൧൬. ഗോചരനാനത്തഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬൭. ഗോചരനാനത്തഞാണനിദ്ദേസേ രൂപേ ബഹിദ്ധാ വവത്ഥേതീതി അജ്ഝത്തതോ ബഹിദ്ധാഭൂതേ രൂപായതനധമ്മേ വവത്ഥപേതീതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാസമ്ഭൂതാതിആദി അത്തഭാവപരിയാപന്നകമ്മജരൂപത്താ വുത്തം. ആഹാരോപി ഹി കമ്മജരൂപസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയോ ഹോതി. സദ്ദസ്സ പന ഉതുചിത്തസമുട്ഠാനത്താ അവിജ്ജാസമ്ഭൂതാദിചതുക്കം ന വുത്തം. ഫോട്ഠബ്ബാനം സയം മഹാഭൂതത്താ ‘‘ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായാ’’തി ന വുത്തം. ധമ്മാതി ചേത്ഥ ഭവങ്ഗമനോസമ്പയുത്താ തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ, ധമ്മായതനപരിയാപന്നാനി സുഖുമരൂപാനി ച കമ്മസമുട്ഠാനാനി, സബ്ബാനിപി രൂപാദീനി ച. അപിച യാനി യാനി യേന യേന സമുട്ഠഹന്തി, താനി താനി തേന തേന വേദിതബ്ബാനി. ഇതരഥാ ഹി സകസന്താനപരിയാപന്നാപി രൂപാദയോ ധമ്മാ സബ്ബേ ന സങ്ഗണ്ഹേയ്യും. യസ്മാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപാദയോപി വിപസ്സനൂപഗാ, തസ്മാ തേസം കമ്മസമ്ഭൂതപദേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. തേപി ഹി സബ്ബസത്തസാധാരണകമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനാ. അഞ്ഞേ പന ‘‘അനിന്ദ്രിയബദ്ധാ രൂപാദയോ അവിപസ്സനൂപഗാ’’തി വദന്തി. തം പന –

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൭൭) –

ആദികായ പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. വുത്തഞ്ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ – ‘‘ഇധേകച്ചോ ആദിതോവ അജ്ഝത്തസങ്ഖാരേ അഭിനിവിസിത്വാ വിപസ്സതി, യസ്മാ പന ന സുദ്ധഅജ്ഝത്തദസ്സനമത്തേനേവ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, ബഹിദ്ധാപി ദട്ഠബ്ബമേവ, തസ്മാ പരസ്സ ഖന്ധേപി അനുപാദിന്നസങ്ഖാരേപി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി വിപസ്സതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൮൪). തസ്മാ പരേസം ചക്ഖാദിവവത്ഥാനമ്പി അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപാദിവവത്ഥാനമ്പി ഇച്ഛിതബ്ബമേവ, തസ്മാ തേഭൂമകസങ്ഖാരാ അവിപസ്സനൂപഗാ നാമ നത്ഥി.

ഗോചരനാനത്തഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.