൭. തിസ്സമേത്തേയ്യസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൯. സത്തമേ തിസ്സമേത്തേയ്യസുത്തേ മേഥുനമനുയുത്തസ്സാതി മേഥുനധമ്മം സമായുത്തസ്സ. ഇതീതി ഏവമാഹ. ആയസ്മാതി പിയവചനമേതം. തിസ്സോതി നാമം തസ്സ ഥേരസ്സ. സോപി ഹി തിസ്സോതി നാമേന. മേത്തേയ്യോതി ഗോത്തം, ഗോത്തവസേനേവ ഏസ പാകടോ അഹോസി. തസ്മാ അട്ഠുപ്പത്തിയം (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൮൨൧) വുത്തം – ‘‘തിസ്സമേത്തേയ്യാ നാമ ദ്വേ സഹായാ’’തി. വിഘാതന്തി ഉപഘാതം. ബ്രൂഹീതി ആചിക്ഖ. മാരിസാതി പിയവചനമേതം, നിദ്ദുക്ഖാതി വുത്തം ഹോതി. സുത്വാന തവ സാസനന്തി തവ വചനം സുത്വാ. വിവേകേ സിക്ഖിസ്സാമസേതി സഹായം ആരബ്ഭ ധമ്മദേസനം യാചന്തോ ഭണതി, സോ പന സിക്ഖിതസിക്ഖോയേവ.

മേഥുനധമ്മോ നാമാതി ഇദം നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ മേഥുനധമ്മസ്സ ഉപദേസപദം. അസദ്ധമ്മോതി അസതം നീചജനാനം ധമ്മോ. ഗാമധമ്മോതി ഗാമവാസീനം സേവനധമ്മോ. വസലധമ്മോതി വസലാനം ധമ്മോ, കിലേസവസ്സനതോ വാ സയമേവ വസലോ ധമ്മോതി വസലധമ്മോ. ദുട്ഠുല്ലോതി ദുട്ഠോ ച കിലേസേഹി ദുട്ഠത്താ, ഥൂലോ ച അനിപുണഭാവതോതി ദുട്ഠുല്ലോ. യസ്മാ ച തസ്സ ധമ്മസ്സ പരിവാരഭൂതം ദസ്സനമ്പി ഗഹണമ്പി ആമസനമ്പി ഫുസനമ്പി ഘട്ടനമ്പി ദുട്ഠുല്ലം, തസ്മാപി ദുട്ഠുല്ലോ സോ മേഥുനധമ്മോ. ഓദകന്തികോതി ഉദകം അസ്സ അന്തേ സുദ്ധത്ഥം ആദിയതീതി ഉദകന്തോ, ഉദകന്തോയേവ ഓദകന്തികോ. രഹോ പടിച്ഛന്നേ ഓകാസേ കത്തബ്ബതായ രഹസ്സോ. വിനയേ പന ‘‘ദുട്ഠുല്ലം ഓദകന്തികം രഹസ്സ’’ന്തി (പാരാ. ൩൯) പാഠോ. തത്ഥ തീസു പദേസു യോ സോതി പദം പരിവത്തേത്വാ യം തന്തി കത്വാ യോജേതബ്ബം ‘‘യം തം ദുട്ഠുല്ലം, സോ മേഥുനധമ്മോ, യം തം ഓദകന്തികം സോ മേഥുനധമ്മോ, യം തം രഹസ്സം, സോ മേഥുനധമ്മോ’’തി. ഇധ പന ‘‘യോ സോ അസദ്ധമ്മോ, സോ മേഥുനധമ്മോ…പേ… യോ സോ രഹസ്സോ, സോ മേഥുനധമ്മോ’’തി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ദ്വയേന ദ്വയേന സമാപജ്ജിതബ്ബതോ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തി. തത്ഥ യോജനാ – യാ സാ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തി, സോ മേഥുനധമ്മോ നാമാതി. കിംകാരണാ വുച്ചതി മേഥുനധമ്മോതി കേന കാരണേന കേന പരിയായേന മേഥുനധമ്മോതി കഥീയതി. തം കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉഭിന്നം രത്താന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉഭിന്നം രത്താനന്തി ദ്വിന്നം ഇത്ഥിപുരിസാനം രാഗേന രഞ്ജിതാനം. സാരത്താനന്തി വിസേസേന സുട്ഠു രഞ്ജിതാനം. അവസ്സുതാനന്തി കിലേസേന തിന്താനം. പരിയുട്ഠിതാനന്തി കുസലാചാരം പരിയാദിയിത്വാ മദ്ദിത്വാ ഠിതാനം ‘‘മഗ്ഗേ ചോരാ പരിയുട്ഠിതാ’’തിആദീസു വിയ. പരിയാദിന്നചിത്താനന്തി കുസലചിത്തം പരിയാദിയിത്വാ ഖേപേത്വാ ഠിതചിത്താനം. ഉഭിന്നം സദിസാനന്തി ദ്വിന്നം കിലേസേന സദിസാനം. ധമ്മോതി സഭാവോ. തം കാരണാതി തേന കാരണേന. തം ഉപമായ സാധേന്തോ ‘‘ഉഭോ കലഹകാരകാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉഭോ കലഹകാരകാതി പുബ്ബഭാഗേ കലഹകാരകാ ദ്വേ. മേഥുനകാതി വുച്ചന്തീതി സദിസാതി വുച്ചന്തി. ഭണ്ഡനകാരകാതി തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡനം കരോന്താ. ഭസ്സകാരകാതി വാചാകലഹം കരോന്താ. വിവാദകാരകാതി നാനാവചനം കരോന്താ. അധികരണകാരകാതി വിനിച്ഛയപാപുണനവിസേസകാരണം കരോന്താ. വാദിനോതി വാദപടിവാദിനോ. സല്ലാപകാതി വാചം കഥേന്താ ഏവമേവന്തി ഉപമാസംസന്ദനം.

യുത്തസ്സാതി സഞ്ഞുത്തസ്സ. പയുത്തസ്സാതി ആദരേന യുത്തസ്സ. ആയുത്തസ്സാതി വിസേസേന യുത്തസ്സ. സമായുത്തസ്സാതി ഏകതോ യുത്തസ്സ. തച്ചരിതസ്സാതി തംചരിതം കരോന്തസ്സ. തബ്ബഹുലസ്സാതി തംബഹുലം കരോന്തസ്സ. തഗ്ഗരുകസ്സാതി തംഗരും കരോന്തസ്സ. തന്നിന്നസ്സാതി തസ്മിം നതചിത്തസ്സ. തപ്പോണസ്സാതി തസ്മിം നതകായസ്സ. തപ്പബ്ഭാരസ്സാതി തസ്മിം അഭിമുഖകായസ്സ. തദധിമുത്തസ്സാതി തസ്മിം അധിഹരിതസ്സ. തദധിപതേയ്യസ്സാതി തം അധിപതിം ജേട്ഠകം കത്വാ പവത്തസ്സ.

വിഘാതന്തി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസവചനം. വിഘാതന്തി പീളനം. ഉപഘാതന്തി സമീപം കത്വാ പീളനം. പീളനന്തി ഘട്ടനം. ഘട്ടനന്തി പീളനം. സബ്ബം അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനം. ഉപദ്ദവന്തി ഹിംസനം. ഉപസഗ്ഗന്തി തത്ഥ തത്ഥ ഉപഗന്ത്വാ പീളനാകാരം. ബ്രൂഹീതി കഥേഹി. ആചിക്ഖാതി വിസ്സജ്ജേഹി. ദേസേഹീതി ദസ്സേഹി. പഞ്ഞപേഹീതി ഞാപേഹി. പട്ഠപേഹീതി ഠപേഹി. വിവരാതി പാകടം കരോഹി. വിഭജാതി ഭാജേഹി. ഉത്താനീകരോഹീതി തീരം പാപേഹി. പകാസേഹീതി പാകടം കരോഹി.

തുയ്ഹം വചനന്തി തവ വാചം. ബ്യപ്പഥന്തി വചനം. ദേസനന്തി ആചിക്ഖനം. അനുസാസനന്തി ഓവാദം. അനുസിട്ഠന്തി അനുസാസനം. സുത്വാതി സോതേന സുത്വാ. സുണിത്വാതി തസ്സേവ വേവചനം. ഉഗ്ഗഹേത്വാതി സമ്മാ ഗഹേത്വാ. ഉപധാരയിത്വാതി അനാസേത്വാ. ഉപലക്ഖയിത്വാതി സല്ലക്ഖേത്വാ.

൫൦. മുസ്സതേ വാപി സാസനന്തി പരിയത്തിപടിപത്തിതോ ദുവിധമ്പി സാസനം നസ്സതി. വാപീതി പദപൂരണമത്തം. ഏതം തസ്മിം അനരിയന്തി തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഏതം അനരിയം, യദിദം മിച്ഛാപടിപദാ. ഗാരവാധിവചനന്തി ഗുണവിസിട്ഠസബ്ബസത്തുത്തമഗരുഗാരവാധിവചനം. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠം, ഭഗവാതി വചനമുത്തമം;

ഗരു ഗാരവയുത്തോ സോ, ഭഗവാ തേന വുച്ചതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൨);

ചതുബ്ബിധം വാ നാമം ആവത്ഥികം, ലിങ്ഗികം, നേമിത്തികം, അധിച്ചസമുപ്പന്നന്തി. അധിച്ചസമുപ്പന്നം നാമ ലോകിയവോഹാരേന ‘‘യദിച്ഛക’’ന്തി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ വച്ഛോ, ദമ്മോ, ബലീബദ്ധോതി ഏവമാദി ആവത്ഥികം, ദണ്ഡീ, ഛത്തീ, സിഖീ, കരീതി ഏവമാദി ലിങ്ഗികം, തേവിജ്ജോ, ഛളഭിഞ്ഞോതി ഏവമാദി നേമിത്തികം, സിരിവഡ്ഢകോ, ധനവഡ്ഢകോതി ഏവമാദി വചനത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ പവത്തം അധിച്ചസമുപ്പന്നം. ഇദം പന ഭഗവാതി നാമം നേമിത്തികം, ന മഹാമായായ, ന സുദ്ധോദനമഹാരാജേന, ന അസീതിയാ ഞാതിസഹസ്സേഹി കതം, ന സക്കസന്തുസിതാദീഹി ദേവതാവിസേസേഹി കതം. വക്ഖതി ച ‘‘ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കതം…പേ… പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം ഭഗവാ’’തി (മഹാനി. ൮൪).

‘‘ഭാഗ്യവാ ഭഗ്ഗവാ യുത്തോ, ഭഗേഹി ച വിഭത്തവാ;

ഭത്തവാ വന്തഗമനോ, ഭവേസു ഭഗവാ തതോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൪);

തത്ഥ –

‘‘വണ്ണാഗമോ വണ്ണവിപരിയായോ, ദ്വേ ചാപരേ വണ്ണവികാരനാസാ;

ധാതൂനമത്ഥാതിസയേന യോഗോ, തദുച്ചതേ പഞ്ചവിധം നിരുത്തി’’ന്തി. –

ഏവം വുത്തനിരുത്തിലക്ഖണം ഗഹേത്വാ പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ‘‘നക്ഖത്തരാജാരിവ താരകാന’’ന്തി ഏത്ഥ രകാരാഗമോ വിയ അവിജ്ജമാനസ്സ അക്ഖരസ്സ ആഗമോ വണ്ണാഗമോ നാമ. ‘‘ഹിംസനാ, ഹിംസോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സീഹോ’’തി വിയ വിജ്ജമാനക്ഖരാനം ഹേട്ഠുപരിയവസേന പരിവത്തനം വണ്ണവിപരിയായോ നാമ. ‘‘നവേ ഛന്നകേ ദാനം ദിയ്യതീ’’തി ഏത്ഥ അകാരസ്സ ഏകാരാപജ്ജനതാ വിയ അഞ്ഞക്ഖരസ്സ അഞ്ഞക്ഖരാപജ്ജനതാ വണ്ണവികാരോ നാമ. ‘‘ജീവനസ്സ മൂതോ ജീവനമൂതോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ജീമൂതോ’’തി വകാരനകാരാനം വിനാസോ വിയ വിജ്ജമാനക്ഖരവിനാസോ വണ്ണവിനാസോ നാമ. ‘‘ഫരുസാഹി വാചാഹി പക്രുബ്ബമാനോ ആസജ്ജ മം ത്വം വദസി കുമാരാ’’തി ഏത്ഥ പക്രുബ്ബമാനോതി പദസ്സ അഭിഭവമാനോതി അത്ഥപടിപാദനം വിയ തത്ഥ തത്ഥ യഥായോഗം വിസേസത്ഥയോഗോ ധാതൂനം അത്ഥാതിസയേന യോഗോ നാമ.

ഏവം നിരുത്തിലക്ഖണം ഗഹേത്വാ സദ്ദനയേന വാ പിസോദരാദിനിസ്സിതോ പതിട്ഠാനീതി പിസോദരാദിപക്ഖേപലക്ഖണം ഗഹേത്വാ യസ്മാ ലോകിയലോകുത്തരസുഖാഭിനിബ്ബത്തകം ദാനസീലാദിപാരപ്പത്തം ഭാഗ്യമസ്സ അത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ഭാഗ്യവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുച്ചതീതി ഞാതബ്ബം.

യസ്മാ പന ലോഭദോസമോഹവിപരീതമനസികാരഅഹിരികാനോത്തപ്പകോധൂപനാഹമക്ഖപളാസഇസ്സാ- മച്ഛരിയമായാസാഠേയ്യഥമ്ഭസാരമ്ഭമാനാതിമാനമദപമാദതണ്ഹാഅവിജ്ജാതിവിധാകുസലമൂലദുച്ചരിത- സംകിലേസമലവിസമസഞ്ഞാവിതക്കപപഞ്ചചതുബ്ബിധവിപരിയേസആസവഗന്ഥഓഘയോഗഅഗതി- തണ്ഹുപ്പാദുപാദാനപഞ്ചചേതോഖീലവിനിബന്ധനീവരണാഭിനന്ദനഛവിവാദമൂലതണ്ഹാകായസത്താനുസയ- അട്ഠമിച്ഛത്തനവതണ്ഹാമൂലകദസാകുസലകമ്മപഥദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതഅട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതപ്പഭേസബ്ബദരഥ- പരിളാഹകിലേസസതസഹസ്സാനി, സങ്ഖേപതോ വാ പഞ്ച കിലേസഖന്ധഅഭിസങ്ഖാരദേവപുത്തമച്ചുമാരേ അഭഞ്ജി, തസ്മാ ഭഗ്ഗത്താ ഏതേസം പരിസ്സയാനം ‘‘ഭഗ്ഗവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുച്ചതി. ആഹ ചേത്ഥ –

‘‘ഭഗ്ഗരാഗോ ഭഗ്ഗദോസോ, ഭഗ്ഗമോഹോ അനാസവോ;

ഭഗ്ഗാസ്സ പാപകാ ധമ്മാ, ഭഗവാ തേന വുച്ചതീ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൬; വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൪);

ഭാഗ്യവന്തതായ ചസ്സ സതപുഞ്ഞജലക്ഖണവരസ്സ രൂപകായസമ്പത്തി ദീപിതാ ഹോതി. ഭഗ്ഗദോസതായ ധമ്മകായസമ്പത്തി. തഥാ ലോകിയസരിക്ഖകാനം ബഹുമതഭാവോ, ഗഹട്ഠപബ്ബജിതേഹി അഭിഗമനീയതാ, അഭിഗതാനഞ്ച നേസം കായചിത്തദുക്ഖാപനയനേ പടിബലഭാവോ, ആമിസദാനധമ്മദാനേഹി ഉപകാരിതാ, ലോകിയലോകുത്തരസുഖേഹി ച സഞ്ഞോജനസമത്ഥതാ ദീപിതാ ഹോതി.

യസ്മാ ച ലോകേ ഇസ്സരിയധമ്മയസസിരികാമപയത്തേസു ഛസു ധമ്മേസു ഭഗസദ്ദോ പവത്തതി, പരമഞ്ചസ്സ സകചിത്തേ ഇസ്സരിയം, അണിമാലങ്ഘിമാദികം വാ ലോകിയസമ്മതം സബ്ബാകാരപരിപൂരം അത്ഥി, തഥാ ലോകുത്തരോ ധമ്മോ, ലോകത്തയബ്യാപകോ യഥാഭുച്ചഗുണാധിഗതോ അതിവിയ പരിസുദ്ധോ യസോ, രൂപകായദസ്സനബ്യാവടജനനയനപ്പസാദജനനസമത്ഥാ സബ്ബാകാരപരിപൂരാ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗസിരീ, യം യം ഏതേന ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം അത്തഹിതം പരഹിതം വാ, തസ്സ തസ്സ തഥേവ അഭിനിപ്ഫന്നത്താ ഇച്ഛിതിച്ഛിതത്ഥനിപ്ഫത്തിസഞ്ഞിതോ കാമോ, സബ്ബലോകഗരുഭാവപ്പത്തിഹേതുഭൂതോ സമ്മാവായാമസങ്ഖാതോ പയത്തോ ച അത്ഥി, തസ്മാ ഇമേഹി ഭഗേഹി യുത്തത്താപി ഭഗാ അസ്സ സന്തീതി ഇമിനാ അത്ഥേന ‘‘ഭഗവാ’’തി വുച്ചതി.

യസ്മാ പന കുസലാദീഹി ഭേദേഹി സബ്ബധമ്മേ, ഖന്ധായതനധാതുസച്ചഇന്ദ്രിയപടിച്ചസമുപ്പാദാദീഹി വാ കുസലാദിധമ്മേ, പീളനസങ്ഖതസന്താപവിപരിണാമട്ഠേന വാ ദുക്ഖമരിയസച്ചം, ആയൂഹനനിദാനസംയോഗപലിബോധട്ഠേന സമുദയം, നിസ്സരണവിവേകാസങ്ഖതഅമതട്ഠേന നിരോധം, നിയ്യാനികഹേതുദസ്സനാധിപതേയ്യട്ഠേന മഗ്ഗം വിഭത്തവാ, വിഭജിത്വാ വിവരിത്വാ ദേസിതവാതി വുത്തം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘വിഭത്തവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുച്ചതി.

യസ്മാ ച ഏസ ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേ കായചിത്തഉപധിവിവേകേ സുഞ്ഞതപ്പണിഹിതാനിമിത്തവിമോക്ഖേ അഞ്ഞേ ച ലോകിയലോകുത്തരേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ ഭജി സേവി ബഹുലമകാസി, തസ്മാ ‘‘ഭത്തവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുച്ചതി.

യസ്മാ പന തീസു ഭവേസു തണ്ഹാസങ്ഖാതം ഗമനം അനേന വന്തം, തസ്മാ ‘‘ഭവേസു വന്തഗമനോ’’തി വത്തബ്ബേ ഭവസദ്ദതോ ഭകാരം ഗമനസദ്ദതോ ഗകാരം വന്തസദ്ദതോ വകാരഞ്ച ദീഘം കത്വാ ആദായ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുച്ചതി, യഥാ ലോകേ ‘‘മേഹനസ്സ ഖസ്സ മാലാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘മേഖലാ’’തി വുച്ചതി.

പുന അപരമ്പി പരിയായം നിദ്ദിസന്തോ ‘‘അപി ച ഭഗ്ഗരാഗോതി ഭഗവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭഗ്ഗോ രാഗോ അസ്സാതി ഭഗ്ഗരാഗോ. ഭഗ്ഗദോസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കണ്ഡകോതി വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന കിലേസാ ഏവ. ഭജീതി ഉദ്ദേസവസേന വിഭാഗം കത്വാ ഭാജേസി. വിഭജീതി നിദ്ദേസവസേന വിവിധാ ഭാജേസി. പവിഭജീതി പടിനിദ്ദേസവസേന പകാരേന വിഭജി. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂനം വസേന ഭജി. വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനം വസേന വിഭജി. നേയ്യാനം വസേന പവിഭജി.

ധമ്മരതനന്തി –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീ’’തി. (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬.൩; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩) –

ഏവം വണ്ണിതം ധമ്മരതനം തിവിധേന ഭാജേസി. ഭവാനം അന്തകരോതി കാമഭവാദീനം നവന്നം ഭവാനം പരിച്ഛേദം പരിയന്തം പരിവടുമം കാരകോ. ഭാവിതകായോതി വഡ്ഢിതകായോ. തഥാ ഇതരേസുപി. ഭജീതി സേവി. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി ഗാമസ്സ വാ നഗരസ്സ വാ ഇന്ദഖീലതോ ബഹി അരഞ്ഞം. വനപത്ഥാനി മനുസ്സൂപചാരാതിക്കന്താനി വനസണ്ഡാനി. പന്താനീതി യത്ഥ മനുസ്സാ ന കസന്തി ന വപന്തി ദൂരാനി സേനാസനാനി. കേചി പന ‘‘വനപത്താനീതി യസ്മാ യത്ഥ ബ്യഗ്ഘാദയോ അത്ഥി, തം വനം തേ പാലയന്തി രക്ഖന്തി, തസ്മാ തേഹി രക്ഖിതത്താ വനപത്താനീ’’തി വദന്തി. സേനാസനാനീതി സേതി ചേവ ആസതി ച ഏത്ഥാതി സേനാസനാനി. അപ്പസദ്ദാനീതി വചനസദ്ദേന അപ്പസദ്ദാനി. അപ്പനിഗ്ഘോസാനീതി ഗാമനഗരനിഗ്ഘോസസദ്ദേന അപ്പനിഗ്ഘോസാനി. വിജനവാതാനീതി അന്തോസഞ്ചരണജനസ്സ സരീരവാതേന വിരഹിതാനി. ‘‘വിജനവാദാനീ’’തിപി പാഠോ, ‘‘അന്തോജനവാദേന വിരഹിതാനീ’’തി അത്ഥോ. ‘‘വിജനപാതാനീ’’തിപി പാഠോ, ‘‘ജനസഞ്ചാരവിരഹിതാനീ’’തി അത്ഥോ. മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനീതി മനുസ്സാനം രഹസ്സകരണട്ഠാനാനി. പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനീതി വിവേകാനുരൂപാനി. ഭാഗീ വാതി ‘‘ഭാഗോ ചീവരാദികോട്ഠാസോ അസ്സ അത്ഥീ’’തി ഭാഗീ. ‘‘പടിലാഭവസേന അത്ഥരസാദിഭാഗോ അസ്സ അത്ഥീ’’തി ഭാഗീ. അത്ഥരസസ്സാതി ഹേതുഫലസമ്പത്തിസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥരസസ്സ. ധമ്മരസസ്സാതി ഹേതുസമ്പത്തിസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മരസസ്സ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഹേതുഫലേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൨൦). വിമുത്തിരസസ്സാതി ഫലസമ്പത്തിസങ്ഖാതസ്സ വിമുത്തിരസസ്സ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘കിച്ചസമ്പത്തിഅത്ഥേന, രസോ നാമ പവുച്ചതീ’’തി (പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൨ മാതികാവണ്ണനാ; വിസുദ്ധി. ൧.൮).

ചതുന്നം ഝാനാനന്തി പഠമജ്ഝാനാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം. ചതുന്നം അപ്പമഞ്ഞാനന്തി മേത്താദീനം ഫരണപ്പമാണവിരഹിതാനം ചതുന്നം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം. ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനന്തി ആകാസാനഞ്ചായതനാദീനം ചതുന്നം അരൂപജ്ഝാനാനം. അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനന്തി ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨൪൮) നയേന വുത്താനം ആരമ്മണവിമുത്താനം അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം. അഭിഭായതനാനന്തി ഏത്ഥ അഭിഭൂതാനി ആയതനാനി ഏതേസം ഝാനാനന്തി അഭിഭായതനാനി, ഝാനാനി. ആയതനാനീതി അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനസങ്ഖാതാനി കസിണാരമ്മണാനി. ഞാണുത്തരികോ ഹി പുഗ്ഗലോ വിസദഞാണോതി കിം ഏത്ഥ ആരമ്മണേ സമാപജ്ജിതബ്ബം, ന മയി ചിത്തേകഗ്ഗതാകരണേ ഭാരോ അത്ഥീതി താനി ആരമ്മണാനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി. സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ. ഏവം ഉപ്പാദിതാനി ഝാനാനി അഭിഭായതനാനീതി വുച്ചന്തി, തേസം അട്ഠന്നം അഭിഭായതനാനം. നവന്നം അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തീനന്തി പുബ്ബം പുബ്ബം അനു അനുപുബ്ബം, അനുപുബ്ബം വിഹരിതബ്ബതോ സമാപജ്ജിതബ്ബതോ അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തി, അനുപടിപാടിയാ സമാപജ്ജിതബ്ബാതി അത്ഥോ, താസം നവന്നം അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തീനം. ദസന്നം സഞ്ഞാഭാവനാനന്തി ഗിരിമാനന്ദസുത്തേ (അ. നി. ൧൦.൬൦) ആഗതാനം അനിച്ചസഞ്ഞാദീനം ദസന്നം സഞ്ഞാഭാവനാനം. ദസന്നം കസിണസമാപത്തീനന്തി സകലട്ഠേന കസിണസങ്ഖാതാനം പഥവീകസിണജ്ഝാനാദീനം ദസന്നം ഝാനാനം. ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സാതി ആനാപാനസ്സതിസമ്പയുത്തസമാധിസ്സ. അസുഭസമാപത്തിയാതി അസുഭജ്ഝാനസമാപത്തിയാ. ദസന്നം തഥാഗതബലാനന്തി ദസബലബലാനം ദസന്നം. ചതുന്നം വേസാരജ്ജാനന്തി വിസാരദഭാവാനം ചതുന്നം വേസാരജ്ജാനം. ചതുന്നം പടിസമ്ഭിദാനന്തി പടിസമ്ഭിദാഞാണാനം ചതുന്നം. ഛന്നം അഭിഞ്ഞാണാനന്തി ഇദ്ധിവിധാദീനം ഛന്നം അഭിഞ്ഞാണാനം. ഛന്നം ബുദ്ധധമ്മാനന്തി ‘‘സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണാനുപരിവത്തീ’’തിആദിനാ (ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; നേത്തി. ൧൫) നയേന ഉപരി ആഗതാനം ഛന്നം ബുദ്ധധമ്മാനം.

തത്ഥ ചീവരാദയോ ഭാഗ്യസമ്പത്തിവസേന വുത്താ. അത്ഥരസതികോ പടിവേധവസേന വുത്തോ. അധിസീലതികോ പടിപത്തിവസേന. ഝാനത്തികോ രൂപാരൂപജ്ഝാനവസേന. വിമോക്ഖത്തികോ സമാപത്തിവസേന. സഞ്ഞാചതുക്കോ ഉപചാരപ്പനാവസേന. സതിപട്ഠാനാദയോ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മവസേന. തഥാഗതബലാനന്തിആദയോ ആവേണികധമ്മവസേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ഇതോ പരം ഭഗവാതി നേതം നാമന്തിആദി ‘‘അത്ഥമനുഗതാ അയം പഞ്ഞത്തീ’’തി ഞാപനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ സമണാ പബ്ബജ്ജുപഗതാ. ബ്രാഹ്മണാ ഭോവാദിനോ സമിതപാപബാഹിതപാപാ വാ. ദേവതാ സക്കാദയോ ബ്രഹ്മാനോ ച. വിമോക്ഖന്തികന്തി വിമോക്ഖോ അരഹത്തമഗ്ഗോ, വിമോക്ഖസ്സ അന്തോ അരഹത്തഫലം, തസ്മിം വിമോക്ഖന്തേ ഭവം വിമോക്ഖന്തികം നാമം. സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ ഹി അരഹത്തമഗ്ഗേന സിജ്ഝതി, അരഹത്തഫലാധിഗമേന സിദ്ധോ ഹോതി. തസ്മാ സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ വിമോക്ഖന്തേ ഭവോ ഹോതി. തം നേമിത്തികമ്പി നാമം വിമോക്ഖന്തേ ഭവം നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താന’’ന്തി. ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭാതി മഹാബോധിരുക്ഖമൂലേ യഥാവുത്തക്ഖണേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭേന സഹ. സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തീതി അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ സബ്ബധമ്മസച്ഛികിരിയായ വാ ജാതാ പഞ്ഞത്തി. യദിദം ഭഗവാതി യാ അയം ഭഗവാതി പഞ്ഞത്തി.

ദ്വീഹി കാരണേഹീതി ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹി. പരിയത്തിസാസനന്തി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം. പടിപത്തീതി പടിപജ്ജതി ഏതായാതി പടിപത്തി. യം തസ്സ പരിയാപുടന്തി തേന പുഗ്ഗലേന യം പരിയാപുടം സജ്ഝായിതം കരണത്ഥേ സാമിവചനം. ‘‘പരിയാപുട്ട’’ന്തിപി പാഠോ. സുത്തന്തി ഉഭതോവിഭങ്ഗനിദ്ദേസഖന്ധകപരിവാരാ, സുത്തനിപാതേ മങ്ഗലസുത്ത- (ഖു. പാ. ൫.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൬൧ ആദയോ) രതനസുത്ത- (ഖു. പാ. ൬.൧ ആദയോ) തുവടകസുത്താനി (സു. നി. ൯൨൧ ആദയോ), അഞ്ഞമ്പി ച സുത്തനാമകം തഥാഗതവചനം സുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഗേയ്യന്തി സബ്ബമ്പി സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യന്തി വേദിതബ്ബം, വിസേസേന സംയുത്തകേ സകലോപി സഗാഥാവഗ്ഗോ. വേയ്യാകരണന്തി സകലം അഭിധമ്മപിടകം നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം, യഞ്ച അഞ്ഞമ്പി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി അസങ്ഗഹിതം ബുദ്ധവചനം, തം ‘‘വേയ്യാകരണ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ഗാഥാതി ധമ്മപദം, ഥേരഗാഥാ, ഥേരീഗാഥാ, സുത്തനിപാതേ നോസുത്തനാമികാ സുദ്ധികഗാഥാ ച ‘‘ഗാഥാ’’തി വേദിതബ്ബാ. ഉദാനന്തി സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥാപടിസംയുത്താ ദ്വേഅസീതി സുത്തന്താ ‘‘ഉദാന’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ഇതിവുത്തകന്തി ‘‘വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ’’തിആദിനയപ്പവത്താ (ഇതിവു. ൧ ആദയോ) ദസുത്തരസതസുത്തന്താ ‘‘ഇതിവുത്തക’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ജാതകന്തി അപണ്ണകജാതകാദീനി (ജാ. ൧.൧.൧) പണ്ണാസാധികാനി പഞ്ചജാതകസതാനി ‘‘ജാതക’’ന്തി വേദിതബ്ബം. അബ്ഭുതധമ്മന്തി ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതധമ്മാ ആനന്ദേ’’തിആദിനയപ്പവത്താ (ദീ. നി. ൨.൨൦൯; അ. നി. ൪.൧൨൯) സബ്ബേപി അച്ഛരിയഅബ്ഭുതധമ്മപടിസംയുത്താ സുത്തന്താ ‘‘അബ്ഭുതധമ്മ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. വേദല്ലന്തി ചൂളവേദല്ല- (മ. നി. ൧.൪൬൦ ആദയോ) മഹാവേദല്ല- (മ. നി. ൧.൪൪൯ ആദയോ) സമ്മാദിട്ഠി- (മ. നി. ൧.൮൯ ആദയോ) സക്കപഞ്ഹ- (ദീ. നി. ൨.൩൪൪ ആദയോ) സങ്ഖാരഭാജനിയമഹാപുണ്ണമസുത്താദയോ (മ. നി. ൩.൮൫ ആദയോ) സബ്ബേപി വേദഞ്ച തുട്ഠിഞ്ച ലദ്ധാ ലദ്ധാ പുച്ഛിതസുത്തന്താ ‘‘വേദല്ല’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം പരിയത്തിസാസനന്തി ഇദം വുത്തപ്പകാരം തേപിടകം ബുദ്ധവചനം പരിയാപുണിതബ്ബട്ഠേന പരിയത്തി, അനുസാസനട്ഠേന സാസനന്തി കത്വാ പരിയത്തിസാസനം. തമ്പി മുസ്സതീതി തമ്പി പരിയത്തിസാസനം നസ്സതി. സമ്മുസ്സതീതി ആദിതോ നസ്സതി. പരിബാഹിരോ ഹോതീതി പരമ്മുഖോ ഹോതി.

കതമം പടിപത്തിസാസനന്തി ലോകുത്തരധമ്മതോ പുബ്ബഭാഗോ തദത്ഥം പടിപജ്ജീയതീതി പടിപത്തി. സാസീയന്തി ഏത്ഥ വേനേയ്യാതി സാസനം. സമ്മാപടിപദാതിആദയോ വുത്തനയാ ഏവ.

പാണമ്പി ഹനതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി ഘാതേതി. അദിന്നമ്പി ആദിയതീതി പരപരിഗ്ഗഹിതമ്പി വത്ഥും ഗണ്ഹാതി. സന്ധിമ്പി ഛിന്ദതീതി ഘരസന്ധിമ്പി ഛിന്ദതി. നില്ലോപമ്പി ഹരതീതി ഗാമേ പഹരിത്വാ മഹാവിലോപമ്പി കരോതി. ഏകാഗാരികമ്പി കരോതീതി പണ്ണാസമത്തേഹിപി സട്ഠിമത്തേഹിപി പരിവാരേത്വാ ജീവഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാപി ധനം ആഹരാപേതി. പരിപന്ഥേപി തിട്ഠതീതി പന്ഥദൂഹനകമ്മം കരോതി. പരദാരമ്പി ഗച്ഛതീതി പരദാരേസു ചാരിത്തം ആപജ്ജതി. മുസാപി ഭണതീതി അത്ഥഭഞ്ജനകം മുസാപി വദതി. അനരിയധമ്മോതി അനരിയസഭാവോ.

൫൧. ഏകോ പുബ്ബേ ചരിത്വാനാതി പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന വാ ഗണാവവസ്സഗ്ഗട്ഠേന വാ പുബ്ബേ ലോകേ വിഹരിത്വാ. യാനം ഭന്തംവ തം ലോകേ, ഹീനമാഹു പുഥുജ്ജനന്തി തം വിബ്ഭന്തകം പുഗ്ഗലം യഥാ ഹത്ഥിയാനാദിയാനം അദന്തം വിസമമ്പി ആരോഹതി, ആരോഹനകമ്പി ഭഞ്ജതി, പപാതേപി പപതതി, ഏവം കായദുച്ചരിതാദിവിസമാരോഹനേന നിരയാദീസു, അത്ഥഭഞ്ജനേന ജാതിപപാതാദീസു പപതനേന ച യാനം ഭന്തംവ ഹീനം പുഥുജ്ജനഞ്ച ആഹൂതി.

പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന വാതി പബ്ബജ്ജാകോട്ഠാസേന വാ ‘‘പബ്ബജിതോ സമണോ’’തി ഗണനാരോപനേന വാ. ഗണാവവസ്സഗ്ഗട്ഠേന വാതി ഗണസങ്ഗണികാരാമതം വിസ്സജ്ജേത്വാ വസ്സഗ്ഗട്ഠേന വാ.

ഏകോ പടിക്കമതീതി ഏകകോവ ഗാമതോ നിവത്തതി. യോ നിസേവതീതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. അപരേന സമയേനാതി അഞ്ഞസ്മിം കാലേ അപരഭാഗേ. ബുദ്ധന്തി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധം. ധമ്മന്തി സ്വാക്ഖാതതാദിഗുണയുത്തം ധമ്മം. സങ്ഘന്തി സുപ്പടിപന്നതാദിഗുണയുത്തം സങ്ഘം. സിക്ഖന്തി അധിസീലാദിസിക്ഖിതബ്ബം സിക്ഖം. പച്ചക്ഖായാതി ബുദ്ധാദിം പടിക്ഖിപിത്വാ. ഹീനായാതി ഹീനത്ഥായ ഗിഹിഭാവായ. ആവത്തിത്വാതി നിവത്തിത്വാ. സേവതി ഏകവാരം സേവതി. നിസേവതി അനേകവിധേന സേവതി. സംസേവതി അല്ലീയിത്വാ സേവതി. പടിസേവതി പുനപ്പുനം സേവതി.

ഭന്തന്തി വിബ്ഭന്തം. അദന്തന്തി ദന്തഭാവം അനുപനീതം. അകാരിതന്തി സുസിക്ഖിതകിരിയം അസിക്ഖാപിതം. അവിനീതന്തി ന വിനീതം ആചാരസമ്പത്തിയാ അസിക്ഖിതം. ഉപ്പഥം ഗണ്ഹാതീതി വുത്തപ്പകാരം യാനം അദന്താതിയുത്തം ഭന്തം വിസമമഗ്ഗം ഉപേതി. വിസമം ഖാണുമ്പി പാസാണമ്പി അഭിരുഹതീതി വിസമം ഹുത്വാ ഠിതം ഖരഖാണുമ്പി തഥാ പബ്ബതപാസാണമ്പി ആരോഹതി. യാനമ്പി ആരോഹനകമ്പി ഭഞ്ജതീതി വയ്ഹാദിയാനം ആരോഹന്തസ്സ പാജേന്തസ്സ ഹത്ഥപാദാദിമ്പി ഭിന്ദതി. പപാതേപി പപതതീതി ഏകതോച്ഛിന്നപബ്ഭാരപപാതേപി പാതേതി. സോ വിബ്ഭന്തകോതി സോ പടിക്കന്തകോ. ഭന്തയാനപടിഭാഗോതി അനവട്ഠിതയാനസദിസോ. ഉപ്പഥം ഗണ്ഹാതീതി കുസലകമ്മപഥതോ പടിക്കമിത്വാ അപായപഥഭൂതം ഉപ്പഥം മിച്ഛാമഗ്ഗം ഉപേതി. വിസമം കായകമ്മം അഭിരുഹതീതി സമസ്സ പടിപക്ഖം കായദുച്ചരിതസങ്ഖാതം വിസമം കായകമ്മം ആരോഹതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. നിരയേ അത്താനം ഭഞ്ജതീതി നിരസ്സാദസങ്ഖാതേ നിരയേ അത്തഭാവം ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരോതി. മനുസ്സലോകേ അത്താനം ഭഞ്ജതീതി വിവിധകമ്മകാരണവസേന ഭഞ്ജതി. ദേവലോകേ അത്താനം ഭഞ്ജതീതി പിയവിപ്പയോഗാദിദുക്ഖവസേന. ജാതിപപാതമ്പി പപതതീതി ജാതിപപാതേപി പാതേതി. ജരാപപാതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. മനുസ്സലോകേതി ഇധ അധിപ്പേതലോകമേവ ദസ്സേതി.

പുഥുജ്ജനാതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. തത്ഥ പുഥുജ്ജനാതി –

പുഥൂനം ജനനാദീഹി, കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ;

പുഥുജ്ജനന്തോഗധത്താ, പുഥുവായം ജനോ ഇതി.

സോ ഹി പുഥൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാദീനം ജനനാദീഹിപി കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ. തം വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘പുഥു കിലേസേ ജനേന്തീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബഹൂനം നാനപ്പകാരാനം സക്കായദിട്ഠീനം അവിഹതത്താ വാ താ ജനേന്തി, താഹി ജനിതാതി വാ പുഥുജ്ജനാ. അവിഹതമേവത്ഥം ജനസദ്ദോ വദതി. പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖുല്ലോകികാതി ഏത്ഥ പുഥൂ നാനാജനാ സത്ഥുപടിഞ്ഞാ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാതി വചനത്ഥോ. പുഥു സബ്ബഗതീഹി അവുട്ഠിതാതി ഏത്ഥ ജനേതബ്ബാ ജനയന്തി ഏത്ഥാതി ജനാ, ഗതിയോ. പുഥൂ ജനാ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. ഇതോ പരേ ജായന്തി ഏതേഹീതി ജനാ, അഭിസങ്ഖാരാദയോ. തേ ഏതേസം വിജ്ജന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. അഭിസങ്ഖരണാദിഅത്ഥോ ഏവ വാ ജനസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. നാനാസന്താപേഹി സന്തപന്തീതി രാഗഗ്ഗിആദയോ സന്താപാ. തേ ഏവ വാ സബ്ബേപി വാ കിലേസാ പരിളാഹാ. പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസൂതി ഏത്ഥ ജായതീതി ജനോ, രാഗോ ഗേധോതി ഏവമാദികോ, പുഥു ജനോ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു ജാതാ രത്താതി ഏവം രാഗാദിഅത്ഥോ ഏവ വാ ജനസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. പലിബുദ്ധാതി സമ്ബദ്ധാ. ആവുതാതി ആവരിതാ. നിവുതാതി വാരിതാ. ഓവുതാതി ഉപരിതോ പിഹിതാ. പിഹിതാതി ഹേട്ഠാഭാഗേന പിഹിതാ. പടിച്ഛന്നാതി അപാകടാ. പടികുജ്ജിതാതി അധോമുഖഗതാ.

അഥ വാ പുഥൂനം വാ ഗണനപഥമതീതാനം അരിയധമ്മപരമ്മുഖാനം നീചധമ്മസമാചാരാനം ജനാനം അന്തോഗധത്താപി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു വാ അയം വിസുംയേവ സങ്ഖം ഗതോ, വിസംസട്ഠോ സീലസുതാദിഗുണയുത്തേഹി അരിയേഹി ജനോതിപി പുഥുജ്ജനോ.

ഏവം യേ തേ –

‘‘ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോ’’തി. –

ദ്വേവ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, തേസു അന്ധപുഥുജ്ജനോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൫൨. യസോ കിത്തി ചാതി ലാഭസക്കാരോ പസംസാ ച. പുബ്ബേതി പബ്ബജിതഭാവേ. ഹായതേ വാപി തസ്സ സാതി തസ്സ വിബ്ഭന്തകസ്സ സതോ സോ ച യസോ സാ ച കിത്തി ഹായതി. ഏതമ്പി ദിസ്വാതി ഏതമ്പി പുബ്ബേ യസകിത്തീനം ലാഭം പച്ഛാ ച ഹാനിം ദിസ്വാ. സിക്ഖേഥ മേഥുനം വിപ്പഹാതവേതി തിസ്സോ സിക്ഖായോ സിക്ഖേഥ. കിം കാരണാ? മേഥുനം വിപ്പഹാതവേ, മേഥുനപ്പഹാനത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി.

കിത്തിവണ്ണഗതോതി ഭഗവാ കിത്തിവണ്ണോ, കിത്തിസദ്ദഞ്ചേവ ഗുണഞ്ച ഉക്ഖിപിത്വാ വദന്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചിത്തം നാനാനയേന കഥനം അസ്സ അത്ഥീതി ചിത്തകഥീ. കല്യാണപടിഭാനോതി സുന്ദരപഞ്ഞോ.

ഹായതീതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. പരിഹായതീതി സമന്തതോ ഹായതി. പരിധംസതീതി അധോപഥവിം പതതി. പരിപതതീതി സമന്തതോ അപഗച്ഛതി. അന്തരധായതീതി അദസ്സനം യാതി. വിപ്പലുജ്ജതീതി ഉച്ഛിജ്ജതി.

ഖുദ്ദകോ സീലക്ഖന്ധോതി ഥുല്ലച്ചയാദി. മഹന്തോ സീലക്ഖന്ധോതി പാരാജികസംങ്ഘാദിസേസോ.

മേഥുനധമ്മസ്സ പഹാനായാതി തദങ്ഗാദിപഹാനേന പജഹനത്ഥായ. വൂപസമായാതി മലാനം വൂപസമനത്ഥായ. പടിനിസ്സഗ്ഗായാതി പക്ഖന്ദനപരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗത്ഥായ. പടിപസ്സദ്ധിയാതി പടിപസ്സദ്ധിസങ്ഖാതസ്സ ഫലസ്സ അത്ഥായ.

൫൩. യോ ഹി മേഥുനം ന വിപ്പജഹതി സങ്കപ്പേഹി…പേ… തഥാവിധോ. തത്ഥ പരേതോതി സമന്നാഗതോ. പരേസം നിഗ്ഘോസന്തി ഉപജ്ഝായാദീനം നിന്ദാവചനം. മങ്കു ഹോതീതി ദുമ്മനോ ഹോതി.

കാമസങ്കപ്പേനാതി കാമപടിസംയുത്തേന വിതക്കേന. ഉപരിട്ഠേപി ഏസേവ നയോ. ഫുട്ഠോതി വിതക്കേഹി ഫുസിതോ. പരേതോതി അപരിഹീനോ. സമോഹിതോതി സമ്മാ ഓഹിതോ അന്തോ പവിട്ഠോ. കപണോ വിയാതി ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ വിയ. മന്ദോ വിയാതി അഞ്ഞാണീ വിയ. മോമൂഹോ വിയാതി സമ്മോഹഭൂതോ വിയ. ഝായതീതി ചിന്തേതി. പജ്ഝായതീതി ഭുസം ചിന്തേതി. നിജ്ഝായതീതി അനേകവിധേന ചിന്തേതി. അപജ്ഝായതീതി തതോ അപഗന്ത്വാ ചിന്തേതി. ഉലൂകോതി ഉലൂകസകുണോ. രുക്ഖസാഖായന്തി രുക്ഖേ ഉട്ഠിതസാഖായ, വിടപേ വാ. മൂസികം മഗയമാനോതി മൂസികം ഗവേസമാനോ, ‘‘മഗ്ഗയമാനോ’’തിപി പഠന്തി. കോത്ഥൂതി സിങ്ഗാലോ. ബിളാരോതി ബബ്ബു. സന്ധിസമലസങ്കടിരേതി ദ്വിന്നം ഘരാനം അന്തരേ ച ഉദകനിദ്ധമനചിക്ഖല്ലകചവരനിക്ഖിപനട്ഠാനേ ച ഥണ്ഡിലേ ച. വഹച്ഛിന്നോതി പിട്ഠിഗീവമംസച്ഛിന്നോ. ഇതോ പരാ ഗാഥാ പാകടസമ്ബന്ധാ ഏവ.

൫൪. താസു സത്ഥാനീതി കായദുച്ചരിതാദീനി. താനി ഹി അത്തനോ പരേസഞ്ച ഛേദനട്ഠേന ‘‘സത്ഥാനീ’’തി വുച്ചന്തി. തേസു വായം വിസേസേന താവ ആദിതോ മുസാവചനസത്ഥാനേവ കരോതി, ‘‘ഇമിനാ കാരണേനാഹം വിബ്ഭന്തോ’’തി ഭണന്തോ. തേനേവാഹ – ‘‘ഏസ ഖ്വസ്സ മഹാഗേധോ, മോസവജ്ജം പഗാഹതീ’’തി. തത്ഥ ഏസ ഖ്വസ്സാതി ഏസ ഖോ അസ്സ. മഹാഗേധോതി മഹാബന്ധനം. കതമോതി ചേ? യദിദം മോസവജ്ജം പഗാഹതി, സ്വായം മുസാവാദജ്ഝോഗാഹോ ‘‘മഹാഗേധോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

തീണി സത്ഥാനീതി തയോ ഛേദകാ. കായദുച്ചരിതം കായസത്ഥം. വചീസത്ഥാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തം വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘തിവിധം കായദുച്ചരിതം കായസത്ഥ’’ന്തി ആഹ. സമ്പജാനമുസാ ഭാസതീതി ജാനന്തോ തുച്ഛം വാചം ഭാസതി. അഭിരതോ അഹം ഭന്തേ അഹോസിം പബ്ബജ്ജായാതി സാസനേ പബ്ബജ്ജായ അനഭിരതിവിരഹിതോ അഹം ആസിം. മാതാ മേ പോസേതബ്ബാതി മാതാ മയാ പോസേതബ്ബാ. തേനമ്ഹി വിബ്ഭന്തോതി ഭണതീതി തേന കാരണേന പടിക്കന്തോ അസ്മീതിപി കഥേതി. പിതാ മേ പോസേതബ്ബോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏസോ തസ്സ മഹാഗേധോതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏസോ മഹാബന്ധോ. മഹാവനന്തി മഹന്തം ദുട്ഠവനം. ഗഹനന്തി ദുരതിക്കമം. കന്താരോതി ചോരകന്താരാദിസദിസോ. വിസമോതി കണ്ടകവിസമോ. കുടിലോതി വങ്കകടകസദിസോ. പങ്കോതി പല്ലലസദിസോ. പലിപോതി കദ്ദമസദിസോ. പലിബോധോതി മഹാദുക്ഖോ. മഹാബന്ധനന്തി മഹന്തം ദുമോചയബന്ധനം. യദിദം സമ്പജാനമുസാവാദോതി യോ അയം സമ്പജാനമുസാവാദോ.

സഭഗ്ഗതോ വാതി സഭായം ഠിതോ വാ. പരിസഗ്ഗതോ വാതി ഗാമപരിസായം ഠിതോ വാ. ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാതി ദായാദാനം മജ്ഝേ ഠിതോ വാ. പൂഗമജ്ഝഗതോ വാതി സേനീനം മജ്ഝേ ഠിതോ വാ. രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാതി രാജകുലസ്സ മജ്ഝേ മഹാവിനിച്ഛയേ ഠിതോ വാ. അഭിനീതോതി പുച്ഛനത്ഥായ നീതോ. സക്ഖിപുട്ഠോതി സക്ഖിം കത്വാ പുച്ഛിതോ. ഏഹമ്ഭോ പുരിസാതി ആലപനമേതം. അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാതി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ ഹത്ഥപാദാദിഹേതു വാ ധനഹേതു വാ. ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാതി ഏത്ഥ ആമിസന്തി ലാഭോ അധിപ്പേതോ. കിഞ്ചിക്ഖന്തി യം വാ തം വാ അപ്പമത്തകം, അന്തമസോ തിത്തിരവട്ടകസപ്പിപിണ്ഡനവനീതപിണ്ഡാദിമത്തകസ്സപി ലാഭസ്സ ഹേതൂതി അത്ഥോ. സമ്പജാനമുസാ ഭാസതീതി ജാനന്തോയേവ മുസാവാദം കരോതി.

പുന അഞ്ഞം പരിയായം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപി ച തീഹാകാരേഹി മുസാവാദോ ഹോതി, പുബ്ബേവസ്സ ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തീഹാകാരേഹീതി സമ്പജാനമുസാവാദസ്സ അങ്ഗഭൂതേഹി തീഹി കാരണേഹി. പുബ്ബേവസ്സ ഹോതീതി പുബ്ബഭാഗേയേവ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി. ഭണന്തസ്സ ഹോതീതി ഭണമാനസ്സ ഹോതി. ഭണിതസ്സ ഹോതീതി ഭണിതേ അസ്സ ഹോതി. യം വത്തബ്ബം തസ്മിം വുത്തേ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഭണിതസ്സാതി വുത്തവതോ നിട്ഠിതവചനസ്സ ഹോതീതി. യോ ഏവം പുബ്ബഭാഗേപി ജാനാതി, ഭണന്തോപി ജാനാതി, പച്ഛാപി ജാനാതി ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി, സോ ഏവം വദന്തോ മുസാവാദകമ്മുനാ ബജ്ഝതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ദസ്സിതോ. കിഞ്ചാപി ദസ്സിതോ, അഥ ഖോ അയമേത്ഥ വിസേസോ – പുച്ഛാ താവ ഹോതി, ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി പുബ്ബഭാഗോ അത്ഥി, ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി പച്ഛാഭാഗോ നത്ഥി. വുത്തമത്തമേവ ഹി കോചി പമുസ്സതി കിം തസ്സ മുസാവാദോ ഹോതി, ന ഹോതീതി? സാ ഏവം അട്ഠകഥാസു വിസ്സജ്ജിതാ – പുബ്ബഭാഗേ ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി ച, ഭണന്തസ്സ ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ച ജാനതോ പച്ഛാഭാഗേ ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി ന സക്കാ ന ഭവിതും, സചേപി ന ഹോതി, മുസാവാദോയേവ. പുരിമമേവ ഹി അങ്ഗദ്വയം പമാണം. യസ്സാപി പുബ്ബഭാഗേ ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി ആഭോഗോ നത്ഥി, ഭണന്തോ പന ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ജാനാതി. ഭണിതേപി ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി ജാനാതി. സോ മുസാവാദേന ന കാരേതബ്ബോ. പുബ്ബഭാഗോ ഹി പമാണതരോ. തസ്മിം അസതി ദവാ ഭണിതം വാ, രവാ ഭണിതം വാ ഹോതീതി.

ഏത്ഥ ച തംഞാണതാ ച ഞാണസമോധാനഞ്ച പരിച്ചജിതബ്ബം. തംഞാണതാ പരിച്ചജിതബ്ബാതി യേന ചിത്തേന ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി ജാനാതി, തേനേവ ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ച, ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി ച ജാനാതീതി ഏവം ഏകചിത്തേനേവ തീസു ഖണേസു ജാനാതീതി അയം തംഞാണതാ പരിച്ചജിതബ്ബാ. ന ഹി സക്കാ തേനേവ ചിത്തേന തം ചിത്തം ജാനിതും, യഥാ ന സക്കാ തേനേവ അസിനാ സോ അസി ഛിന്ദിതുന്തി. പുരിമം പുരിമം പന ചിത്തം പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ ചിത്തസ്സ തഥാ ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഹുത്വാ നിരുജ്ഝതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘പമാണം പുബ്ബഭാഗോവ, തസ്മിം സതി ന ഹേസ്സതി;

സേസദ്വയന്തി നത്ഥേത, മിതി വാചാ തിവങ്ഗികാ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൦൦);

ഞാണസമോധാനം പരിച്ചജിതബ്ബന്തി ഏതാനി തീണി ചിത്താനി ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ന ഗഹേതബ്ബാനി. ഇദഞ്ഹി ചിത്തം നാമ –

‘‘അനിരുദ്ധമ്ഹി പഠമേ, ന ഉപ്പജ്ജതി പച്ഛിമം;

നിരന്തരുപ്പജ്ജനതോ, ഏകം വിയ പകാസതീ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൦൦);

ഇതോ പരം പന യ്വായം അജാനംയേവ ‘‘ജാനാമീ’’തിആദിനാ നയേന സമ്പജാനമുസാ ഭണതി, യസ്മാ സോ ‘‘ഇദം അഭൂത’’ന്തി ഏവംദിട്ഠികോ ഹോതി, തസ്സ ഹി അത്ഥേവ അയം ലദ്ധി. തഥാ ‘‘ഇദം അഭൂത’’ന്തി ഏവമസ്സ ഖമതി ചേവ രുച്ചതി ച. ഏവമസ്സ സഞ്ഞാ, ഏവംസഭാവമേവ ചസ്സ ചിത്തം ‘‘ഇദം അഭൂത’’ന്തി. യദാ പന മുസാ വത്തുകാമോ ഹോതി, തദാ തം ദിട്ഠിം വാ ദിട്ഠിയാ സഹ ഖന്തിം വാ ദിട്ഠിഖന്തീഹി സദ്ധിം രുചിം വാ ദിട്ഠിഖന്തിരുചീഹി സദ്ധിം സഞ്ഞം വാ ദിട്ഠിഖന്തിരുചിസഞ്ഞാഹി സദ്ധിം ഭാവം വാ വിനിധായ നിക്ഖിപിത്വാ പടിച്ഛാദേത്വാ അഭൂതം കത്വാ ഭണതി. തസ്മാ തേസമ്പിവസേന അങ്ഗഭേദം ദസ്സേതും ‘‘അപി ച ചതൂഹാകാരേഹീ’’തിആദി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച വിനിധായ ദിട്ഠിന്തി ബലവധമ്മവിനിധാനവസേനേതം വുത്തം. വിനിധായ ഖന്തിന്തിആദീനി തതോ ദുബ്ബലദുബ്ബലാനം വിനിധാനവസേന. വിനിധായ സഞ്ഞന്തി ഇദം പനേത്ഥ സബ്ബദുബ്ബലധമ്മവിനിധാനവസേന. സഞ്ഞാമത്തമ്പി നാമ അവിനിധായ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൫൫. മന്ദോവ പരികിസ്സതീതി പാണവധാദീനി കരോന്തോ തതോനിദാനഞ്ച ദുക്ഖമനുഭോന്തോ ഭോഗപരിയേസനാരക്ഖണാനി ച കരോന്തോ മോമൂഹോ വിയ പരികിലിസ്സതി.

തമേനം രാജാനോ ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരേന്തീതി ന രാജാനോ കരോന്തി, രാജാധീനപുരിസാ നാനാവിധാനി കമ്മകാരണാനി കരോന്തി. കസാഹിപി താളേന്തീതി കസാദണ്ഡകേഹിപി വിതജ്ജേന്തി. വേത്തേഹീതി വേത്തലതാഹി. അദ്ധദണ്ഡകേഹീതി മുഗ്ഗരേഹി, പഹാരസാധനത്ഥം വാ ചതുഹത്ഥദണ്ഡം ദ്വേധാ ഛേത്വാ ഗഹിതദണ്ഡകേഹി. ബിലങ്ഗഥാലികന്തി കഞ്ജിയഉക്ഖലികകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ സീസകപാലം ഉപ്പാടേത്വാ തത്തം അയോഗുളം സണ്ഡാസേന ഗഹേത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപന്തി, തേന മത്ഥലുങ്ഗം പക്കുട്ഠിത്വാ ഉപരി ഉത്തരതി. സങ്ഖമുണ്ഡികന്തി സങ്ഖമുണ്ഡകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ ഉത്തരോട്ഠഉഭതോകണ്ണചൂളികഗലവാടകപരിച്ഛേദേന ചമ്മം ഛിന്ദിത്വാ സബ്ബകേസേ ഏകതോ ഗണ്ഠിം കത്വാ ദണ്ഡകേന വേഠേത്വാ ഉപ്പാടേന്തി, സഹ കേസേഹി ചമ്മം ഉട്ഠഹതി. തതോ സീസകടാഹം ഥൂലസക്ഖരാഹി ഘംസിത്വാ ധോവന്താ സങ്ഖവണ്ണം കരോന്തി. രാഹുമുഖന്തി രാഹുമുഖകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ സങ്കുനാ മുഖം വിവരിത്വാ അന്തോമുഖേ ദീപം ജാലേന്തി, കണ്ണചൂളികാഹി വാ പട്ഠായ മുഖം നിഖാദനേന ഖനന്തി, ലോഹിതം പഗ്ഘരിത്വാ മുഖം പൂരേതി.

ജോതിമാലികന്തി സകലസരീരം തേലപിലോതികായ വേഠേത്വാ ആലിമ്പേന്തി. ഹത്ഥപജ്ജോതികന്തി ഹത്ഥേ തേലപിലോതികായ വേഠേത്വാ ദീപം വിയ പജ്ജാലേന്തി. ഏരകവത്തികന്തി ഏരകവത്തകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ ഹേട്ഠാഗീവതോ പട്ഠായ ചമ്മവട്ടേ കന്തിത്വാ ഗോപ്ഫകേ പാതേന്തി. അഥ നം യോത്തേഹി ബന്ധിത്വാ കഡ്ഢന്തി. സോ അത്തനോ ചമ്മവട്ടേ അക്കമിത്വാ അക്കമിത്വാ പതതി. ചിരകവാസികന്തി ചിരകവാസികകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ തഥേവ ചമ്മവട്ടേ കന്തിത്വാ കടിയം ഠപേന്തി, കടിതോ പട്ഠായ കന്തിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ഠപേന്തി, ഉപരിമേഹി ഹേട്ഠിമസരീരം ചിരകനിവാസനനിവത്ഥം വിയ ഹോതി. ഏണേയ്യകന്തി ഏണേയ്യകകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ ഉഭോസു കപ്പരേസു ച ഉഭോസു ജണ്ണുകേസു ച അയവലയാനി ദത്വാ അയസൂലാനി കോട്ടേന്തി, സോ ചതൂഹി അയസൂലേഹി ഭൂമിയം പതിട്ഠഹതി. അഥ നം പരിവാരേത്വാ അഗ്ഗിം കരോന്തി. ‘‘ഏണേയ്യകോ ജോതിപരിഗ്ഗഹോ യഥാ’’തി ആഗതട്ഠാനേപി ഇദമേവ വുത്തം. തം സന്ധിതോ സന്ധിതോ സൂലാനി അപനേത്വാ ചതൂഹി അട്ഠികോടീഹിയേവ ഠപേന്തി. ഏവരൂപാ കമ്മകാരണാ നാമ നത്ഥി.

ബളിസമംസികന്തി ഉഭതോമുഖേഹി ബളിസേഹി പഹരിത്വാ ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി ഉപ്പാടേന്തി. കഹാപണികന്തി സകലസരീരം തിണ്ഹാഹി വാസീഹി കോടിതോ പട്ഠായ കഹാപണമത്തം കഹാപണമത്തം പാതേന്താ കോട്ടേന്തി. ഖാരാപതച്ഛികന്തി സരീരം തത്ഥ തത്ഥ ആവുധേഹി പഹരിത്വാ കോച്ഛേഹി ഖാരം ഘംസേന്തി, ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി പഗ്ഘരിത്വാ പസവന്തി, അട്ഠികസങ്ഖലികാവ തിട്ഠതി. പലിഘപരിവത്തികന്തി ഏകേന പസ്സേന നിപജ്ജാപേത്വാ കണ്ണച്ഛിദ്ദേന അയസൂലം കോട്ടേത്വാ പഥവിയാ ഏകാബദ്ധം കരോന്തി. അഥ നം പാദേ ഗഹേത്വാ ആവിഞ്ഛന്തി. പലാലപീഠകന്തി ഛേകാ കാരണികാ ഛവിചമ്മം അച്ഛിന്ദിത്വാ നിസദപോതകാഹി അട്ഠീനി ഛിന്ദിത്വാ കേസേസു ഗഹേത്വാ ഉക്ഖിപന്തി, മംസരാസിയേവ ഹോതി. അഥ നം കേസേഹേവ പരിയോനന്ധിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, പലാലപീഠം വിയ കത്വാ പലിവേഠേന്തി. സുനഖേഹിപീതി കതിപയാനി ദിവസാനി ആഹാരം അദത്വാ ഛാതസുനഖേഹി ഖാദാപേന്തി. തേ മുഹുത്തേന അട്ഠിസങ്ഖലികമേവ കരോന്തി. ഏവമ്പി കിസ്സതീതി ഏവമ്പി വിഘാതം പാപുണാതി. പരികിസ്സതീതി സബ്ബഭാഗേന വിഘാതം പാപുണാതി. പരികിലിസ്സതീതി ഉപതാപം പാപുണാതി.

പുന അഞ്ഞം കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ കാമതണ്ഹായ അഭിഭൂതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കാമതണ്ഹായാതി പഞ്ചകാമഗുണികലോഭേന. അഭിഭൂതോതി തേന മദ്ദിതോ. പരിയാദിന്നചിത്തോതി കുസലാചാരം ഖേപേത്വാ ഗഹിതചിത്തോ. ഭോഗേ പരിയേസന്തോതി ധനം ഗവേസമാനോ. നാവായ മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്ദതീതി തരണീസങ്ഖാതായ നാവായ മഹന്തം ലോണസാഗരം പവിസതി. സീതസ്സ പുരക്ഖതോതി സീതം പുരതോ കത്വാ. ഉണ്ഹസ്സ പുരക്ഖതോതി ഉണ്ഹം പുരതോ കത്വാ. ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ. മകസാതി മകസാ ഏവ. പീളിയമാനോതി ഡംസാദിസമ്ഫസ്സേഹി വിഹേസിയമാനോ. ഖുപ്പിപാസായ മിയ്യമാനോതി ഖുദ്ദാപിപാസായ മരമാനോ. തിഗുമ്ബം ഗച്ഛതീതിആദീനി മൂലപദം ഗച്ഛതീതിപരിയോസാനാനി ചതുവീസതി പദാനി രട്ഠനാമേന വുത്താനി. മരുകന്താരം ഗച്ഛതീതി വാലുകകന്താരം താരകസഞ്ഞായ ഗച്ഛതി. ജണ്ണുപഥന്തി ജാണൂഹി ഗന്തബ്ബമഗ്ഗം. അജപഥന്തി അജേഹി ഗന്തബ്ബമഗ്ഗം. മേണ്ഡപഥേപി ഏസേവ നയോ.

സങ്കുപഥന്തി ഖാണുകേ കോട്ടേത്വാ തേഹി ഉഗ്ഗമിതബ്ബം ഖാണുമഗ്ഗം, തം ഗച്ഛന്തോ പബ്ബതപാദേ ഠത്വാ അയസിങ്ഘാടകം യോത്തേന ബന്ധിത്വാ ഉദ്ധം ഖിപിത്വാ പബ്ബതേ ലഗ്ഗാപേത്വാ യോത്തേനാരുയ്ഹ വജിരഗ്ഗേന ലോഹദണ്ഡേന പബ്ബതം വിജ്ഝിത്വാ ഖാണുകം കോട്ടേത്വാ തത്ഥ ഠത്വാ സിങ്ഘാടകം ആകഡ്ഢിത്വാ പുന ഉപരി ലഗ്ഗാപേത്വാ തത്ഥ ഠിതോ ചമ്മയോത്തം ഓലമ്ബേത്വാ തം ആദായ ഓതരിത്വാ ഹേട്ഠിമഖാണുകേ ബന്ധിത്വാ വാമഹത്ഥേന യോത്തം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന മുഗ്ഗരം ആദായ യോത്തം പഹരിത്വാ ഖാണുകം നീഹരിത്വാ പുന അഭിരുഹതി. ഏതേനുപായേന പബ്ബതമത്ഥകം അഭിരുയ്ഹ പരതോ ഓതരന്തോ പുരിമനയേനേവ പഠമം പബ്ബതമത്ഥകേ ഖാണുകം കോട്ടേത്വാ ചമ്മപസിബ്ബകേ യോത്തം ബന്ധിത്വാ ഖാണുകേ വേഠേത്വാ സയം അന്തോപസിബ്ബകേ നിസീദിത്വാ മക്കടകാനം സുത്തവിസ്സജ്ജനാകാരേന യോത്തം വിനിവേഠേത്വാ ഓതരതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഖാണുകേ കോട്ടേത്വാ തേഹി ഉഗ്ഗമിതബ്ബം ഖാണുമഗ്ഗ’’ന്തി. ഛത്തപഥന്തി ചമ്മഛത്തേന വാതം ഗാഹാപേത്വാ സകുണേഹി വിയ ഓതരിതബ്ബം മഗ്ഗം. വംസപഥന്തി വേണുഗുമ്ബഛേദനസത്ഥേന ഛിന്ദിത്വാ രുക്ഖം ഫരസുനാ കോട്ടേത്വാ മഗ്ഗം കരോന്തോ വേളുവനേ നിസ്സേണിം കത്വാ വേളുഗുമ്ബേ ആരുയ്ഹ വേളും ഛിന്ദിത്വാ അപരസ്സ വേളുഗുമ്ബസ്സ ഉപരി പാതേത്വാ വേളുഗുമ്ബമത്ഥകേനേവ ഗന്തബ്ബം മഗ്ഗം സന്ധായ ‘‘വംസപഥം ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഗവേസന്തോ ന വിന്ദതി, അലാഭമൂലകമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതീതി അവിന്ദനമൂലകമ്പി കായികചേതസികം ദുക്ഖം പടിലഭതി.

ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ. ആരക്ഖമൂലകന്തി രക്ഖണമൂലകമ്പി. കിന്തി മേ ഭോഗേതി കേന ഉപായേന മമ ഭോഗേ. നേവ രാജാനോ ഹരേയ്യും…പേ… ന അപ്പിയാ ദായാദാ ഹരേയ്യുന്തി. ഗോപയതോതി മഞ്ജൂസാദീഹി ഗോപയന്തസ്സ. വിപ്പലുജ്ജന്തീതി വിനസ്സന്തി.

൫൬. ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, മുനി പുബ്ബാപരേ ഇധാതി ഏതം ‘‘യസോ കിത്തി ച യാ പുബ്ബേ, ഹായതേ വാപി തസ്സ സാ’’തി ഇതോ പഭുതി വുത്തേ പുബ്ബാപരേ ഇധ ഇമസ്മിം സാസനേ പുബ്ബതോ അപരേ സമണഭാവതോ വിബ്ഭന്തകഭാവേ ആദീനവം മുനി ഞത്വാ.

ദള്ഹം കരേയ്യാതി നിദ്ദേസപദസ്സ ഉദ്ദേസപദം. ഥിരം കരേയ്യാതി അസിഥിലം കരേയ്യ. ദള്ഹം സമാദാനോ അസ്സാതി ഥിരപടിഞ്ഞോ ഭവേയ്യ. അവട്ഠിതസമാദാനോതി സന്നിട്ഠാനപടിഞ്ഞോ.

൫൭. ഏതം അരിയാനമുത്തമന്തി യദിദം വിവേകചരിയാ, ഏതം ബുദ്ധാദീനം അരിയാനം ഉത്തമം. തസ്മാ വിവേകംയേവ സിക്ഖേഥാതി അധിപ്പായോ. ന തേന സേട്ഠോ മഞ്ഞേഥാതി തേന ച വിവേകേന അത്താനം ‘‘സേട്ഠോ അഹ’’ന്തി ന മഞ്ഞേയ്യ, തേന മാനഥദ്ധോ ന ഭവേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി.

ഉന്നതിന്തി ഉസ്സാപനം. ഉന്നമന്തി ഉഗ്ഗന്ത്വാ പട്ഠപനം. മാനന്തി അഹംകാരം. ഥാമന്തി ബലക്കാരം. ഥമ്ഭന്തി ഥദ്ധകരണം. ഥദ്ധോതി അമദ്ദവോ. പത്ഥദ്ധോതി വിസേസേന അമദ്ദവോ. പഗ്ഗഹിതസിരോതി ഉട്ഠിതസീസോ. സാമന്താതി ന ആരകാ. ആസന്നേതി ന ദൂരേ. അവിദൂരേതി സമീപേ. ഉപകട്ഠേതി സന്തികേ.

൫൮. രിത്തസ്സാതി വിവിത്തസ്സ, കായദുച്ചരിതാദീഹി വിരഹിതസ്സ. ഓഘതിണ്ണസ്സ പിഹയന്തി, കാമേസു ഗധിതാ പജാതി വത്ഥുകാമേസു ലഗ്ഗാ സത്താ തസ്സ ചതുരോഘതിണ്ണസ്സ പിഹയന്തി ഇണായികാ വിയ ആണണ്യസ്സാതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

രിത്തസ്സാതി സബ്ബകിലേസേഹി തുച്ഛസ്സ. വിവിത്തസ്സാതി സുഞ്ഞസ്സ. പവിവിത്തസ്സാതി ഏകകസ്സ. ഇദാനി യേഹി രിത്തോ ഹോതി, തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘കായദുച്ചരിതേന രിത്തസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കിലേസപടിപാടിയാ മഗ്ഗപടിപാടിയാതി ദ്വിധാ രിത്തതാ വേദിതബ്ബാ. കിലേസപടിപാടിയാ താവ രാഗോ മോഹോ ഥമ്ഭോ സാരമ്ഭോ മാനോ മദോതി, ഇമേഹി ഛഹി കിലേസേഹി അരഹത്തമഗ്ഗേന രിത്തോ ഹോതി; ദോസോ കോധോ ഉപനാഹോ പമാദോതി, ഇമേഹി ചതൂഹി കിലേസേഹി അനാഗാമിമഗ്ഗേന രിത്തോ ഹോതി; അതിമാനോ മക്ഖോ പളാസോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം മായാ സാഠേയ്യന്തി, ഇമേഹി സത്തഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന രിത്തോ ഹോതി.

മഗ്ഗപടിപാടിയാ പന സോതാപത്തിമഗ്ഗേന അതിമാനോ മക്ഖോ പളാസോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം മായാ സാഠേയ്യന്തി; ഇമേഹി സത്തഹി രിത്തോ ഹോതി, അനാഗാമിമഗ്ഗേന ദോസോ കോധോ ഉപനാഹോ പമാദോതി, ഇമേഹി ചതൂഹി രിത്തോ ഹോതി; അരഹത്തമഗ്ഗേന രാഗോ മോഹോ ഥമ്ഭോ സാരമ്ഭോ മാനോ മദോതി, ഇമേഹി ഛഹി രിത്തോ ഹോതി. തീണി ദുച്ചരിതാനി സബ്ബകിലേസേഹീതിആദിനാ നയേന അവസേസാപി യഥായോഗം യോജേതബ്ബാ.

വത്ഥുകാമേ പരിജാനിത്വാതി തേഭൂമകേ വത്ഥുകാമേ ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാഹി സമാപനവസേന ജാനിത്വാ. കിലേസകാമേ പഹായാതി ഛന്ദാദയോ കിലേസകാമേ പഹാനപരിഞ്ഞായ ജഹിത്വാ. ബ്യന്തിം കരിത്വാതി വിഗതന്തം വിഗതകോടിം കരിത്വാ.

കാമോഘം തിണ്ണസ്സാതി അനാഗാമിമഗ്ഗേന അവസാനസങ്ഖാതം കാമോഘം തരിത്വാ ഠിതസ്സ. ഭവോഘന്തി അരഹത്തമഗ്ഗേന. ദിട്ഠോഘന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന. അവിജ്ജോഘന്തി അരഹത്തമഗ്ഗേന. സബ്ബം സംസാരപഥന്തി സബ്ബഖന്ധധാതുആയതനപടിപാടിസങ്ഖാതം പഥം അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ തരിത്വാ ഠിതസ്സ. സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ഉത്തിണ്ണസ്സ. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന നിത്തിണ്ണസ്സ. അനാഗാമിമഗ്ഗേന കാമധാതും അതിക്കന്തസ്സ. അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബഭവം സമതിക്കന്തസ്സ. ഫലസമാപത്തിവസേന വീതിവത്തസ്സ. പാരംഗതസ്സാതിആദീനി നിബ്ബാനവസേന വുത്താനി. യഥാ ഇണായികാ ആണണ്യന്തി പവഡ്ഢകഇണം ആദായ വിചരന്താ ആണണ്യം. പത്ഥേന്തീതി പത്ഥനം ഉപ്പാദേന്തി. ആബാധികാ ആരോഗ്യന്തി പിത്താദിരോഗാതുരോ ഭേസജ്ജകിരിയായ തംരോഗവൂപസമനത്ഥം ആരോഗ്യം. യഥാ ബന്ധനബദ്ധാതി നക്ഖത്തദിവസേ ബന്ധനാഗാരേ ബദ്ധപുരിസാ. യഥാ ദാസാ ഭുജിസ്സന്തി യസ്മാ ഭുജിസ്സാ പുരിസാ യം ഇച്ഛന്തി, തം കരോന്തി, ന നം കോചി ബലക്കാരേന തതോ നിവത്തേതി, തസ്മാ ദാസാ ഭുജിസ്സഭാവം പത്ഥേന്തി. യഥാ കന്താരദ്ധാനപക്ഖന്ദാതി യസ്മാ ബലവന്തോ പുരിസാ ഹത്ഥഭാരം ഗഹേത്വാ സജ്ജാവുധാ സപരിവാരാ കന്താരം പടിപജ്ജന്തി, തേ ചോരാ ദൂരതോവ ദിസ്വാ പലായന്തി. തേ സോത്ഥിനാ കന്താരം നിത്ഥരിത്വാ ഖേമന്തം പത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹോന്തി. തസ്മാ കന്താരപക്ഖന്ദാ ഖേമന്തഭൂമിം പത്ഥേന്തി. ദേസനാപരിയോസാനേ തിസ്സോ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി.

സദ്ധമ്മപജ്ജോതികായ മഹാനിദ്ദേസട്ഠകഥായ

തിസ്സമേത്തേയ്യസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.