നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

മഹാനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

അവിജ്ജാലങ്ഗിം ഘാതേന്തോ, നന്ദിരാഗഞ്ച മൂലതോ;

ഭാവേന്തട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ഫുസി യോ അമതം പദം.

പാപുണിത്വാ ജിനോ ബോധിം, മിഗദായം വിഗാഹിയ;

ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ, ഥേരം കോണ്ഡഞ്ഞമാദിതോ.

അട്ഠാരസന്നം കോടീനം, ബോധേസി താപസോ തഹിം;

വന്ദേഹം സിരസാ തഞ്ച, സബ്ബസത്താനമുത്തമം.

തഥാ ധമ്മുത്തമഞ്ചേവ, സങ്ഘഞ്ചാപി അനുത്തരം;

സംഖിത്തേന ഹി യോ വുത്തം, ധമ്മചക്കം വിഭാഗസോ.

സാരിപുത്തോ മഹാപഞ്ഞോ, സത്ഥുകപ്പോ ജിനത്രജോ;

ധമ്മചക്കം വിഭാജേത്വാ, മഹാനിദ്ദേസമബ്രവി;

പാഠോ വിസിട്ഠോ നിദ്ദേസോ, തംനാമവിസേസിതോ ച.

തം സാരിപുത്തം ജിനരാജപുത്തം, ഥേരം ഥിരാനേകഗുണാധിവാസം;

പഞ്ഞാപഭാവുഗ്ഗതചാരുകിത്തിം, സുനീചവുത്തിഞ്ച അഥോ നമിത്വാ.

ഖമാദയാദിയുത്തേന, യുത്തമുത്താദിവാദിനാ;

ബഹുസ്സുതേന ഥേരേന, ദേവേന അഭിയാചിതോ.

മഹാവിഹാരവാസീനം, സജ്ഝായമ്ഹി പതിട്ഠിതോ;

ഗഹേതബ്ബം ഗഹേത്വാന, പോരാണേസു വിനിച്ഛയം.

അവോക്കമേന്തോ സമയം സകഞ്ച, അനാമസന്തോ സമയം പരഞ്ച;

പുബ്ബോപദേസട്ഠകഥാനയഞ്ച, യഥാനുരൂപം ഉപസംഹരന്തോ.

ഞാണപ്പഭേദാവഹനസ്സ തസ്സ, യോഗീഹി നേകേഹി നിസേവിതസ്സ;

അത്ഥം അപുബ്ബം അനുവണ്ണയന്തോ, സുത്തഞ്ച യുത്തിഞ്ച അനുക്കമേന്തോ.

ആരഭിസ്സം സമാസേന, മഹാനിദ്ദേസവണ്ണനം;

സദ്ധമ്മബഹുമാനേന, നാത്തുക്കംസനകമ്യതാ.

വക്ഖാമഹം അട്ഠകഥം ജനസ്സ, ഹിതായ സദ്ധമ്മചിരട്ഠിതത്ഥം;

സക്കച്ച സദ്ധമ്മപജോതികം തം, സുണാഥ ധാരേഥ ച സാധു സന്തോതി.

തത്ഥ ‘‘പാഠോ വിസിട്ഠോ നിദ്ദേസോ, തംനാമവിസേസിതോ ചാ’’തി വുത്തത്താ ദുവിധോ പാഠോ – ബ്യഞ്ജനപാഠോ, അത്ഥപാഠോ ച. തേസു ബ്യഞ്ജനപാഠോ അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനആകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസവസേന ഛബ്ബിധോ. അത്ഥപാഠോ സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിവസേന ഛബ്ബിധോ. തത്ഥ തീസു ദ്വാരേസു പരിസുദ്ധപയോഗഭാവേന വിസുദ്ധകരുണാനം ചിത്തേന പവത്തിതദേസനാ വാചാഹി അകഥിതത്താ അദേസിതത്താ അക്ഖരമിതി സഞ്ഞിതാ, തം പാരായനികബ്രാഹ്മണാനം മനസാ പുച്ഛിതപഞ്ഹാനം വസേന ഭഗവതാ രതനഘരേ നിസീദിത്വാ സമ്മസിതപട്ഠാനമഹാപകരണവസേന ച അക്ഖരം നാമാതി ഗഹേതബ്ബം.

അഥ വാ അപരിപുണ്ണം പദം അക്ഖരമിതി ഗഹേതബ്ബം ‘‘സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനീ’’തി ഏവമാദീസു (പേ. വ. ൮൦൨; ജാ. ൧.൪.൫൪; നേത്തി. ൧൨൦) വിയ. ഏത്ഥ ഹി സകാര നകാര സോകാരാദീനി അക്ഖരമിതി, ഏകക്ഖരം വാ പദം അക്ഖരമിതി ഏകേ. ‘‘യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ’’തി ഏവമാദീസു (മഹാവ. ൧൪; വിഭ. ൨൦൩; മ. നി. ൩.൩൭൪; പടി. മ. ൨.൩൦) വിഭത്യന്തം അത്ഥജോതകം അക്ഖരപിണ്ഡം പദം. ‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തി ഏവമാദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൦൯; സു. നി. ൮൭൮; മഹാനി. ൧൦൭; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൬; നേത്തി. ൪൫) ബഹുഅക്ഖരേഹി യുത്തം പദം നാമ. സംഖിത്തേന വുത്തം പദം വിഭാവേതി. പദേന അഭിഹിതം ബ്യഞ്ജയതി ബ്യത്തം പാകടം കരോതീതി ബ്യഞ്ജനം, വാക്യമേവ. ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ’’തി സങ്ഖേപേന കഥിതമത്ഥം. ‘‘കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. വീരിയചിത്തവീമംസസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീ’’തിആദീസു (വിഭ. ൪൩൧; സം. നി. ൫.൮൧൩; ദീ. നി. ൩.൩൦൬; അ. നി. ൪.൨൭൬) പാകടകരണഭാവേന ബ്യഞ്ജനം നാമ. ബ്യഞ്ജനവിഭാഗപകാസോ ആകാരോ. ‘‘തത്ഥ കതമോ ഛന്ദോ? യോ ഛന്ദോ ഛന്ദികതാ കത്തുകമ്യതാ’’തി ഏവമാദീസു (വിഭ. ൪൩൩) കഥിതബ്യഞ്ജനം അനേകവിധേന വിഭാഗകരണം ആകാരോ നാമ. ആകാരാഭിഹിതസ്സ നിബ്ബചനം നിരുത്തി. ‘‘ഫസ്സോ, വേദനാ’’തി ഏവമാദീസു (ധ. സ. ൧) ആകാരേന കഥിതം ‘‘ഫുസതീതി ഫസ്സോ. വേദിയതീതി വേദനാ’’തി നീഹരിത്വാ വചനം നിരുത്തി നാമ. നിബ്ബചനവിത്ഥാരോ നിസ്സേസതോ ദേസോതി നിദ്ദേസോ, വേദിയതീതി വേദനാതി നിബ്ബചനലദ്ധപദം ‘‘സുഖാ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാ, സുഖയതീതി സുഖാ, ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖാ, നേവ ദുക്ഖയതി ന സുഖയതീതി അദുക്ഖമസുഖാ’’തി അത്ഥവിത്ഥാരോ നിരവസേസേന കഥിതത്താ നിദ്ദേസോ നാമ.

ഏവം ഛബ്ബിധാനി ബ്യഞ്ജനപദാനി ജാനിത്വാ ച ഛസു അത്ഥപദേസു സങ്ഖേപതോ കാസനാ ദീപനാ സങ്കാസനാ, ‘‘മഞ്ഞമാനോ ഖോ, ഭിക്ഖു, ബന്ധോ മാരസ്സ അമഞ്ഞമാനോ മുത്തോ പാപിമതോ’’തി ഏവമാദീസു സങ്ഖേപേന അത്ഥദീപനാ സങ്കാസനാ നാമ. ഏസോ പന ഥേരോ ‘‘ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ഏവം സങ്ഖേപം കത്വാ വുത്തമത്ഥം ‘അഞ്ഞാതം ഭഗവാ, അഞ്ഞാതം സുഗതാ’’’തി കഥേതും സമത്ഥോ പടിവിജ്ഝി.

ഉപരി വത്തബ്ബമത്ഥം ആദിതോ കാസനാ ദീപനാ പകാസനാ, ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്ത’’ന്തി ഏവമാദീസു (മഹാവ. ൫൪; സം. നി. ൪.൨൮) പച്ഛാ കഥിതബ്ബമത്ഥം പഠമവചനേന ദീപനാ പകാസനാ നാമ. ഏവം പഠമം ദീപിതം അത്ഥം പുന പാകടം കത്വാ ദീപനേന ‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ആദിത്തം? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം, രൂപാ ആദിത്താ’’തി ഏവമാദീസു (മഹാവ. ൫൪; സം. നി. ൪.൨൮) കഥിതേസു ‘‘തിക്ഖിന്ദ്രിയോ സങ്ഖേപേന വുത്തം പടിവിജ്ഝതീ’’തി കഥിതത്താ ദ്വേ അത്ഥപദാനി തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ ഉപകാരവസേന വുത്താനി.

സംഖിത്തസ്സ വിത്ഥാരാഭിധാനം സകിം വുത്തസ്സ ച പുനപി അഭിധാനം വിവരണം, ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧) സങ്ഖേപേന നിക്ഖിത്തസ്സ. ‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൧) നിദ്ദേസവസേന വിത്ഥാരണം വിത്ഥാരവസേന പുന കഥനം വിവരണം നാമ.

തം വിഭാഗകരണം വിഭജനം, ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി (ധ. സ. ൧) വിവരിതേ കുസലേ ധമ്മേ ‘‘തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൧) വിഭാഗകരണം വിഭജനം നാമ. വിവരസ്സ വിത്ഥാരാഭിധാനേന വിഭത്തസ്സ ച ഉപമാഭിധാനേന പടിപാദനം ഉത്താനീകരണം, വിവരണേന വിവരിതത്ഥസ്സ ‘‘കതമോ തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി? യോ തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഫുസനാ സമ്ഫുസനാ’’തി (ധ. സ. ൨) അതിവിവരിത്വാ കഥനഞ്ച വിഭജനേന വിഭത്തസ്സ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗാവീ നിച്ചമ്മാ, ഏവമേവ ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോതി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൨.൬൩) ഏവമാദിഉപമാകഥനഞ്ച ഉത്താനീകരണം നാമ. ധമ്മം സുണന്താനം ധമ്മദേസനേന ചിത്തസ്സ അനേകവിധേന സോമനസ്സഉപ്പാദനഞ്ച അതിഖിണബുദ്ധീനം അനേകവിധേന ഞാണസ്സ തിഖിണഭാവകരണഞ്ച പഞ്ഞത്തി നാമ, തേസം സുണന്താനം തംചിത്തതോസനേന തംചിത്തനിസാമനേന ച പഞ്ഞായതീതി പഞ്ഞത്തി. തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസയതി, പദേഹി പകാസയതി, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരതി, ആകാരേഹി വിഭജതി, നിരുത്തീഹി ഉത്താനീകരോതി, നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞാപയതീതി. കിം വുത്തം ഹോതി? ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ഏകച്ചേ വേനേയ്യേ ഏകസ്മിം ദേസനേ അക്ഖരേഹി അത്ഥസങ്കാസനം കരോന്തി…പേ… നിദ്ദേസേഹി അത്ഥപഞ്ഞാപനം കരോന്തീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

അഥ വാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസയിത്വാ പദേഹി പകാസയതി, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരിത്വാ ആകാരേഹി വിഭജതി, നിരുത്തീഹി ഉത്താനീകത്വാ നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞാപയതി. കിം വുത്തം ഹോതി? ഏവരൂപേന ധമ്മദേസനേന ഏകച്ചേസു ഠാനേസു ഏകച്ചാനം വേനേയ്യാനം വിനയതീതി.

അഥ വാ അക്ഖരേഹി ഉഗ്ഘാടയിത്വാ പദേഹി പകാസേന്തോ വിനയതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞും, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരിത്വാ ആകാരേഹി വിഭജന്തോ വിനയതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞും, നിരുത്തീഹി ഉത്താനീകത്വാ നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞാപേന്തോ വിനയതി നേയ്യം. ഇതി വേനേയ്യവസേനപി യോജേതബ്ബമേവ.

അത്ഥതോ പനേത്ഥ കതമോ ബ്യഞ്ജനപാഠോ, കതമോ അത്ഥപാഠോതി? ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ധമ്മം ദേസേന്താനം യോ അത്ഥാവഗമകോ സവിഞ്ഞത്തികസദ്ദോ, സോ ബ്യഞ്ജനപാഠോ. യോ തേന അഭിസമേതബ്ബോ ലക്ഖണരസാദിസഹിതോ ധമ്മോ, സോ അത്ഥപാഠോതി വേദിതബ്ബോ. പുനപി സന്ധായഭാസിതോ ബ്യഞ്ജനഭാസിതോ സാവസേസപാഠോ അനവസേസപാഠോ നീതോ നേയ്യോതി ഛബ്ബിധോ പാഠോ. തത്ഥ അനേകത്ഥവത്താ സന്ധായഭാസിതോ ‘‘മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാ, രാജാനോ ദ്വേ ച ഖത്തിയേ’’തി ഏവമാദി (ധ. പ. ൨൯൪). ഏകത്ഥവത്താ ബ്യഞ്ജനഭാസിതോ ‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി ഏവമാദി (ധ. പ. ൧.൨; നേത്തി. ൮൯, ൯൨; പേടകോ. ൧൪). സാവസേസോ ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്ത’’ന്തി ഏവമാദി (മഹാവ. ൫൪; സം. നി. ൪.൨൮). വിപരീതോ അനവസേസോ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീ’’തി ഏവമാദി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫). യഥാ വചനം, തഥാ അവഗന്തബ്ബോ നീതോ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി ഏവമാദി. യുത്തിയാ അനുസ്സരിതബ്ബോ നേയ്യോ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ ഭിക്ഖവേ’’തി ഏവമാദി (അ. നി. ൧.൧൭൦).

അത്ഥോ പന അനേകപ്പകാരോ പാഠത്ഥോ സഭാവത്ഥോ ഞായത്ഥോ പാഠാനുരൂപോ നപാഠാനുരൂപോ സാവസേസത്ഥോ നിരവസേസത്ഥോ നീതത്ഥോ നേയ്യത്ഥോ ഇച്ചാദി. തത്ഥ യോ അപ്പസ്സത്ഥസ്സ ഞാപനത്ഥമുച്ചാരിയതേ, സോ പാഠത്ഥോ ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൧; ദീ. നി. ൧.൧൯൦) വിയ. രൂപാരൂപധമ്മാനം ലക്ഖണരസാദിസഭാവത്ഥോ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതീ’’തിആദീസു (വിഭ. ൪൮൫; സം. നി. ൫.൩) വിയ. യോ ഞായമാനോ ഹിതായ സംവത്തതി, സോ ഞാതും അരഹതീതി ഞായത്ഥോ – ‘‘അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൯, ൧൯൪; ൩.൨൩൮; മ. നി. ൧.൪൧൧) വിയ. യഥാപാഠം ഭാസിതോ പാഠാനുരൂപോ ‘‘ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, പുരാണകമ്മ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൧൪൬) ഭഗവതാ വുത്തം. തസ്മാ ചക്ഖുമപി കമ്മന്തി. ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അത്ഥം പടിബാഹയമാനേന വുത്തോ അത്ഥോ നപാഠാനുരൂപോ, സോ പാഠതോ അനനുഞ്ഞാതോ അകതപടിക്ഖേപോ വിയുത്തോ. സോ ച സങ്ഗഹേതബ്ബമ്പി അസങ്ഗഹേത്വാ, പരിവജ്ജേതബ്ബമ്പി വാ കിഞ്ചി അപരിവജ്ജേത്വാ പരിസേസം കത്വാ വുത്തോ സാവസേസത്ഥോ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം (സം. നി. ൪.൬൦; മഹാനി. ൧൦൭). സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൨൯) വിയ. വിപരീതോ നിരവസേസത്ഥോ ‘‘സന്ധാവിതം സംസരിതം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച (ദീ. നി. ൨.൧൫൫; മഹാവ. ൨൮൭; നേത്തി. ൧൧൪). തത്ര, ഭിക്ഖവേ, കോ മന്താ കോ സദ്ധാതാ…പേ… അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠപദേഹീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൭.൬൬) വിയ. സദ്ദവസേനേവ വേദിതബ്ബോ നീതത്ഥോ ‘‘രൂപാ സദ്ദാ രസാ ഗന്ധാ, ഫോട്ഠബ്ബാ ച മനോരമാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൫൧, ൧൬൫; മഹാവ. ൩൩) വിയ. സമ്മുതിവസേന വേദിതബ്ബോ നേയ്യത്ഥോ ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, വലാഹകൂപമാ പുഗ്ഗലാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൦൧-൧൦൨) വിയ. ഏവമിധ പാഠഞ്ച അത്ഥഞ്ച വിവരിത്വാ ഠിതോ അസംഹീരോ ഭവതി പരവാദീഹി ദീഘരത്തം തിത്ഥവാസേന.

ഇതി അസംഹീരഭാവേന യാവ ആഗമാധിഗമസമ്പദം, താവ വത്തും സക്കോതി. സങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന ഹേതുദാഹരണാദീഹി അവബോധയിതും സമത്ഥോ. ഏവംവിധോ അത്താനഞ്ച പരഞ്ച സോധേതും സമത്ഥഭാവേന ദുസ്സീല്യദിട്ഠിമലവിരഹിതത്താ സുചി. ദുസ്സീലോ ഹി അത്താനം ഉപഹനതി, തേന നാദേയ്യവാചോ ച ഭവതി സബ്യോഹാരമാനോ ഇധ നിച്ചാതുരോ വേജ്ജോവ. ദുദ്ദിട്ഠി പരം ഉപഹനതി, നാവസ്സയോ ച ഭവതി വാളഗഹാകുലോ ഇവ കമലസണ്ഡോ. ഉഭയവിപന്നോ പന സബ്ബഥാപി അനുപാസനീയോ ഭവതി ഗൂഥഗതമിവ ഛവാലാതം ഗൂഥഗതോ വിയ ച കണ്ഹസപ്പോ. ഉഭയസമ്പന്നോ പന സബ്ബഥാപി ഉപാസനീയോ സേവിതബ്ബോ ച വിഞ്ഞൂഹി, നിരുപദ്ദവോ ഇവ രതനാകരോ, ഏവം ഭൂതോ ഏവം അമച്ഛരോ അഹീനാചരിയമുട്ഠി. സുത്തസുത്താനുലോമആചരിയവാദഅത്തനോമതിസങ്ഖാതാനഞ്ച ചതുന്നം അപരിച്ചാഗീ, തേസം വസേന ബ്യാഖ്യാതോ.

‘‘ഏകംസവചനം ഏകം, വിഭജ്ജവചനം പദം;

തതിയം പടിപുച്ഛേയ്യ, ചതുത്ഥം പന ഠാപയേ’’തി.

ഏതേസം വാ അപരിച്ചാഗീ. തതോ ഏവ സോതൂനം ഹിതേ നിയുത്തത്താ നേസം അവബോധനം പതി അകിലാസു ഭവതീതി. ആഹ ചേത്ഥ –

‘‘പാഠത്ഥവിദസംഹീരോ, വത്താ സുചി അമച്ഛരോ;

ചതുന്നം അപരിച്ചാഗീ, ദേസകസ്സ ഹിതാന്വിതോ’’തി.

ഏത്ഥ ദേസകസ്സാതി ദേസകോ അസ്സ, ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഹിതാന്വിതോതി ഹിതേ അനുഗതോ ഹിതചിത്തോ. സോ ഏസോ സുചിത്താ പിയോ, ചതുന്നം അപരിച്ചാഗിത്താ ഗരു, അസംഹീരത്താ ഭാവനീയോ, ദേസകത്താ വത്താ, ഹിതാന്വിതത്താ വചനക്ഖമോ, പാഠത്ഥവിദത്താ ഗമ്ഭീരകഥം കത്താ, അമച്ഛരത്താ ന ചാട്ഠാനേ നിയോജകോ ഇതി –

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചാട്ഠാനേ നിയോജകോ’’തി. (അ. നി. ൭.൩൭; നേത്തി. ൧൧൩);

‘‘അഭിഹിതോ ദേസകോ സോ, താവ ദാനി അഭിധീയതേ’’.

തത്ഥ ധമ്മഗരുത്താ കഥം ന പരിഭവതി, ആചരിയഗരുത്താ കഥികം ന പരിഭവതി, സദ്ധാപഞ്ഞാദിഗുണപടിമണ്ഡിതത്താ അത്താനം ന പരിഭവതി, അസഠാമായാവിത്താ അമതാഭിമുഖത്താ ച അവിക്ഖിത്തചിത്തോ ഭവതി, സുമേധത്താ യോനിസോ മനസി കരോതീതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന കഥം പരിഭോതി, ന കഥികം പരിഭോതി, ന അത്താനം പരിഭോതി, അവിക്ഖിത്തചിത്തോ ധമ്മം സുണാതി ഏകഗ്ഗചിത്തോ, യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൫൧).

തംലക്ഖണപ്പത്തത്താ ഭാവനം ഭജതീതി. ആഹ ചേത്ഥ –

‘‘ധമ്മാചരിയഗരു സദ്ധാപഞ്ഞാദിഗുണമണ്ഡിതോ;

അസഠാമായാവികസ്സ, സുമേധോ അമതാഭിമുഖോ’’. –

ഇതി വത്താ ച സോതാ ച.

ഏവം വുത്തപ്പകാരം ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യോ അതിഅഗ്ഗം കത്വാ കഥിതത്താ മഹാസമുദ്ദമഹാപഥവീ വിയ മഹാ ച സോ നിദ്ദേസോ ചാതി മഹാനിദ്ദേസോ, തം മഹാനിദ്ദേസം വണ്ണയിസ്സാമി.

തദേതം മഹാനിദ്ദേസം അത്ഥസമ്പന്നം ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം ഗമ്ഭീരം ഗമ്ഭീരത്ഥം ലോകുത്തരപ്പകാസകം സുഞ്ഞതപ്പടിസംയുത്തം പടിപത്തിമഗ്ഗഫലവിസേസസാധനം പടിപത്തിപടിപക്ഖപടിസേധനം യോഗാവചരാനം ഞാണവരരതനാകരഭൂതം ധമ്മകഥികാനം ധമ്മകഥാവിലാസവിസേസഹേതുഭൂതം സംസാരഭീരുകാനം ദുക്ഖനിസ്സരണതദുപായദസ്സനേന അസ്സാസജനനത്ഥം തപ്പടിപക്ഖനാസനത്ഥഞ്ച ഗമ്ഭീരത്ഥാനഞ്ച അനേകേസം സുത്തന്തപദാനം അത്ഥവിവരണേന സുജനഹദയപരിതോസജനനത്ഥം, തഥാഗതേന അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമഹാദീപോഭാസേന സകലജനവിത്ഥതമഹാകരുണാസിനേഹേന വേനേയ്യജനഹദയഗതകിലേസന്ധകാരവിധമനത്ഥം സമുജ്ജലിതസ്സ സദ്ധമ്മമഹാപദീപസ്സ തദധിപ്പായവികാസനസിനേഹപരിസേകേന പഞ്ചവസ്സസഹസ്സമതിചിരസമുജ്ജലനമിച്ഛതാ ലോകാനുകമ്പകേന സത്ഥുകപ്പേന ധമ്മരാജസ്സ ധമ്മസേനാപതിനാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തത്ഥേരേന ഭാസിതം സുത്വാ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ യഥാസുതമേവ സങ്ഗഹം ആരോപേസി.

സോ പനേസ വിനയപിടകം സുത്തന്തപിടകം അഭിധമ്മപിടകന്തി തീസു പിടകേസു സുത്തന്തപിടകപരിയാപന്നോ, ദീഘനികായോ മജ്ഝിമനികായോ സംയുത്തനികായോ അങ്ഗുത്തരനികായോ ഖുദ്ദകനികായോതി പഞ്ചസു മഹാനികായേസു ഖുദ്ദകമഹാനികായപരിയാപന്നോ, സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം ഗാഥാ ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലന്തി നവസു സത്ഥുസാസനങ്ഗേസു യഥാസമ്ഭവം ഗാഥങ്ഗവേയ്യാകരണങ്ഗദ്വയസങ്ഗഹിതോ.

‘‘ദ്വാസീതി ബുദ്ധതോ ഗണ്ഹിം, ദ്വേസഹസ്സാനി ഭിക്ഖുതോ;

ചതുരാസീതി സഹസ്സാനി, യേ മേ ധമ്മാ പവത്തിനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൧൦൨൭) –

ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികത്ഥേരേന പഞ്ചസു ഠാനേസു ഏതദഗ്ഗം ആരോപിതേന പടിഞ്ഞാതാനം ചതുരാസീതിയാ ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനം ഭിക്ഖുതോ ഗഹിതേസു ദ്വീസു ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സേസു അനേകസതധമ്മക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതോ. തസ്സ ദ്വേ വഗ്ഗാ അട്ഠകവഗ്ഗോ പാരായനവഗ്ഗോ ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തഞ്ച, ഏകേകസ്മിം വഗ്ഗേ സോളസ സോളസ കത്വാ ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തഞ്ചാതി തേത്തിംസ സുത്താനി കാമസുത്താദിഖഗ്ഗവിസാണസുത്തപരിയോസാനാനി. ഏവം അനേകധാ വവത്ഥാപിതസ്സ ഇമസ്സ മഹാനിദ്ദേസസ്സ അനുപുബ്ബപദത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമി. അയഞ്ഹി മഹാനിദ്ദേസോ പാഠതോ അത്ഥതോ ച ഉദ്ദിസന്തേന നിദ്ദിസന്തേന ച സക്കച്ചം ഉദ്ദിസിതബ്ബോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ ച, ഉഗ്ഗണ്ഹന്തേനാപി സക്കച്ചം ഉഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബോ ധാരേതബ്ബോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? ഗമ്ഭീരത്താ ഇമസ്സ മഹാനിദ്ദേസസ്സ ലോകഹിതായ ലോകേ ചിരട്ഠിതത്ഥന്തി.

൧. അട്ഠകവഗ്ഗോ

൧. കാമസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

തത്ഥ കാമസുത്തം ആദി. തസ്മിമ്പി ‘‘കാമം കാമയമാനസ്സാ’’തി ഗാഥാ ആദി. സാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസവസേന തിധാ ഠിതാ. ‘‘കാമം കാമയമാനസ്സാ’’തി ഏവമാദി ഉദ്ദേസോ. ‘‘കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ചാ’’തി നിദ്ദേസോ. ‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപികാ രൂപാ’’തി ഏവമാദി പടിനിദ്ദേസോ.

൧. തത്ഥ കാമന്തി മനാപിയരൂപാദിതേഭൂമകധമ്മസങ്ഖാതം വത്ഥുകാമം. കാമയമാനസ്സാതി ഇച്ഛമാനസ്സ. തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതീതി തസ്സ കാമയമാനസ്സ സത്തസ്സ തം കാമസങ്ഖാതം വത്ഥു സമിജ്ഝതി ചേ, സചേ സോ തം ലഭതീതി വുത്തം ഹോതി. അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതീതി ഏകംസം തുട്ഠചിത്തോ ഹോതി. ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ. മച്ചോതി സത്തോ. യദിച്ഛതീതി യം ഇച്ഛതി. ഇദം പന സങ്ഖേപതോ പദത്ഥസമ്ബന്ധമത്തമേവ, വിത്ഥാരോ പന ഉപരി പാളിയം ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച ഇമസ്മിം, ഏവം ഇതോ പരം സബ്ബേസുപീതി.

കാമാതി ഉദ്ദിസിതബ്ബപദം. ഉദ്ദാനതോതി നിദ്ദിസിതബ്ബപദം. ഉദ്ദാനതോതി വഗ്ഗവസേന ‘‘മച്ഛുദ്ദാനം കിനേയ്യാ’’തി ആദീസു വിയ. അഥ വാ ഉപരൂപരി ദാനതോ ഉദ്ദാനം, ഉദ്ധം ഉദ്ധം സോധനതോ ബ്യവദാനട്ഠേന വോദാനം വിയ. വിത്ഥാരകരണഭാവേന വാ. കാമാ ഇതി പാഠസേസം കത്വാ വത്തബ്ബം. ദ്വേതി ഗണനപരിച്ഛേദോ, ന ഏകം, ന തയോ. വത്ഥുകാമാ ചാതി മനാപിയരൂപാദിവത്ഥുകാമാ ച. ഉപതാപനട്ഠേന വിബാധനട്ഠേന ച കിലേസകാമാ ച. തേസു വത്ഥുകാമോ പരിഞ്ഞേയ്യോ, കിലേസകാമോ പഹാതബ്ബോ. തത്ഥ വത്ഥുകാമോ കിലേസകാമേന പത്ഥയിതബ്ബോതി കാമീയതീതി കാമോ. കിലേസകാമോ വത്ഥുകാമാനം പച്ചാസീസനസ്സ കാരണഭാവേന കാമീയതേ അനേനാതി കാമോ. തത്ഥ രൂപാദിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതോ വത്ഥുകാമോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതോ കിലേസകാമോ. ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിജാനിതബ്ബോ വത്ഥുകാമോ, മനോവിഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബോ കിലേസകാമോ. കിലേസാനം പതിട്ഠട്ഠേന കാരണട്ഠേന ആരമ്മണട്ഠേന ച വത്ഥുകാമോ.

‘‘നേതേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ, സങ്കപ്പരാഗോ പുരിസസ്സ കാമോ;

തിട്ഠന്തി ചിത്രാനി തഥേവ ലോകേ, അഥേത്ഥ ധീരാ വിനയന്തി ഛന്ദ’’ന്തി. (അ. നി. ൬.൬൩);

നന്ദമാണവക- (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൬൮ ഉപ്പലവണ്ണത്ഥേരീവത്ഥു) സോരേയ്യസേട്ഠിപുത്താദീനം (ധ. പ. ൪൩) വത്ഥൂനി ചേത്ഥ നിദസ്സനം. കിലേസകാമോ താപനട്ഠേന ബാധനട്ഠേന ച സയം കാമേതീതി കാമോ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതീ’’തി ച ‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതീ’’തി (അ. നി. ൩.൫൪) ച ഏവമാദി നിദസ്സനം.

തമേവ പടിനിദ്ദേസവസേന വിത്ഥാരേത്വാ വത്തുകാമോ – ‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കതമേതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. പഞ്ചവിധാ ഹി പുച്ഛാ, താസം വിഭാഗോ ഉപരി പാളിയംയേവ ആവി ഭവിസ്സതി. താസു അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. തത്ഥ മനാപികാതി മനം അപ്പായന്തി വദ്ധേന്തീതി മനാപാ, മനാപാ ഏവ മനാപികാ. രൂപാതി കമ്മചിത്തഉതുആഹാരസമുട്ഠാനവസേന ചതുസമുട്ഠാനികാ രൂപാരമ്മണാ. രൂപയന്തീതി രൂപാ, വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനാ ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേന്തീതി അത്ഥോ.

തത്ഥ കേനട്ഠേന രൂപന്തി? രുപ്പനട്ഠേന. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥ? രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി? സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി, ജിഘച്ഛായപി രുപ്പതി, പിപാസായപി രുപ്പതി, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സേനപി രുപ്പതി. രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯).

തത്ഥ രുപ്പതീതി കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി, ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ. സീതേന താവ രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. മഹിംസകരട്ഠാദീസുപി ഹിമപാതസീതലേസു പദേസേസു ഏതം പാകടമേവ. തത്ഥ ഹി സത്താ സീതേന ഭിന്നഛിന്നസരീരാ ജീവിതക്ഖയമ്പി പാപുണന്തി.

ഉണ്ഹേന രുപ്പനം അവീചിമഹാനിരയേ പാകടം. തത്ഥ ഹി തത്തായ ലോഹപഥവിയാ നിപജ്ജാപേത്വാ പഞ്ചവിധബന്ധനാദികരണകാലേ സത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തി.

ജിഘച്ഛായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ ചേവ ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ ച പാകടം. പേത്തിവിസയസ്മിഞ്ഹി സത്താ ദ്വേ തീണി ബുദ്ധന്തരാനി കിഞ്ചിദേവ ആമിസം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ മുഖേ പക്ഖിപന്താ നാമ ന ഹോന്തി, അന്തോഉദരം ആദിത്തസുസിരരുക്ഖോ വിയ ഹോതി. ദുബ്ഭിക്ഖേ കഞ്ജികമത്തമ്പി അലഭിത്വാ മരണസത്താനം പമാണം നത്ഥി.

പിപാസായ രുപ്പനം കാലകഞ്ജികാദീസു പാകടം. തത്ഥ ഹി സത്താ ദ്വേ തീണി ബുദ്ധന്തരാനി ഹദയതേമനമത്തം വാ ജിവ്ഹാതേമനമത്തം വാ ഉദകബിന്ദുമ്പി ലദ്ധും ന സക്കോന്തി. ‘‘പാനീയം പിവിസ്സാമാ’’തി നദിം ഗതാനം ജലം വാലുകാതലം സമ്പജ്ജതി. മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്താനമ്പി സമുദ്ദോ പിട്ഠിപാസാണോയേവ ഹോതി. തേ സുസ്സന്താ ബലവദുക്ഖപീളിതാ വിരവന്തി. ഡംസാദീഹി രുപ്പനം ഡംസമക്ഖികാദിബഹുലേസു പദേസേസു പാകടം. തം പന – ‘‘കതമം തം രൂപം സനിദസ്സനം? സപ്പടിഘ’’ന്തി ആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൬൫൬, ൬൫൮) വിത്ഥാരിതമേവ.

സപ്പന്തീതി സദ്ദാ, ഉദാഹരീയന്തീതി അത്ഥോ. ഉതുചിത്തവസേന ദ്വിസമുട്ഠാനികാ സദ്ദാ. ഗന്ധയന്തീതി ഗന്ധാ, അത്തനോ വത്ഥൂനി സൂചയന്തീതി അത്ഥോ. രസന്തി തേ സത്താതി രസാ, അസ്സാദേന്തീതി അത്ഥോ. ഫുസീയന്തീതി ഫോട്ഠബ്ബാ. ഏതേ ഗന്ധാദയോ ചതുസമുട്ഠാനികാവ. തേസം വിഭാഗോ അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൬൨൨-൬൨൪) വിത്ഥാരിതോയേവ.

തമേവത്ഥം വിത്ഥാരവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥരണാ പാവുരണാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജിയന്തീതി അത്ഥരണാ. സരീരം വേഠേത്വാ പാരുപീയന്തീതി പാവുരണാ. അന്തോജാതാദയോ ചത്താരോ ദാസീ ച ദാസോ ച ദാസിദാസാ. ഖേത്തം നാമ യസ്മിം പുബ്ബണ്ണം രുഹതി. വത്ഥു നാമ യസ്മിം അപരണ്ണം രുഹതി. യത്ഥ വാ ഉഭയമ്പി രുഹതി, തം ഖേത്തം. തദത്ഥായ കതഭൂമിഭാഗോ വത്ഥു. ഖേത്തവത്ഥുസീസേന ചേത്ഥ വാപീതളാകാദീനിപി സങ്ഗഹിതാനി. ഹിരഞ്ഞന്തി കഹാപണോ. സുവണ്ണന്തി ജാതരൂപം. തേസം ഗഹണേന ലോഹമാസകോ ജതുമാസകോ ദാരുമാസകോതി സബ്ബേപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഗാമനിഗമരാജധാനിയോതി ഏകകുടികാദി ഗാമോ. ആപണയുത്തോ നിഗമോ. ഏകസ്സ രഞ്ഞോ ആണാപവത്തിട്ഠാനം രാജധാനീ. രട്ഠന്തി ജനപദേകദേസം. ജനപദോതി കാസികോസലാദിജനപദോ. കോസോതി ചതുബ്ബിധോ കോസോ – ഹത്ഥീ അസ്സോ രഥോ പത്തി. കോട്ഠാഗാരന്തി തിവിധം കോട്ഠാഗാരം – ധനകോട്ഠാഗാരം ധഞ്ഞകോട്ഠാഗാരം വത്ഥകോട്ഠാഗാരം. യം കിഞ്ചീതി അനവസേസപരിയാദാനവചനം. രജനീയന്തി രഞ്ജേതും യുത്തട്ഠേന.

ഇതോ പരം തികവസേന ദസ്സേതും അതീതത്തികഅജ്ഝത്തത്തികഹീനത്തികഓകാസത്തികസംയോഗത്തികകാമാവചരത്തികവസേന ഛത്തികേ ആഹ. തത്ഥ അതീതത്തികേ താവ അത്തനോ സഭാവം ഉപ്പാദാദിക്ഖണം വാ പത്വാ അതിക്കന്താതി അതീതാ. തദുഭയമ്പി ന ആഗതാതി അനാഗതാ. തം തം കാരണം പടിച്ച ഉപ്പന്നാതി പച്ചുപ്പന്നാ. ഇദം ഭവേന പരിച്ഛന്നം. പടിസന്ധിതോ ഹി പട്ഠായ അതീതഭവേസു നിബ്ബത്താ അനന്തരഭവേ വാ നിബ്ബത്താ ഹോന്തു കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബേ അതീതായേവ നാമ. ചുതിതോ പട്ഠായ അനാഗതഭവേസു നിബ്ബത്തനകാ കാമാ അനന്തരഭവേ വാ നിബ്ബത്തന്തു കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബേ അനാഗതായേവ നാമ. ചുതിപടിസന്ധിഅന്തരേ പവത്താ കാമാ പച്ചുപ്പന്നാ നാമ.

അജ്ഝത്തത്തികേ ‘‘ഏവം പവത്തമാനാ മയം അത്താതി ഗഹണം ഗമിസ്സാമാ’’തി ഇമിനാ വിയ അധിപ്പായേന അത്താനം അധികാരം കത്വാ പവത്താ അത്തനോ സന്താനേ പവത്താ പാടിപുഗ്ഗലികാ കാമാ അജ്ഝത്താ കാമാ നാമ. തതോ ബഹിഭൂതാ പന ഇന്ദ്രിയബദ്ധാ വാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാ വാ ബഹിദ്ധാ നാമ. തതിയപദം തദുഭയവസേന വുത്തം.

ഹീനത്തികേ ഹീനാതി ലാമകാ. മജ്ഝിമാതി ഹീനപണീതാനം മജ്ഝേ ഭവാതി മജ്ഝിമാ. അവസേസാ ഉത്തമട്ഠേന പണീതാ. അപി ച ഉപാദായുപാദായ ഹീനമജ്ഝിമപണീതതാ വേദിതബ്ബാ. നേരയികാനഞ്ഹി കാമാ കോടിപ്പത്താ ഹീനാ നാമ. തേ ഉപാദായ തിരച്ഛാനേസു നാഗസുപണ്ണാനം കാമാ പണീതാ നാമ. സേസതിരച്ഛാനഗതാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി കാമാ ഹീനാ. തേ ഉപാദായ മഹേസക്ഖപേതാനം കാമാ പണീതാ നാമ. അവസേസാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ജാനപദാനം കാമാ പണീതാ നാമ. പച്ചന്തവാസീനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ഗാമഭോജകാനം കാമാ പണീതാ നാമ. തേസം പരിചാരികാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ജനപദസാമികാനം കാമാ പണീതാ നാമ. തേസം പരിചാരികാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ പദേസരാജൂനം കാമാ പണീതാ നാമ. തേസം അമച്ചാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ കാമാ പണീതാ നാമ. തസ്സ അമച്ചാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തസ്സപി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ഭുമ്മദേവാനം കാമാ പണീതാ നാമ. തേസം പരിചാരികാനം ദേവാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം കാമാ പണീതാതിആദിനാ നയേന യാവ അകനിട്ഠദേവാനം കാമാ മത്ഥകപ്പത്താ പണീതാ നാമ. ഏവം ഉപാദായുപാദായ ഹീനമജ്ഝിമപണീതതാ വേദിതബ്ബാ.

ഓകാസത്തികേ ആപായികാ കാമാതി അവഡ്ഢിസങ്ഖാതേസു അപഗതഅയേസു ചതൂസു അപായേസു നിബ്ബത്തകാമാ ആപായികാ. മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തകാമാ മാനുസികാ. ദേവേസു നിബ്ബത്തകാമാ ദിബ്ബാ.

സംയോഗത്തികേ പച്ചുപട്ഠിതാനം കാമാനം പരിഭുഞ്ജനതോ ഠപേത്വാ നേരയികേ സേസഅപായസത്താനം മനുസ്സാനം ചാതുമഹാരാജികേ ദേവേ ഉപാദായ യാവ തുസിതകായികാനഞ്ച ദേവാനം കാമാ പച്ചുപട്ഠിതാ കാമാ നാമ. പകതിപടിയത്താരമ്മണതോ അതിരേകേന രമിതുകാമതാകാലേ യഥാരുചിതം ആരമ്മണം നിമ്മിനിത്വാ നിമ്മിനിത്വാ രമന്തീതി നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം കാമാ നിമ്മിതാ കാമാ നാമ. അത്തനോ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ പരേഹി നിമ്മിതേ ആരമ്മണേ സേവന്തീതി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം കാമാ പരനിമ്മിതാ കാമാ നാമ. പരിഗ്ഗഹിതാതി ‘‘മയ്ഹം ഏത’’ന്തി ഗഹിതാ കാമാ. അപരിഗ്ഗഹിതാതി തഥാ അപരിഗ്ഗഹിതാ ഉത്തരകുരുകാനം കാമാ. മമായിതാതി തണ്ഹാവസേന ‘‘മമ ഏത’’ന്തി ഗഹിതാ. അമമായിതാതി വുത്തപടിപക്ഖാ.

സബ്ബേപി കാമാവചരാ ധമ്മാതി ‘‘ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൮൭) നയേന വുത്തേസു കാമാവചരധമ്മേസു പരിയാപന്നാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ, വത്ഥുകാമോ ച കിലേസകാമോ ചാതി. തത്ഥ കിലേസകാമോ അത്ഥതോ ഛന്ദരാഗോ. വത്ഥുകാമോ തേഭൂമകം വട്ടം. കിലേസകാമോ ചേത്ഥ കാമേതീതി കാമോ. ഇതരോ കാമീയതീതി. യസ്മിം പന പദേസേ ദുവിധോപേസോ കാമോ പവത്തിവസേന അവചരതി, സോ ചതുന്നം അപായാനം മനുസ്സാനം ഛന്നഞ്ച ദേവലോകാനം വസേന ഏകാദസവിധോ പദേസോ കാമോ ഏത്ഥ അവചരതീതി കാമാവചരോ. തത്ഥ പരിയാപന്നധമ്മേ സന്ധായ ‘‘സബ്ബേപി കാമാവചരാ ധമ്മാ’’തി വുത്തം. അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ. രൂപാവചരാ ധമ്മാതി ‘‘ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മലോകം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ അകനിട്ഠേ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൮൯) നയേന വുത്താനം രൂപാവചരധമ്മാനം വസേന സബ്ബേപി ധമ്മാ രൂപാവചരാ. അരൂപാവചരാ ധമ്മാതി ‘‘ഹേട്ഠതോ ആകാസാനഞ്ചായതനുപഗേ ദേവേ പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനുപഗേ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൯൧) നയേന വുത്താ സബ്ബേപി അരൂപാവചരാ ധമ്മാ. തത്ഥ രൂപേ അവചരന്തീതി രൂപാവചരാ. അരൂപേ അവചരന്തീതി അരൂപാവചരാ. തണ്ഹാവത്ഥുകാതി പതിട്ഠട്ഠേന കാരണട്ഠേന ച തണ്ഹായ വത്ഥുഭൂതാ. തണ്ഹാരമ്മണാതി തണ്ഹാപവത്തിവസേന തണ്ഹായ ആരമ്മണഭൂതാ. കാമനീയട്ഠേനാതി പച്ചാസീസിതബ്ബട്ഠേന. രജനീയട്ഠേനാതി രഞ്ജേതും യുത്തട്ഠേന. മദനീയട്ഠേനാതി കുലമദാദിമദം ഉപ്പാദനീയട്ഠേന.

തത്ഥ ‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപികാ രൂപാ’’തിആദിം കത്വാ ‘‘യം കിഞ്ചി രജനീയം വത്ഥൂ’’തി പരിയോസാനം സവിഞ്ഞാണകഅവിഞ്ഞാണകവസേന വുത്തം. അവസേസം ഏകചതുക്കാദികഛത്തികന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏവം വത്ഥുകാമം ദസ്സേത്വാ കിലേസകാമം ദസ്സേതും ‘‘കതമേ കിലേസകാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഛന്ദോതി ദുബ്ബലരാഗോ. രാഗോതി തതോ ബലവതരോ. ഉപരി തയോപി രാഗാ ഇമേഹി ബലവതരാ. കാമേസൂതി പഞ്ചസു കാമഗുണേസു. കാമച്ഛന്ദോതി കാമസങ്ഖാതോ ഛന്ദോ, ന കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ, ന ധമ്മച്ഛന്ദോ. കാമനവസേന രജ്ജനവസേന ച കാമോയേവ രാഗോ കാമരാഗോ. കാമനവസേന നന്ദനവസേന ച കാമോയേവ നന്ദീ കാമനന്ദീ. ഏവം സബ്ബത്ഥ കാമത്ഥം വിദിത്വാ തണ്ഹായനട്ഠേന കാമതണ്ഹാ. സിനേഹനട്ഠേന കാമസ്നേഹോ. പരിഡയ്ഹനട്ഠേന കാമപരിളാഹോ. മുച്ഛനട്ഠേന കാമമുച്ഛാ. ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപനട്ഠേന കാമജ്ഝോസാനം. വട്ടസ്മിം ഓഘേഹി ഓസീദാപേതീതി കാമോഘോ. വട്ടസ്മിം യോജേതീതി കാമയോഗോ. ദള്ഹവസേന തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗഹണം ഉപാദാനം. ചിത്തം നീവരതി പരിയോനന്ധതീതി നീവരണം.

അദ്ദസന്തി അദ്ദക്ഖിം. കാമാതി ആലപനം. തേതി തവ. മൂലന്തി പതിട്ഠം. സങ്കപ്പാതി പരികപ്പേന. ന തം സങ്കപ്പയിസ്സാമീതി തം പരികപ്പനം ന കരിസ്സാമി. ന ഹോഹിസീതി ന ഭവിസ്സസി.

ഇച്ഛമാനസ്സാതി പച്ചാസീസന്തസ്സ. സാദിയമാനസ്സാതി അസ്സാദിയമാനസ്സ. പത്ഥയമാനസ്സാതി പത്ഥനം ഉപ്പാദേന്തസ്സ. പിഹയമാനസ്സാതി പാപുണിതും ഇച്ഛം ഉപ്പാദേന്തസ്സ. അഭിജപ്പമാനസ്സാതി തണ്ഹാവസേന തിത്തിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ. അഥ വാ അഭിവദന്തസ്സ.

ഖത്തിയസ്സ വാതിആദി ചതുജ്ജാതിവസേന വുത്തം. ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാതി ലിങ്ഗവസേന വുത്തം. ദേവസ്സ വാ മനുസ്സസ്സ വാതി ഉപപത്തിവസേന വുത്തം. ഇജ്ഝതീതി നിപ്ഫജ്ജതി. സമിജ്ഝതീതി സമ്മാ നിപ്ഫജ്ജതി. ഇജ്ഝതി വിസേസരൂപപടിലാഭവസേന. ലഭതി ദസ്സനീയരൂപപടിലാഭവസേന. പടിലഭതി പസാദനീയരൂപപടിലാഭവസേന. അധിഗച്ഛതി സണ്ഠാനരൂപപടിലാഭവസേന. വിന്ദതി ഛവിപ്പസാദരൂപപടിലാഭവസേന. അഥ വാ പുഞ്ഞമഹത്തേന ഇജ്ഝതി. ജാതിമഹത്തേന ലഭതി. ഇസ്സരിയമഹത്തേന പടിലഭതി. സുഖമഹത്തേന അധിഗച്ഛതി. സമ്പത്തിമഹത്തേന വിന്ദതീതി.

ഏകംസവചനന്തി ഏകകോട്ഠാസവചനം. ‘‘ഏകംസം ചീവരം കത്വാ (പാരാ. ൩൪൯, ൩൬൭), ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൧൨; അ. നി. ൪.൪൨) വിയ അനേകംസഗഹണപടിക്ഖേപോ. നിസ്സംസയവചനന്തി സംസയവിരഹിതവചനം, സന്ദേഹപടിക്ഖേപവചനന്തി അത്ഥോ. നിക്കങ്ഖാവചനന്തി ‘‘കഥമിദം കഥമിദ’’ന്തി കങ്ഖാപടിക്ഖേപവചനം. അദ്വേജ്ഝവചനന്തി ദ്വിധാഭാവം ദ്വേജ്ഝം, തംഅഭാവേന അദ്വേജ്ഝവചനം. ദ്വിധാഭാവവിരഹിതം ‘‘അദ്വേജ്ഝവചനാ ബുദ്ധാ’’തിആദീസു വിയ വിമതിപടിക്ഖേപോ. അദ്വേള്ഹകവചനന്തി ദ്വിഹദയാഭാവേന അദ്വേള്ഹകം. ‘‘ഇതിഹാസ, ഇതിഹാസാ’’തി ദ്വേള്ഹകപടിക്ഖേപവചനം. നിയോഗവചനന്തി ഏകസ്മിം അത്ഥേ ദ്വേ ന യുജ്ജന്തീതി നിയോഗവചനം ദ്വിധാപഥപടിക്ഖേപോ. അഞ്ഞത്ഥ പന ‘‘നിയോഗാ അനാഗതാരമ്മണാ നത്ഥീ’’തി ആഗതം. അപണ്ണകവചനന്തി പലാസരഹിതം സാരവചനം അവിരദ്ധകാരണം ‘‘അപണ്ണകം ഠാനമേകേ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧.൧) വിയ, അപണ്ണകമണി വിയ സപ്പതിട്ഠവചനം. അവത്ഥാപനവചനമേതന്തി ഏതം വചനം ഓതരിത്വാ പതിട്ഠിതം സന്തിട്ഠാപനം ഠപനം.

യാനി ഇമസ്മിം മഹാനിദ്ദേസേ വിഭത്തിം ആരോപിതാനി പദാനി, താനി വിഭത്തിം ഗച്ഛന്താനി തീഹി കാരണേഹി വിഭത്തിം ഗച്ഛന്തി, നാനാ ഹോന്താനി ചതൂഹി കാരണേഹി നാനാ ഭവന്തി. അപരദീപനാ പനേത്ഥ ദ്വേ ഠാനാനി ഗച്ഛന്തി. കഥം? താനി ഹി ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന വാതി ഇമേഹി തീഹി കാരണേഹി വിഭത്തിം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ ‘‘കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം, ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്ത’’ന്തി (ധ. സ. ൧൦൬൬) ഏവം ബ്യഞ്ജനവസേന വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഹി ഏകോവ കോധോ ബ്യഞ്ജനവസേന ഏവം വിഭത്തിം ലഭതി. ‘‘ഇജ്ഝതി സമിജ്ഝതി ലഭതി പടിലഭതി ഗച്ഛതി അധിഗച്ഛതീ’’തി ഏവം പന ഉപസഗ്ഗവസേന വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം. ‘‘പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ’’തി (ധ. സ. ൧൬) ഏവം അത്ഥവസേന വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം.

തേസു പീതിപദനിദ്ദേസേ താവ ഇമാ തിസ്സോ വിഭത്തിയോ ലബ്ഭന്തി. പീതി പാമോജ്ജന്തി ഹി ബ്യഞ്ജനവസേന വിഭത്തിഗമനം ഹോതി. ആമോദനാ പമോദനാ പഹാസോതി ഉപസഗ്ഗവസേന. വിത്തി തുട്ഠി ഓദഗ്യം അത്തമനതാതി അത്ഥവസേന. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദനിദ്ദേസേസു വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം.

നാനാ ഹോന്താനിപി നാമനാനത്തേന ലക്ഖണനാനത്തേന കിച്ചനാനത്തേന പടിക്ഖേപനാനത്തേനാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി നാനാ ഹോന്തി. തത്ഥ ‘‘കതമോ തസ്മിം സമയേ ബ്യാപാദോ ഹോതി? യോ തസ്മിം സമയേ ദോസോ ദുസ്സനാ’’തി ഏത്ഥ ബ്യാപാദോതി വാ ദോസോതി വാ ദ്വേപി ഏതേ കോധോ ഏവ, നാമേന പന നാനത്തം ഗതാതി ഏവം നാമനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

രാസട്ഠേന ച പഞ്ചപി ഖന്ധാ ഏകോവ ഖന്ധോ ഹോതി. ഏത്ഥ പന രൂപം രുപ്പനലക്ഖണം, വേദനാ വേദയിതലക്ഖണാ, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ, ചേതനാ ചേതയിതലക്ഖണാ, വിഞ്ഞാണം വിജാനനലക്ഖണന്തി ഇമിനാ ലക്ഖണനാനത്തേന പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തി. ഏവം ലക്ഖണനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ – ഇധ ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ…പേ… ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതീ’’തി (വിഭ. ൩൯൦; ദീ. നി. ൨.൪൦൨) ഏകമേവ വീരിയം കിച്ചനാനത്തേന ചതൂസു ഠാനേസു ആഗതം. ഏവം കിച്ചനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

‘‘ചത്താരോ അസദ്ധമ്മാ കോധഗരുതാ, ന സദ്ധമ്മഗരുതാ, മക്ഖഗരുതാ, ന സദ്ധമ്മഗരുതാ, ലാഭഗരുതാ, ന സദ്ധമ്മഗരുതാ, സക്കാരഗരുതാ, ന സദ്ധമ്മഗരുതാ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൪.൪൪) പന പടിക്ഖേപനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ഇമാനി പന ചത്താരി നാനത്താനി ന പീതിയായേവ ലബ്ഭന്തി, സബ്ബേസുപി യഥാലാഭവസേന ലബ്ഭന്തി. പീതിയാ ഹി പീതീതി നാമം, ചിത്തസ്സ ചിത്തന്തി നാമം. പീതി ച ഫരണലക്ഖണാ, വേദനാ വേദയിതലക്ഖണാ, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ, ചേതനാ ചേതയിതലക്ഖണാ, വിഞ്ഞാണം വിജാനനലക്ഖണം.

തഥാ പീതി ഫരണകിച്ചാ, വേദനാ അനുഭവനകിച്ചാ, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനകിച്ചാ, ചേതനാ ചേതയിതകിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം വിജാനനകിച്ചന്തി ഏവം കിച്ചനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം. പടിക്ഖേപനാനത്തം പീതിപദേ നത്ഥി.

അലോഭാദിനിദ്ദേസേ പന ‘‘അലോഭോ അലുബ്ഭനാ അലുബ്ഭിതത്ത’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൩൫) നയേന ലബ്ഭതീതി ഏവം പടിക്ഖേപനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം. ഏവം സബ്ബപദനിദ്ദേസേസു ലബ്ഭമാനവസേന ചതുബ്ബിധമ്പി നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

അപരദീപനാ പന പദത്ഥുതി വാ ഹോതി ദള്ഹീകമ്മം വാതി ഏവം ദ്വേ ഠാനാനി ഗച്ഛതി. യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തേന വിയ ഹി സകിമേവ ‘‘പീതീ’’തി വുത്തേ ഏതം പദം ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം നാമ ന ഹോതി, പുനപ്പുനം ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന ‘‘പീതി പാമോജ്ജം ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തീ’’തി (ധ. സ. ൯) വുത്തേ ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം നാമ ഹോതി. യഥാ ഹി ദഹരകുമാരം നഹാപേത്വാ മനോരമം വത്ഥം പരിദഹാപേത്വാ പുപ്ഫാനി പിളന്ധാപേത്വാ അക്ഖീനി അഞ്ജേത്വാ അഥസ്സ നലാടേ ഏകമേവ മനോസിലാബിന്ദും കരേയ്യ, ന തസ്സ ഏത്താവതാ ചിത്തതിലകോ നാമ ഹോതി, നാനാവണ്ണേഹി പന പരിവാരേത്വാ ബിന്ദൂസു കതേസു ചിത്തതിലകോ നാമ ഹോതി. ഏവം സമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. അയം പദത്ഥുതി നാമ.

ബ്യഞ്ജനവസേന പന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന ച പുനപ്പുനം ഭണനമേവ ദള്ഹീകമ്മം നാമ. യഥാ ഹി ‘‘ആവുസോ’’തി വാ ‘‘ഭന്തേ’’തി വാ ‘‘യക്ഖോ’’തി വാ ‘‘സപ്പോ’’തി വാ വുത്തേ ദള്ഹീകമ്മം നാമ ന ഹോതി, ‘‘ആവുസോ ആവുസോ, ഭന്തേ ഭന്തേ, യക്ഖോ യക്ഖോ, സപ്പോ സപ്പോ’’തി വുത്തേ പന ദള്ഹീകമ്മം നാമ ഹോതി, ഏവമേവ സകിംദേവ യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തേന വിയ ‘‘പീതീ’’തി വുത്തമത്തേ ദള്ഹീകമ്മം നാമ ന ഹോതി, പുനപ്പുനം ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന ‘‘പീതി പാമോജ്ജം ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തീ’’തി വുത്തേയേവ ദള്ഹീകമ്മം നാമ ഹോതീതി ഏവം അപരദീപനാ ദ്വേ ഠാനാനി ഗച്ഛതി. ഏതിസ്സാപി വസേന ലബ്ഭമാനകപദനിദ്ദേസേസു സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ പീനയതീതി പീതി. സാ സമ്പിയായനലക്ഖണാ, കായചിത്തപീണനരസാ ഫരണരസാ വാ, ഓദഗ്യപച്ചുപട്ഠാനാ. യാ പഞ്ചകാമഗുണപടിസഞ്ഞുത്താതി യാ രൂപാദിപഞ്ചകാമകോട്ഠാസപടിസംയുത്താ പീതി, സാ പീനയതീതി പീതി, ഇദം സഭാവപദം. പമുദിതസ്സ ഭാവോ പാമോജ്ജം. ആമോദനാകാരോ ആമോദനാ. പമോദനാകാരോ പമോദനാ. യഥാ വാ ഭേസജ്ജാനം വാ തേലാനം വാ ഉണ്ഹോദകസീതോദകാനം വാ ഏകതോ കരണം ‘‘മോദനാ’’തി വുച്ചതി, ഏവമയമ്പി പീതിധമ്മാനം ഏകതോ കരണേന മോദനാ. ഉപസഗ്ഗവസേന പന മണ്ഡേത്വാ ‘‘ആമോദനാ പമോദനാ’’തി വുത്താ.

ഹാസേതീതി ഹാസോ. പഹാസേതീതി പഹാസോ, ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരാനമേതം അധിവചനം. വിത്തീതി വിത്തം, ധനസ്സേതം നാമം. അയം പന സോമനസ്സപച്ചയത്താ വിത്തിസരിക്ഖതായ വിത്തി. യഥാ ഹി ധനിനോ ധനം പടിച്ച സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം പീതിമതോപി പീതിം പടിച്ച സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ‘‘വിത്തീ’’തി വുത്താ. തുട്ഠീതി സഭാവസണ്ഠിതായ പീതിയാ ഏതം നാമം. പീതിമാ പന പുഗ്ഗലോ കായചിത്താനം ഉഗ്ഗതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതത്താ ‘‘ഉദഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി, ഉദഗ്ഗസ്സ ഭാവോ ഓദഗ്യം.

അത്തനോ മനതാ അത്തമനതാ. അനഭിരദ്ധസ്സ ഹി മനോ ദുക്ഖപദട്ഠാനത്താ ന അത്തനോ മനോ നാമ ഹോതി, അഭിരദ്ധസ്സ സുഖപദട്ഠാനത്താ അത്തനോ മനോ നാമ ഹോതി, ഇതി അത്തനോ മനതാ അത്തമനതാ, സകമനതാ, സകമനസ്സ ഭാവോതി അത്ഥോ. സാ പന യസ്മാ ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി അത്തനോ മനതാ, ചിത്തസ്സേവ പനേസാ ഭാവോ ചേതസികോ ധമ്മോ, തസ്മാ ‘‘അത്തമനതാ ചിത്തസ്സാ’’തി വുത്താ.

ചിത്തവിചിത്തതായ ചിത്തം. ആരമ്മണം മിനമാനം ജാനാതീതി മനോ. മാനസന്തി മനോ ഏവ, ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ’’തി (മഹാവ. ൩൩; സം. നി. ൧.൧൫൧) ഹി ഏത്ഥ പന സമ്പയുത്തകധമ്മോ ‘‘മാനസോ’’തി വുത്തോ.

‘‘കഥഞ്ഹി ഭഗവാ തുയ്ഹം, സാവകോ സാസനേ രതോ;

അപ്പത്തമാനസോ സേക്ഖോ, കാലംകയിരാ ജനേ സുതാ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൫൯) –

ഏത്ഥ അരഹത്തം ‘‘മാനസ’’ന്തി വുത്തം. ഇധ പന മനോ ഏവ മാനസം, ബ്യഞ്ജനവസേന ഹേതം പദം വഡ്ഢിതം.

ഹദയന്തി ചിത്തം. ‘‘ചിത്തം വാ തേ ഖിപിസ്സാമി, ഹദയം വാ തേ ഫാലേസ്സാമീ’’തി (സു. നി. ആളവകസുത്തം; സം. നി. ൧.൨൩൭; ൨൪൬) ഏത്ഥ ഉരോ ‘‘ഹദയ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഹദയാ ഹദയം മഞ്ഞേ അഞ്ഞായ തച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൩) ഏത്ഥ ചിത്തം. ‘‘വക്കം ഹദയ’’ന്തി (ഖു. പാ. ൩.ദ്വതിംസാകാരോ; ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦) ഏത്ഥ ഹദയവത്ഥു. ഇധ പന ചിത്തമേവ അബ്ഭന്തരട്ഠേന ‘‘ഹദയ’’ന്തി വുത്തം. തമേവ പരിസുദ്ധട്ഠേന പണ്ഡരം, ഭവങ്ഗം സന്ധായേതം വുത്തം. യഥാഹ – ‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠ’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൯). തതോ നിക്ഖന്തത്താ പന അകുസലമ്പി ഗങ്ഗായ നിക്ഖന്താ നദീ ഗങ്ഗാ വിയ ഗോധാവരിതോ നിക്ഖന്താ ഗോധാവരീ വിയ ച ‘‘പണ്ഡര’’ന്ത്വേവ വുത്തം.

മനോ മനായതനന്തി ഇധ പന മനോഗ്ഗഹണം മനസ്സേവ ആയതനഭാവദീപനത്ഥം. തേനേതം ദീപേതി ‘‘നയിദം ദേവായതനം വിയ മനസ്സ ആയതനത്താ മനായതനം, അഥ ഖോ മനോ ഏവ ആയതനം മനായതന’’ന്തി. തത്ഥ നിവാസട്ഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേന സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന കാരണട്ഠേന ച ആയതനം വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി ലോകേ ‘‘ഇസ്സരായതനം, വാസുദേവായതന’’ന്തിആദീസു നിവാസട്ഠാനം ‘‘ആയതന’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘സുവണ്ണായതനം, രജതായതന’’ന്തിആദീസു ആകരോ. സാസനേ പന ‘‘മനോരമേ ആയതനേ, സേവന്തി നം വിഭങ്ഗമാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൩൮) സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘ദക്ഖിണാപഥോ ഗുന്നം ആയതന’’ന്തിആദീസു സഞ്ജാതിദേസോ. ‘‘തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൦൨; ൫.൨൩; മ. നി. ൩.൧൫൮) കാരണം. ഇധ പന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന സമോസരണഠാനട്ഠേന കാരണട്ഠേനാതി തിധാപി വട്ടതി.

ഫസ്സാദയോ ഹി ധമ്മാ ഏത്ഥ സഞ്ജായന്തീതി സഞ്ജാതിദേസട്ഠേനപി ഏതം ആയതനം. ബഹിദ്ധാ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാ ആരമ്മണഭാവേനേത്ഥ ഓസരന്തീതി സമോസരണഠാനട്ഠേനപി ആയതനം. ഫസ്സാദീനം പന സഹജാതാദിപച്ചയട്ഠേന കാരണത്താ കാരണട്ഠേനപി ആയതനന്തി വേദിതബ്ബം. തദേവ മനനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, മനോ ഏവ ഇന്ദ്രിയം മനിന്ദ്രിയം.

വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. വിഞ്ഞാണമേവ ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. തസ്സ രാസിആദിവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘മഹാഉദകക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി (അ. നി. ൪.൫൧) ഏത്ഥ ഹി രാസട്ഠേന ഖന്ധോ വുത്തോ. ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൫൫൫) ഗുണട്ഠേന. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൪൧-൨൪൨) ഏത്ഥ പണ്ണത്തിമത്തട്ഠേന. ഇധ പന രുള്ഹിതോ ഖന്ധോ വുത്തോ. രാസട്ഠേന ഹി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഏകദേസോ ഏകം വിഞ്ഞാണം. തസ്മാ യഥാ രുക്ഖസ്സ ഏകദേസം ഛിന്ദന്തോ ‘‘രുക്ഖം ഛിന്ദതീ’’തി വുച്ചതി, ഏവമേവ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഏകദേസഭൂതം ഏകമ്പി വിഞ്ഞാണം രൂള്ഹിതോ ‘‘വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തം.

തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി തേസം ഫസ്സാദീനം ധമ്മാനം അനുച്ഛവികാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഇമസ്മിഞ്ഹി പദേ ഏകമേവ ചിത്തം മിനനട്ഠേന മനോ, വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം, സഭാവട്ഠേന നിസ്സത്തട്ഠേന വാ ധാതൂതി തീഹി നാമേഹി വുത്തം. സഹഗതോതി അവിജഹിതോ. സഹജാതോതി സദ്ധിം നിഗ്ഗതോ. സംസട്ഠോതി സംസഗ്ഗോ ഹുത്വാ ഠിതോ. സമ്പയുത്തോതി സമം പകാരേഹി യുത്തോ. കതമേഹി പകാരേഹീതി? ഏകുപ്പാദാദീഹി. നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സമ്പയുത്താതി? ആമന്താ. ഇതി ഹി ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ പടിക്ഖേപേ ‘‘നനു അത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാ’’തി (കഥാ. ൪൭൩) ഏവം ഏകുപ്പാദതാദീനം വസേന സമ്പയോഗത്ഥോ വുത്തോ. ഇതി ഇമേഹി ഏകുപ്പാദതാദീഹി സമം പകാരേഹി യുത്തോ സമ്പയുത്തോ. ഏകുപ്പാദോതി ഏകതോ ഉപ്പന്നോ, ന വിനാതി അത്ഥോ. ഏകനിരോധോതി ഏകതോ നിരോധോ. ഏകവത്ഥുകോതി ഹദയവത്ഥുവസേന ഏകവത്ഥുകോ. ഏകാരമ്മണോതി രൂപാദിവസേന ഏകാരമ്മണോ.

ഏത്ഥ സഹഗതസദ്ദോ തബ്ഭാവേ, വോകിണ്ണേ, ആരമ്മണേ, നിസ്സയേ, സംസട്ഠേതി പഞ്ചസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി ജിനവചനേ. ‘‘യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ നന്ദിരാഗസഹഗതാ’’തി (മഹാവ. ൧൪; വിഭ. ൨൦൩; മ. നി. ൩.൩൭൪; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; പടി. മ. ൨.൩൦) ഏത്ഥ തബ്ഭാവേ വേദിതബ്ബോ, നന്ദിരാഗഭൂതാതി അത്ഥോ. ‘‘യാ, ഭിക്ഖവേ, വീമംസാ കോസജ്ജസഹഗതാ കോസജ്ജസമ്പയുത്താ’’തി (സം. നി. ൫.൮൩൨) ഏത്ഥ വോകിണ്ണേ, അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനേന കോസജ്ജേന വോകിണ്ണാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ‘‘ലാഭീ ഹോതി രൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീനം അരൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീന’’ന്തി (പു. പ. ൩-൬) ഏത്ഥ ആരമ്മണേ, രൂപാരമ്മണാനം അരൂപാരമ്മണാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘അട്ഠികസഞ്ഞാസഹഗതം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൮) ഏത്ഥ നിസ്സയേ, അട്ഠികസഞ്ഞം നിസ്സായ അട്ഠികസഞ്ഞം ഭാവേത്വാ പടിലദ്ധന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഇദം സുഖം ഇമായ പീതിയാ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സമ്പയുത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൫൭൮) ഏത്ഥ സംസട്ഠേ, സംമിസ്സന്തി അത്ഥോ. ഇമസ്മിമ്പി ഠാനേ സംസട്ഠേ ആഗതോ.

സഹജാതസദ്ദോ ‘‘സഹജാതം പുരേജാതം പച്ഛാജാത’’ന്തി (പട്ഠ. ൧.൧.൪൩൫) ഏത്ഥ വിയ സഹജാതേ. സംസട്ഠസദ്ദോ ‘‘ഗിഹീഹി സംസട്ഠോ’’തി ച, ‘‘ഏവം സംസട്ഠോ, ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൩.൩) ചാതി ഏവമാദീസു സംസഗ്ഗേ. ‘‘കിസേ ഥൂലേ വിവജ്ജേത്വാ സംസട്ഠാ യോജിതാ ഹയാ’’തി (ജാ. ൨.൨൨.൭൦) ഏത്ഥ സദിസേ.

‘‘പുചിമന്ദപരിവാരോ, അമ്ബോ തേ ദധിവാഹന;

മൂലം മൂലേന സംസട്ഠം, സാഖാ സാഖാ നിസേവരേ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൭൨) –

ഏത്ഥ ഉപചിതേ. ‘‘ചിത്തസംസട്ഠാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൫൯) ഏത്ഥ ചിത്തസമ്പയുത്തധമ്മേ. ഇധ പന യോ ഫലപ്പദാനേ അവിയോഗധമ്മോ വിനിബ്ഭോഗം അകത്വാ ഏകുപ്പാദാദിധമ്മോ ഹുത്വാ ‘‘സമ്പയുത്തോ’’തി വുച്ചതി. തംവിസയോ. അഥ വാ ‘‘സഹഗതോ’’തി വത്വാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ആഗതസുത്തേന വിയ സോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സഹജാതോ’’തി വുത്തം. ഏകതോ ഉപ്പന്നരൂപാരൂപം വിയ സോപി ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സംസട്ഠോ’’തി വുത്തം.

ഖീരോദകം വിയ ച സോപി ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്പയുത്തോ’’തി വുത്തം. വിനിബ്ഭോഗം കാതും അസക്കുണേയ്യട്ഠേന ഹി സഹുപ്പന്നാ ധമ്മാ സമ്പയുത്താപി അത്ഥി ഖീരതേലം വിയ. തഥാ വിപ്പയുത്താപി ഖീരതോ അപനീതം നവനീതം വിയ. ഏവം ലക്ഖണസമ്പയുത്തോ ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണോയേവ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏകുപ്പാദോ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ഏകുപ്പാദസഹജാതാനം കിം നാനത്തം? ഉപ്പാദേ അന്തരവിരഹിതോ ഏകുപ്പാദോ. ഖീരകാലമുത്തസ്സാപി ദധിനോ മഥനേ മഥനേ പാകടം നവനീതം വിയ പുരേഭത്തപച്ഛാഭത്തവസേന ഏകദിവസമേവ ജാതോ വിയ സോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ഏകക്ഖണേ നിബ്ബത്തോതി സഹജാതോ. ഏകവത്ഥുകോതി പതിട്ഠട്ഠേന ഏകപരിച്ഛേദേന ഏകവത്ഥുകോ, ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം ഏകവത്ഥുകതാ വിയ ഠാനന്തരവിരഹിതോ. ഏകാരമ്മണോതി അനിയതേകാരമ്മണോ ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയാതി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

മച്ചോതി മൂലപദം. രൂപാദീസു സത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗ്ഗിതോതി സത്തോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സത്തോ സത്തോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി, കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘സത്തോ’തി വുച്ചതീതി? രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തത്ര സത്തോ തത്ര വിസത്തോ, തസ്മാ ‘സത്തോ’തി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൩.൧൬൧; മഹാനി. ൭). സത്തയോഗേന വാ സത്തോ. സുഗതിദുഗ്ഗതിം നരതീതി നരോ. മനുനോ പുത്തോതി മാനവോ. ഉപകരണേന സയം പോസയതീതി പോസോ. പും വുച്ചതി നിരയോ, തം ഗലതീതി പുഗ്ഗലോ. ജീവിതിന്ദ്രിയം ധാരേതീതി ജീവോ. ചുതിതോ ജാതിം ഗച്ഛതീതി ജാഗു. ജിയതീതി ജന്തു. ഇന്ദ്രിയേന ഗച്ഛതീതി ഇന്ദഗു. അഥ വാ ഇന്ദഭൂതേന കമ്മുനാ ഗച്ഛതീതി ഇന്ദഗു. ‘‘ഹിന്ദഗൂ’’തിപി പാളി. ഹിന്ദന്തി മരണം, തം ഗച്ഛതീതി ഹിന്ദഗു. മനുതോ ജാതോതി മനുജോ. യം സാദിയതീതി യം രൂപാദിം അസ്സാദിയതി. സേസം വുത്തനയമേവ. ഇതോ പരം വുത്തമത്ഥം നിഗമേന്തോ തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘കാമം കാമയമാനസ്സ…പേ… ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതീ’’തി;

ഇതോ പരം ഏത്തകമ്പി അവത്വാ വിസേസമത്തമേവ വക്ഖാമ.

൨. തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കാമേ ഇച്ഛമാനസ്സ, കാമേന വാ യായമാനസ്സ. ഛന്ദജാതസ്സാതി ജാതതണ്ഹസ്സ. ജന്തുനോതി സത്തസ്സ. തേ കാമാ പരിഹായന്തീതി തേ കാമാ പരിഹായന്തി ചേ. സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീതി അഥ സോ അയോമയാദിനാ സല്ലേന വിദ്ധോ വിയ പീളീയതി. ഇതോ പരം വുത്തം വജ്ജേത്വാ അവുത്തേസു യം യം അനുത്താനം, തം തദേവ കഥയിസ്സാമി.

ചക്ഖുപീണനം ആരമ്മണം പാപുണനവസേന യായതി ഗച്ഛതി. ദസ്സനീയവസേന പിയത്തം ആരമ്മണവസേന അപ്പാപേതീതി നിയ്യതി. സവനീയം ഹുത്വാ കണ്ണസോതപീണനം ആരമ്മണവസേന പരികഡ്ഢതീതി വുയ്ഹതി. സരിതബ്ബം ഹുത്വാ ചിത്തപീണനം ആരമ്മണവസേന ഗഹേത്വാ ഉപസംഹരീയതീതി സംഹരീയതി. യഥാതി ഓപമ്മത്ഥേ നിപാതോ. ഹത്ഥിനാ യായതി ഗച്ഛതീതി ഹത്ഥിയാനേന വാ, വാഇതി വികപ്പത്ഥേ. അസ്സേന യായതി ഗച്ഛതീതി അസ്സയാനേന വാ. ഗോയുത്തം വയ്ഹാദിയാനം ഗോയാനം, തേന ഗോയാനേന. അജയാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇട്ഠവസേന ജാതോ സഞ്ജാതോ.

ആരമ്മണപിയത്തവസേന നിബ്ബത്തോ അഭിനിബ്ബത്തോ. ആരമ്മണമനാപഭാവേന പാതുഭൂതോ. അഥ വാ കാമരാഗവസേന ജാതോ സഞ്ജാതോ. കാമനന്ദിവസേന നിബ്ബത്തോ അഭിനിബ്ബത്തോ. കാമതണ്ഹാവസേന കാമസിനേഹവസേന കാമച്ഛന്ദവസേന കാമപരിളാഹവസേന ച പാതുഭൂതോതി വേദിതബ്ബോ.

തേ വാ കാമാ പരിഹായന്തീതി തേ വത്ഥുകാമാദയോ പരിഹായന്തി വിഗച്ഛന്തി. സോ വാ കാമേഹി പരിഹായതീതി ഏസോ ഖത്തിയാദിപുഗ്ഗലോ വത്ഥുകാമാദികാമേഹി പരിഹായതി വിഗച്ഛതി ‘‘പുബ്ബേവ മച്ചം വിജഹന്തി ഭോഗാ, മച്ചോ ധനേ പുബ്ബതരം ജഹാതീ’’തി (ജാ. ൧.൫.൨) ഏവമാദീസു വിയ. കഥന്തി കേന പകാരേന. തിട്ഠന്തസ്സേവാതി ധരന്തസ്സേവ. തേ ഭോഗേതി തേ വത്ഥുകാമാദയോ ഭോഗേ. രാജാനോ വാതി പഥബ്യാദിരാജാനോ. ഹരന്തീതി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി, അപഹരന്തി വാ. ചോരാ വാതി സന്ധിച്ഛേദാദികാ. അഗ്ഗി വാതി ദാവഗ്ഗിആദി. ദഹതീതി ഝാപേതി ഭസ്മം കരോതി. ഉദകം വാതി ഓഘാദിഉദകം. വഹതീതി ഗഹേത്വാ മഹാസമുദ്ദം പാപേതി. അപ്പിയാ വാതി അകന്താ അമനാപാ. ദായാദാ ഹരന്തീതി ദായജ്ജവിരഹിതാ അസ്സാമികാ ഹരന്തി. നിഹിതം വാതി നിധാനം കത്വാ ഠപിതം. നാധിഗച്ഛതീതി ന വിന്ദതി ന പടിലഭതി, ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ദുപ്പയുത്താതി വിസമപയോഗേന യോജിതാ കസിവാണിജ്ജാദികമ്മന്താ. ഭിജ്ജന്തീതി ഭേദം പാപുണന്തി, ന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘ഭഞ്ജന്തി രഥം അയാനകാ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൧.൨൯൬) സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

കുലേ വാ കുലങ്ഗാരോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഖത്തിയാദികുലേ കുലഝാപകോ കുലേ അന്തിമപുരിസോ നിബ്ബത്തതി. ‘‘കുലങ്കരോ’’തിപി പാളി. യോ തേ ഭോഗേ വികിരതീതി യോ ഏസോ കുലേ പച്ഛിമകോ തേ ഹിരഞ്ഞാദികേ ഭോഗേ ഖേപേതി. വിധമതീതി വിയോഗം കരോതി, ദൂരേ ഖിപതി. വിദ്ധംസേതീതി നാസേതി അദസ്സനം ഗമേതി. അഥ വാ ഇത്ഥിധുത്തോ ഹുത്വാ വികിരതി. സുരാധുത്തോ ഹുത്വാ വിധമതി. അക്ഖധുത്തോ ഹുത്വാ വിദ്ധംസേതി. വികിരതി വാ ഉപ്പന്നം ആയം അജാനനേന. വിധമതി വിസ്സജ്ജനമുഖം അജാനനേന. വിദ്ധംസേതി ഠപിതട്ഠാനേ ആരക്ഖം അസംവിധാനേനാതി ഏവമാദിനാ യോജേതബ്ബം.

അനിച്ചതായേവ അട്ഠമീതി വിനാസഭാവോ ഏവ അട്ഠമോ. ഹായന്തീതി അദസ്സനം യന്തി. പരിഹായന്തീതി ന പുന പഞ്ഞായന്തി. പരിധംസേന്തീതി ഠാനതോ അപഗച്ഛന്തി. പരിപതന്തീതി പഗ്ഘരന്തി. അന്തരധായന്തീതി അന്തരധാനം അദസ്സനം ഗച്ഛന്തി. വിപ്പലുജ്ജന്തീതി ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ അപഗച്ഛന്തി.

തിട്ഠന്തേവ തേ ഭോഗേതി തേസം ധനാനം ഠിതകാലേ ‘‘തിട്ഠന്തേ നിബ്ബുതേ ചാപീ’’തി ഏവമാദീസു (വി. വ. ൮൦൬) വിയ. സോതി സോ ഭോഗസാമികോ പുഗ്ഗലോ. ചവതി ദേവലോകതോ. മരതി മനുസ്സലോകതോ. വിപ്പലുജ്ജതി നാഗസുപണ്ണാദിലോകതോ. അഥ വാ ഹായതി ധഞ്ഞകോട്ഠാഗാരവസേന. പരിഹായതി ധനകോട്ഠാഗാരവസേന. പരിധംസതി ബലിബദ്ദഹത്ഥിഅസ്സാദിവസേന. പരിപതതി ദാസിദാസവസേന. അന്തരധായതി ദാരാഭരണവസേന. നസ്സതി ഉദകാദിവസേനാതി ഏകേ വണ്ണയന്തി.

അയോമയേനാതി കാളലോഹാദിനിബ്ബത്തേന. സല്ലേനാതി കണ്ഡേന. അട്ഠിമയേനാതി മനുസ്സട്ഠിം ഠപേത്വാ അവസേസേന. ദന്തമയേനാതി ഹത്ഥിദന്താദിനാ. വിസാണമയേനാതി ഗോവിസാണാദിനാ. കട്ഠമയേനാതി വേളുകട്ഠാദിനാ. വിദ്ധോതി വുത്തപ്പകാരസല്ലാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന പഹടോ. രുപ്പതീതി വികിരതി, വികാരം ആപജ്ജതി. കുപ്പതീതി ചലതി, കോപം ഉപ്പാദേതി. ഘട്ടീയതീതി ഘട്ടിതോ ഹോതി. പീളീയതീതി പീളിതോ ഹോതി, ലദ്ധപ്പഹാരോ കുപ്പതി. ‘‘തതിയദിവസേ സലാകം പവേസേത്വാ ധോവനകാലേ ഘട്ടീയതി. ഖാരപ്പദാനേ പീളീയതി. പഹാരധോവനേ വാ രുപ്പതി. തസ്മിം ദുക്ഖുപ്പാദനേ കുപ്പതി. സലാകപവേസനേ പീളീയതി. ഖാരപ്പദാനേ ഘട്ടീയതീ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

ബ്യാധിതോതി ലദ്ധപ്പഹാരോ ഹുത്വാ പീളിതോ. ദോമനസ്സിതോതി ദോമനസ്സപ്പത്തോ. വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാതി പകതിഭാവം ജഹിത്വാ അഞ്ഞഥാഭാവം ഉപനീതേന, അന്തോസോസാദി സോകോ ച വാചാവിപ്പലാപോ പരിദേവോ ച കായപീളനാദി ദുക്ഖഞ്ച ചിത്തപീളനാദി ദോമനസ്സഞ്ച ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ ച. ഏതേ വുത്തപ്പകാരാ സോകാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി സമുദാചാരം ഗച്ഛന്തി.

൩. തതിയഗാഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ പന ഇമേ കാമേ തത്ഥ ഛന്ദരാഗവിക്ഖമ്ഭനേന വാ സമുച്ഛേദേന വാ അത്തനോ പാദേന സപ്പസ്സ സിരം വിയ പരിവജ്ജേതി, സോ ഭിക്ഖു സബ്ബലോകം വിപ്ഫാരേത്വാ ഠിതത്താ ലോകേ വിസത്തികാസങ്ഖാതം തണ്ഹം സതോ ഹുത്വാ സമതിവത്തതീതി.

യോതി വിഭജിതബ്ബം പദം. യോ യാദിസോതിആദീനി തസ്സ വിഭജനപദാനി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ യോതി അത്ഥപദം. തഞ്ച അനിയമേന പുഗ്ഗലം ദീപേതി. തസ്മാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ അനിയമേന പുഗ്ഗലദീപകം യോ-സദ്ദമേവ ആഹ. തസ്മാ ഏത്ഥ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – യോതി യോ കോചീതി. യസ്മാ യോ യോ കോചി നാമ, സോ അവസ്സം യഥാലിങ്ഗയഥായുത്തയഥാവിഹിതയഥാപ്പകാരയംഠാനപത്തയംധമ്മസമന്നാഗതവസേന ഏകേനാകാരേന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ തം തത്ഥ ഞാപേതും തം ഭേദം പകാസേന്തോ ‘‘യാദിസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യാദിസോതി ലിങ്ഗവസേന യാദിസോ വാ താദിസോ വാ ഹോതു, ദീഘോ വാ രസ്സോ വാ കാളോ വാ ഓദാതോ വാ മങ്ഗുരച്ഛവി വാ കിസോ വാ ഥൂലോ വാതി അത്ഥോ.

യഥായുത്തോതി യോഗവസേന യേന വാ തേന വാ യുത്തോ ഹോതു, നവകമ്മയുത്തോ വാ ഉദ്ദേസയുത്തോ വാ വാസധുരയുത്തോ വാതി അത്ഥോ. യഥാവിഹിതോതി യഥാഠപിതോ നവകമ്മാധിട്ഠായികാദിവസേന. യഥാപകാരോതി യഥാപകാരേന പതിട്ഠിതോ പദീപനായകാദിവസേന. യംഠാനപ്പത്തോതി യം ഠാനന്തരം പത്തോ സേനാപതിസേട്ഠിട്ഠാനാദിവസേന. യംധമ്മസമന്നാഗതോതി യേന ധമ്മേന ഉപാഗതോ ധുതങ്ഗാദിവസേന.

വിക്ഖമ്ഭനതോ വാതി ഉപചാരപ്പനാസമാധീതി കിലേസാനം ദൂരീകരണതോ വാ ഘടപ്പഹാരേന സേവാലാനം വിയ. സമുച്ഛേദതോ വാതി പുന അപ്പവത്തിം കത്വാ അച്ചന്തതോ മഗ്ഗേന കിലേസാനം ഉച്ഛിന്നമൂലതോ പഹാനവസേന സമുച്ഛേദതോ വാ. അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാതിആദീനി ഏകാദസ പദാനി വിപസ്സനാവസേന വുത്താനി.

ബുദ്ധാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപീതിആദീനി ഛ പദാനി മരണസ്സതിം ഭാവേന്തോപി, ഉപസമാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപീതി ഇമാനി ച ഉപചാരജ്ഝാനവസേന വുത്താനി. ആനാപാനസ്സതിം ഭാവേന്തോപി, കായഗതാസതിം ഭാവേന്തോപി, പഠമം ഝാനം ഭാവേന്തോപീതിആദീനി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം ഭാവേന്തോപീതി പരിയോസാനാനി അപ്പനാജ്ഝാനവസേന വുത്താനി. തത്ഥ അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാതി സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം അട്ഠികങ്കലം ഉപമാ ഏതേസം കാമാനന്തി അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ. അപ്പസ്സാദട്ഠേനാതി ‘‘അപ്പം പരിത്തം സുഖസ്സാദം ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’’തി ദസ്സനട്ഠേന. പസ്സന്തോതി ‘‘യാവദേവ പന സോ കുക്കുരോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി ഞാണചക്ഖുനാ പസ്സന്തോ. പരിവജ്ജേതീതി ദൂരങ്ഗമേതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കുക്കുരോ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതോ ഗോഘാതകസൂനം പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ, തമേനം ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ അട്ഠികങ്കലം സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം ഉപസുമ്ഭേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അപി നു ഖോ സോ കുക്കുരോ അമ്ഹം അട്ഠികങ്കലം സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം പലേഹന്തോ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യം പടിവിനേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭന്തേ, അട്ഠികങ്കലം സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം, യാവദേവ പന സോ കുക്കുരോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ, തം അഭിനിവജ്ജേത്വാ യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ, യത്ഥ സബ്ബസോ ലോകാമിസുപാദാനാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതീ’’തി (മ. നി. ൨.൪൨).

ഗിജ്ഝാദീഹി സാധാരണാ മംസപേസി ഉപമാ ഏതേസന്തി മംസപേസൂപമാ. ബഹൂനം സാധാരണട്ഠേന ബഹുസാധാരണാ. ആദിത്തം തിണുക്കം ഉപമാ ഏതേസന്തി തിണുക്കൂപമാ. അനുദഹനട്ഠേനാതി ഹത്ഥാദിഝാപനട്ഠേന. സാധികപോരിസപ്പമാണാ വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനം അങ്ഗാരാനം പൂരാ അങ്ഗാരകാസു ഉപമാ ഏതേസന്തി അങ്ഗാരകാസൂപമാ. മഹാപരിളാഹട്ഠേനാതി മഹന്തപരിതാപനട്ഠേന. ആരാമരാമണേയ്യാദികം സുപിനം ഉപമാ ഏതേസന്തി സുപിനകൂപമാ. ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേനാതി അപ്പത്വാ, ന ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠനട്ഠേന. യാചിതേന ലദ്ധം യാനാദിഭണ്ഡം ഉപമാ ഏതേസന്തി യാചിതകൂപമാ. താവകാലികട്ഠേനാതി അനിബന്ധനട്ഠേന. സമ്പന്നഫലരുക്ഖോ ഉപമാ ഏതേസന്തി രുക്ഖഫലൂപമാ. സമ്ഭഞ്ജനപരിഭഞ്ജനട്ഠേനാതി സാഖാഭഞ്ജനട്ഠേന ചേവ സമന്തതോ ഭഞ്ജിത്വാ രുക്ഖപാതനട്ഠേന ച. അസി ച സൂനാ ച ഉപമാ ഏതേസന്തി അസിസൂനൂപമാ. അധികുട്ടനട്ഠേനാതി ഛിന്ദനട്ഠേന. സത്തിസൂലം ഉപമാ ഏതേസന്തി സത്തിസൂലൂപമാ. വിനിവിജ്ഝനട്ഠേനാതി നിപതേത്വാ ഗമനട്ഠേന. ഭയജനനട്ഠേന സപ്പസിരം ഉപമാ ഏതേസന്തി സപ്പസിരൂപമാ. സപ്പടിഭയട്ഠേനാതി സഹ അഭിമുഖേ ഭയട്ഠേന. ദുക്ഖജനനം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ഉപമാ ഏതേസന്തി അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമാ. മഹാഭിതാപനട്ഠേനാതി മഹന്തഅഭിതാപകായപീളാഉപ്പാദനട്ഠേനാതി കാമം പരിവജ്ജേതീതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, ഗിജ്ഝോ വാ കങ്കോ വാ കുലലോ വാ മംസപേസിം ആദായ ഉഡ്ഡീയേയ്യ, തമേനം ഗിജ്ഝാപി കങ്കാപി കുലലാപി അനുപതിത്വാ അനുപതിത്വാ വിതച്ഛേയ്യും വിസ്സജ്ജേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, സചേ സോ ഗിജ്ഝോ വാ കങ്കോ വാ കുലലോ വാ തം മംസപേസിം ന ഖിപ്പമേവ പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ, സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ, മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘മംസപേസൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ ആദിത്തം തിണുക്കം ആദായ പടിവാതം ഗച്ഛേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, സചേ സോ പുരിസോ തം ആദിത്തം തിണുക്കം ന ഖിപ്പമേവ പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ, തസ്സ സാ ആദിത്താ തിണുക്കാ ഹത്ഥം വാ ദഹേയ്യ, ബാഹും വാ ദഹേയ്യ, അഞ്ഞതരം വാ അഞ്ഞതരം വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗം ദഹേയ്യ, സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ, മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘തിണുക്കൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, അങ്ഗാരകാസു സാധികപോരിസാ പൂരാ അങ്ഗാരാനം വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടിക്കൂലോ, തമേനം ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസും ഉപകഡ്ഢേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി ഗഹപതി, അപി നു സോ പുരിസോ ഇതി ചിതി ചേവ കായം സന്നാമേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സഹേതു’’? ‘‘വിദിതഞ്ഹി, ഭന്തേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ‘ഇമഞ്ച അഹം അങ്ഗാരകാസും പപതിസ്സാമി, തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛിസ്സാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ ഗഹപതി അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ സുപിനകം പസ്സേയ്യ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണിരാമണേയ്യകം, സോ പടിബുദ്ധോ ന കിഞ്ചി പടിപസ്സേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘സുപിനകൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ യാചിതകം ഭോഗം യാചിത്വാ യാനം വാ പോരിസേയ്യം പവരമണികുണ്ഡലം. സോ തേഹി യാചിതകേഹി ഭോഗേഹി പുരക്ഖതോ പരിവുതോ അന്തരാപണം പടിപജ്ജേയ്യ. തമേനം ജനോ ദിസ്വാ ഏവം വദേയ്യ ‘ഭോഗീ വത ഭോ പുരിസോ, ഏവം കിര ഭോ ഭോഗിനോ ഭോഗാനി ഭുഞ്ജന്തീ’തി. തമേനം സാമികാ യത്ഥ യത്ഥേവ താനി പസ്സേയ്യും, തത്ഥ തത്ഥേവ താനി ഹരേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അലം നു ഖോ തസ്സ പുരിസസ്സ അഞ്ഞഥത്തായാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സഹേതു’’? ‘‘സാമിനോ ഹി, ഭന്തേ, താനി ഹരന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘യാചിതകൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ തിബ്ബോ വനസണ്ഡോ, തത്രസ്സ രുക്ഖോ സമ്പന്നഫലോ ച ഉപപന്നഫലോ ച. ന ചസ്സു കാനിചി ഫലാനി ഭൂമിയം പതിതാനി. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഫലത്ഥികോ ഫലഗവേസീ ഫലപരിയേസനം ചരമാനോ. സോ തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ തം രുക്ഖം പസ്സേയ്യ സമ്പന്നഫലഞ്ച ഉപപന്നഫലഞ്ച. തസ്സ ഏവമസ്സ ‘അയം ഖോ രുക്ഖോ സമ്പന്നഫലോ ച ഉപപന്നഫലോ ച, നത്ഥി ച കാനിചി ഫലാനി ഭൂമിയം പതിതാനി, ജാനാമി ഖോ പനാഹം രുക്ഖം ആരോപിതും. യംനൂനാഹം ഇമം രുക്ഖം ആരോഹിത്വാ യാവദത്ഥഞ്ച ഖാദേയ്യം, ഉച്ഛങ്ഗഞ്ച പൂരേയ്യ’ന്തി? സോ തം രുക്ഖം ആരോഹിത്വാ യാവദത്ഥഞ്ച ഖാദേയ്യ, ഉച്ഛങ്ഗഞ്ച പൂരേയ്യ. അഥ ദുതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഫലത്ഥികോ ഫലഗവേസീ ഫലപരിയേസനം ചരമാനോ തിണ്ഹം കുഠാരിം ആദായ. സോ തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ തം രുക്ഖം പസ്സേയ്യ സമ്പന്നഫലഞ്ച ഉപപന്നഫലഞ്ച. തസ്സ ഏവമസ്സ ‘അയം ഖോ രുക്ഖോ സമ്പന്നഫലോ ച ഉപപന്നഫലോ ച, നത്ഥി ച കാനിചി ഫലാനി ഭൂമിയം പതിതാനി, ന ഖോ പനാഹം ജാനാമി രുക്ഖം ആരോഹിതും. യംനൂനാഹം ഇമം രുക്ഖം മൂലതോ ഛേത്വാ യാവദത്ഥഞ്ച ഖാദേയ്യം, ഉച്ഛങ്ഗഞ്ച പൂരേയ്യ’ന്തി. സോ തം രുക്ഖം മൂലതോവ ഛിന്ദേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അമുകോ സോ പുരിസോ പഠമം രുക്ഖം ആരൂള്ഹോ, സചേ സോ ന ഖിപ്പമേവ ഓരോഹേയ്യ, തസ്സ സോ രുക്ഖോ പപതന്തോ ഹത്ഥം വാ ഭഞ്ജേയ്യ പാദം വാ ഭഞ്ജേയ്യ അഞ്ഞതരം വാ അഞ്ഞതരം വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗം ഭഞ്ജേയ്യ, സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ, മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘രുക്ഖഫലൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ, തം അഭിനിവജ്ജേത്വാ യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ. യത്ഥ സബ്ബസോ ലോകാമിസൂപാദാനാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതീ’’തി (മ. നി. ൨.൪൩-൪൮).

ഏവം അട്ഠികങ്കലാദികഅഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമപരിയോസാനതോ വിപസ്സനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഉപചാരസമാധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ബുദ്ധാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സതി ഏവ അനുസ്സതി. പവത്തിതബ്ബട്ഠാനമ്ഹിയേവ ച പവത്തത്താ സദ്ധാപബ്ബജിതസ്സ കുലപുത്തസ്സ അനുരൂപാ സതീതിപി അനുസ്സതി. ബുദ്ധം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ബുദ്ധാനുസ്സതി. അരഹതാദിബുദ്ധഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം, തം ബുദ്ധാനുസ്സതിം. ഭാവേന്തോതി വഡ്ഢേന്തോ ബ്യൂഹേന്തോ. ധമ്മം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതി, സ്വാക്ഖാതതാദിധമ്മഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. സങ്ഘം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി സങ്ഘാനുസ്സതി, സുപ്പടിപന്നതാദിസങ്ഘഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. സീലം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി സീലാനുസ്സതി, അത്തനോ അഖണ്ഡതാദിസീലഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ചാഗം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ചാഗാനുസ്സതി, അത്തനോ മുത്തചാഗതാദിചാഗഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ദേവതാ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ദേവതാനുസ്സതി, ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അത്തനോ സദ്ധാദിഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ആനാപാനേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ സതി ആനാപാനസ്സതി, ആനാപാനനിമിത്താരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. മരണം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ സതി മരണസ്സതി, ഏകഭവപരിയാപന്നജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദസങ്ഖാതമരണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം.

കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം പടിക്കൂലാനം ആയത്താ ആകരത്താ കായോതി സങ്ഖം ഗതേ സരീരേ ഗതാ പവത്താ സതി കായഗതാസതി, താദിസം വാ കായം ഗതാ സതി ‘‘കായഗതസതീ’’തി വത്തബ്ബേ രസ്സം അകത്വാ ‘‘കായഗതാസതീ’’തി വുത്തം. കേസാദികേസു കായകോട്ഠാസേസു പടിക്കൂലനിമിത്താരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ഉപസമം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി. ഉപസമാനുസ്സതി, സബ്ബദുക്ഖൂപസമാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം.

വിതക്കവിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം പഠമജ്ഝാനം ഭാവേന്തോ. പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ദുതിയജ്ഝാനം ഭാവേന്തോ. സുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം തതിയജ്ഝാനം ഭാവേന്തോ. ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഭാവേന്തോ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഭാവേന്തോപി കാമേ പരിവജ്ജേതീതി.

വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമുച്ഛേദേന കാമാനം പഹാനം ദസ്സേതും ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗം ഭാവേന്തോപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മഗ്ഗസോതസ്സ ആപജ്ജനം സോതാപത്തി, സോതാപത്തിയാ മഗ്ഗോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. അപായഗമനീയേ കാമേതി യേഹി അപായം ഗച്ഛന്തി, തേ അപായഗമനീയേ കാമേ സമുച്ഛേദതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗം ഭാവേന്തോ പരിവജ്ജേതി. പടിസന്ധിവസേന സകിംയേവ ഇമം ലോകം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ, തസ്സ മഗ്ഗോ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ. തം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ. ഓളാരികേതി പരിളാഹപ്പത്തേ. പടിസന്ധിവസേനേവ കാമഭവം നാഗച്ഛതീതി അനാഗാമീ, തസ്സ മഗ്ഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ. തം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ. അനുസഹഗതേതി സുഖുമഭാവപ്പത്തേ. കിലേസേഹി ആരകത്താ, കിലേസാരീനം ഹതത്താ, സംസാരചക്കസ്സ അരാനം ഹതത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ ച അരഹം, അരഹതോ ഭാവോ അരഹത്തം. കിം തം? അരഹത്തഫലം. അരഹത്തസ്സ മഗ്ഗോ അരഹത്തമഗ്ഗോ. തം അരഹത്തമഗ്ഗം ഭാവേന്തോ. സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബേനാകാരേന സബ്ബം. സബ്ബഥാ സബ്ബന്തി സബ്ബപ്പകാരേന സബ്ബം. അസേസം നിസ്സേസന്തി നിരവസേസം ഗന്ധമത്തമ്പി അട്ഠപേത്വാ. അഥ വാ സബ്ബേന സബ്ബം മൂലവസേന. സബ്ബഥാ സബ്ബം ആകാരനിപ്പദേസവസേന. അസേസം നിസ്സേസം ഭാവനാനിപ്പദേസവസേന. തഥാ പുരിമേന ദുച്ചരിതാഭാവേന. ദുതിയേന പരിയുട്ഠാനാഭാവേന. തതിയേന അനുസയാഭാവേന ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

സപ്പോ വുച്ചതി അഹീതി യോ കോചി സരന്തോ ഗച്ഛതി. കേനട്ഠേനാതി കേന അത്ഥേന. സംസപ്പന്തോ ഗച്ഛതീതി യസ്മാ സമ്മാ സംസരന്തോ ഗച്ഛതീതി സപ്പോ. ഭുജന്തോതി വങ്കവങ്കോ ഹുത്വാ. പന്നസിരോതി നിപന്നസീസോ ഹുത്വാ. സിരേന സുപതീതി സീസം ഭോഗന്തരേ കത്വാ സുപനഭാവേന സിരസാ സുപതീതി സരീസപോ. ബിലേ സയതീതി ബിലാസയോ. ‘‘ബിലസയോ’’തിപി പാളി, തം സുന്ദരം. ഗുഹായം സേതീതി ഗുഹാസയോ. ദാഠാ തസ്സ ആവുധോതി തസ്സ സപ്പസ്സ ദുവേ ദാഠാ പഹരണസത്ഥസങ്ഖാതോ ആവുധോ. വിസം തസ്സ ഘോരന്തി തസ്സ സപ്പസ്സ ബ്യാപകസങ്ഖാതം വിസം ദാരുണം കക്ഖളം. ജിവ്ഹാ തസ്സ ദുവിധാതി തസ്സ സപ്പസ്സ ദ്വേധാ ജിവ്ഹാ. ദ്വീഹി ജിവ്ഹാഹി രസം സായതീതി ദുവിധാഹി ജിവ്ഹാഹി രസം ജാനാതി അസ്സാദം വിന്ദതി സാദിയതീതി. ജീവിതും കാമയതീതി ജീവിതുകാമോ. അമരിതും കാമയതീതി അമരിതുകാമോ. സുഖം കാമയതീതി സുഖകാമോ. ദുക്ഖപ്പടിക്കൂലോതി ദുക്ഖം അനിച്ഛമാനോ. പാദേനാതി അത്തനോ പാദേന. സപ്പസിരന്തി സപ്പസ്സ സീസം. വജ്ജേയ്യാതി ദൂരതോ വജ്ജേയ്യ. വിവജ്ജേയ്യാതി തസ്സ പമാണേന. പരിവജ്ജേയ്യാതി സമന്തതോ. അഭിനിവജ്ജേയ്യാതി ചതുത്ഥപ്പമാണേന. അഥ വാ പുരിമേന സീസതോ. ദുതിയതതിയേന ദ്വീഹി പസ്സേഹി. ചതുത്ഥേന പച്ഛതോ. ‘‘കാമേ പന അപ്പത്തസ്സ പരിയേസനമൂലദുക്ഖവത്ഥുഭാവേന വജ്ജേയ്യ. പത്തസ്സ ആരക്ഖമൂലദുക്ഖവത്ഥുഭാവേന വിവജ്ജേയ്യ. അഞ്ഞാണപരിളാഹദുക്ഖവത്ഥുഭാവേന പരിവജ്ജേയ്യ. വിനാസമുഖേ പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖവത്ഥുഭാവേന അഭിനിവജ്ജേയ്യാ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

രഞ്ജനവസേന രാഗോ. ബലവരഞ്ജനട്ഠേന സാരാഗോ. വിസയേ സത്താനം അനു അനു നയനതോ അനുനയോ. അനുരുജ്ഝതീതി അനുരോധോ, കാമേതീതി അത്ഥോ. യത്ഥ കത്ഥചി ഭവേ സത്താ ഏതായ നന്ദന്തീതി നന്ദീ, സയം വാ നന്ദതീതി നന്ദീ. നന്ദീ ച സാ രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ ചാതി നന്ദിരാഗോ. തത്ഥ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ സകിം ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ നന്ദീ, പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനാ നന്ദിരാഗോതി വുച്ചതി. ചിത്തസ്സ സാരാഗോതി യോ ഹേട്ഠാ ‘‘ബലവരഞ്ജനട്ഠേന സാരാഗോ’’തി വുത്തോ, സോ ന സത്തസ്സ, ചിത്തസ്സേവ സാരാഗോതി അത്ഥോ.

ഇച്ഛന്തി ഏതായ ആരമ്മണാനീതി ഇച്ഛാ. ബഹലകിലേസഭാവേന മുച്ഛന്തി ഏതായ പാണിനോതി മുച്ഛാ. ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണവസേന അജ്ഝോസാനം. ഇമിനാ സത്താ ഗിജ്ഝന്തി ഗേധം ആപജ്ജന്തീതി ഗേധോ. ബഹലട്ഠേന വാ ഗേധോ. ‘‘ഗേധം വാ പന പവനസണ്ഡ’’ന്തി ഹി ബഹലട്ഠേനേവ വുത്തം. അനന്തരപദം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം, സബ്ബതോഭാഗേന വാ ഗേധോതി പലിഗേധോ. സജ്ജന്തി ഏതേനാതി സങ്ഗോ. ലഗ്ഗനട്ഠേന വാ സങ്ഗോ. ഓസീദനട്ഠേന പങ്കോ. ആകഡ്ഢനവസേന ഏജാ. ‘‘ഏജാ ഇമം പുരിസം പരികഡ്ഢതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ’’തി ഹി വുത്തം. വഞ്ചനട്ഠേന മായാ. വട്ടസ്മിം സത്താനം ജനനട്ഠേന ജനികാ. ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസം, ചിത്തമസ്സ വിധാവതീ’’തി (സം. നി. ൧.൫൫) ഹി വുത്തം. വട്ടസ്മിം സത്തേ ദുക്ഖേന സംയോജയമാനാ ജനേതീതി സഞ്ജനനീ. ഘടനട്ഠേന സിബ്ബിനീ. അയഞ്ഹി വട്ടസ്മിം സത്തേ ചുതിപടിസന്ധിവസേന സിബ്ബതി ഘടേതി തുന്നകാരോ വിയ പിലോതികായ പിലോതികം, തസ്മാ ‘‘ഘടനട്ഠേന സിബ്ബിനീ’’തി വുത്താ. അനേകപ്പകാരം വിസയജാലം തണ്ഹാവിപ്ഫന്ദിതനിവേസസങ്ഖാതം വാ ജാലമസ്സാ അത്ഥീതി ജാലിനീ.

ആകഡ്ഢനട്ഠേന സീഘസോതാ സരിതാ വിയാതി സരിതാ. അല്ലട്ഠേന വാ സരിതാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സരിതാനി സിനേഹിതാനി ച സോമനസ്സാനി ഭവന്തി ജന്തുനോ’’തി (ധ. പ. ൩൪൧). അല്ലാനി ചേവ സിനിദ്ധാനി ചാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. അനയബ്യസനാപാദനട്ഠേന കുമ്മാനുബന്ധസുത്തകം വിയാതി സുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സുത്തന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദിരാഗസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൯). രൂപാദീസു വിത്ഥതട്ഠേന വിസതാ. തസ്സ തസ്സ പടിലാഭത്ഥായ സത്തേ ആയൂഹാപേതീതി ആയൂഹിനീ. ഉക്കണ്ഠിതും അപദാനതോ സഹായട്ഠേന ദുതിയാ. അയഞ്ഹി സത്താനം വട്ടസ്മിം ഉക്കണ്ഠിതും ന ദേതി, ഗതഗതട്ഠാനേ പിയസഹായോ വിയ അഭിരമാപേതി. തേനേവ വുത്തം –

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാനസംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതീ’’തി. (ഇതിവു. ൧൫; അ. നി. ൪.൯; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പായായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭);