൩൨. ആനന്തരികസമാധിഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦. ആനന്തരികസമാധിഞാണനിദ്ദേസേ നേക്ഖമ്മവസേനാതിആദീസു നേക്ഖമ്മഅബ്യാപാദആലോകസഞ്ഞാഅവിക്ഖേപധമ്മവവത്ഥാനഞാണപാമോജ്ജാനി സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ ഉപചാരജ്ഝാനസമ്പയുത്താ തസ്സ തസ്സ കിലേസസ്സ വിപക്ഖഭൂതാ സത്ത ധമ്മാ ഏകചിത്തസമ്പയുത്താ ഏവ. ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോതി ഏകഗ്ഗസ്സ ഭാവോ ഏകഗ്ഗതാ, നാനാരമ്മണേ ന വിക്ഖിപതി തേന ചിത്തന്തി അവിക്ഖേപോ, ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ അവിക്ഖേപോതി അത്ഥോ. സമാധീതി ഏകാരമ്മണേ സമം ആധീയതി തേന ചിത്തന്തി സമാധി നാമാതി അത്ഥോ. തസ്സ സമാധിസ്സ വസേനാതി ഉപചാരസമാധിനാപി സമാഹിതചിത്തസ്സ യഥാഭൂതാവബോധതോ വുത്തപ്പകാരസ്സ സമാധിസ്സ വസേന. ഉപ്പജ്ജതി ഞാണന്തി മഗ്ഗഞാണം യഥാക്കമേന ഉപ്പജ്ജതി. ഖീയന്തീതി സമുച്ഛേദവസേന ഖീയന്തി. ഇതീതി വുത്തപ്പകാരസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനം. പഠമം സമഥോതി പുബ്ബഭാഗേ സമാധി ഹോതി. പച്ഛാ ഞാണന്തി അപരഭാഗേ മഗ്ഗക്ഖണേ ഞാണം ഹോതി.

കാമാസവോതി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ. ഭവാസവോതി രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഝാനനികന്തി സസ്സതദിട്ഠിസഹജാതോ രാഗോ ഭവവസേന പത്ഥനാ. ദിട്ഠാസവോതി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. അവിജ്ജാസവോതി ദുക്ഖാദീസു അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണം. ഭുമ്മവചനേന ഓകാസപുച്ഛം കത്വാ ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേനാ’’തിആദിനാ ആസവക്ഖയകരേന മഗ്ഗേന ആസവക്ഖയം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഓകാസവിസ്സജ്ജനം കതം, മഗ്ഗക്ഖണേതി വുത്തം ഹോതി. അനവസേസോതി നത്ഥി ഏതസ്സ അവസേസോതി അനവസേസോ. അപായഗമനീയോതി നിരയതിരച്ഛാനയോനിപേത്തിവിസയാസുരകായാ ചത്താരോ സുഖസങ്ഖാതാ അയാ അപേതത്താ അപായാ, യസ്സ സംവിജ്ജതി, തം പുഗ്ഗലം അപായേ ഗമേതീതി അപായഗമനീയോ. ആസവക്ഖയകഥാ ദുഭതോവുട്ഠാനകഥായം വുത്താ.

അവിക്ഖേപവസേനാതി പവത്തമാനസ്സ സമാധിസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതസമാധിവസേന. പഥവീകസിണവസേനാതിആദീസു ദസ കസിണാനി തദാരമ്മണികഅപ്പനാസമാധിവസേന വുത്താനി, ബുദ്ധാനുസ്സതിആദയോ മരണസ്സതി ഉപസമാനുസ്സതി ച ഉപചാരജ്ഝാനവസേന വുത്താ, ആനാപാനസ്സതി കായഗതാസതി ച അപ്പനാസമാധിവസേന വുത്താ, ദസ അസുഭാ പഠമജ്ഝാനവസേന വുത്താ.

ബുദ്ധം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ബുദ്ധാനുസ്സതി. ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹ’’ന്തിആദിബുദ്ധഗുണാരമ്മണായ (മ. നി. ൧.൭൪; അ. നി. ൩.൭൧; ൯.൨൭) സതിയാ ഏതം അധിവചനം, തസ്സാ ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ വസേന. തഥാ ധമ്മം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതി. ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിധമ്മഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. സങ്ഘം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി സങ്ഘാനുസ്സതി. ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിസങ്ഘഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. സീലം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി സീലാനുസ്സതി. അത്തനോ അഖണ്ഡതാദിസീലഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ചാഗം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ചാഗാനുസ്സതി. അത്തനോ മുത്തചാഗതാദിചാഗഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ദേവതാ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ദേവതാനുസ്സതി. ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അത്തനോ സദ്ധാദിഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ആനാപാനേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ സതി ആനാപാനസ്സതി. ആനാപാനനിമിത്താരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. മരണം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ സതി മരണസ്സതി. ഏകഭവപരിയാപന്നജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദസങ്ഖാതമരണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം പടികൂലാനം ആയത്താ ആകരത്താ കായോതിസങ്ഖാതേ സരീരേ ഗതാ പവത്താ, താദിസം വാ കായം ഗതാ സതി കായഗതാസതി. ‘‘കായഗതസതീ’’തി വത്തബ്ബേ രസ്സം അകത്വാ ‘‘കായഗതാസതീ’’തി വുത്താ. തഥേവ ഇധാപി കായഗതാസതിവസേനാതി വുത്തം. കേസാദികേസു കായകോട്ഠാസേസു പടികൂലനിമിത്താരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ഉപസമം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ഉപസമാനുസ്സതി. സബ്ബദുക്ഖൂപസമാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ദസ അസുഭാ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാ.

൮൧. ദീഘം അസ്സാസവസേനാതിആദീനി അപ്പനൂപചാരസമാധിഭേദംയേവ ദസ്സേതും വുത്താനി. ദീഘം അസ്സാസവസേനാതി ദീഘന്തി വുത്തഅസ്സാസവസേന. ‘‘ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ദീഘം അസ്സസാമീതി പജാനാതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൪; മ. നി. ൧.൧൦൭; ൩.൧൪൮) ഹി വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സബ്ബകായപടിസംവേദീതി സബ്ബസ്സ അസ്സാസപസ്സാസകായസ്സ പടിസംവേദീ. പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരന്തി ഓളാരികം അസ്സാസപസ്സാസങ്ഖാതം കായസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭേന്തോ വൂപസമേന്തോ. ‘‘ദീഘം രസ്സം സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാര’’ന്തി ഇമിനാവ ചതുക്കേന അപ്പനാസമാധി വുത്തോ. പീതിപടിസംവേദീതി പീതിം പാകടം കരോന്തോ. ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീതി സഞ്ഞാവേദനാസങ്ഖാതം ചിത്തസങ്ഖാരം പാകടം കരോന്തോ. അഭിപ്പമോദയം ചിത്തന്തി ചിത്തം മോദേന്തോ. സമാദഹം ചിത്തന്തി ആരമ്മണേ ചിത്തം സമം ഠപേന്തോ. വിമോചയം ചിത്തന്തി ചിത്തം നീവരണാദീഹി വിമോചേന്തോ. പീതിപടിസംവേദീ സുഖപടിസംവേദീ ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരന്തി ചതുക്കഞ്ച ചിത്തപടിസംവേദീ അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം സമാദഹം ചിത്തം വിമോചയം ചിത്തന്തി ചതുക്കഞ്ച അപ്പനാസമാധിവസേന വിപസ്സനാസമ്പയുത്തസമാധിവസേന ച വുത്താനി. അനിച്ചാനുപസ്സീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാവസേന. വിരാഗാനുപസ്സീതി നിബ്ബിദാനുപസനാവസേന. നിരോധാനുപസ്സീതി ഭങ്ഗാനുപസ്സനാവസേന. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീതി വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാവസേന. സാ ഹി തദങ്ഗവസേന സദ്ധിം ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരേഹി കിലേസേ പരിച്ചജതി. സങ്ഖതദോസദസ്സനേന ച തബ്ബിപരീതേ നിബ്ബാനേ തന്നിന്നതായ പക്ഖന്ദതി. ഇദം ചതുക്കം വിപസ്സനാസമ്പയുത്തസമാധിവസേനേവ വുത്തം. അസ്സാസവസേന പസ്സാസവസേനാതി ചേത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസപവത്തിമത്തം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന തദാരമ്മണകരണവസേന. വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ആനാപാനകഥായം ആവിഭവിസ്സതി.

ആനന്തരികസമാധിഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.