൮. പസൂരസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൯. അട്ഠമേ പസൂരസുത്തനിദ്ദേസേ പഠമഗാഥായ താവ സങ്ഖേപോ – ഇമേ ദിട്ഠിഗതികാ അത്തനോ ദിട്ഠിം സന്ധായ ‘‘ഇധേവ സുദ്ധീ’’തി വദന്തി. അഞ്ഞേസു പന ധമ്മേസു വിസുദ്ധിം നാഹു, ഏവം യം അത്തനോ സത്ഥാരാദിം നിസ്സിതാ, തത്ഥേവ ‘‘ഏസ വാദോ സുഭോ’’തി ഏവം സുഭവാദാ ഹുത്വാ പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദീസു പച്ചേകസച്ചേസു നിവിട്ഠാ.

സബ്ബേ പരവാദേ ഖിപന്തീതി സബ്ബാ പരലദ്ധിയോ ഛഡ്ഡേന്തി. ഉക്ഖിപന്തീതി ദൂരതോ ഖിപന്തി. പരിക്ഖിപന്തീതി സമന്തതോ ഖിപന്തി. സുഭവാദാതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. സോഭനവാദാതി ‘‘ഏതം സുന്ദര’’ന്തി കഥേന്താ. പണ്ഡിതവാദാതി ‘‘പണ്ഡിതാ മയ’’ന്തി ഏവം കഥേന്താ. ഥിരവാദാതി ‘‘നിദ്ദോസവാദം വദാമാ’’തി കഥേന്താ. ഞായവാദാതി ‘‘യുത്തവാദം വദാമാ’’തി കഥേന്താ. ഹേതുവാദാതി ‘‘കാരണസഹിതം വദാമാ’’തി കഥേന്താ. ലക്ഖണവാദാതി ‘‘സല്ലക്ഖേതബ്ബം വദാമാ’’തി വദന്താ. കാരണവാദാതി ‘‘ഉദാഹരണയുത്തവാദം വദാമാ’’തി കഥേന്താ. ഠാനവാദാതി ‘‘പക്കമിതും അസക്കുണേയ്യവാദം വദാമാ’’തി വദന്താ.

നിവിട്ഠാതി അന്തോപവിട്ഠാ. പതിട്ഠിതാതി തത്ഥേവ ഠിതാ.

൬൦. ഏവം നിവിട്ഠാ ച ‘‘തേ വാദകാമാ’’തി ദുതിയഗാഥാ. തത്ഥ ബാലം ദഹന്തീ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി ‘‘അയം ബാലോ, അയം ബാലോ’’തി ഏവം ദ്വേപി ജനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ബാലം ദഹന്തി, ബാലതോ പസ്സന്തി. വദന്തി തേ അഞ്ഞസിതാ കഥോജ്ജന്തി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസത്ഥാരാദിനിസ്സിതാ കലഹം വദന്തി. പസംസകാമാ കുസലാവദാനാതി പസംസത്ഥികാ ഉഭോപി ‘‘മയം കുസലാവദാനാ പണ്ഡിതവാദാ’’തി ഏവം സഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ.

വാദത്ഥികാതി വാദേന അത്ഥികാ. വാദാധിപ്പായാതി വാദജ്ഝാസയാ. വാദപുരേക്ഖാരാതി വാദമേവ പുരതോ കത്വാ ചരമാനാ. വാദപരിയേസനം ചരന്താതി വാദമേവ ഗവേസനം ചരമാനാ. വിഗയ്ഹാതി പവിസിത്വാ. ഓഗയ്ഹാതി ഓതരിത്വാ. അജ്ഝോഗാഹേത്വാതി നിമുജ്ജിത്വാ. പവിസിത്വാതി അന്തോകത്വാ.

അനോജവന്തീതി നിഹീനഓജവതീ, തേജവിരഹിതാതി അത്ഥോ. സാ കഥാതി ഏസാ വാചാ. കഥോജ്ജം വദന്തീതി നിത്തേജം ഭണന്തി. ഏവം വദാനേസു ച തേസു ഏകോ നിയമതോ ഏവ.

൬൧. യുത്തോ കഥായന്തി ഗാഥാ. തത്ഥ യുത്തോ കഥായന്തി വാദകഥായ ഉസ്സുക്കോ. പസംസമിച്ഛം വിനിഘാതി ഹോതീതി അത്തനോ പസംസം ഇച്ഛന്തോ ‘‘കഥം നു ഖോ നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പുബ്ബേവ വാദാ കഥംകഥീ വിനിഘാതീ ഹോതി. അപാഹതസ്മിന്തി പഞ്ഹവീമംസകേഹി ‘‘അത്ഥാപഗതം തേ ഭണിതം, ബ്യഞ്ജനാപഗതം തേ ഭണിത’’ന്തിആദിനാ നയേന അപഹരിതേ വാദേ. നിന്ദായ സോ കുപ്പതീതി ഏവം അപാഹതസ്മിഞ്ച വാദേ ഉപ്പന്നായ നിന്ദായ സോ കുപ്പതി. രന്ധമേസീതി യസ്സ രന്ധമേവ ഗവേസന്തോ.

ഥോമനന്തി വണ്ണഭണനം. കിത്തിന്തി പാകടകരണം. വണ്ണഹാരിയന്തി ഗുണവഡ്ഢനം. പുബ്ബേവ സല്ലാപാതി സല്ലാപതോ പുരേതരമേവ. ‘‘കഥമിദം കഥമിദ’’ന്തി കഥംകഥാ അസ്സ അത്ഥീതി കഥംകഥീ. ജയോ നു ഖോ മേതി മമ ജയോ. കഥം നിഗ്ഗഹന്തി കേന പകാരേന നിഗ്ഗണ്ഹനം. പടികമ്മം കരിസ്സാമീതി മമ ലദ്ധിം പരിസുദ്ധിം കരിസ്സാമി. വിസേസന്തി അതിരേകം. പടിവിസേസന്തി പുനപ്പുനം വിസേസം. ആവേഠിയം കരിസ്സാമീതി പരിവേഠനം കരിസ്സാമി. നിബ്ബേഠിയന്തി മമ നിബ്ബേഠനം മോചനം നിക്ഖമനം. ഛേദന്തി വാദഛിന്ദനം. മണ്ഡലന്തി വാദസങ്ഘാതം. പാരിസജ്ജാതി പരിചാരികാ. പാസാരികാതി കാരണിതാ. അപഹരന്തീതി പടിബാഹന്തി.

അത്ഥാപഗതന്തി അത്ഥതോ അപഗതം, അത്ഥോ നത്ഥീതി. അത്ഥതോ അപഹരന്തീതി അത്ഥമ്ഹാ പടിബാഹന്തി. അത്ഥോ തേ ദുന്നിതോതി തവ അത്ഥോ ന സമ്മാ ഉപനീതോ. ബ്യഞ്ജനം തേ ദുരോപിതന്തി തവ ബ്യഞ്ജനം ദുപ്പതിട്ഠാപിതം. നിഗ്ഗഹോ തേ അകതോതി തയാ നിഗ്ഗഹോ ന കതോ. പടികമ്മം തേ ദുക്കടന്തി തയാ അത്തനോ ലദ്ധിപതിട്ഠാപനം ദുട്ഠു കതം. വിസമകഥം ദുക്കഥിതന്തി ന സമ്മാ കഥിതം. ദുബ്ഭണിതന്തി ഭണന്തേനപി ദുട്ഠു ഭണിതം. ദുല്ലപിതന്തി ന സമ്മാ വിസ്സജ്ജിതം. ദുരുത്തന്തി അഞ്ഞഥാ ഭണിതം. ദുബ്ഭാസിതന്തി വിരൂപം ഭാസിതം.

നിന്ദായാതി ഗരഹണേന. ഗരഹായാതി ദോസകഥനേന. അകിത്തിയാതി അഗുണകഥനേന. അവണ്ണഹാരികായാതി അഗുണവഡ്ഢനേന.

കുപ്പതീതി പകതിഭാവം ജഹേത്വാ ചലതി. ബ്യാപജ്ജതീതി ദോസവസേന പൂതിഭാവം ആപജ്ജതി. പതിട്ഠീയതീതി കോധവസേന ഗണഭാവം ഗച്ഛതി. കോപഞ്ചാതി കുപിതഭാവം. ദോസഞ്ചാതി ദൂസനം. അപച്ചയഞ്ചാതി അതുട്ഠാകാരഞ്ച. പാതുകരോതീതി പാകടം കരോതി. രന്ധമേസീതി അന്തരഗവേസീ. വിരന്ധമേസീതി ഛിദ്ദഗവേസീ. അപരദ്ധമേസീതി ഗുണം അപനേത്വാ ദോസമേവ ഗവേസീ. ഖലിതമേസീതി പക്ഖലനഗവേസീ. ഗളിതമേസീതി പതനഗവേസീ. ‘‘ഘട്ടിതമേസീ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ പീളനഗവേസീതി അത്ഥോ. വിവരമേസീതി ദോസഗവേസീ.

൬൨. ന കേവലഞ്ച സോ കുപ്പതി, അപിച ഖോ പന ‘‘യമസ്സ വാദ’’ന്തി ഗാഥാ. തത്ഥ പരിഹീനമാഹു, അപാഹതന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനാദിതോ അപാഹതം പരിഹീനം വദന്തി. പരിദേവതീതി തതോനിമിത്തം സോ ‘‘അഞ്ഞം മയാ ആവജ്ജിത’’ന്തിആദീഹി വിപ്പലപതി. സോചതീതി ‘‘തസ്സ ജയോ’’തിആദീനി ആരബ്ഭ സോചതി. ‘‘ഉപച്ചഗാ മ’’ന്തി അനുത്ഥുനാതീതി ‘‘സോ മം വാദേന വാദം അതിക്കന്തോ’’തിആദിനാ നയേന സുട്ഠുതരം വിപ്പലപതി.

പരിഹാപിതന്തി ന വഡ്ഢിതം. അഞ്ഞം മയാ ആവജ്ജിതന്തി അഞ്ഞം കാരണം മയാ അവനമിതം. ചിന്തിതന്തി വീമംസിതം. മഹാപക്ഖോതി മഹന്തോ ഞാതിപക്ഖോ ഏതസ്സാതി മഹാപക്ഖോ. മഹാപരിസോതി മഹാപരിചാരികപരിസോ. മഹാപരിവാരോതി മഹാദാസദാസിപരിവാരോ. പരിസാ ചായം വഗ്ഗാതി അയഞ്ച പരിസാ വഗ്ഗാ, ന ഏകാ. പുന ഭഞ്ജിസ്സാമീതി പുന ഭിന്ദിസ്സാമി.

൬൩. ഏതേ വിവാദാ സമണേസൂതി ഏത്ഥ പന സമണാ വുച്ചന്തി ബാഹിരപരിബ്ബാജകാ. ഏതേസു ഉഗ്ഘാതിനിഘാതി ഹോതീതി ഏതേസു വാദേസു ജയപരാജയാദിവസേന ചിത്തഉഗ്ഘാതനിഘാതം വാ പാപുണന്തോ ഉഗ്ഘാതി ച നിഘാതി ച ഹോതി. വിരമേ കഥോജ്ജന്തി പജഹേയ്യ കലഹം. ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാതി ന ഹി ഏത്ഥ പസംസലാഭതോ അഞ്ഞോ അത്ഥോ അത്ഥി. ഉത്താനോ വാതി ന ഗമ്ഭീരോതി അത്ഥോ ‘‘പഞ്ചിമേ കാമഗുണാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൬.൬൩) വിയ.

ഗമ്ഭീരോ വാതി ദുപ്പവേസോ അപ്പതിട്ഠോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ വിയ. ഗൂള്ഹോ വാതി പടിച്ഛന്നോ ഹുത്വാ ഠിതോ ‘‘അഭിരമ നന്ദ അഹം തേ പാടിഭോഗോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൨) വിയ. പടിച്ഛന്നോ വാതി അപാകടോ ‘‘മാതരം പിതരം ഹന്ത്വാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൯൪; നേത്തി. ൧൧൩) വിയ. നേയ്യോ വാതി നീഹരിത്വാ കഥേതബ്ബോ ‘‘അസദ്ധോ അകതഞ്ഞൂ ചാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൯൭) വിയ. നീതോ വാതി പാളിയാ ഠിതനിയാമേന കഥേതബ്ബോ ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, അരിയവംസാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൨൮) വിയ. അനവജ്ജോ വാതി നിദ്ദോസത്ഥോ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൧) വിയ. നിക്കിലേസോ വാതി കിലേസവിരഹിതോ വിപസ്സനാ വിയ. വോദാനോവാതി പരിസുദ്ധോ ലോകുത്തരം വിയ. പരമത്ഥോ വാതി ഉത്തമത്ഥോ ഉത്തമത്ഥഭൂതോ അത്ഥോ ഖന്ധധാതുആയതനനിബ്ബാനാനി വിയ.

൬൪. ഛട്ഠഗാഥായത്ഥോ – യസ്മാ ച ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാ, തസ്മാ പരമം ലാഭം ലഭന്തോപി ‘‘സുന്ദരോ അയ’’ന്തി തത്ഥ ദിട്ഠിയാ പസംസിതോ വാ പന ഹോതീതി തം വാദം പരിസായ മജ്ഝേ ദീപേത്വാ തതോ സോ തേന ജയത്ഥേന തുട്ഠിം വാ ദന്തവിദംസകം വാ ആപജ്ജന്തോ ഹസ്സതി, മാനേന ച ഉന്നമതി. കിം കാരണം? യസ്മാ തം ജയത്ഥം പപ്പുയ്യ യഥാമനോ ജാതോ.

ഥമ്ഭയിത്വാതി പൂരേത്വാ. ബ്രൂഹയിത്വാതി വഡ്ഢേത്വാ. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോ.

൬൫. ഏവം ഉന്നമതോ ച ‘‘യാ ഉന്നതീ’’തി ഗാഥാ. തത്ഥ മാനാതിമാനം വദതേ പനേസോതി ഏസോ പന തം ഉന്നതിം ‘‘വിഘാതഭൂമീ’’തി അബുജ്ഝമാനോ മാനഞ്ച അതിമാനഞ്ച വദതി. ഏവം ഇമിസ്സാപി ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോ.

൬൬. ഏവം വാദേ ദോസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ വാദം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ‘‘സൂരോ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ രാജഖാദായാതി രാജഖാദനീയേന, ഭത്തവേതനേനാതി വുത്തം ഹോതി. അഭിഗജ്ജമേതി പടിസൂരമിച്ഛന്തി യഥാ സോ പടിസൂരം ഇച്ഛന്തോ അഭിഗജ്ജന്തോ ഏതി, ഏവം ദിട്ഠിഗതികോ ദിട്ഠിഗതികന്തി ദസ്സേതി. യേനേവ സോ തേന പലേഹീതി യേന സോ തുയ്ഹം പടിസൂരോ, തേന ഗച്ഛ. പുബ്ബേവ നത്ഥി യദിദം യുധായാതി യം പന കിലേസജാതം യുദ്ധായ സിയാ, തം ഇധ പുബ്ബേവ നത്ഥി, ബോധിമൂലേയേവസ്സ പഹീനന്തി ദസ്സേതി.

സൂരോതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. സുട്ഠു ഉരോ സൂരോ, വിസ്സട്ഠഉരോ നിന്നഉരോതി അത്ഥോ. വീരോതി പരക്കമവന്തോ. വിക്കന്തോതി സങ്ഗാമം പവിസന്തോ. അഭീരൂതിആദയോ വുത്തനയാ ഏവ. പുട്ഠോതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. പോസിതോതി ഥൂലകതോ. ആപാദിതോതി ഉപഡ്ഢബലിതോ പടിപാദിതോ. വഡ്ഢിതോതി തതോ തതോ ഭാവിതോ.

ഗജ്ജന്തോതി അബ്യത്തസരേന ഗജ്ജന്തോ. ഉഗ്ഗജ്ജന്തോതി ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തോ. അഭിഗജ്ജന്തോതി സീഹനാദം കരോന്തോ. ഏതീതി ആഗച്ഛതി. ഉപേതീതി തതോ സമീപം ഗച്ഛതി. ഉപഗച്ഛതീതി തതോ സമീപം ഗന്ത്വാ ന നിവത്തതി. പടിസൂരന്തി നിബ്ഭയം. പടിപുരിസന്തി സത്തുപുരിസം. പടിസത്തുന്തി സത്തു ഹുത്വാ അഭിമുഖേ ഠിതം. പടിമല്ലന്തി പടിസേധം ഹുത്വാ യുജ്ഝന്തം. ഇച്ഛന്തോതി ആകങ്ഖമാനോ.

പലേഹീതി ഗച്ഛ. വജാതി മാ തിട്ഠ. ഗച്ഛാതി സമീപം ഉപസങ്കമ. അഭിക്കമാതി പരക്കമം കരോഹി.

ബോധിയാ മൂലേതി മഹാബോധിരുക്ഖസ്സ സമീപേ. യേ പടിസേനികരാ കിലേസാതി യേ കിലേസാ പടിപക്ഖകരാ. പടിലോമകരാതി പടാണീകരാ. പടികണ്ടകകരാതി വിനിവിജ്ഝനകരാ. പടിപക്ഖകരാതി സത്തുകരാ.

൬൭. ഇതോ പരം സേസഗാഥാ പാകടസമ്ബന്ധാ ഏവ. തത്ഥ വിവാദയന്തീതി വിവദന്തി. പടിസേനികത്താതി പടിലോമകാരകാ. ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസീ’’തിആദിനാ നയേന വിരുദ്ധവചനം വിവാദോ.

സഹിതം മേതി മമ വചനം അത്ഥസംഹിതം. അസഹിതം തേതി തവ വചനം അനത്ഥസംഹിതം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തം അധിചിണ്ണം ചിരകാലസേവനവസേന പഗുണം, തം മമ വാദം ആഗമ്മ നിവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോതി തുയ്ഹം ഉപരി മയാ ദോസോ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി ഭത്തപുടം ആദായ തം തം ഉപസങ്കമിത്വാ വാദാ പമോക്ഖത്ഥായ ഉത്തരം പരിയേസമാനോ വിചര. നിബ്ബേഠേഹി വാതി അഥ വാ മയാ ആരോപിതദോസതോ അത്താനം മോചേഹി. സചേ പഹോസീതി സചേ സക്കോസി.

ആവേഠിയായ ആവേഠിയന്തി ആവേഠേത്വാ നിവത്തനേന നിവത്തനം. നിബ്ബേഠിയായ നിബ്ബേഠിയന്തി ദോസതോ മോചനേന മോചനം. ഛേദേന ഛേദന്തി ഏവമാദി ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ യഥായോഗം യോജേതബ്ബം.

൬൮. വിസേനികത്വാതി കിലേസസേനം വിനാസേത്വാ. കിം ലഭേഥാതി പടിമല്ലം കിം ലഭിസ്സസി. പസൂരാതി തം പരിബ്ബാജകം ആലപതി. യേസീധ നത്ഥീതി യേസം ഇധ നത്ഥി. ഇമായപി ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോയേവ.

൬൯. പവിതക്കന്തി ‘‘ജയോ നു ഖോ മേ ഭവിസ്സതീ’’തിആദീനി വിതക്കേന്തോ. ധോനേന യുഗം സമാഗമാതി ധുതകിലേസേന ബുദ്ധേന സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹം സമാപന്നോ. ന ഹി ത്വം സക്ഖസി സമ്പയാതവേതി കോത്ഥുആദയോ വിയ സീഹാദീഹി ധോനേന സഹ യുഗം ഗഹേത്വാ ഏകപദമ്പി സമ്പയാതും യുഗഗ്ഗാഹമേവ വാ സമ്പാദേതും ന സക്ഖിസ്സസീതി.

മനോതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. ചിത്തന്തി ചിത്തതായ ചിത്തം. ‘‘ആരമ്മണം മിനമാനം ജാനാതീ’’തി മനോ. മാനസന്തി മനോ ഏവ. ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ’’തി (മഹാവ. ൩൩; സം. നി. ൧.൧൫൧) ഹി ഏത്ഥ പന സമ്പയുത്തകധമ്മോ മാനസോതി വുത്തോ.

‘‘കഥഞ്ഹി ഭഗവാ തുയ്ഹം, സാവകോ സാസനേ രതോ;

അപ്പത്തമാനസോ സേക്ഖോ, കാലംകയിരാ ജനേസുതാ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൫൯) –

ഏത്ഥ അരഹത്തം മാനസന്തി വുത്തം. ഇധ പന മനോവ മാനസം, ബ്യഞ്ജനവസേന ഹേതം പദം വഡ്ഢിതം.

ഹദയന്തി ചിത്തം. ‘‘ചിത്തം വാ തേ ഖിപിസ്സാമി, ഹദയം വാ തേ ഫാലേസ്സാമീ’’തി (സു. നി. ആളവകസുത്ത; സം. നി. ൧.൨൩൭) ഏത്ഥ ഉരോ ഹദയന്തി വുത്തം. ‘‘ഹദയാ ഹദയം മഞ്ഞേ അഞ്ഞായ തച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൩) ഏത്ഥ ചിത്തം. ‘‘വക്കം ഹദയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦; ഖു. പാ. ൩.ദ്വത്തിംസാകാര) ഏത്ഥ ഹദയവത്ഥു. ഇധ പന ചിത്തമേവ അബ്ഭന്തരട്ഠേന ‘‘ഹദയ’’ന്തി വുത്തം. തമേവ പരിസുദ്ധട്ഠേന പണ്ഡരം, ഭവങ്ഗം സന്ധായേതം വുത്തം. യഥാഹ ‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠ’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൯). തതോ നിക്ഖന്തത്താ പന അകുസലമ്പി ഗങ്ഗായ നിക്ഖന്താ നദീ ഗങ്ഗാ വിയ ഗോധാവരിതോ നിക്ഖന്താ ഗോധാവരി വിയ ച ‘‘പണ്ഡര’’ന്ത്വേവ വുത്തം.

മനോ മനായതനന്തി ഇധ പന മനോഗഹണം മനസ്സേവ ആയതനഭാവദീപനത്ഥം. തേനേതം ദീപേതി ‘‘നയിദം ദേവായതനം വിയ മനസ്സ ആയതനത്താ മനായതനം, അഥ ഖോ മനോ ഏവ ആയതനം മനായതന’’ന്തി. തത്ഥ നിവാസട്ഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേന സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന കാരണട്ഠേന ച ആയതനം വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി ലോകേ ‘‘ഇസ്സരായതനം വാസുദേവായതന’’ന്തിആദീസു നിവാസട്ഠാനം ആയതനന്തി വുച്ചതി. ‘‘സുവണ്ണായതനം രജതായതന’’ന്തിആദീസു ആകരോ. സാസനേ പന ‘‘മനോരമേ ആയതനേ, സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൩൮) സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘ദക്ഖിണാപഥോ ഗുന്നം ആയതന’’ന്തിആദീസു സഞ്ജാതിദേസോ. ‘‘തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൦൨; മ. നി. ൩.൧൫൮) കാരണം. ഇധ പന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന കാരണട്ഠേനാതി തിധാപി വട്ടതി.

ഫസ്സാദയോ ഹി ധമ്മാ ഏത്ഥ സഞ്ജായന്തീതി സഞ്ജാതിദേസട്ഠേനപി ഏതം ആയതനം. ബഹിദ്ധാ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാ ആരമ്മണഭാവേനേത്ഥ ഓസരന്തീതി സമോസരണട്ഠാനട്ഠേനപി ആയതനം. ഫസ്സാദീനം പന സഹജാതാദിപച്ചയട്ഠേന കാരണത്താ കാരണട്ഠേനാപി ആയതനന്തി വേദിതബ്ബം. മനിന്ദ്രിയം വുത്തത്ഥമേവ.

വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. വിഞ്ഞാണമേവ ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. തസ്സ രാസിആദിവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘മഹാഉദകക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി (അ. നി. ൪.൫൧) ഏത്ഥ ഹി രാസട്ഠേന ഖന്ധോ വുത്തോ. ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൫൫) ഗുണട്ഠേന. ‘‘അദ്ദസ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൪൧) ഏത്ഥ പണ്ണത്തിമത്തട്ഠേന. ഇധ പന രൂള്ഹിതോ ഖന്ധോ വുത്തോ. രാസട്ഠേന ഹി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഏകദേസോ ഏകം വിഞ്ഞാണം. തസ്മാ യഥാ രുക്ഖസ്സ ഏകദേസം ഛിന്ദന്തോ രുക്ഖം ഛിന്ദതീതി വുച്ചതി, ഏവമേവ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഏകദേസഭൂതം ഏകമ്പി വിഞ്ഞാണം രൂള്ഹിതോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി വുത്തം.

തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി തേസം ഫസ്സാദീനം ധമ്മാനം അനുച്ഛവികാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഇമസ്മിഞ്ഹി പദേ ഏകമേവ ചിത്തം മിനനട്ഠേന മനോ, വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം, സഭാവട്ഠേന നിസ്സത്തട്ഠേന വാ ധാതൂതി തീഹി നാമേഹി വുത്തം.

സദ്ധിം യുഗം സമാഗമന്തി ഏകപ്പഹാരേന സദ്ധിം. സമ്മാഗന്ത്വാതി പാപുണിത്വാ. യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിത്വാതി യുഗപടിഭാഗം ഗഹേത്വാ. സാകച്ഛേതുന്തി സദ്ധിം കഥേതും. സല്ലപിതുന്തി അല്ലാപസല്ലാപം കാതും. സാകച്ഛം സമാപജ്ജിതുന്തി സദ്ധിം കഥനം പടിപജ്ജിതും. ന പടിബലഭാവേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘തം കിസ്സഹേതു, പസൂരോ പരിബ്ബാജകോ ഹീനോ’’തിആദിമാഹ. സോ ഹി ഭഗവാ അഗ്ഗോ ചാതി അസദിസദാനഅഗ്ഗത്താ അസമാനപഞ്ഞത്താ അഗ്ഗോ ച. സേട്ഠോ ചാതി സബ്ബഗുണേഹി അപ്പടിസമട്ഠേന സേട്ഠോ ച. മോക്ഖോ ചാതി സവാസനേഹി കിലേസേഹി മുത്തത്താ മോക്ഖോ ച. ഉത്തമോ ചാതി അത്തനോ ഉത്തരിതരവിരഹിതത്താ ഉത്തമോ ച. പവരോ ചാതി സബ്ബലോകേന അഭിപത്ഥനീയത്താ പവരോ ച. മത്തേന മാതങ്ഗേനാതി പഭിന്നമദേന ഹത്ഥിനാ.

കോത്ഥുകോതി ജിരണസിങ്ഗാലോ. സീഹേന മിഗരഞ്ഞാ സദ്ധിന്തി കേസരസീഹേന മിഗരാജേന സഹ. തരുണകോതി ഛാപകോ. ധേനുപകോതി ഖീരപകോ. ഉസഭേനാതി മങ്ഗലസമ്മതേന ഉസഭേന. ചലകകുനാ സദ്ധിന്തി ചലമാനകകുനാ സദ്ധിം. ധങ്കോതി കാകോ. ഗരുളേന വേനതേയ്യേന സദ്ധിന്തി ഏത്ഥ ഗരുളേനാതി ജാതിവസേന നാമം. വേനതേയ്യേനാതി ഗോത്തവസേന. ചണ്ഡാലോതി ഛവചണ്ഡാലോ. രഞ്ഞാ ചക്കവത്തിനാതി ചാതുദ്ദീപികചക്കവത്തിനാ. പംസുപിസാചകോതി കചവരഛഡ്ഡനട്ഠാനേ നിബ്ബത്തകോ യക്ഖോ. ഇന്ദേന ദേവരഞ്ഞാ സദ്ധിന്തി സക്കേന ദേവരാജേന സഹ. സോ ഹി ഭഗവാ മഹാപഞ്ഞോതിആദീനി ഛപ്പദാനി ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതാനി. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭേദകുസലോതി അത്തനോ അനന്തവികപ്പേ പഞ്ഞാഭേദേ ഛേകോ. പഭിന്നഞാണോതി അനന്തപ്പഭേദപത്തഞാണോ. ഏതേന പഞ്ഞാപഭേദകുസലത്തേപി സതി താസം പഞ്ഞാനം അനന്തഭേദത്തം ദസ്സേതി. അധിഗതപടിസമ്ഭിദോതി പടിലദ്ധഅഗ്ഗചതുപടിസമ്ഭിദഞാണോ. ചതുവേസാരജ്ജപ്പത്തോതി ചത്താരി വിസാരദഭാവസങ്ഖാതാനി ഞാണാനി പത്തോ. യഥാഹ –

‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ ‘ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’തി, തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹധമ്മേന പടിചോദേസ്സതീതി നിമിത്തമേതം, ഭിക്ഖവേ, ന സമനുപസ്സാമി, ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമി.

‘‘ഖീണാസവസ്സ തേ പടിജാനതോ ‘ഇമേ ആസവാ അപരിക്ഖീണാ’തി…പേ… ‘യേ ഖോ പന തേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി…പേ… യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ ന നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി, തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹധമ്മേന പടിചോദേസ്സതീതി നിമിത്തമേതം, ഭിക്ഖവേ, ന സമനുപസ്സാമി, ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമീ’’തി (അ. നി. ൪.൮; മ. നി. ൧.൧൫൦).

ദസബലബലധാരീതി ദസ ബലാനി ഏതേസന്തി ദസബലാ, ദസബലാനം ബലാനി ദസബലബലാനി, താനി ദസബലബലാനി ധാരയതീതി ദസബലബലധാരീ, ദസബലഞാണബലധാരീതി അത്ഥോ. ഏതേഹി തീഹി വചനേഹി അനന്തപ്പഭേദാനം നേയ്യാനം പഭേദമുഖമത്തം ദസ്സിതം. സോയേവ പഞ്ഞാപയോഗവസേന അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേന പുരിസാസഭോ. അസന്താസട്ഠേന പുരിസസീഹോ. മഹന്തട്ഠേന പുരിസനാഗോ. പജാനനട്ഠേന പുരിസാജഞ്ഞോ. ലോകകിച്ചധുരവഹനട്ഠേന പുരിസധോരയ്ഹോ.

അഥ തേജാദികം അനന്തഞാണതോ ലദ്ധം ഗുണവിസേസം ദസ്സേതുകാമോ തേസം തേജാദീനം അനന്തഞാണമൂലഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനന്തഞാണോ’’തി വത്വാ ‘‘അനന്തതേജോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനന്തഞാണോതി ഗണനവസേന ച പഭാവവസേന ച അന്തവിരഹിതഞാണോ. അനന്തതേജോതി വേനേയ്യസന്താനേ മോഹതമവിധമനേന അനന്തഞാണതേജോ. അനന്തയസോതി പഞ്ഞാഗുണേഹേവ ലോകത്തയവിത്ഥതാനന്തകിത്തിഘോസോ. അഡ്ഢോതി പഞ്ഞാധനസമിദ്ധിയാ സമിദ്ധോ. മഹദ്ധനോതി പഞ്ഞാധനവഡ്ഢത്തേപി പഭാവമഹത്തേന മഹന്തം പവത്തപഞ്ഞാധനമസ്സാതി മഹദ്ധനോ. ‘‘മഹാധനോ’’തി വാ പാഠോ. ധനവാതി പസംസിതബ്ബപഞ്ഞാധനവത്താ നിച്ചയുത്തപഞ്ഞാധനവത്താ അതിസയഭാവേന പഞ്ഞാധനവത്താ ധനവാ. ഏതേസുപി ഹി തീസു അത്ഥേസു ഇദം വചനം സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തി.

ഏവം പഞ്ഞാഗുണേന ഭഗവതോ അത്തസമ്പത്തിസിദ്ധിം ദസ്സേത്വാ പുന പഞ്ഞാഗുണേനേവ ലോകഹിതസമ്പത്തിസിദ്ധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘നേതാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വേനേയ്യേ സംസാരസങ്ഖാതഭയട്ഠാനതോ നിബ്ബാനസങ്ഖാതം ഖേമട്ഠാനം നേതാ. തത്ഥ നയനകാലേ ഏവ സംവരവിനയപഹാനവിനയവസേന വേനേയ്യേ വിനേതാ. ധമ്മദേസനാകാലേ ഏവ സംസയച്ഛേദനേന അനുനേതാ. സംസയം ഛിന്ദിത്വാ സഞ്ഞാപേതബ്ബം അത്ഥം പഞ്ഞാപേതാ. തഥാ പഞ്ഞാപിതാനം നിച്ഛയകരണേന നിജ്ഝാപേതാ. തഥാ നിജ്ഝാപിതസ്സ അത്ഥസ്സ പടിപത്തിപയോജനവസേന പേക്ഖേതാ. തഥാപടിപന്നേ പടിപത്തിബലേന പസാദേതാ. സോ ഹി ഭഗവാതി ഏത്ഥ ഹി-കാരോ അനന്തരം വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ കാരണോപദേസേ നിപാതോ.

അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാതി സകസന്താനേ നഉപ്പന്നപുബ്ബസ്സ ഛഅസാധാരണഞാണഹേതുഭൂതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ബോധിമൂലേ ലോകഹിതത്ഥം സകസന്താനേ ഉപ്പാദേതാ. അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാതി വേനേയ്യസന്താനേ അസഞ്ജാതപുബ്ബസ്സ സാവകപാരമീഞാണഹേതുഭൂതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനതോ പഭുതി യാവജ്ജകാലാ വേനേയ്യസന്താനേ സഞ്ജനേതാ. സാവകവേനേയ്യാനമ്പി ഹി സന്താനേ ഭഗവതാ വുത്തവചനേനേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനനതോ ഭഗവാ സഞ്ജനേതാ നാമ ഹോതി. അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാതി അട്ഠധമ്മസമന്നാഗതാനം ബുദ്ധഭാവായ കഥാഭിനീഹാരാനം ബോധിസത്താനം ബുദ്ധഭാവായ ബ്യാകരണം ദത്വാ അനക്ഖാതപുബ്ബസ്സ പാരമിതാമഗ്ഗസ്സ ‘‘ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരണമത്തേനേവ ബോധിമൂലേ ഉപ്പജ്ജിതബ്ബസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ. അയം നയോ പച്ചേകബോധിസത്തബ്യാകരണേപി ലബ്ഭതിയേവ. മഗ്ഗഞ്ഞൂതി പച്ചവേക്ഖണാവസേന അത്തനോ ഉപ്പാദിതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഞാതാ. മഗ്ഗവിദൂതി വേനേയ്യസന്താനേ ജനേതബ്ബസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ കുസലോ. മഗ്ഗകോവിദോതി ബോധിസത്താനം അക്ഖാതബ്ബമഗ്ഗേ വിചക്ഖണോ. അഥ വാ അഭിസമ്ബോധിപടിപത്തി മഗ്ഗഞ്ഞൂ, പച്ചേകബോധിപടിപത്തി മഗ്ഗവിദൂ, സാവകബോധിപടിപത്തി മഗ്ഗകോവിദോ. അഥ വാ –

‘‘ഏതേന മഗ്ഗേന തരിംസു പുബ്ബേ,

തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി. (സം. നി. ൫.൪൦൯) –

വചനതോ യഥായോഗം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം മഗ്ഗവസേന ച സുഞ്ഞതാനിമിത്തഅപ്പണിഹിതമഗ്ഗവസേന ച ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂവിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനേയ്യപുഗ്ഗലാനം മഗ്ഗവസേന ച യഥാക്കമേനേത്ഥ യോജനം കരോന്തി. മഗ്ഗാനുഗാ ച പനസ്സാതി ഭഗവതോ ഗതമഗ്ഗാനുഗാമിനോ ഹുത്വാ. ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോ, ഏതേന ച ഭഗവതാ മഗ്ഗുപ്പാദനാദിഗുണാധിഗമായ ഹേതു വുത്തോ ഹോതി. പന-സദ്ദോ കതത്ഥേ നിപാതോ, തേന ഭഗവതാ കതമഗ്ഗകരണം വുത്തം ഹോതി. പച്ഛാ സമന്നാഗതാതി പഠമം ഗതസ്സ ഭഗവതോ പച്ഛാ സീലാദിഗുണേന സമന്നാഗതാ. ഇതി ഥേരോ ‘‘അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’’തിആദീഹി യസ്മാ സബ്ബേപി ഭഗവതോ സീലാദയോ ഗുണാ അരഹത്തമഗ്ഗമേവ നിസ്സായ ആഗതാ, തസ്മാ അരഹത്തമഗ്ഗമേവ നിസ്സായ ഗുണം കഥേസി.

ജാനം ജാനാതീതി ജാനിതബ്ബം ജാനാതി, സബ്ബഞ്ഞുതായ യംകിഞ്ചി പഞ്ഞായ ജാനിതബ്ബം നാമ അത്ഥി, തം സബ്ബം പഞ്ചനേയ്യപഥഭൂതം പഞ്ഞായ ജാനാതീതി അത്ഥോ. പസ്സം പസ്സതീതി പസ്സിതബ്ബം പസ്സതി, സബ്ബദസ്സാവിതായ തംയേവ നേയ്യപഥം ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വിയ കരോന്തോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പസ്സതീതി അത്ഥോ. യഥാ വാ ഏകച്ചോ വിപരീതം ഗണ്ഹന്തോ ജാനന്തോപി ന ജാനാതി, പസ്സന്തോപി ന പസ്സതി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന യഥാസഭാവം ഗണ്ഹന്തോ ജാനന്തോ ജാനാതിയേവ, പസ്സന്തോ പസ്സതിയേവ. സ്വായം നയന പരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുഭൂതോ. വിദിതതാദിഅത്ഥേന ഞാണഭൂതോ. അവിപരീതസഭാവട്ഠേന വാ പരിയത്തിധമ്മപവത്തനതോ ഹദയേന ചിന്തേത്വാ വാചായ നിച്ഛാരിതധമ്മമയോതി വാ ധമ്മഭൂതോ. സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതോ. അഥ വാ ചക്ഖു വിയ ഭൂതോതി ചക്ഖുഭൂതോ. ഞാണം വിയ ഭൂതോതി ഞാണഭൂതോ. അവിപരീതധമ്മോ വിയ ഭൂതോതി ധമ്മഭൂതോ. ബ്രഹ്മാ വിയ ഭൂതോതി ബ്രഹ്മഭൂതോ. യ്വായം ധമ്മസ്സ വചനതോ വത്തനതോ വാ വത്താ. നാനപ്പകാരേഹി വചനതോ വത്തനതോ വാ പവത്താ. അത്ഥം നീഹരിത്വാ ദസ്സനതോ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ. അമതാധിഗമായ പടിപത്തിദേസനതോ, അമതപ്പകാസനായ വാ ധമ്മദേസനായ അമതസ്സ അധിഗമാപനതോ അമതസ്സ ദാതാ. ലോകുത്തരസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപ്പാദിതത്താ വേനേയ്യാനുരൂപേന യഥാസുഖം ലോകുത്തരധമ്മസ്സ ദാനേന ച ധമ്മേസു ഇസ്സരോതി ധമ്മസ്സാമീ. തഥാഗതപദം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥം.

ഇദാനി ‘‘ജാനം ജാനാതീ’’തിആദീഹി വുത്തഗുണം സബ്ബഞ്ഞുതായ വിസേസേത്വാ ദസ്സേതുകാമോ സബ്ബഞ്ഞുതം സാധേന്തോ ‘‘നത്ഥീ’’തിആദിമാഹ. ഏവംഭൂതസ്സ ഹി തസ്സ ഭഗവതോ പാരമിതാപുഞ്ഞഫലപ്പഭാവനിപ്ഫന്നേന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന സബ്ബധമ്മേസു സവാസനസ്സ സമ്മോഹസ്സ വിഹതത്താ അസമ്മോഹതോ സബ്ബധമ്മാനം ഞാതത്താ അഞ്ഞാതം നാമ നത്ഥി. തഥേവ ച സബ്ബധമ്മാനം ചക്ഖുനാ വിയ ഞാണചക്ഖുനാ ദിട്ഠത്താ അദിട്ഠം നാമ നത്ഥി. ഞാണേന പത്തത്താ അവിദിതം നാമ നത്ഥി. അസമ്മോഹസച്ഛികിരിയായ സച്ഛികതത്താ അസച്ഛികതം നാമ നത്ഥി. അസമ്മോഹപഞ്ഞായ ഫുട്ഠത്താ പഞ്ഞായ അഫസ്സിതം നാമ നത്ഥി.

പച്ചുപ്പന്നന്തി പച്ചുപ്പന്നം കാലം വാ ധമ്മം വാ. ഉപാദായാതി ആദായ, അന്തോകത്വാതി അത്ഥോ. ഉപാദായവചനേനേവ കാലവിനിമുത്തം നിബ്ബാനമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി. ‘‘അതീതാ’’ദിവചനാനി ച ‘‘നത്ഥീ’’തിആദിവചനേനേവ ഘടിയന്തി, ‘‘സബ്ബേ’’തിആദിവചനേന വാ. സബ്ബേ ധമ്മാതി സബ്ബസങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മപരിയാദാനം. സബ്ബാകാരേനാതി സബ്ബധമ്മേസു ഏകേകസ്സേവ ധമ്മസ്സ അനിച്ചാകാരാദിസബ്ബാകാരപരിയാദാനം. ഞാണമുഖേതി ഞാണാഭിമുഖേ. ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീതി ഓസരണം ഉപേന്തി. ജാനിതബ്ബന്തി പദം നേയ്യന്തി പദസ്സ അത്ഥവിവരണത്ഥം വുത്തം.

അത്തത്ഥോ വാതിആദീസു വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. അത്തത്ഥോതി അത്തനോ അത്ഥോ. പരത്ഥോതി പരേസം തിണ്ണം ലോകാനം അത്ഥോ. ഉഭയത്ഥോതി അത്തനോ ച പരേസഞ്ചാതി സകിംയേവ ഉഭിന്നം അത്ഥോ. ദിട്ഠധമ്മികോതി ദിട്ഠധമ്മേ നിയുത്തോ, ദിട്ഠധമ്മപ്പയോജനോ വാ അത്ഥോ. സമ്പരായേ നിയുത്തോ, സമ്പരായപ്പയോജനോ വാ സമ്പരായികോ. ഉത്താനോതിആദീസു വോഹാരവസേന വത്തബ്ബോ സുഖപതിട്ഠത്താ ഉത്താനോ. വോഹാരം അതിക്കമിത്വാ വത്തബ്ബോ സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്തോ ദുക്ഖപതിട്ഠത്താ ഗമ്ഭീരോ. ലോകുത്തരോ അച്ചന്തതിരോക്ഖത്താ ഗൂള്ഹോ. അനിച്ചതാദികോ ഘനാദീഹി പടിച്ഛന്നത്താ പടിച്ഛന്നോ. അപചുരവോഹാരേന വത്തബ്ബോ യഥാരുതം അഗ്ഗഹേത്വാ അധിപ്പായസ്സ നേതബ്ബതോ നേയ്യോ. പചുരവോഹാരേന വത്തബ്ബോ വചനമത്തേനേവ അധിപ്പായസ്സ നീതത്താ നീതോ. സുപരിസുദ്ധസീലസമാധിവിപസ്സനത്ഥോ തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവസേന വജ്ജവിരഹിതത്താ അനവജ്ജോ. കിലേസസമുച്ഛേദനതോ അരിയമഗ്ഗത്ഥോ നക്കിലേസോ. കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധത്താ അരിയഫലത്ഥോ വോദാനോ. സങ്ഖതാസങ്ഖതേസു അഗ്ഗധമ്മത്താ നിബ്ബാനം പരമത്ഥോ. പരിവത്തതീതി ബുദ്ധഞാണസ്സ വിസയഭാവതോ അബഹിഭൂതത്താ അന്തോബുദ്ധഞാണേ ബ്യാപിത്വാ വാ സമന്താ വാ അലങ്കരിത്വാ വാ വിസേസേന വാ വത്തതി.

‘‘സബ്ബം കായകമ്മ’’ന്തിആദീഹി ഭഗവതോ ഞാണവിസയതം ദസ്സേതി. ഞാണാനുപരിവത്തീതി ഞാണം അനുപരിവത്തി, ഞാണവിരഹിതം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അപ്പടിഹതന്തി നിരാവരണതം ദസ്സേതി. പുന സബ്ബഞ്ഞുതം ഉപമായ സാധേതുകാമോ ‘‘യാവതക’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ജാനിതബ്ബന്തി നേയ്യം. നേയ്യപരിയന്തോ നേയ്യാവസാനമസ്സ അത്ഥീതി നേയ്യപരിയന്തികം. അസബ്ബഞ്ഞൂനം പന നേയ്യാവസാനമേവ നത്ഥി. ഞാണപരിയന്തികേപി ഏസേവ നയോ. പുരിമയമകേ വുത്തത്ഥമേവ ഇമിനാ യമകേന വിസേസേത്വാദസ്സേതി, തതിയയമകേന പടിസേധവസേന നിയമേത്വാ ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച നേയ്യം ഞാണസ്സ പഥത്താ നേയ്യപഥോ. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോതി നേയ്യഞ്ച ഞാണഞ്ച ഖേപേത്വാ ഠാനതോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പരിയന്തേ ഠാനസീലാ.

ആവജ്ജനപടിബദ്ധാതി മനോദ്വാരാവജ്ജനായത്താ, ആവജ്ജിതാനന്തരമേവ ജാനാതീതി അത്ഥോ. ആകങ്ഖപടിബദ്ധാതി രുചിആയത്താ, ആവജ്ജനാനന്തരം ജവനഞാണേന ജാനാതീതി അത്ഥോ. ഇതരാനി ദ്വേ പദാനി ഇമേസം ദ്വിന്നം പദാനം യഥാക്കമേന അത്ഥപ്പകാസനത്ഥം വുത്താനി. ആസയം ജാനാതീതി ഏത്ഥ ആസയന്തി നിസ്സയന്തി ഏത്ഥാതി ആസയോ, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ കാമാദീഹി നേക്ഖമ്മാദീഹി വാ പരിഭാവിതസ്സ സന്താനസ്സേതം അധിവചനം. സത്തസന്താനം അനുസേന്തി അനുപവത്തേന്തീതി അനുസയാ, ഥാമഗതാനം കാമരാഗാദീനംവ ഏതം അധിവചനം. അനുസയം ജാനാതീതി അനുസയകഥാ ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ.

ചരിതന്തി പുബ്ബേ കതകുസലാകുസലകമ്മം. അധിമുത്തിന്തി സമ്പതി കുസലേ അകുസലേ വാ ചിത്തവോസഗ്ഗോ. അപ്പരജക്ഖേതി പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി അപ്പം രാഗാദിരജോ ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാ. അപ്പം രാഗാദിരജോ ഏതേസന്തി വാ അപ്പരജക്ഖാ, തേ അപ്പരജക്ഖേ. മഹാരജക്ഖേതി ഞാണമയേ അക്ഖിമ്ഹി മഹന്തം രാഗാദിരജോ ഏതേസന്തി മഹാരജക്ഖാ. മഹന്തം രാഗാദിരജോ ഏതേസന്തി വാ മഹാരജക്ഖാ, തേ മഹാരജക്ഖേ. തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേതി തിക്ഖാനി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ഏതേസന്തി തിക്ഖിന്ദ്രിയാ. മുദൂനി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ഏതേസന്തി മുദിന്ദ്രിയാ. സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേതി സുന്ദരാ സദ്ധാദയോ ആകാരാ കോട്ഠാസാ ഏതേസന്തി സ്വാകാരാ. കുച്ഛിതാ ഗരഹിതാ അസദ്ധാദയോ ആകാരാ കോട്ഠാസാ ഏതേസന്തി ദ്വാകാരാ. സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേതി യേ കഥിതം കാരണം സല്ലക്ഖേന്തി സുഖേന സക്കാ ഹോന്തി വിഞ്ഞാപേതും, തേ സുവിഞ്ഞാപയാ. തബ്ബിപരീതാ ദുവിഞ്ഞാപയാ. ഭബ്ബാഭബ്ബേതി ഭബ്ബേ ച അഭബ്ബേ ച. അരിയായ ജാതിയാ ഭവന്തി ജായന്തീതി ഭബ്ബാ. വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനവചനം. ഭവിസ്സന്തി ജായിസ്സന്തി വാതി ഭബ്ബാ, ഭാജനഭൂതാതി അത്ഥോ. യേ അരിയമഗ്ഗപടിവേധസ്സ അനുച്ഛവികാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ, തേ ഭബ്ബാ. വുത്തപടിപക്ഖാ അഭബ്ബാ.

സത്തേ പജാനാതീതി രൂപാദികേ ആരമ്മണേ ലഗ്ഗേ ലഗ്ഗിതേ സത്തേ പജാനാതി. സദേവകോ ലോകോതി സഹ ദേവേഹി സദേവകോ. സഹ മാരേന സമാരകോ. സഹ ബ്രഹ്മുനാ സബ്രഹ്മകോ. സഹ സമണബ്രാഹ്മണേഹി സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ. പജാതത്താ പജാ. സഹ ദേവമനുസ്സേഹി സദേവമനുസ്സാ. ‘‘പജാ’’തി സത്തലോകസ്സ പരിയായവചനമേതം. തത്ഥ സദേവകവചനേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സമാരകവചനേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം. സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം. സസ്സമണബ്രാഹ്മണീവചനേന സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികപച്ചാമിത്തസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം സമിതപാപബാഹിതപാപസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ച. പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം. സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവഅവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണം. ഏവമേത്ഥ തീഹി പദേഹി ഓകാസലോകോ. ദ്വീഹി പജാവസേന സത്തലോകോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരലോകോ ഗഹിതോ, സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛകാമാവചരലോകോ, സബ്രഹ്മകഗ്ഗഹണേന രൂപാവചരബ്രഹ്മലോകോ, സസ്സമണബ്രാഹ്മണാദിഗ്ഗഹണേന ചതുപരിസവസേന സമ്മുതിദേവേഹി വാ സഹ മനുസ്സലോകോ, അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ വാ. അപി ചേത്ഥ സദേവകവചനേന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ സബ്ബസ്സപി ലോകസ്സ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തനഭാവം സാധേതി. തതോ യേസം സിയാ ‘‘മാരോ മഹാനുഭാവോ ഛകാമാവചരിസ്സരോ വസവത്തീ, കിം സോപി അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതീ’’തി. തേസം വിമതിം വിധമേന്തോ ‘‘സമാരകോ’’തി ആഹ. യേസം പന സിയാ ‘‘ബ്രഹ്മാ മഹാനുഭാവോ, ഏകങ്ഗുലിയാ ഏകസ്മിം ചക്കവാളസഹസ്സേ ആലോകം ഫരതി. ദ്വീഹി…പേ… ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ആലോകം ഫരതി, അനുത്തരഞ്ച ഝാനസമാപത്തിസുഖം പടിസംവേദേതി, കിം സോപി അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതീ’’തി. തേസം വിമതിം വിധമേന്തോ ‘‘സബ്രഹ്മകോ’’തി ആഹ. തതോ യേസം സിയാ ‘‘പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണാ സാസനപച്ചത്ഥികാ, കിം തേപി അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തന്തീ’’തി. തേസം വിമതിം വിധമേന്തോ ‘‘സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ’’തി ആഹ.

ഏവം ഉക്കട്ഠാനം അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തനഭാവം പകാസേത്വാ അഥ സമ്മുതിദേവേ അവസേസമനുസ്സേ ച ഉപാദായ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന സേസസത്തലോകസ്സ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തനഭാവം പകാസേന്തോ ‘‘സദേവമനുസ്സാ’’തി ആഹ. അയമേത്ഥ അനുസന്ധിക്കമോ. പോരാണാ പനാഹു ‘‘സദേവകോതി ദേവതാഹി സദ്ധിം അവസേസലോകോ. സമാരകോതി മാരേന സദ്ധിം അവസേസലോകോ. സബ്രഹ്മകോതി ബ്രഹ്മേഹി സദ്ധിം അവസേസലോകോ. ഏവം സബ്ബേപി തിഭവൂപഗേ സത്തേ തീഹാകാരേഹി തീസു പദേസു പക്ഖിപിത്വാ പുന ദ്വീഹാകാരേഹി പരിയാദാതും ‘സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ’തി വുത്തം. ഏവം പഞ്ചഹി പദേഹി തേന തേന ആകാരേന തേധാതുകമേവ പരിയാദിന്നം ഹോതീ’’തി.

അന്തമസോതി ഉപരിമന്തേന. തിമിതിമിങ്ഗലന്തി ഏത്ഥ തിമി നാമ ഏകാ മച്ഛജാതി, തിമിം ഗിലിതും സമത്ഥാ തതോ മഹന്തസരീരാ തിമിങ്ഗലാ നാമ ഏകാ മച്ഛജാതി, തിമിങ്ഗലമ്പി ഗിലിതും സമത്ഥാ പഞ്ചയോജനസതികസരീരാ തിമിതിമിങ്ഗലാ നാമ ഏകാ മച്ഛജാതി. ഇധ ജാതിഗ്ഗഹണേന ഏകവചനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ഗരുളം വേനതേയ്യന്തി ഏത്ഥ ഗരുളോതി ജാതിവസേന നാമം. വേനതേയ്യോതി ഗോത്തവസേന. പദേസേതി ഏകദേസേ. സാരിപുത്തസമാതി സബ്ബബുദ്ധാനം ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരേ ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സേസസാവകാ ഹി പഞ്ഞായ ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരേന സമാ നാമ നത്ഥി. യഥാഹ – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൮-൧൮൯). അട്ഠകഥായഞ്ച (വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൧; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൩.൫) വുത്തം –

‘‘ലോകനാഥം ഠപേത്വാന, യേ ചഞ്ഞേ സന്തി പാണിനോ;

പഞ്ഞായ സാരിപുത്തസ്സ, കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസി’’ന്തി.

ഫരിത്വാതി ബുദ്ധഞാണം സബ്ബദേവമനുസ്സാനമ്പി പഞ്ഞം പാപുണിത്വാ ഠാനതോ തേസം പഞ്ഞം ഫരിത്വാ ബ്യാപിത്വാ തിട്ഠതി. അഭിഭവിത്വാതി സബ്ബദേവമനുസ്സാനമ്പി പഞ്ഞം അതിക്കമിത്വാ, തേസം അവിസയഭൂതമ്പി സബ്ബം നേയ്യം അഭിഭവിത്വാ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ.

പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൩.൫) പന ‘‘അതിഘംസിത്വാ’’തി പാഠോ, ഘംസിത്വാ തുദിത്വാതി അത്ഥോ. യേപി തേതിആദീഹി ഏവം ഫരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ ഠാനസ്സ പച്ചക്ഖകാരണം ദസ്സേതി. തത്ഥ പണ്ഡിതാതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാ. നിപുണാതി സണ്ഹസുഖുമബുദ്ധിനോ സുഖുമേ അത്ഥന്തരേ പടിവിജ്ഝനസമത്ഥാ. കതപരപ്പവാദാതി വിഞ്ഞാതപരപ്പവാദാ ചേവ പരേഹി സദ്ധിം കതവാദപരിചയാ ച. വാലവേധിരൂപാതി വാലവേധിധനുഗ്ഗഹസദിസാ. വോ ഭിന്ദന്താ മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനീതി വാലവേധീ വിയ വാലം സുഖുമാനിപി പരേസം ദിട്ഠിഗമനാനി അത്തനോ പഞ്ഞാഗമനേന ഭിന്ദന്താ വിയ ചരന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘ഗൂഥഗതം മുത്തഗത’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൯.൧൧) വിയ പഞ്ഞാ ഏവ പഞ്ഞാഗതം. ദിട്ഠിയോ ഏവ ദിട്ഠിഗതാനി. പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാതി ദ്വിപദമ്പി തിപദമ്പി ചതുപദമ്പി പുച്ഛം രചയിത്വാ തേസം പഞ്ഹാനം അതിബഹുകത്താ സബ്ബസങ്ഗഹത്ഥം ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തം. ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി ച അത്ഥജാതാനീതി പാഠസേസോ. തേസം തഥാ വിനയം ദിസ്വാ അത്തനാ അഭിസങ്ഖതം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തീതി ഏവം ഭഗവതാ അധിപ്പേതത്താ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി. അഞ്ഞേസം പന പുച്ഛായ ഓകാസമേവ അദത്വാ ഭഗവാ ഉപസങ്കമന്താനം ധമ്മം ദേസേതി. യഥാഹ –

‘‘തേ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരോന്തി ‘ഇമം മയം പഞ്ഹം സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമ, സചേ നോ സമണോ ഗോതമോ ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സതി, ഏവമസ്സ മയം വാദം ആരോപേസ്സാമ, ഏവം ചേപി നോ പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സതി, ഏവമ്പിസ്സ മയം വാദം ആരോപേസ്സാമാ’തി. തേ സുണന്തി ‘സമണോ ഖലു ഭോ ഗോതമോ അമുകം നാമ ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഓസടോ’തി. തേ യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമന്തി. തേ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. തേ സമണേന ഗോതമേന ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ന ചേവ സമണം ഗോതമം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, കുതോസ്സ വാദം ആരോപേസ്സന്തി, അഞ്ഞദത്ഥു സമണസ്സേവ ഗോതമസ്സ സാവകാ സമ്പജ്ജന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൯).

കസ്മാ പഞ്ഹേ ന പുച്ഛന്തീതി ചേ? ഭഗവാ കിര പരിസമജ്ഝേ ധമ്മം ദേസേന്തോ പരിസായ അജ്ഝാസയം ഓലോകേതി, തതോ പസ്സതി ‘‘ഇമേ പണ്ഡിതാ ഗൂള്ഹം രഹസ്സം പഞ്ഹം ഓവട്ടികസാരം കത്വാ ആഗതാ’’തി. സോ തേഹി അപുട്ഠോയേവ ‘‘പഞ്ഹപുച്ഛായ ഏത്തകാ ദോസാ, വിസ്സജ്ജനേ ഏത്തകാ, അത്ഥേ, പദേ, അക്ഖരേ ഏത്തകാതി; ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ, വിസ്സജ്ജേന്തോ ഏവം വിസ്സജ്ജേയ്യാ’’തി; ഇതി ഓവട്ടികസാരം കത്വാ ആനീതേ പഞ്ഹേ ധമ്മകഥായ അന്തരേ പക്ഖിപിത്വാ ദസ്സേതി. തേ പണ്ഡിതാ ‘‘സേയ്യാ വത നോ, യേ മയം ഇമേ പഞ്ഹേ ന പുച്ഛിമ്ഹാ. സചേപി മയം പുച്ഛേയ്യാമ, അപ്പതിട്ഠിതേ നോ കത്വാ സമണോ ഗോതമോ ഖിപേയ്യാ’’തി അത്തമനാ ഭവന്തി.

അപി ച ബുദ്ധാ നാമ ധമ്മം ദേസേന്താ പരിസം മേത്തായ ഫരന്തി. മേത്താഫരണേന ദസബലേസു മഹാജനസ്സ ചിത്തം പസീദതി. ബുദ്ധാ നാമ രൂപഗ്ഗപ്പത്താ ഹോന്തി ദസ്സനസമ്പന്നാ മധുരസ്സരാ മുദുജിവ്ഹാ സുഫുസിതദന്താവരണാ, അമതേന ഹദയം സിഞ്ചന്താ വിയ ധമ്മം കഥേന്തി. തത്ര നേസം മേത്താഫരണേന പസന്നചിത്താനം ഏവം ഹോതി – ‘‘ഏവരൂപം അദ്വേജ്ഝകഥം അമോഘകഥം നിയ്യാനികകഥം കഥേന്തേന ഭഗവതാ സദ്ധിം ന സക്ഖിസ്സാമ പച്ചനീകഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിതു’’ന്തി അത്തനോ പസന്നഭാവേനേവ പഞ്ഹേ ന പുച്ഛന്തീതി.

കഥിതാ വിസ്സജ്ജിതാ വാതി ‘‘ഏവം തുമ്ഹേ പുച്ഛഥാ’’തി അപുച്ഛിതപഞ്ഹാനം ഉച്ചാരണേന തേ പഞ്ഹാ ഭഗവതാ കഥിതാ ഏവ ഹോന്തി. യഥാ ച തേ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ, തഥാ വിസ്സജ്ജിതാ ഏവ ഹോന്തി. നിദ്ദിട്ഠകാരണാതി ഇമിനാ കാരണേന ഇമിനാ ഹേതുനാ ഏവം ഹോന്തീതി ഏവം സഹേതുകം കത്വാ വിസ്സജ്ജനേന ഭഗവതാ നിദ്ദിട്ഠകാരണാ ഏവ ഹോന്തി തേ പഞ്ഹാ. ഉപക്ഖിത്തകാ ച തേ ഭഗവതോ സമ്പജ്ജന്തീതി ഖത്തിയപണ്ഡിതാദയോ ഭഗവതോ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേനേവ ഭഗവതോ സമീപേ ഖിത്തകാ പക്ഖിത്തകാ സമ്പജ്ജന്തി; സാവകാ വാ സമ്പജ്ജന്തി, ഉപാസകാ വാതി അത്ഥോ; സാവകസമ്പത്തിം വാ പാപുണന്തി, ഉപാസകസമ്പത്തിം വാതി വുത്തം ഹോതി. അഥാതി അനന്തരത്ഥേ, തേസം ഉപക്ഖിത്തകസമ്പത്തിസമനന്തരമേവാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഠാനേ, തസ്മിം അധികാരേ വാ. അതിരോചതീതി അതിവിയ ജോതതി പകാസതി. യദിദം പഞ്ഞായാതി യായം ഭഗവതോ പഞ്ഞാ, തായ പഞ്ഞായ ഭഗവാവ അതിരോചതീതി അത്ഥോ. ഇതി-സദ്ദോ കാരണത്ഥോ, ഇമിനാ കാരണേനാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ മഹാനിദ്ദേസട്ഠകഥായ

പസൂരസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.