൯. സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൪. സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണനിദ്ദേസേ ഉപ്പാദാദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ദുക്ഖന്തി ഭയന്തി സാമിസന്തി സങ്ഖാരാതി ഉപ്പാദാദിമുഞ്ചനഞാണസ്സ കാരണവചനാനി. ഏവഞ്ച ലക്ഖണതോ സങ്ഖാരുപേക്ഖം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്ഥതോ ദസ്സേതും ഉപ്പാദോ സങ്ഖാരാ, തേ സങ്ഖാരേ അജ്ഝുപേക്ഖതീതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സങ്ഖാരേ അജ്ഝുപേക്ഖതീതി തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ വിപസ്സനാഞാണേന ലക്ഖണത്തയസ്സ ദിട്ഠത്താ ലക്ഖണവിചിനനേ പഹീനബ്യാപാരസ്സ ആദിത്തേ വിയ തയോ ഭവേ പസ്സതോ സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേ മജ്ഝത്തസ്സ തം വിപസ്സനാഞാണം തേ സങ്ഖാരേ വിസേസേന ച ഇക്ഖതി, ഗഹണേന വജ്ജിതഞ്ച ഹുത്വാ ഇക്ഖതി ഓലോകേതീതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ നാമാതി അത്ഥോ. യഥാ ലോകേ വിസേസേന ജയന്തോ അധിജയതീതി, അന്നേന വജ്ജിതോ വസന്തോ ഉപവസതീതി വുച്ചതി. പുന സങ്ഖാരേ അനിച്ചാദിതോ വിപസ്സിത്വാ ഗഹണേ മജ്ഝത്തഭാവസണ്ഠിതം സങ്ഖാരുപേക്ഖമ്പി അനിച്ചാദിതോ വിപസ്സിത്വാ തസ്സാപി സങ്ഖാരുപേക്ഖായ ഗഹണേ മജ്ഝത്താകാരസണ്ഠിതായ സങ്ഖാരുപേക്ഖായ സബ്ഭാവതോ യേ ച സങ്ഖാരാ യാ ച ഉപേക്ഖാതിആദി വുത്തം.

൫൫. ഇദാനി സങ്ഖാരുപേക്ഖായ ചിത്താഭിനീഹാരഭേദം ദസ്സേതും കതിഹാകാരേഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സങ്ഖാരുപേക്ഖായാതി ഭുമ്മവചനം. ചിത്തസ്സ അഭിനീഹാരോതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാലാഭിനോ തതോ അഞ്ഞസ്സ ചിത്തസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഭിമുഖം കത്വാ ഭുസം ഹരണം. അഭിമുഖത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദോ, ഭുസത്ഥോ നീസദ്ദോ. കതിഹാകാരേഹീതി പുച്ഛിതം പുച്ഛം അട്ഠഹാകാരേഹീതി വിസ്സജ്ജേത്വാ ദുതിയപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേനേവ തേ അട്ഠാകാരേ ദസ്സേതുകാമോ തേ അദസ്സേത്വാവ പുഥുജ്ജനസ്സ കതിഹാകാരേഹീതിആദി പുച്ഛം അകാസി. പുഥുജ്ജനസ്സാതി ഏത്ഥ പന –

ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോതി.

തത്ഥ യസ്സ ഖന്ധധാതുആയതനാദീസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാസവനധാരണപച്ചവേക്ഖണാദീനി നത്ഥി, അയം അന്ധപുഥുജ്ജനോ. യസ്സ താനി അത്ഥി, സോ കല്യാണപുഥുജ്ജനോ. ദുവിധോപി പനേസ –

പുഥൂനം ജനനാദീഹി, കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ;

പുഥുജ്ജനന്തോഗധത്താ, പുഥുവായം ജനോ ഇതി.

സോ ഹി പുഥൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാദീനം ജനനാദീഹി കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ. യഥാഹ – ‘‘പുഥു കിലേസേ ജനേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു അവിഹതസക്കായദിട്ഠികാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖുല്ലോകികാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു സബ്ബഗതീഹി അവുട്ഠിതാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാഭിസങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാഓഘേഹി വുയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാസന്താപേഹി സന്തപ്പേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാപരിളാഹേഹി പരിഡയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു പഞ്ചഹി നീവരണേഹി ആവുതാ നിവുതാ ഓവുതാ പിഹിതാ പടിച്ഛന്നാ പടികുജ്ജിതാതി പുഥുജ്ജനാ’’തി (മഹാനി. ൯൪). പുഥൂനം വാ ഗണനപഥാതീതാനം അരിയധമ്മപരമ്മുഖാനം നീചധമ്മസമാചാരാനം ജനാനം അന്തോഗധത്താപി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു വാ അയം വിസുംയേവ സങ്ഖം ഗതോ, വിസംസട്ഠോ സീലസുതാദിഗുണയുത്തേഹി അരിയേഹി ജനോതിപി പുഥുജ്ജനോ. തേസു കല്യാണപുഥുജ്ജനോ ഇധാധിപ്പേതോ ഇതരസ്സ ഭാവനായ ഏവ അഭാവാ.

സേക്ഖസ്സാതി ഏത്ഥ സത്ത സേക്ഖാ സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലസകദാഗാമിമഗ്ഗഫലഅനാഗാമിമഗ്ഗഫലഅരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാ. തേ ഹി തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖന്തീതി സേക്ഖാ. തേസു സോതാപത്തിസകദാഗാമിഅനാഗാമിഫലട്ഠാ തയോ ഇധാധിപ്പേതാ മഗ്ഗട്ഠാനം സങ്ഖാരുപേക്ഖായ ചിത്താഭിനീഹാരാഭാവാ.

വീതരാഗസ്സാതി ഏത്ഥ സമുച്ഛേദവിഗമേന വിഗതോ രാഗോ അസ്സാതി വീതരാഗോ. അരഹതോ ഏതം അധിവചനം. തീസുപി പദേസു ജാതിഗ്ഗഹണേന ഏകവചനം കതം.

സങ്ഖാരുപേക്ഖം അഭിനന്ദതീതി തസ്മിം ഉപേക്ഖാവിഹാരേ ഫാസുവിഹാരസഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ ഫാസുവിഹാരനികന്തിയാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഭിമുഖോ ഹുത്വാ നന്ദതി, സപ്പീതികം തണ്ഹം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. വിപസ്സതീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗപടിലാഭത്ഥം അനിച്ചാദിവസേന വിവിധാ പസ്സതി, സേക്ഖോ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥം, വീതരാഗോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം വിപസ്സതി. പടിസങ്ഖായാതി അനിച്ചാദിവസേനേവ ഉപപരിക്ഖിത്വാ. യസ്മാ പന സോതാപന്നാദയോ അരിയാ സകം സകം ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജമാനാ ഉദയബ്ബയഞാണാദീഹി നവഹി വിപസ്സനാഞാണേഹി അവിപസ്സിത്വാ സമാപജ്ജിതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ പടിസങ്ഖായ വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതീതി വുത്തം.

ഫലസമാപത്തിയാ പവത്തിദസ്സനത്ഥം പന തേസം ഇദം പഞ്ഹകമ്മം – കാ ഫലസമാപത്തി? കേ തം സമാപജ്ജന്തി? കേ ന സമാപജ്ജന്തി? കസ്മാ സമാപജ്ജന്തി? കഥഞ്ചസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി? കഥം ഠാനം? കഥം വുട്ഠാനം? കിം ഫലസ്സ അനന്തരം? കസ്സ ച ഫലം അനന്തരന്തി?

തത്ഥ കാ ഫലസമാപത്തീതി? യാ അരിയഫലസ്സ നിരോധേ അപ്പനാ.

കേ തം സമാപജ്ജന്തി? കേ ന സമാപജ്ജന്തീതി? സബ്ബേപി പുഥുജ്ജനാ ന സമാപജ്ജന്തി. കസ്മാ? അനധിഗതത്താ. അരിയാ പന സബ്ബേപി സമാപജ്ജന്തി. കസ്മാ? അധിഗതത്താ. ഉപരിമാ പന ഹേട്ഠിമം ന സമാപജ്ജന്തി പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനേന പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ, ഹേട്ഠിമാ ച ഉപരിമം അനധിഗതത്താ. അത്തനോ അത്തനോയേവ പന ഫലം സബ്ബേപി സമാപജ്ജന്തീതി ഇദമേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം.

കേചി പന ‘‘സോതാപന്നസകദാഗാമിനോപി ന സമാപജ്ജന്തി, ഉപരിമാ ദ്വേയേവ സമാപജ്ജന്തീ’’തി വദന്തി. ഇദഞ്ച നേസം കാരണം – ഏതേ ഹി സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിനോതി. തം പുഥുജ്ജനസ്സാപി അത്തനാ പടിലദ്ധം ലോകിയസമാധിം സമാപജ്ജനതോ അകാരണമേവ. കിഞ്ചേത്ഥ കാരണാകാരണചിന്തായ. നനു ഇധേവ പാളിയം ‘‘കതമേ ദസ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി, കതമേ ദസ ഗോത്രഭുധമ്മാ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൬൦) ഇമേസം പഞ്ഹാനം വിസ്സജ്ജനേ ‘‘സോതാപത്തിഫലസമാപത്തത്ഥായ സകദാഗാമിഫലസമാപത്തത്ഥായാ’’തി (പടി. മ. ൧.൬൦) വിസും വിസും വുത്താ. തസ്മാ സബ്ബേപി അരിയാ അത്തനോ അത്തനോ ഫലം സമാപജ്ജന്തീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

കസ്മാ സമാപജ്ജന്തീതി? ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം. യഥാ ഹി രാജാനോ രജ്ജസുഖം, ദേവതാ ദിബ്ബസുഖമനുഭവന്തി, ഏവം അരിയാ ‘‘ലോകുത്തരസുഖം അനുഭവിസ്സാമാ’’തി അദ്ധാനപരിച്ഛേദം കത്വാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി.

കഥഞ്ചസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി, കഥം ഠാനം, കഥം വുട്ഠാനന്തി? ദ്വീഹി താവ ആകാരേഹി അസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി നിബ്ബാനതോ അഞ്ഞസ്സ ആരമ്മണസ്സ അമനസികാരാ, നിബ്ബാനസ്സ ച മനസികാരാ. യഥാഹ – ‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച അമനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൮). അയം പനേത്ഥ സമാപജ്ജനക്കമോ – ഫലസമാപത്തത്ഥികേന ഹി അരിയസാവകേന രഹോഗതേന പടിസല്ലീനേന ഉദയബ്ബയാദിവസേന സങ്ഖാരാ വിപസ്സിതബ്ബാ. തസ്സ പവത്താനുപുബ്ബവിപസ്സനസ്സ സങ്ഖാരാരമ്മണഗോത്രഭുഞാണാനന്തരം ഫലസമാപത്തിവസേന നിരോധേ ചിത്തം അപ്പേതി. ഫലസമാപത്തിനിന്നതായ ചേത്ഥ സേക്ഖസ്സാപി ഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന മഗ്ഗോ. യേ പന വദന്തി ‘‘സോതാപന്നോ ‘ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിസ്സാമീ’തി വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സകദാഗാമീ ഹോതി, സകദാഗാമീ ച അനാഗാമീ’’തി. തേ വത്തബ്ബാ ‘‘ഏവം സതി അനാഗാമീ അരഹാ ഭവിസ്സതി, അരഹാ പച്ചേകബുദ്ധോ, പച്ചേകബുദ്ധോ ച ബുദ്ധോ’’തി.

തസ്മാ ന കിഞ്ചി ഏതം, പാളിവസേനേവ ച പടിക്ഖിത്തന്തിപി ന ഗഹേതബ്ബം. ഇദമേവ പന ഗഹേതബ്ബം. സേക്ഖസ്സാപി ഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന മഗ്ഗോ. ഫലഞ്ചസ്സ സചേ അനേന പഠമജ്ഝാനികോ മഗ്ഗോ അധിഗതോ ഹോതി, പഠമജ്ഝാനികമേവ ഉപ്പജ്ജതി, സചേ ദുതിയാദീസു അഞ്ഞതരജ്ഝാനികോ, ദുതിയാദീസു അഞ്ഞതരജ്ഝാനികമേവാതി ഏവം താവസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി.

‘‘തയോ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച അമനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോ, പുബ്ബേ ച അഭിസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൮) വചനതോ പനസ്സാ തീഹാകാരേഹി ഠാനം ഹോതി. തത്ഥ പുബ്ബേ ച അഭിസങ്ഖാരോതി സമാപത്തിതോ പുബ്ബേ കാലപരിച്ഛേദോ. ‘‘അസുകസ്മിം നാമ കാലേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി പരിച്ഛിന്നത്താ ഹിസ്സാ യാവ സോ കാലോ നാഗച്ഛതി, താവ ഠാനം ഹോതി. ഏവമസ്സ ഠാനം ഹോതി.

‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ വുട്ഠാനായ സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച മനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ അമനസികാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൮) വചനതോ പനസ്സാ ദ്വീഹാകാരേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി. തത്ഥ സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപനിമിത്തവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണനിമിത്താനം. കാമഞ്ച ന സബ്ബാനേവേതാനി ഏകതോ മനസി കരോതി, സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന പനേതം വുത്തം. തസ്മാ യം ഭവങ്ഗസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തം മനസികരോതോ ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതീതി ഏവമസ്സാ വുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

കിം ഫലസ്സ അനന്തരം, കസ്സ ച ഫലം അനന്തരന്തി? ഫലസ്സ താവ ഫലമേവ വാ അനന്തരം ഹോതി ഭവങ്ഗം വാ. ഫലം പന അത്ഥി മഗ്ഗാനന്തരം, അത്ഥി ഫലാനന്തരം, അത്ഥി ഗോത്രഭുഅനന്തരം, അത്ഥി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാനന്തരന്തി. തത്ഥ മഗ്ഗവീഥിയം മഗ്ഗാനന്തരം, പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമം പച്ഛിമം ഫലാനന്തരം, ഫലസമാപത്തീസു പുരിമം പുരിമം ഗോത്രഭുഅനന്തരം. ഗോത്രഭൂതി ചേത്ഥ അനുലോമം വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പട്ഠാനേ ‘‘അരഹതോ അനുലോമം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ. സേക്ഖാനം അനുലോമം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭). യേന ഫലേന നിരോധാ വുട്ഠാനം ഹോതി, തം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാനന്തരന്തി. തത്ഥ ഠപേത്വാ മഗ്ഗവീഥിയം ഉപ്പന്നഫലം അവസേസം സബ്ബം ഫലസമാപത്തിവസേന പവത്തം നാമ. ഏവമേതം മഗ്ഗവീഥിയം വാ ഫലസമാപത്തിയം വാ ഉപ്പജ്ജനവസേന –

‘‘പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥം, അമതാരമ്മണം സുഭം;

വന്തലോകാമിസം സന്തം, സാമഞ്ഞഫലമുത്തമ’’ന്തി.

അയമേത്ഥ ഫലസമാപത്തികഥാ.

തദജ്ഝുപേക്ഖിത്വാതി തം സങ്ഖാരുപേക്ഖം അഞ്ഞേന താദിസേനേവ വിപസ്സനാഞാണേന അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ. സുഞ്ഞതവിഹാരേന വാതിആദീസു ഫലസമാപത്തിം വിനാ വിപസ്സനാവിഹാരേനേവ വിഹരിതുകാമസ്സ അരഹതോ അത്താഭിനിവേസം ഭയതോ ദിസ്വാ സുഞ്ഞതാധിമുത്തസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖായ വയം പസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനത്തയവിഹാരോ സുഞ്ഞതവിഹാരോ നാമ, സങ്ഖാരനിമിത്തം ഭയതോ ദിസ്വാ അനിമിത്താധിമുത്തസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖായ വയം പസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനത്തയവിഹാരോ അനിമിത്തവിഹാരോ നാമ, തണ്ഹാപണിധിം ഭയതോ ദിസ്വാ അപ്പണിഹിതാധിമുത്തസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖായ വയം പസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനത്തയവിഹാരോ അപ്പണിഹിതവിഹാരോ നാമ. തഥാ ഹി പരതോ വുത്തം –

‘‘അഭിനിവേസം ഭയതോ സമ്പസ്സമാനോ സുഞ്ഞതേ അധിമുത്തത്താ ഫുസ്സ ഫുസ്സ വയം പസ്സതി, സുഞ്ഞതോ വിഹാരോ. നിമിത്തം ഭയതോ സമ്പസ്സമാനോ അനിമിത്തേ അധിമുത്തത്താ ഫുസ്സ ഫുസ്സ വയം പസ്സതി, അനിമിത്തോ വിഹാരോ. പണിധിം ഭയതോ സമ്പസ്സമാനോ അപ്പണിഹിതേ അധിമുത്തത്താ ഫുസ്സ ഫുസ്സ വയം പസ്സതി, അപ്പണിഹിതോ വിഹാരോ’’തി (പടി. മ. ൧.൭൮).

ഛളങ്ഗുപേക്ഖാസബ്ഭാവേന ച പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞാദിവിഹാരസബ്ഭാവേന ച അരഹതോയേവ സബ്ബാകാരേന ചിത്തം വസേ വത്തതി, തതോ അയം വിപസ്സനാവിഹാരോ അരഹതോയേവ ഇജ്ഝതീതി വുത്തം ഹോതി. വീതരാഗോ സങ്ഖാരുപേക്ഖം വിപസ്സതി വാതി ഏത്ഥ പന തിധാ ച ഭയം, തിധാ ച അധിമുത്തിം അനാപജ്ജിത്വാ കേവലം വിപസ്സനാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സതി പുബ്ബാപരവിസേസോ ഹോതി.

൫൬. ഇദാനി ദ്വിന്നം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം വസേന സങ്ഖാരുപേക്ഖായ ഏകത്തനാനത്തഭേദം ദസ്സേതുകാമോ കഥം പുഥുജ്ജനസ്സ ച സേക്ഖസ്സ ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചിത്തസ്സ അഭിനീഹാരോ ഏകത്തം ഹോതീതി ഏകോ ഹോതി, സകത്ഥേ ഭാവവചനന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാ ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാതി വുത്തം, തഥാ ഏകോവ ഏകത്തം. അഭിനീഹാരോതി സാമിഅത്ഥേ പച്ചത്തവചനം വാ, അഭിനീഹാരസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘സോ ദേസോ സമ്മജ്ജിത്വാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൬൮) വിയ വിഭത്തിവിപല്ലാസോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. ചിത്തം കിലിസ്സതീതി വിപസ്സനാനികന്തിസങ്ഖാതേന ലോഭകിലേസേന ചിത്തം കിലിസ്സതി, താപീയതി ബാധീയതീതി അത്ഥോ. ഭാവനായ പരിപന്ഥോ ഹോതീതി പടിലദ്ധായ വിപസ്സനാഭാവനായ ഉപഘാതോ ഹോതി. പടിവേധസ്സ അന്തരായോ ഹോതീതി വിപസ്സനാഭാവനായ പടിലഭിതബ്ബസ്സ സച്ചപ്പടിവേധസ്സ പടിലാഭന്തരായോ ഹോതി. ആയതിം പടിസന്ധിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാസമ്പയുത്തകമ്മസ്സ ബലവത്താ തേനേവ സുഗതിപടിസന്ധിയാ ദീയമാനായ അതിനന്ദനസങ്ഖാതോ ലോഭകിലേസോ അനാഗതേ കാമാവചരസുഗതിപടിസന്ധിയാ പച്ചയോ ഹോതി. യസ്മാ കിലേസസഹായം കമ്മം വിപാകം ജനേതി, തസ്മാ കമ്മം ജനകപച്ചയോ ഹോതി, കിലേസോ ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയോ. സേക്ഖസ്സ പന ഉത്തരിപടിവേധസ്സാതി സകദാഗാമിമഗ്ഗാദിവസേന സച്ചപ്പടിവേധസ്സ. ആയതിം പടിസന്ധിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി സേക്ഖേസു സോതാപന്നസകദാഗാമീനം അനധിഗതജ്ഝാനാനം സങ്ഖാരുപേക്ഖാകമ്മേന ദീയമാനായ കാമാവചരസുഗതിപടിസന്ധിയാ അഭിനന്ദനകിലേസോ പച്ചയോ ഹോതി, ഝാനലാഭീനം പന അനാഗാമിസ്സ ച ബ്രഹ്മലോകേയേവ പടിസന്ധാനതോ പച്ചയോ ന ഹോതി, അനുലോമഗോത്രഭൂഹി ച ദീയമാനായ പടിസന്ധിയാ അയമേവ കിലേസോ പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

അനിച്ചതോതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചന്തികതായ ആദിഅന്തവന്തതായ ച അനിച്ചതോ. ദുക്ഖതോതി അഭിണ്ഹം പടിപീളനട്ഠേന ഉപ്പാദവയപടിപീളനതായ ദുക്ഖവത്ഥുതായ ച ദുക്ഖതോ. അനത്തതോതി അവസവത്തനട്ഠേന പച്ചയായത്തവുത്തിതായ സാമിനിവാസീകാരകവേദകാഭാവേന ച അനത്തതോ. അനുപസ്സനട്ഠേനാതി അനു അനു അനിച്ചാദിതോ പസ്സനട്ഠേന. അഭിനീഹാരോ നാനത്തം ഹോതീതി അഭിനീഹാരോ നാനാ ഹോതീതി വാ അഭിനീഹാരസ്സ നാനാഭാവോ ഹോതീതി വാ വേദിതബ്ബം.

കുസലാതി ആരോഗ്യട്ഠേന അനവജ്ജട്ഠേന കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന ച. അബ്യാകതാതി കുസലാകുസലഭാവേന ന ബ്യാകതാ. കിഞ്ചികാലേ സുവിദിതാതി വിപസ്സനാകാലേ സുട്ഠു വിദിതാ. കിഞ്ചികാലേ ന സുവിദിതാതി അഭിനന്ദനകാലേ ന സുട്ഠു വിദിതാ. അച്ചന്തം സുവിദിതാതി അഭിനന്ദനായ പഹീനത്താ ഏകന്തേന സുവിദിതാ. വിദിതട്ഠേന ച അവിദിതട്ഠേന ചാതി ഏത്ഥ പുഥുജ്ജനസേക്ഖാനം സുവിദിതട്ഠോപി വീതരാഗസ്സ അച്ചന്തസുവിദിതട്ഠോപി വിദിതട്ഠോവ ഹോതി, ദ്വിന്നമ്പി ന സുവിദിതട്ഠോ അവിദിതട്ഠോവ.

അതിത്തത്താതി വിപസ്സനായ കരണീയസ്സ അപരിയോസിതത്താ അപ്പണീതഭാവേന. തബ്ബിപരീതേന തിത്തത്താ. തിണ്ണം സഞ്ഞോജനാനം പഹാനായാതി സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസാനം പഹാനത്ഥം. പച്ഛിമഭവികാപി ബോധിസത്താ ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. അപച്ഛിമഭവികാ പന വിപസ്സനം സങ്ഖാരുപേക്ഖം പാപേത്വാ ഠപേന്തി. സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിലാഭത്ഥായാതി അസമാസേത്വാ പഠന്തി, സമാസേത്വാ പാഠോ സുന്ദരതരോ. സേക്ഖോ തിണ്ണം സഞ്ഞോജനാനം പഹീനത്താതി സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമീനം സാമഞ്ഞേന വുത്തം. സകദാഗാമിഅനാഗാമീനമ്പി ഹി താനി പഹീനാനേവ. ഉത്തരിപടിലാഭത്ഥായാതി ഉപരൂപരിമഗ്ഗപടിലാഭത്ഥം. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥായാതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പച്ചക്ഖേ അത്തഭാവേ യോ സുഖോ വിഹാരോ, തദത്ഥായ. വിഹാരസമാപത്തട്ഠേനാതി സേക്ഖസ്സ ഫലസമാപത്തട്ഠേന, വീതരാഗസ്സ വിപസ്സനാവിഹാരഫലസമാപത്തട്ഠേന.

൫൭. ഇദാനി സങ്ഖാരുപേക്ഖാനം ഗണനപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും കതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമഥവസേനാതി സമാധിവസേന. അയമേവ വാ പാഠോ. നീവരണേ പടിസങ്ഖാതി പഞ്ച നീവരണാനി പഹാതബ്ബഭാവേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ. സന്തിട്ഠനാതി നീവരണാനം പഹാനാഭിമുഖീഭൂതത്താ തേസം പഹാനേപി അബ്യാപാരഭാവൂപഗമനേന മജ്ഝത്തതായ സന്തിട്ഠനാ. സങ്ഖാരുപേക്ഖാസൂതി നീവരണപ്പഹാനേ ബ്യാപാരാകരണേന നീവരണസങ്ഖാതാനം സങ്ഖാരാനം ഉപേക്ഖനാസു. ഏസ നയോ വിതക്കവിചാരാദീസു ച. സമഥേ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ നാമ അപ്പനാവീഥിയാ ആസന്നപുബ്ബഭാഗേ ബലപ്പത്തഭാവനാമയഞാണം. സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിലാഭത്ഥായാതിആദീസു ചതൂസു മഗ്ഗവാരേസു സുഞ്ഞതാനിമിത്തഅപ്പണിഹിതമഗ്ഗാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരോ മഗ്ഗോ ലബ്ഭതി. സോതാപത്തിഫലസമാപത്തത്ഥായാതിആദീസു ചതൂസു ഫലവാരേസു പന അപ്പണിഹിതാ ഫലസമാപത്തി വേദിതബ്ബാ. കസ്മാ? ‘‘സുഞ്ഞതവിഹാരസമാപത്തത്ഥായ അനിമിത്തവിഹാരസമാപത്തത്ഥായാ’’തി ഇതരാസം ദ്വിന്നം ഫലസമാപത്തീനം വിസും വുത്തത്താ. അനിച്ചാനുപസ്സനാവുട്ഠാനവസേന ഹി അനിമിത്തമഗ്ഗോ, തഥേവ ഫലസമാപത്തികാലേ അനിമിത്തഫലസമാപത്തി, ദുക്ഖാനുപസ്സനാവുട്ഠാനവസേന അപ്പണിഹിതമഗ്ഗഫലസമാപത്തിയോ, അനത്താനുപസ്സനാവുട്ഠാനവസേന സുഞ്ഞതമഗ്ഗഫലസമാപത്തിയോ സുത്തന്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ച ചതൂസു മഗ്ഗവാരേസു ഉപ്പാദന്തിആദീനി പഞ്ച മൂലപദാനി, ഗതിന്തിആദീനി ദസ വേവചനപദാനീതി പന്നരസ പദാനി വുത്താനി. ഛസു പന ഫലസമാപത്തിവാരേസു പഞ്ച മൂലപദാനേവ വുത്താനി. തം കസ്മാ ഇതി ചേ? സങ്ഖാരുപേക്ഖായ തിക്ഖഭാവേ സതി കിലേസപ്പഹാനേ സമത്ഥസ്സ മഗ്ഗസ്സ സമ്ഭവതോ തസ്സാ തിക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം വേവചനപദേഹി സഹ ദള്ഹം കത്വാ മൂലപദാനി വുത്താനി. ഫലസ്സ നിരുസ്സാഹഭാവേന സന്തസഭാവത്താ മഗ്ഗായത്തത്താ ച മന്ദഭൂതാപി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ ഫലസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം മൂലപദാനേവ വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൫൮. ഇദാനി ജാതിവസേന പുച്ഛിത്വാ ലബ്ഭമാനവസേന വിസ്സജ്ജേതും കതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ കുസലാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പന്നരസ സങ്ഖാരുപേക്ഖാതി സമഥവസേന അട്ഠ, ചതുന്നം മഗ്ഗാനം തിണ്ണം ഫലാനം വസേന സത്താതി പന്നരസ. സമഥവസേന അട്ഠ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ അരഹതോ നീവരണപടിസങ്ഖാഅഭാവതോ, വിതക്കവിചാരാദീനം പഹാനബ്യാപാരം വിനാ സുഖേന പഹാനതോ ച സങ്ഖാരുപേക്ഖാനാമസ്സ അനനുരൂപാതി കത്വാ താസം അബ്യാകതതാ ന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അരഹതാ പന ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തേന സങ്ഖാരുപേക്ഖം വിനാ സമാപജ്ജിതും ന സക്കാതി തിസ്സോ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ അബ്യാകതാതി വുത്താ. അപ്പണിഹിതസുഞ്ഞതാനിമിത്തവസേന ഹി അരഹതോ തിസ്സോ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ.

ഇദാനി സങ്ഖാരുപേക്ഖാനം സംവണ്ണനാവസേന വുത്താസു തീസു ഗാഥാസു പടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാ പഞ്ഞാതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ. അട്ഠ ചിത്തസ്സ ഗോചരാതി സമഥവസേന വുത്താ അട്ഠ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ സമാധിസ്സ വിസയാ, ഭൂമിയോതി അത്ഥോ. ‘‘ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨) വിയ ചിത്തസീസേന സമാധി നിദ്ദിട്ഠോ, ‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൩൭൨) വിയ ഗോചരസദ്ദേന വിസയോ. യഞ്ഹി യദായത്തം, തസ്സേസോ വിസയോതി വുച്ചതി. പുഥുജ്ജനസ്സ ദ്വേതി സമഥവസേന വിപസ്സനാവസേന ച. തയോസേക്ഖസ്സാതി സമഥവിപസ്സനാസമാപത്തിവസേന. തയോ ച വീതരാഗസ്സാതി അപ്പണിഹിതസുഞ്ഞതാനിമിത്തഫലസമാപത്തിവസേന. ‘‘തിസ്സോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘തയോ’’തി ച ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ. തയോ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ ധമ്മാതി വാ യോജേതബ്ബം. യേഹി ചിത്തം വിവട്ടതീതി യേഹി സങ്ഖാരുപേക്ഖാധമ്മേഹി വിതക്കവിചാരാദിതോ, ഉപ്പാദാദിതോ വാ ചിത്തം അപഗച്ഛതി. വീതരാഗസ്സാപി ഹി സങ്ഖാരുപേക്ഖാസബ്ഭാവതോ ച സങ്ഖാരതോ ചിത്തം വിവട്ടിത്വാ നിബ്ബാനം പക്ഖന്ദതീതി വുത്തം ഹോതി. അട്ഠ സമാധിസ്സ പച്ചയാതി സമഥവസേന വുത്താ അട്ഠ അപ്പനാസമ്പാപകത്താ അപ്പനാസമാധിസ്സ പച്ചയാ. ദസ ഞാണസ്സ ഗോചരാതി വിപസ്സനാവസേന വുത്താ ദസ മഗ്ഗഞാണസ്സ ഫലഞാണസ്സ ച ഭൂമിയോ. തിണ്ണം വിമോക്ഖാന പച്ചയാതി സുഞ്ഞതാനിമിത്തഅപ്പണിഹിതവിമോക്ഖാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയാ. നാനാദിട്ഠീസു ന കമ്പതീതി ഭങ്ഗം അവിസ്സജ്ജിത്വാവ സങ്ഖാരേ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സന്തോ സസ്സതദിട്ഠിആദീസു നാനപ്പകാരാസു ദിട്ഠീസു ന വേധതീതി.

സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.