൫൬-൬൩. സച്ചഞാണചതുക്കദ്വയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൦൮-൯. സച്ചഞാണചതുക്കദ്വയനിദ്ദേസേ ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം ദുക്ഖേപേതം ഞാണന്തിആദി അനന്തരചതുക്കേ വിയ ഏകാഭിസമയവസേന വുത്തം. ദുവിധഞ്ഹി സച്ചഞാണം ലോകിയം ലോകുത്തരഞ്ച. ലോകികം ദുവിധം അനുബോധഞാണം പച്ചവേക്ഖണഞാണഞ്ച. അനുബോധഞാണം ആദികമ്മികസ്സ അനുസ്സവാദിവസേന നിരോധേ മഗ്ഗേ ച പവത്തതി, ദുക്ഖേ സമുദയേ ച ആരമ്മണകരണവസേന. പച്ചവേക്ഖണഞാണം പടിവിദ്ധസച്ചസ്സ ചതൂസുപി സച്ചേസു ആരമ്മണകരണവസേന. ലോകുത്തരം പടിവേധഞാണം നിരോധമാരമ്മണം കത്വാ കിച്ചതോ ചത്താരി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. യഥാഹ – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധമ്പി പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദമ്പി പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) സബ്ബം വത്തബ്ബം. ഇധാപി ഇമിനാ വാരേന ഇദമേവ വുത്തം. തം പന ലോകുത്തരമ്പി ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദീനി നാമാനി ലഭതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇധ പന ലോകികഞാണമേവ അധിപ്പേതം. തസ്മായേവ ച തത്ഥ കതമം ദുക്ഖേ ഞാണന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ദുക്ഖം ആരബ്ഭാതി ദുക്ഖസച്ചം ആലമ്ബിത്വാ, ആരമ്മണം കത്വാതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാതിആദീസു തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പാകടകരണസങ്ഖാതേന പഞ്ഞാപനട്ഠേന പഞ്ഞാ, തേന തേന വാ അനിച്ചാദിനാ പകാരേന ധമ്മേ ജാനാതീതിപി പഞ്ഞാ. ഇദമസ്സാ സഭാവപദം. പജാനനാകാരോ പജാനനാ. അനിച്ചാദീനി വിചിനാതീതി വിചയോ. പവിചയോതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം, പകാരേന വിചയോതി അത്ഥോ. ചതുസച്ചധമ്മം വിചിനാതീതി ധമ്മവിചയോ. അനിച്ചാദീനം സമ്മാ ലക്ഖണവസേന സല്ലക്ഖണാ. സാ ഏവ ഉപസഗ്ഗനാനത്തേന ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാതി വുത്താ. ഭുസം ലക്ഖണാ തേ തേ അനിച്ചാദിധമ്മേ പടിച്ച ഉപലക്ഖണാതി അത്ഥോ. പണ്ഡിതഭാവോ പണ്ഡിച്ചം. കുസലഭാവോ കോസല്ലം. നിപുണഭാവോ നേപുഞ്ഞം. അനിച്ചാദീനം വിഭാവനവസേന വേഭബ്യാ. അനിച്ചാദീനം ചിന്തനകവസേന ചിന്താ, യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തം അനിച്ചാദീനി ചിന്താപേതീതിപി ചിന്താ. അനിച്ചാദീനി ഉപപരിക്ഖതീതി ഉപപരിക്ഖാ. ഭൂരീതി പഥവീ. അയമ്പി സണ്ഹട്ഠേന വിത്ഥതട്ഠേന ച ഭൂരീ വിയാതി ഭൂരീ. അഥ വാ പഞ്ഞായേവ ഭൂതേ അത്ഥേ രമതീതി ഭൂരീതി വുച്ചതി. അസനി വിയ സിലുച്ചയേ കിലേസേ മേധതി ഹിംസതീതി മേധാ, ഖിപ്പം ഗഹണധാരണട്ഠേന വാ മേധാ. യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തം അത്തഹിതപടിപത്തിയം സമ്പയുത്തധമ്മേ ച യാഥാവലക്ഖണപടിവേധേ പരിനേതീതി പരിണായികാ. ധമ്മേ അനിച്ചാദിവസേന വിവിധാ പസ്സതീതി വിപസ്സനാ. സമ്മാ പകാരേഹി അനിച്ചാദീനി ജാനാതീതി സമ്പജാനോ, തസ്സ ഭാവോ സമ്പജഞ്ഞം. ഉപ്പഥപടിപന്നേ സിന്ധവേ വീഥിആരോപനത്ഥം പതോദോ വിയ ഉപ്പഥേ ധാവനകം കൂടചിത്തം വീഥിആരോപനത്ഥം വിജ്ഝതീതി പതോദോ വിയ പതോദോ.

ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കരോതീതി ഇന്ദ്രിയം, പഞ്ഞാസങ്ഖാതം ഇന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. കിം വുത്തം ഹോതി? നയിദം ‘‘പുരിസസ്സ ഇന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദി വിയ പഞ്ഞായ ഇന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അഥ ഖോ പഞ്ഞാ ഏവ ഇന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി വുത്തം ഹോതി. അവിജ്ജായ ന കമ്പതീതി പഞ്ഞാബലം. കിലേസച്ഛേദനട്ഠേന പഞ്ഞാവ സത്ഥം പഞ്ഞാസത്ഥം. അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന പഞ്ഞാവ പാസാദോ പഞ്ഞാപാസാദോ. ആലോകനട്ഠേന പഞ്ഞാവ ആലോകോ പഞ്ഞാആലോകോ. ഓഭാസനട്ഠേന പഞ്ഞാവ ഓഭാസോ പഞ്ഞാഓഭാസോ. പജ്ജോതനട്ഠേന പഞ്ഞാവ പജ്ജോതോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ. പഞ്ഞവതോ ഹി ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നസ്സ ദസസഹസ്സിലോകധാതു ഏകാലോകാ ഏകോഭാസാ ഏകപജ്ജോതാ ഹോതി. തേനേതം വുത്തം. ഇമേസു പന തീസു പദേസു ഏകപദേനാപി ഏതസ്മിം അത്ഥേ സിദ്ധേ യാനി പനേതാനി ഭഗവതാ ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആലോകാ. കതമേ ചത്താരോ? ചന്ദാലോകോ, സൂരിയാലോകോ, അഗ്ഗാലോകോ, പഞ്ഞാലോകോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആലോകാ. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ചതുന്നം ആലോകാനം യദിദം പഞ്ഞാലോകോ’’. തഥാ ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഓഭാസാ. ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പജ്ജോതാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൪൪-൧൪൫) സത്താനം അജ്ഝാസയവസേന സുത്താനി ദേസിതാനി. തദനുരൂപേനേവ ഇധാപി ഥേരേന ദേസനാ കതാ. അത്ഥോ ഹി അനേകേഹി ആകാരേഹി വിഭജ്ജമാനോ സുവിഭത്തോ ഹോതി, അഞ്ഞഥാ ച അഞ്ഞോ ബുജ്ഝതി, അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞോതി. രതികരണട്ഠേന പന രതിദായകട്ഠേന രതിജനകട്ഠേന ചിത്തീകതട്ഠേന ദുല്ലഭപാതുഭാവട്ഠേന അതുലട്ഠേന അനോമസത്തപരിഭോഗട്ഠേന ച പഞ്ഞാവ രതനം പഞ്ഞാരതനം.

ന തേന സത്താ മുയ്ഹന്തി, സയം വാ ആരമ്മണേ ന മുയ്ഹതീതി അമോഹോ. ധമ്മവിചയപദം വുത്തത്ഥമേവ. കസ്മാ പനേതം പുന വുത്തന്തി? അമോഹസ്സ മോഹപടിപക്ഖഭാവദീപനത്ഥം. തേനേതം ദീപേതി ‘‘യ്വായം അമോഹോ, സോ ന കേവലം മോഹതോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ, മോഹസ്സ പന പടിപക്ഖോ ധമ്മവിചയസങ്ഖാതോ അമോഹോ നാമ ഇധ അധിപ്പേതോ’’തി. സമ്മാദിട്ഠീതി യാഥാവനിയ്യാനികകുസലദിട്ഠി. ‘‘തത്ഥ കതമം ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, തത്ഥ കതമം ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, തത്ഥ കതമം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണ’’ന്തി പുച്ഛാവചനാനി സങ്ഖേപവസേന വുത്താനീതി.

സച്ചഞാണചതുക്കദ്വയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.