൬. ഉപസീവമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൮. ഛട്ഠേ ഉപസീവസുത്തേ – മഹന്തമോഘന്തി മഹന്തം ഓഘം. അനിസ്സിതോതി പുഗ്ഗലം വാ ധമ്മം വാ അനല്ലീനോ. നോ വിസഹാമീതി ന സക്കോമി. ആരമ്മണന്തി നിസ്സയം. യം നിസ്സിതോതി യം ധമ്മം വാ പുഗ്ഗലം വാ നിസ്സിതോ.

നിദ്ദേസേ കാമോഘന്തി അനാഗാമിമഗ്ഗേന കാമോഘം. അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭവോഘം. സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ദിട്ഠോഘം. അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജോഘം തരേയ്യം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപരിദീപനവസേന വുത്തം. ആലമ്ബണന്തി അവത്ഥരിത്വാ ഠാനം. നിസ്സയന്തി അല്ലീയനം. ഉപനിസ്സയന്തി അപസ്സയനം.

൩൯. ഇദാനി യസ്മാ ബ്രാഹ്മണോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനലാഭീ തഞ്ച സന്തമ്പി നിസ്സയം ന ജാനാതി. തേനസ്സ ഭഗവാ തഞ്ച നിസ്സയം ഉത്തരിഞ്ച നിയ്യാനപഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പേക്ഖമാനോതി തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം സതോ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠഹിത്വാ ച അനിച്ചാദിവസേന പസ്സമാനോ. നത്ഥീതി നിസ്സായാതി തം ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി പവത്തം സമാപത്തിം ആരമ്മണം കത്വാ. തരസ്സു ഓഘന്തി തതോ പഭുതി പവത്തായ വിപസ്സനായ യഥാനുരൂപം ചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം തരസ്സു. കഥാഹീതി കഥംകഥാഹി. തണ്ഹക്ഖയം നത്തമഹാഭിപസ്സാതി രത്തിന്ദിവം നിബ്ബാനം വിഭൂതം കത്വാ പസ്സ. ഏതേനസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം കഥേസി.

നിദ്ദേസേ തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതീതി ആകാസാലമ്ബണം കത്വാ പവത്തമഹഗ്ഗതവിഞ്ഞാണം അഭാവേതി അഭാവം ഗമേതി. വിഭാവേതീതി വിവിധാ അഭാവം ഗമേതി. അന്തരധാപേതീതി അദസ്സനം ഗമേതി. നത്ഥി കിഞ്ചീതി പസ്സതീതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പിസ്സ നത്ഥീതി പസ്സതി.

൪൦. ഇദാനി ‘‘കാമേ പഹായാ’’തി സുത്വാ വിക്ഖമ്ഭനവസേന അത്തനാ പഹീനേ കാമേ സമ്പസ്സമാനോ ‘‘സബ്ബേസൂ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഹിത്വാ മഞ്ഞന്തി അഞ്ഞം തതോ ഹേട്ഠാ ഛബ്ബിധമ്പി സമാപത്തിം ഹിത്വാ. സഞ്ഞാവിമോക്ഖേ പരമേതി സത്തസു സഞ്ഞാവിമോക്ഖേസു ഉത്തമേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ. തിട്ഠേ നു സോ തത്ഥ അനാനുയായീതി സോ പുഗ്ഗലോ തത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനബ്രഹ്മലോകേ അവിഗച്ഛമാനോ തിട്ഠേയ്യ നൂതി പുച്ഛതി.

നിദ്ദേസേ അവിച്ചമാനോതി അവിയുജ്ജമാനോ. അവിഗച്ഛമാനോതി വിയോഗം അനാപജ്ജമാനോ. അനന്തരധായമാനോതി അന്തരധാനം അനാപജ്ജമാനോ. അപരിഹായമാനോതി അനന്തരാ പരിഹാനം അനാപജ്ജമാനോ.

൪൧-൨. അഥസ്സ ഭഗവാ സട്ഠികപ്പസഹസ്സമത്തകംയേവ ഠാനം അനുജാനന്തോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ. ഏവം തസ്സ തത്ഥ ഠാനം സുത്വാ ഇദാനിസ്സ സസ്സതുച്ഛേദഭാവം പുച്ഛന്തോ ‘‘തിട്ഠേ ചേ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പൂഗമ്പി വസ്സാനന്തി അനേകസങ്ഖ്യമ്പി വസ്സാനം, ഗണനരാസിന്തി അത്ഥോ. ‘‘പൂഗമ്പി വസ്സാനീ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ വിഭത്തിബ്യത്തയേന സാമിവചനസ്സ പച്ചത്തവചനം കാതബ്ബം, പൂഗന്തി വാ ഏതസ്സ ബഹൂനീതി അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. ‘‘പൂഗാനീ’’തി വാപി പഠന്തി, പുരിമപാഠോയേവ സബ്ബസുന്ദരോ. തത്ഥേവ സോ സീതി സിയാ വിമുത്തോതി സോ പുഗ്ഗലോ തത്ഥേവാകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നാനാദുക്ഖേഹി വിമുത്തോ സീതിഭാവപ്പത്തോ ഭവേയ്യ, നിബ്ബാനപ്പത്തോ സസ്സതോ ഹുത്വാ തിട്ഠേയ്യാതി അധിപ്പായോ. ചവേഥ വിഞ്ഞാണം തഥാവിധസ്സാതി ‘‘ഉദാഹു തഥാവിധസ്സ വിഞ്ഞാണം അനുപാദായ പരിനിബ്ബായേയ്യാ’’തി ഉച്ഛേദം പുച്ഛതി, ‘‘പടിസന്ധിഗ്ഗഹണത്ഥം വാപി ഭവേയ്യാ’’തി പടിസന്ധിമ്പി തസ്സ പുച്ഛതി.

തസ്സ വിഞ്ഞാണം ചവേയ്യാതി തസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ഉപ്പന്നസ്സ വിഞ്ഞാണം ചുതിം പാപുണേയ്യ. ഉച്ഛിജ്ജേയ്യാതി ഉച്ഛേദം ഭവേയ്യ. വിനസ്സേയ്യാതി വിനാസം പാപുണേയ്യ. ന ഭവേയ്യാതി അഭാവം ഗമേയ്യ. ഉപപന്നസ്സാതി പടിസന്ധിവസേന ഉപപന്നസ്സ.

൪൩. അഥസ്സ ഭഗവാ ഉച്ഛേദസസ്സതം അനുപഗമ്മ തത്ഥുപപന്നസ്സ അരിയസാവകസ്സ അനുപാദായ പരിനിബ്ബാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അച്ചീ യഥാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അത്ഥം പലേതീതി അത്ഥം ഗച്ഛതി. ന ഉപേതി സങ്ഖന്തി ‘‘അസുകം നാമ ദിസം ഗതോ’’തി വോഹാരം ന ഗച്ഛതി. ഏവം മുനീ നാമകായാ വിമുത്തോതി ഏവം തത്ഥ ഉപ്പന്നോ സേക്ഖമുനി പകതിയാ പുബ്ബേവ രൂപകായാ വിമുത്തോ, തത്ഥ ചതുത്ഥമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേത്വാ ധമ്മകായസ്സ പരിഞ്ഞാതത്താ പുന നാമകായാപി വിമുത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഖീണാസവോ ഹുത്വാ അനുപാദാനിബ്ബാനസങ്ഖാതം അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം ‘‘ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ’’തി ഏവമാദികം.

നിദ്ദേസേ ഖിത്താതി ചലിതാ. ഉക്ഖിത്താതി അതിചലിതാ. നുന്നാതി പപ്ഫോടിയാ. പണുന്നാതി ദൂരീകതാ. ഖമ്ഭിതാതി പടിക്കമാപിതാ. വിക്ഖമ്ഭിതാതി ന സന്തികേ കതാ.

൪൪. ഇദാനി ‘‘അത്ഥം പലേതീ’’തി സുത്വാ തസ്സ യോനിസോ അത്ഥമസല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘അത്ഥങ്ഗതോ സോ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സോ അത്ഥങ്ഗതോ ഉദാഹു നത്ഥി, ഉദാഹു വേ സസ്സതിയാ സസ്സതഭാവേന അരോഗോ അവിപരിണാമധമ്മോ സോതി ഏവം തം മേ മുനീ സാധു ബ്യാകരോഹി. കിംകാരണാ? തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോതി.

നിദ്ദേസേ നിരുദ്ധോതി നിരോധം പത്തോ. ഉച്ഛിന്നോതി ഉച്ഛിന്നസന്താനോ. വിനട്ഠോതി വിനാസം പത്തോ.

൪൫. അഥസ്സ ഭഗവാ തഥാ അവത്തബ്ബതം ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥങ്ഗതസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അത്ഥങ്ഗതസ്സാതി അനുപാദാപരിനിബ്ബുതസ്സ. ന പമാണമത്ഥീതി രൂപാദിപമാണം നത്ഥി. യേന നം വജ്ജുന്തി യേന രാഗാദിനാ നം വദേയ്യും. സബ്ബേസു ധമ്മേസൂതി സബ്ബേസു ഖന്ധാദിധമ്മേസു.

നിദ്ദേസേ അധിവചനാനി ചാതി സിരിവഡ്ഢകോ ധനവഡ്ഢകോതിആദയോ ഹി വചനമത്തംയേവ അധികാരം കത്വാ പവത്താ അധിവചനാ നാമ. അധിവചനാനം പഥാ അധിവചനപഥാ നാമ. ‘‘അഭിസങ്ഖരോന്തീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ സങ്ഖാരാ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯) ഏവം നിദ്ധാരിത്വാ സഹേതുകം കത്വാ വുച്ചമാനാ അഭിലാപാ നിരുത്തി നാമ. നിരുത്തീനം പഥാ നിരുത്തിപഥാ നാമ. ‘‘തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ’’തി (ധ. സ. ൭) ഏവം തേന തേന പകാരേന പഞ്ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി നാമ. പഞ്ഞത്തീനം പഥാ പഞ്ഞത്തിപഥാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൦൧-൧൦൮) നാമ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ.

ഏവം ഭഗവാ ഇദമ്പി സുത്തം അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ ച വുത്തസദിസോവ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥായ

ഉപസീവമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.