൧൪. അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൪൬. തത്ഥ കതമോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോതി അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗോ. തത്ഥ തഥാ ധാരയിതബ്ബാതി ഏകത്തവേമത്തതാസങ്ഖാതസാമഞ്ഞവിസേസമത്തതോ ധാരയിതബ്ബാ, ന പന തത്ഥ കിഞ്ചി വികപ്പേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. അവികപ്പേതബ്ബതായ കാരണം നിദ്ദേസവാരവണ്ണനായം വുത്തമേവ. തം തം ഫലം മഗ്ഗതി ഗവേസതീതി മഗ്ഗോ, തദത്ഥികേഹി മഗ്ഗീയതി ഗവേസീയതീതി വാ മഗ്ഗോ. നിരതിയട്ഠേന നിരസ്സാദട്ഠേന ച നിരയോ. ഉദ്ധം അനുഗന്ത്വാ തിരിയം അഞ്ചിതാതി തിരച്ഛാനാ. തിരച്ഛാനാവ തിരച്ഛാനയോനി. പേതതായ പേത്തി, ഇതോ പേച്ച ഗതഭാവോതി അത്ഥോ. പേത്തി ഏവ പേത്തിവിസയോ. ന സുരന്തി ന ഭാസന്തി ന ദിബ്ബന്തീതി അസുരാ. അസുരാ ഏവ അസുരയോനി. ദിബ്ബേഹി രൂപാദീഹി സുട്ഠു അഗ്ഗാതി സഗ്ഗാ. മനസ്സ ഉസ്സന്നതായ മനുസ്സാ. വാനം വുച്ചതി തണ്ഹാ, തം തത്ഥ നത്ഥീതി നിബ്ബാനം. നിരയം ഗച്ഛതീതി നിരയഗാമീ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അസുരയോനിയോതി അസുരയോനിയാ ഹിതോ, അസുരജാതിനിബ്ബത്തനകോതി അത്ഥോ. സഗ്ഗം ഗമേതീതി സഗ്ഗഗാമിയോ. മനുസ്സഗാമീതി മനുസ്സലോകഗാമീ. പടിസങ്ഖാനിരോധോതി പടിസങ്ഖായ പടിപക്ഖഭാവനായ നിരോധോ, പടിപക്ഖേ വാ തഥാ അപ്പവത്തേ ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ പടിപക്ഖവുത്തിയാ അനുപ്പാദോ. അപ്പടിസങ്ഖാനിരോധോതി സങ്ഖതധമ്മാനം സരസനിരോധോ, ഖണികനിരോധോതി അത്ഥോ.

൪൭. രൂപന്തി ഏകത്തതാ. ഭൂതാനം ഉപാദായാതി വേമത്തതാ. ഉപാദാരൂപന്തി ഏകത്തതാ. ചക്ഖായതനം…പേ… കബളീകാരോ ആഹാരോതി വേമത്തതാ. തഥാ ഭൂതരൂപന്തി ഏകത്തതാ. പഥവീധാതു …പേ… വായോധാതൂതി വേമത്തതാ. പഥവീധാതൂതി ഏകത്തതാ. വീസതി ആകാരാ വേമത്തതാ. ആപോധാതൂതി ഏകത്തതാ. ദ്വാദസ ആകാരാ വേമത്തതാ. തേജോധാതൂതി ഏകത്തതാ. ചത്താരോ ആകാരാ വേമത്തതാ. വായോധാതൂതി ഏകത്തതാ. ഛ ആകാരാ വേമത്തതാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വീഹി ആകാരേഹി ധാതുയോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കേസാതി കേസാ നാമ ഉപാദിന്നകസരീരട്ഠകാ കക്ഖളലക്ഖണാ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ പഥവീധാതുകോട്ഠാസോ. ലോമാ നാമ…പേ… മത്ഥലുങ്ഗം നാമ സരീരട്ഠകം കക്ഖളലക്ഖണം ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോതി അയം വേമത്തതാ. ആപോധാതൂതിആദികോട്ഠാസേസു പിത്താദീസു ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – യേന ചാതി യേന തേജോധാതുനാ കുപിതേന. സന്തപ്പതീതി അയം കായോ സന്തപ്പതി ഏകാഹികജരാദിഭാവേന ഉസുമജാതോ ഹോതി. യേന ച ജീരീയതീതി യേന അയം കായോ ജരീയതി. ഇന്ദ്രിയവേകല്ലതം ബലക്ഖയം വലിത്തചപലിതാദിഞ്ച പാപുണാതി. യേന ച പരിഡയ്ഹതീതി യേന കുപിതേന അയം കായോ ഡയ്ഹതി, സോ ച പുഗ്ഗലോ ‘‘ഡയ്ഹാമി ഡയ്ഹാമീ’’തി കന്ദന്തോ സതധോതസപ്പിഗോസീതചന്ദനാദിലേപനം താലവണ്ടവാതഞ്ച പച്ചാസീസതി. യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതീതി അസിതം വാ ഓദനാദി, പീതം വാ പാനകാദി, ഖായിതം വാ പിട്ഠഖജ്ജകാദി, സായിതം വാ അമ്ബപക്കമധുഫാണിതാദി സമ്മാ പരിപാകം ഗച്ഛതി, രസാദിഭാവേന വിവേകം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പുരിമാ തയോ തേജോധാതൂ ചതുസമുട്ഠാനാ. പച്ഛിമോ കമ്മസമുട്ഠാനോവ.

ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാതി ഉഗ്ഗാരഹിക്കാരാദിപവത്തകാ ഉദ്ധം ആരോഹനവാതാ. അധോഗമാ വാതാതി ഉച്ചാരപസ്സാവാദിനീഹരണകാ അധോ ഓരോഹനവാതാ. കുച്ഛിസയാ വാതാതി അന്താനം ബഹിവാതാ. കോട്ഠാസയാ വാതാതി അന്താനം അന്തോവാതാ. അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ വാതാതി ധമനിജാലാനുസാരേന സകലസരീരേ അങ്ഗമങ്ഗാനി അനുസടാ സമിഞ്ജനപസാരണാദിനിബ്ബത്തകാ വാതാ. അസ്സാസോതി അന്തോപവിസനനാസികവാതോ. പസ്സാസോതി ബഹിനിക്ഖമനനാസികവാതോ. ഏത്ഥ ച പുരിമാ സബ്ബേ ചതുസമുട്ഠാനാ. അസ്സാസപസ്സാസാ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ഏവ. ഏവം വേമത്തതാദസ്സനവസേന വിഭാഗേന ഉദാഹടാ ചതസ്സോ ധാതുയോ പടിക്കൂലമനസികാരവസേന ഉപസംഹരന്തോ ‘‘ഇമേഹി ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ന ഗയ്ഹൂപഗന്തി ന ഗഹണയോഗ്ഗം. സഭാവഭാവതോതി സഭാവലക്ഖണതോ.

ഏവം പടിക്കൂലമനസികാരം ദസ്സേത്വാ പുന തത്ഥ സമ്മസനചാരം പാളിവസേനേവ ദസ്സേതും ‘‘തേനാഹ ഭഗവാ യാ ചേവ ഖോ പനാ’’തിആദിമാഹ. തം സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യം.

൪൮. ഏവം സച്ചമഗ്ഗരൂപധമ്മവസേന അധിട്ഠാനഹാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അവിജ്ജാവിജ്ജാദീനമ്പി വസേന തം ദസ്സേതും ‘‘അവിജ്ജാതി ഏകത്തതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു യസ്മാ അവിജ്ജാ ദുക്ഖസച്ചസ്സ യാഥാവസരസലക്ഖണം ജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. തഥാ യസ്മാ ദുക്ഖസമുദയസ്സ ദുക്ഖനിരോധസ്സ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ യാഥാവസരസലക്ഖണം ജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. പുബ്ബന്തോ അതീതദ്ധഭൂതാ ഖന്ധായതനധാതുയോ. അപരന്തോ അനാഗതദ്ധഭൂതാ. പുബ്ബന്താപരന്തോ തദുഭയം. ഇദപ്പച്ചയതാ സങ്ഖാരാദീനം കാരണാനി അവിജ്ജാദീനി. പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ അവിജ്ജാദീഹി നിബ്ബത്താ സങ്ഖാരാദിധമ്മാ.

തത്ഥായം അവിജ്ജാ യസ്മാ അതീതാനം ഖന്ധാദീനം യാവ പടിച്ചസമുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം യാഥാവസരസലക്ഖണം ജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണം യാവ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവായം അവിജ്ജാ കിച്ചതോ ജാതിതോപി കഥിതാ. അയഞ്ഹി ഇമാനി അട്ഠ ഠാനാനി ജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതീതി കിച്ചതോ കഥിതാ. ഉപ്പജ്ജമാനാപി ഇമേസു അട്ഠസു ഠാനേസു ഉപ്പജ്ജതീതി ജാതിതോ കഥിതാ. ഏവം കിച്ചതോ ജാതിതോ ച കഥിതാപി ലക്ഖണതോ കഥിതേ ഏവ സുകഥിതാ ഹോതീതി ലക്ഖണതോ ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഞാണം അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം ചതുസച്ചധമ്മം വിദിതം പാകടം കരോതി. അയം പന അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം വിദിതം പാകടം കാതും ന ദേതീതി ഞാണപച്ചനീകതോ അഞ്ഞാണം. ദസ്സനന്തിപി പഞ്ഞാ, സാ ഹി തം ആകാരം പസ്സതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ പസ്സിതും ന ദേതീതി അദസ്സനം. അഭിസമയോതിപി പഞ്ഞാ, സാ തം ആകാരം അഭിസമേതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം അഭിസമേതും ന ദേതീതി അനഭിസമയോ. അനുബോധോ സമ്ബോധോ പടിവേധോതിപി പഞ്ഞാ, സാ തം ആകാരം അനുബുജ്ഝതി സമ്ബുജ്ഝതി പടിവിജ്ഝതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം അനുബുജ്ഝിതും സമ്ബുജ്ഝിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതീതി അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ. തഥാ സല്ലക്ഖണം ഉപലക്ഖണം പച്ചുപലക്ഖണം സമപേക്ഖണന്തിപി പഞ്ഞാ, സാ തം ആകാരം സല്ലക്ഖതി ഉപലക്ഖതി പച്ചുപലക്ഖതി സമം സമ്മാ ച അപേക്ഖതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തസ്സ തഥാ കാതും ന ദേതീതി അസല്ലക്ഖണം അനുപലക്ഖണം അപച്ചുപലക്ഖണം അസമപേക്ഖണന്തി ച വുച്ചതി.

നാസ്സ കിഞ്ചി പച്ചക്ഖകമ്മം അത്ഥി, സയഞ്ച അപ്പച്ചവേക്ഖിത്വാ കതകമ്മന്തി അപ്പച്ചക്ഖകമ്മം. ദുമ്മേധാനം ഭാവോ ദുമ്മേജ്ഝം. ബാലാനം ഭാവോ ബാല്യം. സമ്പജഞ്ഞന്തി പഞ്ഞാ, സാ അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം ചതുസച്ചധമ്മം സമ്പജാനാതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം കാരണം പജാനിതും ന ദേതീതി അസമ്പജഞ്ഞം. മോഹനവസേന മോഹോ. പമോഹനവസേന പമോഹോ. സമ്മോഹനവസേന സമ്മോഹോ. അവിന്ദിയം വിന്ദതി, വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. വട്ടസ്മിം ഓഹനതി ഓതരതീതി അവിജ്ജോഘോ. വട്ടസ്മിം യോജേതീതി അവിജ്ജായോഗോ. അപ്പഹീനട്ഠേന ചേവ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ ച അവിജ്ജാനുസയോ. മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിതചോരാ വിയ അദ്ധികേ കുസലചിത്തം പരിയുട്ഠാതി വിലുപ്പതീതി അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം. യഥാ നഗരദ്വാരേ പലിഘസങ്ഖാതായ ലങ്ഗിയാ പതിതായ മനുസ്സാനം നഗരപ്പവേസോ പച്ഛിജ്ജതി, ഏവമേവ യസ്സ സക്കായനഗരേ അയം പതിതാ, തസ്സ നിബ്ബാനസമ്പാപകം ഞാണഗമനം പച്ഛിജ്ജതീതി അവിജ്ജാലങ്ഗീ നാമ ഹോതി. അകുസലഞ്ച തം മൂലഞ്ച, അകുസലാനം വാ മൂലന്തി അകുസലമൂലം. തം പന ന അഞ്ഞം, ഇധാധിപ്പേതോ മോഹോതി മോഹോ അകുസലമൂലന്തി അയം ഏകപദികോ അവിജ്ജായ അത്ഥുദ്ധാരോ. അയം വേമത്തതാതി അയം അവിജ്ജായ വേമത്തതാ.

വിജ്ജാതി വിന്ദിയം വിന്ദതീതി വിജ്ജാ, വിജ്ഝനട്ഠേന വിജ്ജാ, വിദിതകരണട്ഠേന വിജ്ജാ. ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദീസു ദുക്ഖസച്ചസ്സ യാഥാവസരസലക്ഖണം ജാനാതി പസ്സതി പടിവിജ്ഝതീതി ദുക്ഖേ അരിയസച്ചേ വിസയഭൂതേ ഞാണം ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പഞ്ഞാതി തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പാകടകരണസങ്ഖാതേന പഞ്ഞാപനട്ഠേന പഞ്ഞാ, തേന തേന വാ അനിച്ചാദിനാ പകാരേന ധമ്മേ ജാനാതീതി പഞ്ഞാ. പജാനനാകാരോ പജാനനാ. അനിച്ചാദീനി വിചിനതീതി വിചയോ. പകാരേഹി വിചിനതീതി പവിചയോ. ചതുസച്ചധമ്മേ വിചിനതീതി ധമ്മവിചയോ. അനിച്ചാദീനം സല്ലക്ഖണവസേന സല്ലക്ഖണാ. തേസംയേവ പതി പതി ഉപലക്ഖണവസേന പച്ചുപലക്ഖണാ. പണ്ഡിതഭാവോ പണ്ഡിച്ചം. കുസലഭാവോ കോസല്ലം. നിപുണഭാവോ നേപുഞ്ഞം. അനിച്ചാദീനം വിഭാവനവസേന വേഭബ്യാ. തേസംയേവ ചിന്തനവസേന ചിന്താ. അനിച്ചാദീനി ഉപപരിക്ഖതീതി ഉപപരിക്ഖാ. ഭൂരീതി പഥവിയാ നാമം, അയമ്പി സണ്ഹട്ഠേന വിത്ഥതട്ഠേന ച ഭൂരീ വിയാതി ഭൂരീ. തേന വുത്തം – ‘‘ഭൂരീ വുച്ചതി പഥവീ, തായ പഥവിസമായ വിത്ഥതായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോതി ഭൂരിപഞ്ഞോ’’തി (മഹാനി. ൨൭). അപി ച ഭൂരീതി പഞ്ഞായേവേതം അധിവചനം. ഭൂതേ അത്ഥേ രമതീതി ഭൂരീ.

കിലേസേ മേധതി ഹിംസതീതി മേധാ, ഖിപ്പം ഗഹണധാരണട്ഠേന വാ മേധാ. യസ്സുപ്പജ്ജതി, തം സത്തം ഹിതപടിപത്തിയം സമ്പയുത്തം വാ യാഥാവലക്ഖണപടിവേധേ പരിണേതീതി പരിണായികാ. അനിച്ചാദിവസേന ധമ്മേ വിപസ്സതീതി വിപസ്സനാ. സമ്മാ പകാരേഹി അനിച്ചാദീനി ജാനാതീതി സമ്പജഞ്ഞം. ഉപ്പഥപടിപന്നേ സിന്ധവേ വീഥിആരോപനത്ഥം പതോദോ വിയ ഉപ്പഥേ ധാവനകൂടചിത്തം വീഥിആരോപനത്ഥം വിജ്ഝതീതി പതോദോ വിയാതി പതോദോ. ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, പഞ്ഞാസങ്ഖാതം ഇന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അവിജ്ജായ ന കമ്പതീതി പഞ്ഞാബലം. കിലേസച്ഛേദനട്ഠേന പഞ്ഞാവ സത്ഥം പഞ്ഞാസത്ഥം. അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന പഞ്ഞാവ പാസാദോ പഞ്ഞാപാസാദോ. ആലോകനട്ഠേന പഞ്ഞാവ ആലോകോ പഞ്ഞാആലോകോ.

ഓഭാസനട്ഠേന പഞ്ഞാവ ഓഭാസോ പഞ്ഞാഓഭാസോ. പജ്ജോതനട്ഠേന പഞ്ഞാവ പജ്ജോതോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ. രതികരണട്ഠേന രതിദായകട്ഠേന രതിജനകട്ഠേന ചിത്തീകതട്ഠേന ദുല്ലഭപാതുഭാവട്ഠേന അതുലട്ഠേന അനോമസത്തപരിഭോഗട്ഠേന ച പഞ്ഞാവ രതനം പഞ്ഞാരതനം. ന തേന സത്താ മുയ്ഹന്തി, സയം വാ ആരമ്മണേ ന മുയ്ഹതീതി അമോഹോ. ധമ്മവിചയപദം വുത്തത്ഥമേവ. കസ്മാ പനേതം പുന വുത്തന്തി? അമോഹസ്സ മോഹപടിപക്ഖഭാവദീപനത്ഥം. തേനേതം ദീപേതി – യ്വായം അമോഹോ, സോ ന കേവലം മോഹതോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ, മോഹസ്സ പടിപക്ഖോ ധമ്മവിചയസങ്ഖാതോ അമോഹോവ ഇധാധിപ്പേതോതി. സമ്മാദിട്ഠീതി യാഥാവനിയ്യാനികകുസലദിട്ഠി. ധമ്മവിചയസങ്ഖാതോ പസത്ഥോ സുന്ദരോ വാ ബോജ്ഝങ്ഗോതി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. മഗ്ഗങ്ഗന്തി അരിയമഗ്ഗസ്സ അങ്ഗം കാരണന്തി മഗ്ഗങ്ഗം. അരിയമഗ്ഗസ്സ അന്തോഗധത്താ മഗ്ഗപരിയാപന്നന്തി.

അസഞ്ഞാസമാപത്തീതി സഞ്ഞാവിരാഗഭാവനാവസേന പവത്തിതാ അസഞ്ഞഭവൂപപത്തിനിബ്ബത്തനസമാപത്തി. അനുപ്പന്നേ ഹി ബുദ്ധേ ഏകച്ചേ തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിത്വാ വായോകസിണേ പരികമ്മം കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനാ വുട്ഠായ സഞ്ഞായ ദോസം പസ്സന്തി, സഞ്ഞായ സതി ഹത്ഥച്ഛേദാദിദുക്ഖഞ്ചേവ സബ്ബഭയാനി ച ഹോന്തി, ‘‘അലം ഇമായ സഞ്ഞായ, സഞ്ഞാഭാവോ സന്തോ’’തി ഏവം സഞ്ഞായ ദോസം പസ്സിത്വാ സഞ്ഞാവിരാഗവസേന ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനാ കാലം കത്വാ അസഞ്ഞീസു നിബ്ബത്തന്തി. ചിത്തം നേസം ചുതിചിത്തനിരോധേനേവ ഇധ നിവത്തതി, രൂപക്ഖന്ധമത്തമേവ തത്ഥ നിബ്ബത്തതി.

തേ യഥാ നാമ ജിയാവേഗുക്ഖിത്തോ സരോ യത്തകോ ജിയാവേഗോ, തത്തകമേവ ആകാസേ ഗച്ഛതി, ഏവമേവം ഝാനവേഗുക്ഖിത്താ ഉപപജ്ജിത്വാ യത്തകോ ഝാനവേഗോ, തത്തകമേവ കാലം തിട്ഠന്തി. ഝാനവേഗേ പന പരിക്ഖീണേ തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ അന്തരധായതി, ഇധ പടിസന്ധിസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അസഞ്ഞഭവൂപപത്തിനിബ്ബത്തനസമാപത്തീ’’തി. വിഭൂതസഞ്ഞാസമാപത്തീതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തി. സാ ഹി പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സ പഠമാരുപ്പസഞ്ഞായപി വിഭാവനതോ ‘‘വിഭൂതസഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി. കേചി ‘‘വിഭൂതരൂപസഞ്ഞാ’’തി പഠന്തി, തേസം മതേന വിഭൂതരൂപസമാപത്തി നാമ സേസാരുപ്പസമാപത്തിയോ. സേസാ സമാപത്തിയോ സുവിഞ്ഞേയ്യാവ.

നേവസേക്ഖനാസേക്ഖോ ഝായീതി ഝാനലാഭീ പുഥുജ്ജനോ. ആജാനിയോ ഝായീതി അരഹാ, സബ്ബേപി വാ അരിയപുഗ്ഗലാ. അസ്സഖലുങ്കോ ഝായീതി ഖലുങ്കസ്സസദിസോ ഝായീ. തഥാ ഹി ഖലുങ്കോ അസ്സോ ദമഥം ന ഉപേതി ഇതോ ചിതോ ച യഥാരുചി ധാവതി, ഏവമേവം യോ പുഥുജ്ജനോ അഭിഞ്ഞാലാഭീ, സോ അഭിഞ്ഞാ അസ്സാദേത്വാ ‘‘അലമേത്താവതാ, കതമേത്താവതാ’’തി ഉത്തരിദമഥായ അപരിസക്കന്തോ അഭിഞ്ഞാചിത്തവസേന ഇതോ ചിതോ ച ധാവതി പവത്തതി, സോ ‘‘അസ്സഖലുങ്കോ ഝായീ’’തി വുത്തോ. ദിട്ഠുത്തരോ ഝായീതി ഝാനലാഭീ ദിട്ഠിഗതികോ. പഞ്ഞുത്തരോ ഝായീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ഝായീ, സബ്ബോ ഏവ വാ പഞ്ഞാധികോ ഝായീ.

സരണോ സമാധീതി അകുസലചിത്തേകഗ്ഗതാ, സബ്ബോപി വാ സാസവോ സമാധി. അരണോ സമാധീതി സബ്ബോ കുസലാബ്യാകതോ സമാധി, ലോകുത്തരോ ഏവ വാ. സവേരോ സമാധീതി പടിഘചിത്തേസു ഏകഗ്ഗതാ. അവേരോ സമാധീതി മേത്താചേതോവിമുത്തി. അനന്തരദുകേപി ഏസേവ നയോ. സാമിസോ സമാധീതി ലോകിയസമാധി. സോ ഹി അനതിക്കന്തവട്ടാമിസലോകാമിസതായ സാമിസോ. നിരാമിസോ സമാധീതി ലോകുത്തരോ സമാധി. സസങ്ഖാരോ സമാധീതി ദുക്ഖാപടിപദോ ദന്ധാഭിഞ്ഞോ സുഖാപടിപദോ ച ദന്ധാഭിഞ്ഞോ. സോ ഹി സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന ചിത്തേന പച്ചനീകധമ്മേ കിച്ഛേന കസിരേന നിഗ്ഗഹേത്വാ അധിഗന്തബ്ബോ. ഇതരോ അസങ്ഖാരോ സമാധി. ഏകംസഭാവിതോ സമാധീതി സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ സമാധി. ഉഭയംസഭാവിതോ സമാധീതി സമഥയാനികസ്സ സമാധി. ഉഭയതോ ഭാവിതഭാവനോ സമാധീതി കായസക്ഖിനോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസ്സ ച സമാധി. സോ ഹി ഉഭയതോ ഭാഗേഹി ഉഭയതോ ഭാവിതഭാവനോ.

ആഗാള്ഹപടിപദാതി കാമാനം ഓരോഹനപടിപത്തി, കാമസുഖാനുയോഗോതി അത്ഥോ. നിജ്ഝാമപടിപദാതി കാമസ്സ നിജ്ഝാപനവസേന ഖേദനവസേന പവത്താ പടിപത്തി, അത്തകിലമഥാനുയോഗോതി അത്ഥോ. അക്ഖമാ പടിപദാതിആദീസു പധാനകരണകാലേ സീതാദീനി അസഹന്തസ്സ പടിപദാ, താനി നക്ഖമതീതി അക്ഖമാ. സഹന്തസ്സ പന താനി ഖമതീതി ഖമാ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൪; ൬.൫൮) നയേന മിച്ഛാവിതക്കേ സമേതീതി സമാ. മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ദമേതീതി ദമാ പടിപദാ.

ഏവന്തി ഇമിനാ വുത്തനയേന. യോ ധമ്മോതി യോ കോചി ജാതിആദിധമ്മോ. യസ്സ ധമ്മസ്സാതി തതോ അഞ്ഞസ്സ ജരാദിധമ്മസ്സ. സമാനഭാവോതി ദുക്ഖാദിഭാവേന സമാനഭാവോ. ഏകത്തതായാതി സമാനതായ ദുക്ഖാദിഭാവാനം ഏകീഭാവേന. ഏകീ ഭവതീതി അനേകോപി ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ ഏകസദ്ദാഭിധേയ്യതായ ഏകീ ഭവതി. ഏതേന ഏകത്തതായ ലക്ഖണമാഹ. യേന യേന വാ പന വിലക്ഖണോതി യോ ധമ്മോ യസ്സ ധമ്മസ്സ യേന യേന ഭാവേന വിസദിസോ. തേന തേന വേമത്തം ഗച്ഛതീതി തേന തേന ഭാവേന സോ ധമ്മോ തസ്സ ധമ്മസ്സ വേമത്തതം വിസദിസത്തം ഗച്ഛതി, ദുക്ഖഭാവേന സമാനോപി ജാതിആദികോ അഭിനിബ്ബത്തിആദിഭാവേന ജരാദികസ്സ വിസിട്ഠതം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ വേമത്തതായ ലക്ഖണമാഹ.

ഇദാനി താവ ഏകത്തവേമത്തതാവിസയേ നിയോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സുത്തേ വാ വേയ്യാകരണേ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പുച്ഛിതന്തി പുച്ഛാവസേന ദേസിതസുത്തവസേന വുത്തം, ന പന അധിട്ഠാനഹാരസ്സ പുച്ഛാവിസയതായ. സേസം ഉത്താനമേവ.

അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.