൧൦. വേവചനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൩൭. തത്ഥ കതമോ വേവചനോ ഹാരോതി വേവചനഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ യഥാ വേവചനനിദ്ദേസോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഏകം ഭഗവാ ധമ്മം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി വേവചനേഹി നിദ്ദിസതീ’’തി വുത്തം. വേവചനേഹീതി പരിയായസദ്ദേഹീതി അത്ഥോ. പദത്ഥോ പുബ്ബേ വുത്തോ ഏവ. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏകം ധമ്മം അനേകപരിയായേഹി നിദ്ദിസതീതി? വുച്ചതേ – ദേസനാകാലേ ആയതിഞ്ച കസ്സചി കഥഞ്ചി തദത്ഥപടിബോധോ സിയാതി പരിയായവചനം, തസ്മിം ഖണേ വിക്ഖിത്തചിത്താനം അഞ്ഞവിഹിതാനം അഞ്ഞേന പരിയായേന തദത്ഥാവബോധനത്ഥം പരിയായവചനം. തേനേവ പദേന പുന വചനേ തദഞ്ഞേസം തത്ഥ അധിഗതതാ സിയാതി മന്ദബുദ്ധീനം പുനപ്പുനം തദത്ഥസല്ലക്ഖണേ അസമ്മോസനത്ഥം പരിയായവചനം. അനേകേപി അത്ഥാ സമാനബ്യഞ്ജനാ ഹോന്തീതി യാ അത്ഥന്തരപരികപ്പനാ സിയാ, തസ്സാ പരിവജ്ജനത്ഥമ്പി പരിയായവചനം അനഞ്ഞസ്സ വചനേ അനേകാഹി താഹി താഹി സഞ്ഞാഹി തേസം തേസം അത്ഥാനം ഞാപനത്ഥമ്പി പരിയായവചനം സേയ്യഥാപി നിഘണ്ടുസത്ഥേ. ധമ്മകഥികാനം തന്തിഅത്ഥുപനിബന്ധനപരാവബോധനാനം സുഖസിദ്ധിയാപി പരിയായവചനം. അത്തനോ ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തിയാ വിഭാവനത്ഥം, വേനേയ്യാനം തത്ഥ ബീജാവാപനത്ഥം വാ പരിയായവചനം ഭഗവാ നിദ്ദിസതി.

കിം ബഹുനാ യസ്സാ ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ യഥാ സബ്ബസ്മിം അത്ഥേ അപ്പടിഹതഞാണാചാരാ, തഥാ സബ്ബസ്മിം സദ്ദവോഹാരേതി ഏകമ്പി അത്ഥം അനേകേഹി പരിയായേഹി ബോധേതി, ന തത്ഥ ദന്ധായിതത്തം വിത്ഥായിതത്തം അത്ഥസ്സ. നാപി ധമ്മദേസനാഹാനി, ആവേണികോവായം ബുദ്ധധമ്മോതി പരിയായദേസനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആസാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആസാ നാമ വുച്ചതി യാ ഭവിസ്സസ്സ അത്ഥസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭവിസ്സസ്സ അത്ഥസ്സാതി അനാഗതസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ. ‘‘അവസ്സം ആഗമിസ്സതീ’’തിആദിനാ തസ്സാ പവത്തിയാകാരം ദസ്സേതി. അനാഗതത്ഥവിസയാ തണ്ഹാ ആസാ. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നത്ഥവിസയാ തണ്ഹാ പിഹാതി അയമേതാസം വിസേസോ.

അത്ഥനിപ്ഫത്തിപടിപാലനാതി യായ ഇച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ നിപ്ഫത്തിം പടിപാലേതി ആഗമേതി, യായ വാ നിപ്ഫന്നം അത്ഥം പടിപാലേതി രക്ഖതി. അയം അഭിനന്ദനാ നാമ, യഥാലദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ കേലായനാ നാമാതി അത്ഥോ. തം അത്ഥനിപ്ഫത്തിം സത്തസങ്ഖാരവസേന വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പിയം വാ ഞാതി’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ധമ്മന്തി രൂപാദിആരമ്മണധമ്മം, അതിഇട്ഠാരമ്മണം അഭിനന്ദതി, അനിട്ഠാരമ്മണേഹിപി തം ദസ്സേതും ‘‘അപ്പടിക്കൂലതോ വാ അഭിനന്ദതീ’’തി വുത്തം. പടിക്കൂലേപി ഹി വിപല്ലാസവസേന സത്തം, സങ്ഖാരം വാ അപ്പടിക്കൂലതോ അഭിനന്ദതി.

യാസു അനേകധാതൂസു പവത്തിയാ തണ്ഹാ ‘‘അനേകധാതൂസു സരാ’’തി വുത്താ, താ ധാതുയോ വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുധാതൂ’’തിആദി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ധാതുവിഭങ്ഗാദീസു (വിഭ. ൧൭൨ ആദയോ) കാമധാതുആദയോ അഞ്ഞാപി അനേകധാതുയോ ആഗതാ, താസമ്പി ഏത്ഥേവ സമവരോധോതി ദസ്സനത്ഥം അട്ഠാരസേവേത്ഥ ദസ്സിതാ. കേചി രൂപാധിമുത്താതിആദി താസു ധാതൂസു തണ്ഹായ പവത്തിദസ്സനം. തത്ഥ യസ്മാ പഞ്ച അജ്ഝത്തികാ ധാതുയോ സത്ത ച വിഞ്ഞാണധാതുയോ ധമ്മധാതു ച ധമ്മാരമ്മണേനേവ സങ്ഗഹിതാ, തസ്മാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ ഉദ്ദിസിത്വാ ഛളേവ തണ്ഹായ പവത്തിട്ഠാനാനി വിഭത്താനീതി ദട്ഠബ്ബം. തണ്ഹാപക്ഖാ നേക്ഖമ്മസ്സിതാപി ദോമനസ്സുപവിചാരാ തസ്സ അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ ഉപ്പജ്ജതി ‘‘പിഹപച്ചയാ ദോമനസ്സ’’ന്തി വചനതോ, കോ പന വാദോ ഗേഹസ്സിതേസു ദോമനസ്സുപവിചാരേസൂതി ഇമാനി ചതുവീസതി പദാനി ‘‘തണ്ഹാപക്ഖോ’’തി വുത്തം. ഗേഹസ്സിതാ പന ഉപേക്ഖാ അഞ്ഞാണുപേക്ഖതായ യഥാഭിനിവേസസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ‘‘യാ ഛ ഉപേക്ഖാ ഗേഹസ്സിതാ, അയം ദിട്ഠിപക്ഖോ’’തി വുത്തം.

൩൮. ഇദാനി തേസം ഉപവിചാരാനം തണ്ഹാപരിയായം ദസ്സേന്തോ ‘‘സായേവ പത്ഥനാകാരേന ധമ്മനന്ദീ’’തിആദിമാഹ. പുന ചിത്തം പഞ്ഞാ ഭഗവാ ധമ്മോ സങ്ഘോ സീലം ചാഗോതി ഇമേസം പരിയായവചനനിദ്ധാരണേന വേവചനഹാരം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തം മനോ വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ‘‘അഞ്ഞമ്പി ഏവം ജാതിയ’’ന്തി ഇമിനാ പഞ്ഞാ പജാനനാ വിചയോ പവിചയോ ധമ്മവിചയോ സല്ലക്ഖണാ ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാ പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ ഭൂരീ മേധാ പരിണായികാ വിപസ്സനാ സമ്പജഞ്ഞം പതോദോ പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം പഞ്ഞാസത്ഥം പഞ്ഞാപാസാദോ പഞ്ഞാആലോകോ പഞ്ഞാഓഭാസോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാരതനം അമോഹോതി (മഹാനി. ൧൪൯) ഏവമാദീനമ്പി പഞ്ഞായ പരിയായസദ്ദാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ലോകുത്തരാനീതി ഖയേ ഞാണന്തിആദീനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ലോകുത്തരാനി, ലോകുത്തരപഞ്ഞായ വേവചനാനീതി അത്ഥോ. സബ്ബാ പഞ്ഞാതി ഇതരേഹി വേവചനേഹി വുത്താ സബ്ബാ പഞ്ഞാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സികാതി അത്ഥോ. ‘‘അപി ചാ’’തിആദിനാ ഇമിനാപി പരിയായേന വേവചനം വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ആധിപതേയ്യട്ഠേനാതി അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ആധിപതേയ്യട്ഠേന. യഥാ ച ബുദ്ധാനുസ്സതിയം വുത്തന്തി യഥാ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩) ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ പാളിയാ സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം…പേ… ഇതിപി ഭഗവാതി അനേകേഹി വേവചനേഹി ഭഗവാ അനുസ്സരിതബ്ബോതി വുത്തം. ഇമിനാവ നയേന ബലനിപ്ഫത്തിഗതോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ യാവ ധമ്മോഭാസപജ്ജോതകരോതി, ഏതേഹി പരിയായേഹി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ വേവചനം ബുദ്ധാനുസ്സതിയം വത്തബ്ബന്തി പദം ആഹരിത്വാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഏതാനിപി കതിപയാനി ഏവ ഭഗവതോ വേവചനാനി. അസങ്ഖ്യേയ്യാ ഹി ബുദ്ധഗുണാ ഗുണനേമിത്തകാനി ച ഭഗവതോ നാമാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി, സഗുണേന മഹേസിനോ;

ഗുണേന നാമമുദ്ധേയ്യം, അപി നാമ സഹസ്സതോ’’തി. (ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩);

ധമ്മാനുസ്സതിയം ‘‘അസങ്ഖത’’ന്തിആദീസു ന കേനചി പച്ചയേന സങ്ഖതന്തി അസങ്ഖതം. നത്ഥി ഏതസ്സ അന്തോ വിനാസോതി അനന്തം. ആസവാനം അനാരമ്മണതോ അനാസവം. അവിപരീതസഭാവത്താ സച്ചം. സംസാരസ്സ പരതീരഭാവതോ പാരം. നിപുണഞാണവിസയത്താ സുഖുമസഭാവത്താ ച നിപുണ. അനുപചിതഞാണസമ്ഭാരേഹി ദട്ഠും ന സക്കാതി സുദുദ്ദസം. ഉപ്പാദജരാഹി അനബ്ഭാഹതത്താ അജജ്ജരം. ഥിരഭാവേന ധുവം. ജരാമരണേഹി അപലുജ്ജനതോ അപലോകിതം. മംസചക്ഖുനാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ച അപസ്സിതബ്ബത്താ അനിദസ്സനം. രാഗാദിപപഞ്ചാഭാവേന നിപ്പപഞ്ചം. കിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം വൂപസമഹേതുതായ സന്തം.

അമതഹേതുതായ ഭങ്ഗാഭാവതോ ച അമതം. ഉത്തമട്ഠേന അതപ്പകട്ഠേന ച പണീതം. അസിവാനം കമ്മകിലേസവിപാകവട്ടാനം അഭാവേന സിവം. ചതൂഹി യോഗേഹി അനുപദ്ദവഭാവേന ഖേമം. തണ്ഹാ ഖീയതി ഏത്ഥാതി തണ്ഹക്ഖയോ. കതപുഞ്ഞേഹിപി കദാചിദേവ പസ്സിതബ്ബത്താ അച്ഛരിയം. അഭൂതപുബ്ബത്താ അബ്ഭുതം. അനന്തരായത്താ അനീതികം. അനന്തരായഭാവഹേതുതോ അനീതികധമ്മം (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൩൭൭-൪൦൯).

അനിബ്ബത്തിസഭാവത്താ അജാതം. തതോ ഏവ അഭൂതം. ഉഭയേനാപി ഉപ്പാദരഹിതന്തി വുത്തം ഹോതി. കേനചി അനുപദ്ദുതത്താ അനുപദ്ദവം. ന കേനചി പച്ചയേന കതന്തി അകതം. നത്ഥി ഏത്ഥ സോകോതി അസോകം. സോകഹേതുവിഗമേന വിസോകം. കേനചി അനുപസജ്ജിതബ്ബത്താ അനുപസഗ്ഗം. അനുപസഗ്ഗഭാവഹേതുതോ അനുപസഗ്ഗധമ്മം.

ഗമ്ഭീരഞാണഗോചരതോ ഗമ്ഭീരം. സമ്മാപടിപത്തിം വിനാ പസ്സിതും പത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ ദുപ്പസ്സം. സബ്ബലോകം ഉത്തരിത്വാ ഠിതന്തി ഉത്തരം. നത്ഥി ഏതസ്സ ഉത്തരന്തി അനുത്തരം. സമസ്സ സദിസസ്സ അഭാവേന അസമം. പടിഭാഗാഭാവേന അപ്പടിസമം. ഉത്തമട്ഠേന ജേട്ഠം, പാസംസതമത്താ വാ ജേട്ഠം. സംസാരദുക്ഖട്ടിതേഹി ലേതബ്ബതോ ലേണം. തതോ രക്ഖണതോ താണം. രണാഭാവേന അരണം. അങ്ഗണാഭാവേന അനങ്ഗണം. നിദ്ദോസതായ അകാചം. രാഗാദിമലാപഗമേന വിമലം. ചതൂഹി ഓഘേഹി അനജ്ഝോത്ഥരണീയതോ ദീപോ. സംസാരവൂപസമസുഖതായ സുഖം. പമാണകരധമ്മാഭാവതോ അപ്പമാണം, ഗണേതും ഏതസ്സ ന സക്കാതി ച അപ്പമാണം. സംസാരസമുദ്ദേ അനോസീദനട്ഠാനതായ പതിട്ഠാ. രാഗാദികിഞ്ചനാഭാവേന പരിഗ്ഗഹാഭാവേന ച അകിഞ്ചനന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

സങ്ഘാനുസ്സതിയം സത്താനം സാരോതി സീലസാരാദിസാരഗുണയോഗതോ സത്തേസു സാരഭൂതോ. സത്താനം മണ്ഡോതി ഗോരസേസു സപ്പിമണ്ഡോ വിയ സത്തേസു മണ്ഡഭൂതോ. സാരഗുണവസേനേവ സത്തേസു ഉദ്ധരിതബ്ബതോ സത്താനം ഉദ്ധാരോ. നിച്ചലഗുണതായ സത്താനം ഏസികാ. ഗുണസോഭാസുരഭിഭാവേന സത്താനം പസൂനം സുരഭി കുസുമന്തി അത്ഥോ.

ഗുണേസു ഉത്തമങ്ഗം പഞ്ഞാ തസ്സാ ഉപസോഭാഹേതുതായ സീലം ഉത്തമങ്ഗോപസോഭനം വുത്തം. സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ അനിജ്ഝന്താ നാമ ഗുണാ നത്ഥീതി ‘‘നിധാനഞ്ച സീലം സബ്ബദോഭഗ്ഗസമതിക്കമനട്ഠേനാ’’തി വുത്തം. അയഞ്ച അത്ഥോ ആകങ്ഖേയ്യസുത്തേന (മ. നി. ൧.൬൪ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. അപരമ്പി വുത്തം – ‘‘ഇജ്ഝതി, ഭിക്ഖവേ, സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൩൭; സം. നി. ൪.൩൫൨; അ. നി. ൮.൩൫). സിപ്പന്തി ധനുസിപ്പം. ധഞ്ഞന്തി ധനായിതബ്ബം. ധമ്മവോലോകനതായാതി സമഥവിപസ്സനാദിധമ്മസ്സ വോലോകനഭാവേന. വോലോകനട്ഠേനാതി സത്തഭൂമകാദിപാസാദേ വിയ സീലേ ഠത്വാ അഭിഞ്ഞാചക്ഖുനാ ലോകസ്സ വോലോകേതും സക്കാതി വുത്തം. സബ്ബഭൂമാനുപരിവത്തി ച സീലം ചതുഭൂമകകുസലസ്സാപി തദനുവത്തനതോ. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

വേവചനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.