീതി വാ പാഠോ, ലോകോ ഉപാദാനേഹി തം തം ആരമ്മണം ഭുസം ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ.

പഞ്ചഗതിസമാരുള്ഹോതി സുകതദുക്കടകാരണേഹി ഗമ്മതി ഉപസങ്കമീയതീതി ഗതി, സഹോകാസകാ ഖന്ധാ. നിരയോ തിരച്ഛാനയോനി പേത്തിവിസയോ മനുസ്സാ ദേവാതി ഇമാ പഞ്ച ഗതിയോ വോക്കമനഭാവേന ഭുസം ആരുള്ഹോ. പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹീതി രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥുകാമകോട്ഠാസേഹി. രജ്ജതീതി അയോനിസോമനസികാരം പടിച്ച രാഗുപ്പാദനേന തേഹി രഞ്ജീയതി, സാരത്തോ കരീയതീതി അത്ഥോ. പഞ്ചഹി നീവരണേഹീതി ചിത്തം നീവരന്തി പരിയോനന്ധന്തീതി നീവരണാ. കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി നീവരണേഹി. ഓത്ഥടോതി ഉപരിതോ പിഹിതോ.

ഛഹി വിവാദമൂലേഹീതി ഛഹി വിവാദസ്സ മൂലേഹി. യഥാഹ –

‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, വിവാദമൂലാനി. കതമാനി ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ. സോ സത്ഥരിപി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, ധമ്മേപി, സങ്ഘേപി, സിക്ഖായപി ന പരിപൂരകാരീ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, ധമ്മേപി, സങ്ഘേപി, സിക്ഖായപി ന പരിപൂരകാരീ, സോ സങ്ഘേ വിവാദം ജനേതി. യോ ഹോതി വിവാദോ ബഹുജനാഹിതായ ബഹുജനാസുഖായ ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനം. ഏവരൂപം ചേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, വിവാദമൂലം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ സമനുപസ്സേയ്യാഥ, തത്ര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സേവ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ പഹാനായ വായമേയ്യാഥ. ഏവരൂപം ചേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, വിവാദമൂലം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ന സമനുപസ്സേയ്യാഥ. തത്ര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സേവ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ ആയതിം അനവസ്സവായ പടിപജ്ജേയ്യാഥ. ഏവമേതസ്സ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ പഹാനം ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ ആയതിം അനവസ്സവോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മക്ഖീ ഹോതി പളാസീ. ഇസ്സുകീ ഹോതി മച്ഛരീ. സഠോ ഹോതി മായാവീ. പാപിച്ഛോ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ ഹോതി ആധാനഗ്ഗാഹീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ ഹോതി ആധാനഗ്ഗാഹീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ, സോ സത്ഥരിപി…പേ… ആയതിം അനവസ്സവോ ഹോതീ’’തി (പരി. ൨൭൨; അ. നി. ൬.൩൬).

തത്ഥ കോധനോതി കുജ്ഝനലക്ഖണേന കോധേന സമന്നാഗതോ. ഉപനാഹീതി വേരഅപ്പടിനിസ്സജ്ജനലക്ഖണേന ഉപനാഹേന സമന്നാഗതോ. അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ കഥം ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതീതി? കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൫൧ ആദയോ) വിയ ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസു വിവാദം ആപന്നേസു തസ്മിം വിഹാരേ തേസം അന്തേവാസികാ വിവദന്തി, തേസം ഓവാദം ഗണ്ഹന്തോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ വിവദതി, തതോ തേസം ഉപട്ഠാകാപി വിവദന്തി. അഥ മനുസ്സാനം ആരക്ഖദേവതാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദീനം ആരക്ഖദേവതാ ധമ്മവാദിനിയോ ഹോന്തി അധമ്മവാദീനം അധമ്മവാദിനിയോ. തതോ ആരക്ഖദേവതാനം മിത്താ ഭുമ്മട്ഠദേവതാ ഭിജ്ജന്തി. ഏവം പരമ്പരായ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദീഹി പന അധമ്മവാദിനോവ ബഹുതരാ ഹോന്തി. തതോ യം ബഹുകേഹി ഗഹിതം, സബ്ബം തം സച്ചന്തി ധമ്മം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹുതരാവ അധമ്മം ഗണ്ഹന്തി. തേ അധമ്മം പുരക്ഖത്വാ വിഹരന്താ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തി. ഏവം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി. അജ്ഝത്തം വാതി തുമ്ഹാകം അബ്ഭന്തരപരിസായ വാ. ബഹിദ്ധാ വാതി പരേസം പരിസായ വാ. മക്ഖീതി പരേസം ഗുണമക്ഖണലക്ഖണേന മക്ഖേന സമന്നാഗതോ. പളാസീതി യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ. ഇസ്സുകീതി പരേസം സക്കാരാദിഇസ്സായനലക്ഖണായ ഇസ്സായ സമന്നാഗതോ. മച്ഛരീതി ആവാസമച്ഛരിയാദീഹി പഞ്ചഹി മച്ഛരിയേഹി സമന്നാഗതോ. സഠോതി കേരാടികോ. മായാവീതി കതപാപപടിച്ഛാദകോ. പാപിച്ഛോതി അസന്തസമ്ഭാവനിച്ഛകോ ദുസ്സീലോ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി നത്ഥികവാദീ അഹേതുകവാദീ അകിരിയവാദീ. സന്ദിട്ഠിപരാമാസീതി സയം ദിട്ഠിമേവ പരാമസതി. ആധാനഗ്ഗാഹീതി ദള്ഹഗ്ഗാഹീ. ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീതി ന സക്കാ ഹോതി ഗഹിതം വിസ്സജ്ജാപേതും. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ പന ‘‘തത്ഥ കതമാനി ഛ വിവാദമൂലാനി? കോധോ മക്ഖോ ഇസ്സാ സാഠേയ്യം പാപിച്ഛതാ സന്ദിട്ഠിപരാമാസിതാ, ഇമാനി ഛ വിവാദമൂലാനീ’’തി (വിഭ. ൯൪൪) പധാനവസേന ഏകേകോയേവ ധമ്മോ വുത്തോ.

ഛഹി തണ്ഹാകായേഹീതി ‘‘രൂപതണ്ഹാ, സദ്ദതണ്ഹാ, ഗന്ധതണ്ഹാ, രസതണ്ഹാ, ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ, ധമ്മതണ്ഹാ’’തി (വിഭ. ൯൪൪) വുത്താഹി ഛഹി തണ്ഹാഹി. തത്ഥ യസ്മാ ഏകേകായേവ തണ്ഹാ അനേകവിസയത്താ ഏകേകസ്മിമ്പി വിസയേ പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിതോ അനേകാ ഹോന്തി, തസ്മാ സമൂഹട്ഠേന കായസദ്ദേന യോജേത്വാ തണ്ഹാകായാതി വുത്തം. തണ്ഹാകായാതി വുത്തേപി തണ്ഹാ ഏവ. രജ്ജതീതി സയം ആരമ്മണേ രജ്ജതി, സാരത്തോ ഹോതി.

ഛഹി ദിട്ഠിഗതേഹീതി സബ്ബാസവസുത്തേ വുത്തേഹി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘തസ്സ ഏവം അയോനിസോ മനസികരോതോ ഛന്നം ദിട്ഠീനം അഞ്ഞതരാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. ‘അത്ഥി മേ അത്താ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ‘നത്ഥി മേ അത്താ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ‘അത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ‘അത്തനാവ അനത്താനം സഞ്ജാനാമീ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ‘അനത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. അഥ വാ പനസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഹോതി ‘യോ മേ അയം അത്താ വദോ വേദേയ്യോ തത്ര തത്ര കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദേതി, സോ ച ഖോ പന മേ അയം അത്താ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’’തി (മ. നി. ൧.൧൯).

തത്ഥ അത്ഥി മേ അത്താതി സസ്സതദിട്ഠി സബ്ബകാലേസു അത്തനോ അത്ഥിതം ഗണ്ഹാതി. സച്ചതോ ഥേതതോതി ഭൂതതോ ച ഥിരതോ ച, ‘‘ഇദം സച്ച’’ന്തി സുട്ഠു ദള്ഹഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി. നത്ഥി മേ അത്താതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി സതോ സത്തസ്സ തത്ഥ തത്ഥ വിഭവഗ്ഗഹണതോ. അഥ വാ പുരിമാപി തീസു കാലേസു അത്ഥീതി ഗഹണതോ സസ്സതദിട്ഠി, പച്ചുപ്പന്നമേവ അത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തീ ഉച്ഛേദദിട്ഠി, പച്ഛിമാപി അതീതാനാഗതേസു നത്ഥീതി ഗഹണതോ ‘‘ഭസ്സന്താ ആഹുതിയോ’’തി ഗഹിതദിട്ഠിഗതികാനം വിയ ഉച്ഛേദദിട്ഠി. അതീതേ ഏവ നത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തീ അധിച്ചസമുപ്പന്നകസ്സ വിയ സസ്സതദിട്ഠി. അത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധസീസേന ഖന്ധേ അത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ അവസേസക്ഖന്ധേ സഞ്ജാനതോ ഇമിനാ അത്തനാ ഇമം അത്താനം സഞ്ജാനാമീതി ഹോതി. അത്തനാവ അനത്താനന്തി സഞ്ഞാക്ഖന്ധംയേവ അത്താതി ഗഹേത്വാ, ഇതരേ ചത്താരോപി അനത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ തേ സഞ്ജാനതോ ഏവം ഹോതി. അനത്തനാവ അത്താനന്തി സഞ്ഞാക്ഖന്ധം അനത്താതി ഗഹേത്വാ, ഇതരേ ചത്താരോപി അത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ തേ സഞ്ജാനതോ ഏവം ഹോതി. സബ്ബാപി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോവ. വദോ വേദേയ്യോതിആദയോ പന സസ്സതദിട്ഠിയാ ഏവ അഭിനിവേസാകാരാ. തത്ഥ വദതീതി വദോ, വചീകമ്മസ്സ കാരകോതി വുത്തം ഹോതി. വേദയതീതി വേദേയ്യോ, ജാനാതി അനുഭവതി ചാതി വുത്തം ഹോതി. കിം വേദേതീതി? തത്ര തത്ര കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദേതി. തത്ര തത്രാതി തേസു തേസു യോനിഗതിഠിതിനിവാസനികായേസു ആരമ്മണേസു വാ. നിച്ചോതി ഉപ്പാദവയരഹിതോ. ധുവോതി ഥിരോ സാരഭൂതോ. സസ്സതോതി സബ്ബകാലികോ. അവിപരിണാമധമ്മോതി അത്തനോ പകതിഭാവം അവിജഹനധമ്മോ, കകണ്ടകോ വിയ നാനപ്പകാരതം നാപജ്ജതി. സസ്സതിസമന്തി ചന്ദസൂരിയസമുദ്ദമഹാപഥവീപബ്ബതാ ലോകവോഹാരേന സസ്സതിയോതി വുച്ചന്തി. സസ്സതീഹി സമം സസ്സതിസമം. യാവ സസ്സതിയോ തിട്ഠന്തി, താവ തഥേവ ഠസ്സതീതി ഗണ്ഹതോ ഏവം ദിട്ഠി ഹോതി.

ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ പന ‘‘തത്ര തത്ര ദീഘരത്തം കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പച്ചനുഭോതി, ന സോ ജാതോ നാഹോസി, ന സോ ജാതോ ന ഭവിസ്സതി, നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോതി വാ പനസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (വിഭ. ൯൪൮) ഛ ദിട്ഠീ ഏവം വിസേസേത്വാ വുത്താ.

തത്ഥ ന സോ ജാതോ നാഹോസീതി സോ അത്താ അജാതിധമ്മതോ ന ജാതോ നാമ, സദാ വിജ്ജമാനോയേവാതി അത്ഥോ. തേനേവ അതീതേ നാഹോസി, അനാഗതേ ന ഭവിസ്സതി. യോ ഹി ജാതോ, സോ അഹോസി. യോ ച ജായിസ്സതി, സോ ഭവിസ്സതീതി വുച്ചതി. അഥ വാ ന സോ ജാതോ നാഹോസീതി സോ സദാ വിജ്ജമാനത്താ അതീതേപി ന ജാതു ന അഹോസി, അനാഗതേപി ന ജാതു ന ഭവിസ്സതി. അനുസയാ വുത്തത്ഥാ.

സത്തഹി സഞ്ഞോജനേഹീതി സത്തകനിപാതേ വുത്തേഹി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘സത്തിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനാനി. കതമാനി സത്ത? അനുനയസംയോജനം, പടിഘസംയോജനം, ദിട്ഠിസംയോജനം, വിചികിച്ഛാസംയോജനം, മാനസംയോജനം, ഭവരാഗസംയോജനം, അവിജ്ജാസംയോജനം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത സംയോജനാനീ’’തി (അ. നി. ൭.൮).

തത്ഥ അനുനയസംയോജനന്തി കാമരാഗസംയോജനം. സബ്ബാനേവേതാനി ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനാനി.

സത്തഹി മാനേഹീതി ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ വുത്തേഹി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘മാനോ, അതിമാനോ, മാനാതിമാനോ, ഓമാനോ, അധിമാനോ, അസ്മിമാനോ, മിച്ഛാമാനോ’’തി (വിഭ. ൯൫൦).

തത്ഥ മാനോതി സേയ്യാദിവസേന പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാ ജാതിആദീസു വത്ഥുവസേനേവ ഉന്നതി. അതിമാനോതി ജാതിആദീഹി ‘‘മയാ സദിസോ നത്ഥീ’’തി അതിക്കമിത്വാ ഉന്നതി. മാനാതിമാനോതി ‘‘അയം പുബ്ബേ മയാ സദിസോ, ഇദാനി അഹം സേട്ഠോ, അയം ഹീനതരോ’’തി ഉപ്പന്നമാനോ. ഓമാനോതി ജാതിആദീഹി അത്താനം ഹേട്ഠാ കത്വാ പവത്തമാനോ, ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോയേവ. അധിമാനോതി അനധിഗതേയേവ ചതുസച്ചധമ്മേ അധിഗതോതി മാനോ. അയം പന അധിമാനോ പരിസുദ്ധസീലസ്സ കമ്മട്ഠാനേ അപ്പമത്തസ്സ നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന വിതിണ്ണകങ്ഖസ്സ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ന അഞ്ഞേസം. അസ്മിമാനോതി രൂപാദീസു ഖന്ധേസു അസ്മീതി മാനോ, ‘‘അഹം രൂപ’’ന്തിആദിവസേന ഉപ്പന്നമാനോതി വുത്തം ഹോതി. മിച്ഛാമാനോതി പാപകേന കമ്മായതനാദിനാ ഉപ്പന്നമാനോ.

ലോകധമ്മാ വുത്തത്ഥാ. സമ്പരിവത്തതീതി ലോകധമ്മേഹി ഹേതുഭൂതേഹി ലാഭാദീസു ചതൂസു അനുരോധവസേന, അലാഭാദീസു ചതൂസു പടിവിരോധവസേന ഭുസം നിവത്തതി, പകതിഭാവം ജഹാതീതി അത്ഥോ. മിച്ഛത്താപി വുത്തത്ഥാ. നിയ്യാതോതി ഗതോ പക്ഖന്ദോ, അഭിഭൂതോതി അത്ഥോ.

അട്ഠഹി പുരിസദോസേഹീതി അട്ഠകനിപാതേ ഉപമാഹി സഹ, ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ ഉപമം വിനാ വുത്തേഹി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘കതമേ അട്ഠ പുരിസദോസാ? ഇധ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ‘ന സരാമി ന സരാമീ’തി അസ്സതിയാവ നിബ്ബേഠേതി. അയം പഠമോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ചോദകംയേവ പടിപ്ഫരതി ‘കിം നു ഖോ തുയ്ഹം ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ഭണിതേന, ത്വമ്പി നാമ മം ഭണിതബ്ബം മഞ്ഞസീ’തി? അയം ദുതിയോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ചോദകംയേവ പച്ചാരോപേതി ‘ത്വമ്പി ഖോസി ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോ, ത്വം താവ പഠമം പടികരോഹീ’തി. അയം തതിയോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. അയം ചതുത്ഥോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ സങ്ഘമജ്ഝേ ബാഹാവിക്ഖേപകം ഭണതി. അയം പഞ്ചമോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ അനാദിയിത്വാ സങ്ഘം അനാദിയിത്വാ ചോദകം സാപത്തികോവ യേന കാമം പക്കമതി. അയം ഛട്ഠോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ‘നേവാഹം ആപന്നോമ്ഹി, ന പനാഹം അനാപന്നോമ്ഹീ’തി സോ തുണ്ഹീഭൂതോ സങ്ഘം വിഹേസേതി. അയം സത്തമോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ഏവമാഹ – ‘കിം നു ഖോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ അതിബാള്ഹം മയി ബ്യാവടാ? ഇദാനാഹം സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സാമീ’തി. സോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിത്വാ ഏവമാഹ ‘ഇദാനി ഖോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ അത്തമനാ ഹോഥാ’തി. അയം അട്ഠമോ പുരിസദോസോ. ഇമേ അട്ഠ പുരിസദോസാ’’തി (വിഭ. ൯൫൭; അ. നി. ൮.൧൪).

തത്ഥ പുരിസദോസാതി പുരിസാനം ദോസാ, തേ പന പുരിസസന്താനം ദൂസേന്തീതി ദോസാ. ന സരാമി ന സരാമീതി ‘‘മയാ ഏതസ്സ കമ്മസ്സ കതട്ഠാനം നസ്സരാമി ന സല്ലക്ഖേമീ’’തി ഏവം അസ്സതിഭാവേന നിബ്ബേഠേതി മോചേതി. ചോദകംയേവ പടിപ്ഫരതീതി പടിവിരുദ്ധോ ഹുത്വാ ഫരതി, പടിആണിഭാവേന തിട്ഠതി. കിം നു ഖോ തുയ്ഹന്തി തുയ്ഹം ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ഭണിതേന നാമ കിം, യോ ത്വം നേവ വത്ഥും, ന ആപത്തിം, ന ചോദനം ജാനാസീതി ദീപേതി. ത്വമ്പി നാമ ഏവം കിഞ്ചി അജാനന്തോ ഭണിതബ്ബം മഞ്ഞസീതി അജ്ഝോത്ഥരതി. പച്ചാരോപേതീതി ‘‘ത്വമ്പി ഖോസീ’’തിആദീനി വദന്തോ പതിആരോപേതി. പടികരോഹീതി ദേസനാഗാമിനിം ദേസേഹി, വുട്ഠാനഗാമിനിതോ വുട്ഠാഹി, തതോ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠിതോ അഞ്ഞം ചോദേസ്സസീതി ദീപേതി. അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന കാരണേന, വചനേന വാ അഞ്ഞം കാരണം, വചനം വാ പടിച്ഛാദേതി. ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തോ ‘‘കോ ആപന്നോ, കിം ആപന്നോ, കിസ്മിം ആപന്നോ, കഥം ആപന്നോ, കം ഭണഥ, കിം ഭണഥാ’’തി ഭണതി. ‘‘ഏവരൂപം കിഞ്ചി തയാ ദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ന സുണാമീ’’തി സോതം ഉപനേതി. ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതീതി ‘‘ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന തവ പാടലിപുത്തഗമനം പുച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ തതോ രാജഗഹം ഗതോമ്ഹീതി. ‘‘രാജഗഹം വാ യാഹി ബ്രാഹ്മണഗേഹം വാ, ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി. ‘‘തത്ഥ മേ സൂകരമംസം ലദ്ധ’’ന്തിആദീനി വദന്തോ കഥം ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിപതി. കോപന്തി കുപിതഭാവം, ദോസന്തി ദുട്ഠഭാവം. ഉഭയമ്പേതം കോധസ്സേവ നാമം. അപ്പച്ചയന്തി അസന്തുട്ഠാകാരം, ദോമനസ്സസ്സേതം നാമം. പാതുകരോതീതി ദസ്സേതി പകാസേതി. ബാഹാവിക്ഖേപകം ഭണതീതി ബാഹം വിക്ഖിപിത്വാ വിക്ഖിപിത്വാ അലജ്ജിവചനം വദതി. അനാദിയിത്വാതി ചിത്തീകാരേന അഗ്ഗഹേത്വാ അവജാനിത്വാ, അനാദരോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. വിഹേസേതീതി വിഹേഠേതി ബാധതി. അതിബാള്ഹന്തി അതിദള്ഹം അതിപ്പമാണം. മയി ബ്യാവടാതി മയി ബ്യാപാരം ആപന്നാ. ഹീനായാവത്തിത്വാതി ഹീനസ്സ ഗിഹിഭാവസ്സ അത്ഥായ ആവത്തിത്വാ, ഗിഹീ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. അത്തമനാ ഹോഥാതി തുട്ഠചിത്താ ഹോഥ, ‘‘മയാ ലഭിതബ്ബം ലഭഥ, മയാ വസിതബ്ബട്ഠാനേ വസഥ, ഫാസുവിഹാരോ വോ മയാ കതോ’’തി അധിപ്പായേന വദതി. ദുസ്സതീതി ദുട്ഠോ ഹോതി.

നവഹി ആഘാതവത്ഥൂഹീതി സത്തേസു ഉപ്പത്തിവസേനേവ കഥിതാനി. യഥാഹ –

‘‘നവയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ആഘാതവത്ഥൂനി. കതമാനി നവ? ‘അനത്ഥം മേ അചരീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി, ‘അനത്ഥം മേ ചരതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി, ‘അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി, ‘പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി, അനത്ഥം ചരതി, അനത്ഥം ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി, ‘അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി, അത്ഥം ചരതി, അത്ഥം ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ ആഘാതവത്ഥൂനീ’’തി (അ. നി. ൯.൨൯).

തത്ഥ ആഘാതവത്ഥൂനീതി ആഘാതകാരണാനി. ആഘാതന്തി ചേത്ഥ കോപോ, സോയേവ ഉപരൂപരി കോപസ്സ വത്ഥുത്താ ആഘാതവത്ഥു. ആഘാതം ബന്ധതീതി കോപം ബന്ധതി കരോതി ഉപ്പാദേതി. ‘‘അത്ഥം മേ നാചരി, ന ചരതി, ന ചരിസ്സതി. പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അത്ഥം നാചരി, ന ചരതി, ന ചരിസ്സതി. അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അനത്ഥം നാചരി, ന ചരതി, ന ചരിസ്സതീ’’തി (മഹാനി. ൮൫; വിഭ. ൯൬൦; ധ. സ. ൧൦൬൬) നിദ്ദേസേ വുത്താനി അപരാനിപി നവ ആഘാതവത്ഥൂനി ഇമേഹേവ നവഹി സങ്ഗഹിതാനി. ആഘാതിതോതി ഘട്ടിതോ.

നവവിധമാനേഹീതി കതമേ നവവിധമാനാ? സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ. സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, സദിസസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ. ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, ഹീനസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ. ഇമേ നവവിധമാനാ (വിഭ. ൯൬൨).

ഏത്ഥ പന സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ രാജൂനഞ്ചേവ പബ്ബജിതാനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി. രാജാ ഹി ‘‘രട്ഠേന വാ ധനേന വാ വാഹനേഹി വാ കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി, പബ്ബജിതോപി ‘‘സീലധുതങ്ഗാദീഹി കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി.

സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. രാജാ ഹി ‘‘രട്ഠേന വാ ധനേന വാ വാഹനേഹി വാ അഞ്ഞരാജൂഹി സദ്ധിം മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി, പബ്ബജിതോപി ‘‘സീലധുതങ്ഗാദീഹി അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി.

സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ ഹി രഞ്ഞോ രട്ഠം വാ ധനം വാ വാഹനാദീനി വാ നാതിസമ്പന്നാനി ഹോന്തി, സോ ‘‘മയ്ഹം രാജാതി വോഹാരസുഖമത്തകമേവ, കിം രാജാ നാമ അഹ’’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി, പബ്ബജിതോപി അപ്പലാഭസക്കാരോ ‘‘അഹം ധമ്മകഥികോ ബഹുസ്സുതോ മഹാഥേരോതി കഥാമത്തമേവ, കിം ധമ്മകഥികോ നാമാഹം, കിം ബഹുസ്സുതോ നാമാഹം, കിം മഹാഥേരോ നാമാഹം, യസ്സ മേ ലാഭസക്കാരോ നത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി.

സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനാദയോ അമച്ചാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. അമച്ചോ വാ ഹി രട്ഠിയോ വാ ‘‘ഭോഗയാനവാഹനാദീഹി കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ രാജപുരിസോ അത്ഥീ’’തി വാ, ‘‘മയ്ഹം അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം കിം നാനാകരണ’’ന്തി വാ, ‘‘അമച്ചോതി നാമമേവ മയ്ഹം, ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി മേ നത്ഥി, കിം അമച്ചോ നാമാഹ’’ന്തി വാ ഏതം മാനം കരോതി.

ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനാദയോ ദാസാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. ദാസോ ഹി ‘‘മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ ദാസോ നാമ അത്ഥി, അഞ്ഞേ ജീവിതും അസക്കോന്താ കുച്ഛിഹേതു ദാസാ നാമ ജാതാ, അഹം പന പവേണിആഗതത്താ സേയ്യോ’’തി വാ, ‘‘പവേണിആഗതഭാവേന ഉഭതോസുദ്ധികദാസത്തേന അസുകദാസേന നാമ സദ്ധിം മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’’ന്തി വാ, ‘‘കുച്ഛിവസേനാഹം ദാസബ്യം ഉപഗതോ, മാതാപിതുകോടിയാ പന മേ ദാസട്ഠാനം നത്ഥി, കിം ദാസോ നാമ അഹ’’ന്തി വാ ഏതം മാനം കരോതി. യഥാ ച ദാസോ, ഏവം പുക്കുസചണ്ഡാലാദയോപി ഏതം മാനം കരോന്തിയേവ. ഏത്ഥ ച സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി ഉപ്പന്നമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. തഥാ സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി ഉപ്പന്നമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. തത്ഥ യാഥാവമാനാ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ, അയാഥാവമാനാ സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാതി.

തണ്ഹാമൂലകാ വുത്തായേവ. രജ്ജതീതി ന കേവലം രാഗേനേവ രജ്ജതി, അഥ ഖോ തണ്ഹാമൂലകാനം പരിയേസനാദീനമ്പി സമ്ഭവതോ തണ്ഹാമൂലകേഹി സബ്ബേഹി അകുസലധമ്മേഹി രജ്ജതി, യുജ്ജതി ബജ്ഝതീതി അധിപ്പായോ.

ദസഹി കിലേസവത്ഥൂഹീതി കതമാനി ദസ കിലേസവത്ഥൂനി? ലോഭോ, ദോസോ, മോഹോ, മാനോ, ദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, ഥിനം, ഉദ്ധച്ചം, അഹിരികം, അനോത്തപ്പന്തി ഇമാനി ദസ കിലേസവത്ഥൂനി (വിഭ. ൯൬൬).

തത്ഥ കിലേസാ ഏവ കിലേസവത്ഥൂനി, വസന്തി വാ ഏത്ഥ അഖീണാസവാ സത്താ ലോഭാദീസു പതിട്ഠിതത്താതി വത്ഥൂനി, കിലേസാ ച തേ തപ്പതിട്ഠാനം സത്താനം വത്ഥൂനി ചാതി കിലേസവത്ഥൂനി. യസ്മാ ചേത്ഥ അനന്തരപച്ചയാദിഭാവേന ഉപ്പജ്ജമാനാപി കിലേസാ വസന്തി ഏവ നാമ, തസ്മാ കിലേസാനം വത്ഥൂനീതിപി കിലേസവത്ഥൂനി. ലുബ്ഭന്തി തേന, സയം വാ ലുബ്ഭതി, ലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ തന്തി ലോഭോ. ദുസ്സന്തി തേന, സയം വാ ദുസ്സതി, ദുസ്സനമത്തമേവ വാ തന്തി ദോസോ. മുയ്ഹന്തി തേന, സയം വാ മുയ്ഹതി, മുയ്ഹനമത്തമേവ വാ തന്തി മോഹോ. മഞ്ഞതീതി മാനോ. ദിട്ഠിആദയോ വുത്തത്ഥാവ. ന ഹിരീയതീതി അഹിരികോ, തസ്സ ഭാവോ അഹിരികം. ന ഓത്തപ്പതീതി അനോത്തപ്പീ, തസ്സ ഭാവോ അനോത്തപ്പം. തേസു അഹിരികം കായദുച്ചരിതാദീഹി അജിഗുച്ഛനലക്ഖണം, അനോത്തപ്പം തേഹേവ അസാരജ്ജനലക്ഖണം, കിലിസ്സതീതി ഉപതാപീയതി വിബാധീയതി.

ദസഹി ആഘാതവത്ഥൂഹീതി പുബ്ബേ വുത്തേഹി നവഹി ച ‘‘അട്ഠാനേ വാ പനാഘാതോ ജായതീ’’തി (ധ. സ. ൧൦൬൬) വുത്തേന ചാതി ദസഹി. അനത്ഥം മേ അചരീതിആദീനിപി ഹി അവികപ്പേത്വാ ഖാണുകണ്ടകാദിമ്ഹിപി അട്ഠാനേ ആഘാതോ ഉപ്പജ്ജതി.

ദസഹി അകുസലകമ്മപഥേഹീതി കതമേ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ (ദീ. നി. ൩.൩൬൦)? പാണാതിപാതോ, അദിന്നാദാനം, കാമേസുമിച്ഛാചാരോ, മുസാവാദോ, പിസുണാ വാചാ, ഫരുസാ വാചാ, സമ്ഫപ്പലാപോ, അഭിജ്ഝാ, ബ്യാപാദോ, മിച്ഛാദിട്ഠി. ഇമേ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ. തത്ഥ അകുസലകമ്മാനി ച താനി പഥാ ച ദുഗ്ഗതിയാതി അകുസലകമ്മപഥാ. സമന്നാഗതോതി സമങ്ഗീഭൂതോ.

ദസഹി സഞ്ഞോജനേഹീതി കതമാനി ദസ സംയോജനാനി (ധ. സ. ൧൧൧൮)? കാമരാഗസംയോജനം, പടിഘസംയോജനം, മാനസംയോജനം, ദിട്ഠിസംയോജനം, വിചികിച്ഛാസംയോജനം, സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനം, ഭവരാഗസംയോജനം, ഇസ്സാസംയോജനം, മച്ഛരിയസംയോജനം, അവിജ്ജാസംയോജനം, ഇമാനി ദസ സംയോജനാനി. മിച്ഛത്താ വുത്തായേവ.

ദസവത്ഥുകായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാതി കതമാ ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി (വിഭ. ൯൭൧)? നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തി. അയം ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി.

തത്ഥ ദസവത്ഥുകാതി ദസ വത്ഥൂനി ഏതിസ്സാതി ദസവത്ഥുകാ. നത്ഥി ദിന്നന്തി ദിന്നം നാമ അത്ഥി, സക്കാ കസ്സചി കിഞ്ചി ദാതുന്തി ജാനാതി. ദിന്നസ്സ പന ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി യിട്ഠന്തി യിട്ഠം വുച്ചതി മഹായാഗോ, തം യജിതും സക്കാതി ജാനാതി. യിട്ഠസ്സ പന ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. ഹുതന്തി ആഹുനപാഹുനമങ്ഗലകിരിയാ, തം കാതും സക്കാതി ജാനാതി. തസ്സ പന ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. സുകതദുക്കടാനന്തി ഏത്ഥ ദസ കുസലകമ്മപഥാ സുകതകമ്മാനി നാമ, ദസ അകുസലകമ്മപഥാ ദുക്കടകമ്മാനി നാമ. തേസം അത്ഥിഭാവം ജാനാതി. ഫലം വിപാകോ പന നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി അയം ലോകോതി പരലോകേ ഠിതോ ഇമം ലോകം നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇധലോകേ ഠിതോ പരലോകം നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി മാതാ നത്ഥി പിതാതി മാതാപിതൂനം അത്ഥിഭാവം ജാനാതി. തേസു കതപ്പച്ചയേന കോചി ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാതി ചവനകഉപപജ്ജനകസത്താ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാതി അനുലോമപടിപദം പടിപന്നാ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാ ലോകസ്മിം നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. യേ ഇമഞ്ച ലോകം…പേ… പവേദേന്തീതി ഇമഞ്ച പരഞ്ച ലോകം അത്തനാവ അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ഞത്വാ പവേദനസമത്ഥോ സബ്ബഞ്ഞൂ ബുദ്ധോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി.

അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാതി ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദികം ഏകേകം അന്തം ഭാഗം ഗണ്ഹാതീതി അന്തഗ്ഗാഹികാ. അഥ വാ അന്തസ്സ ഗാഹോ അന്തഗ്ഗാഹോ, അന്തഗ്ഗാഹോ അസ്സാ അത്ഥീതി അന്തഗ്ഗാഹികാ. തായ അന്തഗ്ഗാഹികായ. സാ പന വുത്തായേവ.

അട്ഠസതതണ്ഹാപപഞ്ചസതേഹീതി അട്ഠുത്തരം സതം അട്ഠസതം. സംസാരേ പപഞ്ചേതി ചിരം വസാപേതീതി പപഞ്ചോ, തണ്ഹാ ഏവ പപഞ്ചോ തണ്ഹാപപഞ്ചോ, ആരമ്മണഭേദേന പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിവസേന ച തണ്ഹാനം ബഹുകത്താ ബഹുവചനം കത്വാ തണ്ഹാപപഞ്ചാനം സതം തണ്ഹാപപഞ്ചസതം. തേന ‘‘തണ്ഹാപപഞ്ചസതേനാ’’തി വത്തബ്ബേ വചനവിപല്ലാസവസേന ‘‘തണ്ഹാപപഞ്ചസതേഹീ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ. അട്ഠസതന്തി സങ്ഖാതേന തണ്ഹാപപഞ്ചസതേനാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠ അബ്ബോഹാരികാനി കത്വാ സതമേവ ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ പന തണ്ഹാവിചരിതാനീതി ആഗതം. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ, അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞുഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞുഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ അട്ഠതണ്ഹാവിചരിതസതം ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൮൪൨).

തണ്ഹാപപഞ്ചായേവ പനേത്ഥ തണ്ഹാവിചരിതാനീതി വുത്താ. തണ്ഹാസമുദാചാരാ തണ്ഹാപവത്തിയോതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായാതി അജ്ഝത്തികം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ. ഇദഞ്ഹി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. വിത്ഥാരോ പനസ്സ തസ്സ നിദ്ദേസേ (വിഭ. ൯൭൩) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അയം പന അപരോ നയോ – രൂപാരമ്മണായേവ കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാതി തിസ്സോ തണ്ഹാ ഹോന്തി, തഥാ സദ്ദാദിആരമ്മണാതി ഛസു ആരമ്മണേസു അട്ഠാരസ തണ്ഹാ ഹോന്തി, അജ്ഝത്താരമ്മണാ അട്ഠാരസ, ബഹിദ്ധാരമ്മണാ അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ ഹോന്തി. താ ഏവ അതീതാരമ്മണാ ഛത്തിംസ, അനാഗതാരമ്മണാ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ഛത്തിംസാതി അട്ഠതണ്ഹാവിചരിതസതം ഹോതി. പപഞ്ചിതോതി ആരമ്മണേ, സംസാരേ വാ പപഞ്ചിതോ ചിരവാസിതോ.

ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതേഹീതി ‘‘കതമാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ബ്രഹ്മജാലേ വേയ്യാകരണേ വുത്താനി ഭഗവതാ? ചത്താരോ സസ്സതവാദാ, ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതവാദാ, ചത്താരോ അന്താനന്തികാ, ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ, ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ, സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ, പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഇമാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ബ്രഹ്മജാലേ വേയ്യാകരണേ വുത്താനി ഭഗവതാ’’തി (വിഭ. ൯൭൭). വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ബ്രഹ്മജാലസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

അഹഞ്ചമ്ഹി തിണ്ണോതി അഹഞ്ച ചതുരോഘം, സംസാരസമുദ്ദം വാ തിണ്ണോ അമ്ഹി ഭവാമി. മുത്തോതി രാഗാദിബന്ധനേഹി മുത്തോ. ദന്തോതി നിബ്ബിസേവനോ നിപ്പരിപ്ഫന്ദോ. സന്തോതി സീതീഭൂതോ. അസ്സത്ഥോതി നിബ്ബാനദസ്സനേ ലദ്ധസ്സാസോ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. പഹോമീതി സമത്ഥോമ്ഹി. ഖോഇതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. പരേ ച പരിനിബ്ബാപേതുന്തി ഏത്ഥ പരേ ച-സദ്ദോ ‘‘പരേ ച താരേതു’’ന്തിആദീഹിപി യോജേതബ്ബോതി.

മഹാകരുണാഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.