൯. മാഗണ്ഡിയസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൦. നവമേ മാഗണ്ഡിയസുത്തനിദ്ദേസേ പഠമഗാഥായ താവ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ നാനാരൂപാനി നിമ്മിനിത്വാ അഭികാമം ആഗതം മാരധീതരം ദിസ്വാന തണ്ഹം അരതിം രഗഞ്ച ഛന്ദമത്തമ്പി മേഥുനസ്മിം നാഹോസി, കിമേവിദം ഇമിസ്സാ ദാരികായ മുത്തകരീസപുണ്ണം രൂപം ദിസ്വാ ഭവിസ്സതി, സബ്ബഥാ പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേ, കുതോനേന സംവസിതുന്തി.

മുത്തപുണ്ണന്തി ആഹാരഉതുവസേന വത്ഥിപുടന്തരം പൂരേത്വാ ഠിതമുത്തേന പൂരിതം. കരീസപുണ്ണന്തി പക്കാസയസങ്ഖാതേ ഹേട്ഠാനാഭിപിട്ഠികണ്ടകമൂലാനം അന്തരേ ഉബ്ബേധേന അട്ഠങ്ഗുലമത്തേ അന്താവസാനേ ഠിതവച്ചേന പുണ്ണം. സേമ്ഹപുണ്ണന്തി ഉദരപടലേ ഠിതഏകപത്തപ്പമാണേന സേമ്ഹേന പൂരിതം. രുഹിരപുണ്ണന്തി യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗം പൂരേത്വാ ഹദയവക്കപപ്ഫാസാനം ഉപരി ഥോകം ഥോകം പഗ്ഘരന്തേന വക്കഹദയയകനപപ്ഫാസേ തേമയമാനേന ഠിതേന ഏകപത്തസ്സ പൂരണമത്തേന സന്നിചിതലോഹിതസങ്ഖാതേന ച കേസലോമനഖദന്താനം മംസവിനിമുത്തട്ഠാനഞ്ചേവ ഥദ്ധസുക്ഖചമ്മഞ്ച ഠപേത്വാ ധമനീജാലാനുസാരേന സബ്ബം ഉപാദിണ്ണകസരീരം ഫരിത്വാ ഠിതസംസരണലോഹിതസങ്ഖാതേന ച ദുവിധേന രുഹിരേന പുണ്ണം.

അട്ഠിസങ്ഘാതന്തി സകലസരീരേ ഹേട്ഠാ അട്ഠീനം ഉപരിട്ഠിതാനി സാധികാനി തീണി അട്ഠിസതാനി, തേഹി അട്ഠീഹി ഘടിതം. ന്ഹാരുസമ്ബന്ധന്തി സകലസരീരേ അട്ഠീനി ആബന്ധിത്വാ ഠിതാനി നവ ന്ഹാരുസതാനി, തേഹി ന്ഹാരൂഹി സമ്ബന്ധം ആബന്ധം. രുധിരമംസാവലേപനന്തി സംസരണലോഹിതേന ച സാധികാനി തീണി അട്ഠിസതാനി അനുലിമ്പേത്വാ ഠിതേന നവമംസപേസിസതേന ച അനുലിത്തം സരീരം. ചമ്മവിനദ്ധന്തി സകലസരീരം പരിയോനന്ധിത്വാ പാകടകിലോമകസ്സ ഉപരി ഛവിയാ ഹേട്ഠാ ഠിതം ചമ്മം, തേന ചമ്മേന വിനദ്ധം പരിയോനദ്ധം. ‘‘ചമ്മാവനദ്ധ’’ന്തിപി പാളി. ഛവിയാ പടിച്ഛന്നന്തി അതിസുഖുമഛവിയാ പടിച്ഛന്നം ഛാദേത്വാ ഠിതം. ഛിദ്ദാവഛിദ്ദന്തി അനേകഛിദ്ദം. ഉഗ്ഘരന്തന്തി അക്ഖിമുഖാദീഹി ഉഗ്ഘരന്തം. പഗ്ഘരന്തന്തി അധോഭാഗേന പഗ്ഘരന്തം. കിമിസങ്ഘനിസേവിതന്തി സൂചിമുഖാദീഹി നാനാപാണകുലസമൂഹേഹി ആസേവിതം. നാനാകലിമലപരിപൂരന്തി അനേകവിധേഹി അസുചികോട്ഠാസേഹി പൂരിതം.

൭൧. തതോ മാഗണ്ഡിയോ ‘‘പബ്ബജിതാ നാമ മാനുസകേ കാമേ പഹായ ദിബ്ബകാമത്ഥായ പബ്ബജന്തി, അയഞ്ച ദിബ്ബേപി കാമേ ന ഇച്ഛതി, ഇദമ്പി ഇത്ഥിരതനം, കാ നു അസ്സ ദിട്ഠീ’’തി പുച്ഛിതും ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഏതാദിസം ചേ രതനന്തി ദിബ്ബിത്ഥിരതനം സന്ധായ ഭണതി. നാരിന്തി അത്തനോ ധീതരം സന്ധായ. ദിട്ഠിഗതം സീലവതം നു ജീവിതന്തി ദിട്ഠിഞ്ച സീലഞ്ച വതഞ്ച ജീവിതഞ്ച. ഭവൂപപത്തിഞ്ച വദേസി കീദിസന്തി അത്തനോ ഭവൂപപത്തിം വാ തുവം കീദിസം വദേസി.

൭൨. ഇതോ പരാ ദ്വേ ഗാഥാ വിസ്സജ്ജനപുച്ഛാനയേന പവത്തത്താ പാകടസമ്ബന്ധായേവ. താസു പഠമഗാഥായ സങ്ഖേപത്ഥോ – തസ്സ മയ്ഹം മാഗണ്ഡിയ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതധമ്മേസു നിച്ഛിനിത്വാ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൨൭, ൩൦൧) ഏവം ഇദം വദാമീതി സമുഗ്ഗഹീതം ന ഹോതി നത്ഥി ന വിജ്ജതി, കിം കാരണാ? അഹഞ്ഹി പസ്സന്തോ ദിട്ഠീസു ആദീനവം കഞ്ചി ദിട്ഠിം അഗ്ഗഹേത്വാ സച്ചാനി പവിചിനന്തോ അജ്ഝത്തം രാഗാദീനം സന്തിഭാവേന അജ്ഝത്തസന്തിസങ്ഖാതം നിബ്ബാനമേവ അദ്ദസന്തി.

ആദീനവന്തി ഉപദ്ദവം. സദുക്ഖന്തി കായികദുക്ഖേന സദുക്ഖം. സവിഘാതന്തി ചേതസികദുക്ഖേന സഹിതം. സഉപായാസന്തി ഉപായാസസഹിതം. സപരിളാഹന്തി സദരഥം. ന നിബ്ബിദായാതി ന വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ. ന വിരാഗായാതി ന വട്ടേ വിരാഗത്ഥായ. ന നിരോധായാതി ന വട്ടസ്സ നിരോധത്ഥായ. ന ഉപസമായാതി ന വട്ടസ്സ ഉപസമത്ഥായ. ന അഭിഞ്ഞായാതി ന വട്ടസ്സ അഭിജാനനത്ഥായ. ന സമ്ബോധായാതി ന കിലേസനിദ്ദാവിഗമേന വട്ടതോ സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായ. ന നിബ്ബാനായാതി ന അമതനിബ്ബാനത്ഥായ. ഏത്ഥ പന ‘‘നിബ്ബിദായാ’’തി വിപസ്സനാ. ‘‘വിരാഗായാ’’തി മഗ്ഗോ. ‘‘നിരോധായ ഉപസമായാ’’തി നിബ്ബാനം. ‘‘അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായാ’’തി മഗ്ഗോ. ‘‘നിബ്ബാനായാ’’തി നിബ്ബാനമേവ. ഏവം ഏകസ്മിം ഠാനേ വിപസ്സനാ, തീസു മഗ്ഗോ, തീസു നിബ്ബാനം വുത്തന്തി ഏവം വവത്ഥാനകഥാ വേദിതബ്ബാ. പരിയായേന പന സബ്ബാനിപേതാനി മഗ്ഗവേവചനാനിപി നിബ്ബാനവേവചനാനിപി ഹോന്തിയേവ.

അജ്ഝത്തം രാഗസ്സ സന്തിന്തി അജ്ഝത്തരാഗസ്സ സന്തഭാവേന നിബ്ബുതഭാവേന അജ്ഝത്തസന്തിസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം ഓലോകേസിം. ദോസസ്സ സന്തിന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. പചിനന്തി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. വിചിനന്തോതി സച്ചാനി വഡ്ഢേന്തോ വിഭാവേന്തോ. പവിചിനന്തോതി താനേവ പച്ചേകം വിഭാവേന്തോ. കേചി ‘‘ഗവേസന്തോ’’തി വണ്ണയന്തി. അദസ്സന്തി ഓലോകേസിം. അദക്ഖിന്തി വിനിവിജ്ഝിം. അഫസ്സിന്തി പഞ്ഞായ ഫുസിം. പടിവിജ്ഝിന്തി ഞാണേന പച്ചക്ഖം അകാസിം.

൭൩. ദുതിയഗാഥായ സങ്ഖേപത്ഥോ – യാനിമാനി ദിട്ഠിഗതാനി തേഹി തേഹി സത്തേഹി വിനിച്ഛിനിത്വാ ഗഹിതത്താ ‘‘വിനിച്ഛയാ’’തി ച അത്തനോ പച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖതഭാവാദിനാ നയേന ‘‘പകപ്പിതാനീ’’തി ച വുച്ചന്തി, തേ വേ മുനീ ദിട്ഠിഗതധമ്മേ അഗ്ഗഹേത്വാ അജ്ഝത്തസന്തീതി യമേതമത്ഥം ബ്രൂസി, ആചിക്ഖ മേ, കഥം നു ധീരേഹി പവേദിതം തം കഥം പകാസിതം ധീരേഹീതി വദതി.

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോ ഠപേത്വാ പരമത്ഥപദം. തത്ഥ യം പരമത്ഥന്തി യം ഉത്തമം നിബ്ബാനം.

൭൪. അഥസ്സ ഭഗവാ യഥാ യേന ഉപായേന തം പദം ധീരേഹി പകാസിതം, തം ഉപായം സപടിപക്ഖം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ദിട്ഠിയാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ന ദിട്ഠിയാതിആദീഹി ദിട്ഠിസുതിഅട്ഠസമാപത്തിഞാണബാഹിരസീലബ്ബതാനി പടിക്ഖിപതി. ‘‘സുദ്ധിമാഹാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം ആഹ-സദ്ദം സബ്ബത്ഥ നകാരേന സദ്ധിം യോജേത്വാ പുരിമപദത്തയം നേത്വാ ‘‘ദിട്ഠിയാ സുദ്ധിം നാഹ ന കഥേമീ’’തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉത്തരപദേസുപി. തത്ഥ ച അദിട്ഠിയാ നാഹാതി ദസവത്ഥുകം സമ്മാദിട്ഠിം വിനാ ന കഥേമി. തഥാ അസ്സുതിയാതി നവങ്ഗം സവനം വിനാ. അഞാണാതി കമ്മസ്സകതസച്ചാനുലോമികഞാണം വിനാ. അസീലതാതി പാതിമോക്ഖസംവരം വിനാ. അബ്ബതാതി ധുതങ്ഗവതം വിനാ. നോപി തേനാതി തേസു ഏകമേകേന ദിട്ഠിആദിമത്തേനാപി ന കഥേമീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏതേ ച നിസ്സജ്ജ അനുഗ്ഗഹായാതി ഏതേ ച പുരിമദിട്ഠിആദിഭേദേ കണ്ഹപക്ഖികേ ധമ്മേ സമുഗ്ഘാതകരണേന നിസ്സജ്ജ, പച്ഛിമേ അദിട്ഠിആദിഭേദേ സുക്കപക്ഖികേപി അതമ്മയതാപജ്ജനേന അനുഗ്ഗഹായ. സന്തോ അനിസ്സായ ഭവം ന ജപ്പേതി ഇമായ പടിപത്തിയാ രാഗാദിവൂപസമേന സന്തോ ചക്ഖാദീസു കഞ്ചി ധമ്മം അനിസ്സായ ഏകമ്പി ഭവം ന ജപ്പേ, അപിഹേതും അപത്ഥേതും സമത്ഥോ സിയാ, അയമസ്സ അജ്ഝത്തസന്തീതി അധിപ്പായോ.

സവനമ്പി ഇച്ഛിതബ്ബന്തി സുത്താദിവസേന സുണനമ്പി ആകങ്ഖിതബ്ബം. സമ്ഭാരാ ഇമേ ധമ്മാതി സമ്മാദിട്ഠിആദികാ ഇമേ ധമ്മാ ഉപകാരട്ഠേന സമ്ഭാരാ ഹോന്തി. കണ്ഹപക്ഖികാനന്തി അകുസലപക്ഖേ ഭവാനം. സമുഗ്ഘാതതോ പഹാനം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി സമ്മാ ഹനനതോ സമുച്ഛേദതോ പഹാനം ആകങ്ഖിതബ്ബം. തേധാതുകേസു കുസലേസു ധമ്മേസൂതി കാമരൂപാരൂപസങ്ഖാതേസു തേഭൂമകേസു കോസല്ലസമ്ഭൂതേസു. അതമ്മയതാതി നിത്തണ്ഹഭാവോ.

൭൫. ഏവം വുത്തേ വചനത്ഥം അസല്ലക്ഖേന്തോ മാഗണ്ഡിയോ ‘‘നോ ചേ കിരാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠാദീനി വുത്തനയാനേവ. കണ്ഹപക്ഖികാനിയേവ പന സന്ധായ ഉഭയത്രാപി ആഹ. ആഹ-സദ്ദം പന ‘‘നോ ചേ’’തി സദ്ദേന യോജേത്വാ നോ ചേ കിര ആഹ നോ ചേ കിര കഥേസീതി ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മോമൂഹന്തി അതിമൂള്ഹം, മോഹനം വാ. പച്ചേന്തീതി ജാനന്തി. ഇമിസ്സാപി ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനോ.

൭൬. അഥസ്സ ഭഗവാ തം ദിട്ഠിം നിസ്സായ പുച്ഛം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘ദിട്ഠിഞ്ച നിസ്സായാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ത്വം മാഗണ്ഡിയ ദിട്ഠിം നിസ്സായ പുനപ്പുനം പുച്ഛമാനോ യാനി തേ ദിട്ഠിഗതാനി സമുഗ്ഗഹിതാനി, തേസ്വേവ സമുഗ്ഗഹീതേസു പമോഹം ആഗതോ ത്വം ഇതോ ച മയാ വുത്തഅജ്ഝത്തസന്തിതോ പടിപത്തിതോ ധമ്മദേസനതോ വാ അണുമ്പി യുത്തസഞ്ഞം ന പസ്സസി, തേന കാരണേന ത്വം ഇമം ധമ്മം മോമൂഹതോ പസ്സസീതി.

ലഗ്ഗനം നിസ്സായ ലഗ്ഗനന്തി ദിട്ഠിലഗ്ഗനം അല്ലീയിത്വാ ദിട്ഠിലഗ്ഗനം. ബന്ധനന്തി ദിട്ഠിബന്ധനം. പലിബോധന്തി ദിട്ഠിപലിബോധം.

അന്ധകാരം പക്ഖന്ദോസീതി ബഹലന്ധകാരം പവിട്ഠോസി. യുത്തസഞ്ഞന്തി സമണധമ്മേ യുത്തസഞ്ഞം. പത്തസഞ്ഞന്തി സമണധമ്മേ പടിലദ്ധസഞ്ഞം. ലഗ്ഗനസഞ്ഞന്തി സഞ്ജാനിതസഞ്ഞം. കാരണസഞ്ഞന്തി ഹേതുസഞ്ഞം. ഠാനസഞ്ഞന്തി കാരണസഞ്ഞം. ന പടിലഭസീതി ന വിന്ദസി. കുതോ ഞാണന്തി മഗ്ഗഞാണം പന കേന കാരണേന ലഭിസ്സസി. അനിച്ചം വാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചം. അനിച്ചസഞ്ഞാനുലോമം വാതി ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ’’തി ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാ അനിച്ചസഞ്ഞാ, തായ സഞ്ഞായ അനുലോമം അപ്പടിക്കൂലം അനിച്ചസഞ്ഞാനുലോമം. കിം തം? വിപസ്സനാഞാണം. ദ്വിന്നം വിപസ്സനാഞാണാനം ദുക്ഖാനത്തസഞ്ഞാനുലോമാനമ്പി ഏസേവ നയോ.

൭൭. ഏവം സമുഗ്ഗഹിതേസു പമോഹേന മാഗണ്ഡിയസ്സ വിവാദാപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസു അഞ്ഞേസു ച ധമ്മേസു വിഗതപ്പമോഹസ്സ അത്തനോ നിബ്ബിവാദതം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമോ വിസേസീ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യോ ഏവം തിധാ മാനേന വാ ദിട്ഠിയാ വാ പുഗ്ഗലേന വാ മഞ്ഞതി, സോ തേന മാനേന തായ വാ ദിട്ഠിയാ തേന വാ പുഗ്ഗലേന വിവദേയ്യ. യോ പന അമ്ഹാദിസോ ഇമാസു തീസു വിധാസു അവികമ്പമാനോ, സമോ വിസേസീതി ന തസ്സ ഹോതി, ന ച ഹീനോതി പാഠസേസോ. ഇമിസ്സാപി ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനോവ.

൭൮. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – ‘‘സച്ചന്തി സോ’’തി ഗാഥാ. തസ്സത്ഥോ – സോ ഏവരൂപോ പഹീനമാനദിട്ഠികോ ‘‘മാദിസോ ‘ബാഹിതപാപത്താ’ദിനാ നയേന ബ്രാഹ്മണോ, ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി കിം വദേയ്യ കിം വത്ഥും ഭണേയ്യ, കേന വാ കാരണേന ഭണേയ്യ, ‘‘മയ്ഹം സച്ചം, തുയ്ഹം മുസാ’’തി വാ കേന മാനേന ദിട്ഠിയാ പുഗ്ഗലേന വാ വിവദേയ്യ. യസ്മിം മാദിസേ ഖീണാസവേ ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി പവത്തിയാ സമം വാ, ഇതരദ്വയഭാവേന പവത്തിയാ വിസമം വാ മഞ്ഞിതം നത്ഥി, സമാനാദീസു കേന വാദം പടിസംയുജേയ്യ പടിപ്ഫരേയ്യാതി. ഇമിസ്സാപി ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനോ.

൭൯. നനു ഏകംസേനേവ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ? ‘‘ഓകം പഹായാ’’തി ഗാഥാ. തത്ഥ ഓകം പഹായാതി രൂപധാത്വാദിവിഞ്ഞാണസ്സോകാസം തത്ര ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ഛഡ്ഡേത്വാ. അനികേതസാരീതി രൂപനിമിത്തനികേതാദീനി തണ്ഹാവസേന അസരന്തോ. ഗാമേ അകുബ്ബം മുനി സന്ഥവാനീതി ഗാമേ ഗിഹിസന്ഥവാനി അകരോന്തോ. കാമേഹി രിത്തോതി കാമേസു ഛന്ദരാഗാഭാവേന സബ്ബകാമേഹി പുഥുഭൂതോ. അപുരക്ഖരാനോതി ആയതിം അത്തഭാവം അനഭിനിബ്ബത്തേന്തോ. കഥം ന വിഗ്ഗയ്ഹ ജനേന കയിരാതി ജനേന സദ്ധിം വിഗ്ഗാഹികകഥം ന കഥേയ്യ.

ഹാലിദ്ദകാനീതി ഏവംനാമകോ ഗഹപതി. യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമീതി യേനാതി ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനം. തസ്മാ യത്ഥ മഹാകച്ചാനോ, തത്ഥ ഉപസങ്കമീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യേന വാ കാരണേന മഹാകച്ചാനോ ദേവമനുസ്സേഹി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, തേന കാരണേന ഉപസങ്കമീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കേന ച കാരണേന മഹാകച്ചാനോ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ? നാനപ്പകാരഗുണവിസേസാധിഗമാധിപ്പായേന, സാദുഫലൂപഭോഗാധിപ്പായേന ദിജഗണേഹി നിച്ചഫലിതമഹാരുക്ഖോ വിയ. ഉപസങ്കമീതി ച ഗതോതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസങ്കമിത്വാതി ഉപസങ്കമനപരിയോസാനദീപനം. അഥ വാ ഏവം ഗതോ തതോ ആസന്നതരം ഠാനം മഹാകച്ചാനസ്സ സമീപസങ്ഖാതം ഗന്ത്വാതിപി വുത്തം ഹോതി.

അഭിവാദേത്വാതി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ. ഇദാനി യേനത്ഥേന മഹാകച്ചാനസ്സ ഉപട്ഠാനം ആഗതോ, തം പുച്ഛിതുകാമോ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം സിരസി പതിട്ഠാപേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭) വിയ. തസ്മാ യഥാ നിസിന്നോ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഹോതി, ഏവം നിസീദീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം ഉപയോഗവചനം. നിസീദീതി നിസജ്ജം കപ്പേസി. പണ്ഡിതാ ഹി ദേവമനുസ്സാ ഗരുട്ഠാനിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ആസനകുസലതായ ഏകമന്തം നിസീദന്തി. അയഞ്ച ഗഹപതി തേസം അഞ്ഞതരോ, തസ്മാ ഏകമന്തം നിസീദി.

കഥം നിസിന്നോ ച പന ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഹോതീതി? ഛ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജേത്വാ. സേയ്യഥിദം? അതിദൂരം അച്ചാസന്നം ഉപരിവാതം ഉന്നതപ്പദേസം അതിസമ്മുഖം അതിപച്ഛാതി. അതിദൂരേ നിസിന്നോ ഹി സചേ കഥേതുകാമോ ഹോതി, ഉച്ചാസദ്ദേന കഥേതബ്ബം ഹോതി. അച്ചാസന്നേ നിസിന്നോ സങ്ഘട്ടനം കരോതി. ഉപരിവാതേ നിസിന്നോ സരീരഗന്ധേന ബാധതി. ഉന്നതപ്പദേസേ നിസിന്നോ അഗാരവം പകാസേതി. അതിസമ്മുഖാ നിസിന്നോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ആഹച്ച ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. അതിപച്ഛാ നിസിന്നോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ഗീവം പസാരേത്വാ ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ അയമ്പി ഏതേ ഛ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജേത്വാ നിസീദി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തി.

ഏതദവോചാതി ഏതം അവോച. വുത്തമിദം ഭന്തേ കച്ചാന ഭഗവതാ അട്ഠകവഗ്ഗിയേ മാഗണ്ഡിയപഞ്ഹേതി അട്ഠകവഗ്ഗിയമ്ഹി മാഗണ്ഡിയപഞ്ഹോ നാമ അത്ഥി, തസ്മിം പഞ്ഹേ.

രൂപധാതൂതി രൂപക്ഖന്ധോ അധിപ്പേതോ. രൂപധാതുരാഗവിനിബന്ധന്തി രൂപധാതുമ്ഹി രാഗേന വിനിബദ്ധം. വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണം. ഓകസാരീതി ഗേഹസാരീ ആലയസാരീ. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘വിഞ്ഞാണധാതു ഖോ ഗഹപതീ’’തി ന വുത്തന്തി? സമ്മോഹവിഘാതത്ഥം. ‘‘ഓകോ’’തി ഹി അത്ഥതോ പച്ചയോ വുച്ചതി, പുരേജാതഞ്ച കമ്മവിഞ്ഞാണം പച്ഛാജാതസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സപി വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സപി, വിപാകവിഞ്ഞാണഞ്ച വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സപി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സപി പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കതരം നു ഖോ ഇധ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി സമ്മോഹോ ഭവേയ്യ. തസ്സ വിഘാതത്ഥം തം അഗ്ഗഹേത്വാ അസമ്ഭിന്നാവ ദേസനാ കതാതി. അപിച വിപാകആരമ്മണവസേന ചതസ്സോ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി വുത്താതി താ ദസ്സേതുമ്പി ഇധ വിഞ്ഞാണം ന ഗഹിതം.

ഉപയുപാദാനാതി തണ്ഹൂപയദിട്ഠൂപയവസേന ദ്വേ ഉപയാ, കാമുപാദാനാദീനി ചത്താരി ഉപാദാനാനി ച. ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാതി അകുസലചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനഭൂതാ ചേവ അഭിനിവേസഭൂതാ ച അനുസയഭൂതാ ച. തഥാഗതസ്സാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. സബ്ബേസമ്പി ഹി ഖീണാസവാനം ഏതേ പഹീനാവ, സത്ഥു പന ഖീണാസവഭാവോ ലോകേ അതിപാകടോതി ഉപരിമകോടിയാ ഏവം വുത്തം. വിഞ്ഞാണധാതുയാതി ഇധ വിഞ്ഞാണം കസ്മാ ഗഹിതം? കിലേസപ്പഹാനദസ്സനത്ഥം. കിലേസാ ഹി ന കേവലം ചതൂസുയേവ ഖന്ധേസു പഹീനാ പഹീയന്തി, പഞ്ചസുപി പഹീയന്തിയേവാതി കിലേസപ്പഹാനദസ്സനത്ഥം ഗഹിതം. ഏവം ഖോ ഗഹപതി അനോകസാരീ ഹോതീതി ഏവം കമ്മവിഞ്ഞാണേന ഓകം അസരന്തേന അനോകസാരീ നാമ ഹോതി.

രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാതി രൂപമേവ കിലേസാനം പച്ചയട്ഠേന നിമിത്തം, ആരമ്മണകിരിയസങ്ഖാതേന നിവാസട്ഠേന നികേതന്തി രൂപനിമിത്തനികേതം. വിസാരോ ച വിനിബന്ധോ ച വിസാരവിനിബന്ധാ. ഉഭയേനപി ഹി കിലേസാനം പത്ഥടഭാവോ ച വിനിബന്ധനഭാവോ ച വുത്തോ, രൂപനിമിത്തനികേതേ വിസാരവിനിബന്ധാതി രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാ, തസ്മാ രൂപനിമിത്തനികേതമ്ഹി ഉപ്പന്നേന കിലേസവിസാരേന ചേവ കിലേസവിനിബന്ധനേന ചാതി അത്ഥോ. നികേതസാരീതി വുച്ചതീതി ആരമ്മണകരണവസേന നിവാസട്ഠാനട്ഠേന നികേതസാരീതി വുച്ചതി. പഹീനാതി തേ രൂപനിമിത്തനികേതേ കിലേസവിസാരവിനിബന്ധാ പഹീനാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ച ‘‘ഓകാ’’തി വുത്താ, ഛ ആരമ്മണാനി ‘‘നികേത’’ന്തി? ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവദുബ്ബലതായ. സമാനേപി ഹി ഏതേസം ആലയട്ഠേന വിസയഭാവേ ഓകോതി നിപ്പരിയായേന സുദ്ധം ഗേഹമേവ വുച്ചതി, നികേതന്തി ‘‘അജ്ജ അസുകട്ഠാനേ കീളിസ്സാമാ’’തി കതസങ്കേതാനം നിവാസനട്ഠാനം ഉയ്യാനാദി. തത്ഥ യഥാ പുത്തദാരധനധഞ്ഞപുണ്ണഗേഹേ ഛന്ദരാഗോ ബലവാ ഹോതി, ഏവം അജ്ഝത്തികേസു ഖന്ധേസു. യഥാ പന ഉയ്യാനട്ഠാനാദീസു തതോ ദുബ്ബലതരോ ഹോതി, ഏവം ബാഹിരേസു ഛസു ആരമ്മണേസൂതി ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവദുബ്ബലതായ ഏവം ദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

സുഖിതേസു സുഖിതോതി ഉപട്ഠാകേസു ധനധഞ്ഞലാഭാദിവസേന സുഖിതേസു ‘‘ഇദാനാഹം മനാപം ചീവരം മനാപം ഭോജനം ലഭിസ്സാമീ’’തി ഗേഹസ്സിതസുഖേന സുഖിതോ ഹോതി, തേഹി പത്തസമ്പത്തിം അത്തനാ അനുഭവമാനോ വിയ ചരതി. ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോതി തേസം കേനചിദേവ കാരണേന ദുക്ഖേ ഉപ്പന്നേ സയം ദ്വിഗുണേന ദുക്ഖേന ദുക്ഖിതോ ഹോതി. കിച്ചകരണീയേസൂതി കിച്ചസങ്ഖാതേസു കരണീയേസു. വോയോഗം ആപജ്ജതീതി ഉപയോഗം സയം തേസം കിച്ചാനം കത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി.

കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു. ഏവം ഖോ ഗഹപതി കാമേഹി അരിത്തോ ഹോതീതി ഏവം കിലേസകാമേഹി അരിത്തോ ഹോതി.

അന്തോ കാമാനം ഭാവേന അതുച്ഛോ. സുക്കപക്ഖോ തേസം അഭാവേന രിത്തോ തുച്ഛോതി വേദിതബ്ബോ.

പുരക്ഖരാനോതി വട്ടം പുരതോ കുരുമാനോ. ഏവംരൂപോ സിയന്തിആദീസു ദീഘരസ്സകാളോദാതാദീസു രൂപേസു ഏവംരൂപോ നാമ ഭവേയ്യന്തി പത്ഥേതി. സുഖാദീസു വേദനാസു ഏവംവേദനോ നാമ. നീലസഞ്ഞാദീസു സഞ്ഞാസു ഏവംസഞ്ഞോ നാമ. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീസു സങ്ഖാരേസു ഏവംസങ്ഖാരോ നാമ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു വിഞ്ഞാണേസു ഏവംവിഞ്ഞാണോ നാമ ഭവേയ്യന്തി പത്ഥേതി.

അപുരക്ഖരാനോതി വട്ടം പുരതോ അകുരുമാനോ. സഹിതം മേ, അസഹിതം തേതി തുയ്ഹം വചനം അസഹിതം അസിലിട്ഠം, മയ്ഹം സഹിതം സിലിട്ഠം മധുരം മധുരപാനസദിസം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തുയ്ഹം ദീഘേന കാലേന പരിചിതം സുപ്പഗുണം, തം മമ വാദം ആഗമ്മ സബ്ബം ഖണേന വിപരാവത്തം നിവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോതി തുയ്ഹം ദോസോ മയാ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി തം തം ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ഉത്തരം പരിയേസന്തോ ഇമസ്സ വാദസ്സ മോക്ഖായ ചര ആഹിണ്ഡ. നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീതി അഥ സയമേവ പഹോസി, ഇധേവ നിബ്ബേഠേഹീതി.

൮൦. സോ ഏവരൂപോ ‘‘യേഹി വിവിത്തോ’’തി ഗാഥാ. തത്ഥ യേഹീതി യേഹി ദിട്ഠിഗതാദീഹി. വിവിത്തോ വിചരേയ്യാതി രിത്തോ ചരേയ്യ. ന താനി ഉഗ്ഗയ്ഹ വദേയ്യ നാഗോതി ‘‘ആഗും ന കരോതീ’’തിആദിനാ (ചൂളനി. ഭദ്രാവുധമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭൦; പാരായനാനുഗീതിനിദ്ദേസ ൧൦൨) നയേന നാഗോ താനി ദിട്ഠിഗതാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ ന ചരേയ്യ. ഏലമ്ബുജന്തി ഏലസഞ്ഞിതേ അമ്ബുമ്ഹി ജാതം കണ്ടകനാളം വാരിജം, പദുമന്തി വുത്തം ഹോതി. യഥാ ജലേന പങ്കേന ചനൂപലിത്തന്തി തം പദുമം യഥാ ജലേന ച പങ്കേന ച അനുപലിത്തം ഹോതി. ഏവം മുനി സന്തിവാദോ അഗിദ്ധോതി ഏവം അജ്ഝത്തസന്തിവാദോ മുനി ഗേധാഭാവേന അഗിദ്ധോ. കാമേ ച ലോകേ ച അനൂപലിത്തോതി ദുവിധേപി കാമേ അപായാദികേ ച ലോകേ ദ്വീഹി സിലേസേഹി അനുപലിത്തോ ഹോതി.

ആഗും ന കരോതീതി അകുസലാദിദോസം ന കരോതി. ന ഗച്ഛതീതി അഗതിവസേന ന ഗച്ഛതി. നാഗച്ഛതീതി പഹീനകിലേസേ ന ഉപേതി. പാപകാതി ലാമകാ. അകുസലാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാ. തേ കിലേസേ ന പുനേതീതി യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ പുന ന ഏതി. ന പച്ചേതീതി പടി ന ഉപേതി. ന പച്ചാഗച്ഛതീതി പുന ന നിവത്തതി.

ഖരദണ്ഡോതി ഖരപത്തദണ്ഡോ ഫരുസദണ്ഡോ. ചത്തഗേധോതി വിസ്സട്ഠഗേധോ. വന്തഗേധോതി വമിതഗേധോ. മുത്തഗേധോതി ഛിന്നബന്ധനഗേധോ. പഹീനഗേധോതി പജഹിതഗേധോ. പടിനിസ്സട്ഠഗേധോതി യഥാ ന പുന ചിത്തം ആരുഹതി, ഏവം പടിവിസ്സജ്ജിതഗേധോ. ഉപരി വീതരാഗാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബാനേവ താനി ഗഹിതഗ്ഗഹണസ്സ വിസ്സട്ഠഭാവവേവചനാനി.

൮൧. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – ‘‘ന വേദഗൂ’’തി ഗാഥാ. തത്ഥ ന വേദഗൂ ദിട്ഠിയായകോതി ചതുമഗ്ഗവേദഗൂ മാദിസോ ദിട്ഠിയായകോ ന ഹോതി, ദിട്ഠിയാ ഗച്ഛന്തോ വാ, തം സാരതോ പച്ചേന്തോ വാ ന ഹോതി. തത്ഥ വചനത്ഥോ – യായതീതി യായകോ. കരണവചനേന ദിട്ഠിയാ യായതീതി ദിട്ഠിയായകോ. ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനേനപി ദിട്ഠിയാ യാതീതിപി ദിട്ഠിയായകോ. ന മുതിയാ സ മാനമേതീതി മുതരൂപാദിഭേദായ മുതിയാപി സോ മാനം ന ഏതി. ന ഹി തമ്മയോ സോതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന തമ്മയോ ഹോതി തപ്പരായണോ, അയം പന ന താദിസോ. ന കമ്മുനാ നോപി സുതേന നേയ്യോതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദിനാ കമ്മുനാ വാ, സുതസുദ്ധിആദിനാ സുതേന വാ സോ നേതബ്ബോ ന ഹോതി. അനൂപനീതോ സ നിവേസനേസൂതി സോ ദ്വിന്നമ്പി ഉപയാനം പഹീനത്താ സബ്ബേസു തണ്ഹാദിട്ഠിനിവേസനേസു അനുപനീതോ.

മുതരൂപേന വാതി ഏത്ഥ മുതരൂപം നാമ ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാനി. മാനം നേതീതി അസ്മിമാനം ന ഏതി. ന ഉപേതീതി സമീപം ന ഏതി. ന ഉപഗച്ഛതീതി ഉപഗന്ത്വാ ന തിട്ഠതി. തമ്മയോതി തപ്പകതോ.

൮൨. തസ്സ ച ഏവംവിധസ്സ ‘‘സഞ്ഞാവിരത്തസ്സാ’’തി ഗാഥാ. തത്ഥ സഞ്ഞാവിരത്തസ്സാതി നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായ ഭാവനായ പഹീനകാമാദിസഞ്ഞസ്സ. ഇമിനാ പദേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ സമഥയാനികോ അധിപ്പേതോ. പഞ്ഞാവിമുത്തസ്സാതി വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമായ ഭാവനായ സബ്ബകിലേസേഹി വിമുത്തസ്സ. ഇമിനാ സുക്ഖവിപസ്സകോ അധിപ്പേതോ. സഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിഞ്ച യേ അഗ്ഗഹേസും, തേ ഘട്ടമാനാ വിചരന്തി ലോകേതി യേ പന കാമസഞ്ഞാദികം സഞ്ഞം അഗ്ഗഹേസും, തേ വിസേസതോ ഗഹട്ഠാ കാമാധികരണം, യേ ച ദിട്ഠിം അഗ്ഗഹേസും, തേ വിസേസതോ പബ്ബജിതാ ധമ്മാധികരണം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടേന്താ വിചരന്തീതി.

യോ സമഥപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി യോ പുഗ്ഗലോ സമഥപുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ സഹവിപസ്സനം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി, പഠമം സമാധിം ഉപ്പാദേത്വാ പച്ഛാ സഹവിപസ്സനം അരിയമഗ്ഗം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. തസ്സ ആദിതോതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പഠമജ്ഝാനാദിതോ. ഉപാദായാതി പടിച്ച ആഗമ്മ. ഗന്ഥാ വിക്ഖമ്ഭീതാ ഹോന്തീതി ഗന്ഥാ ദൂരീകതാ ഭവന്തി. അരഹത്തേ പത്തേതി അരഹത്തഫലം പത്തേ. അരഹതോതി അരഹത്തഫലേ ഠിതസ്സ. ഗന്ഥാ ച മോഹാ ചാതിആദയോ സബ്ബേ കിലേസാ പഹീനാ ഹോന്തി.

യോ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി യോ പുഗ്ഗലോ വിപസ്സനം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി, പഠമം വിപസ്സനം ഉപ്പാദേത്വാ പച്ഛാ അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തം സമാധിം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. തസ്സ ആദിതോ ഉപാദായാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിപസ്സനതോ പട്ഠായ വിപസ്സനം പടിച്ച. മോഹാ വിക്ഖമ്ഭിതാ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ വിക്ഖമ്ഭിതാതി ദൂരം പാപിതാ സഞ്ഞാവസേന. ഘട്ടേന്തീതി യേ കാമസഞ്ഞാദിം ഗണ്ഹന്തി, തേ സഞ്ഞാവസേന പീളേന്തി. സങ്ഘട്ടേന്തീതി തതോ തതോ പീളേന്തി. ഇദാനി ഘട്ടേന്തേ ദസ്സേതും ‘‘രാജാനോപി രാജൂഹി വിവദന്തീ’’തിആദിനാ നയേന വിത്ഥാരോ വുത്തോ. അഞ്ഞമഞ്ഞം പാണീഹിപി ഉപക്കമന്തീതി ഏത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഹത്ഥേഹി പഹരന്തി. ലേഡ്ഡൂഹീതി കപാലഖണ്ഡേഹി. ദണ്ഡേഹീതി അഡ്ഢദണ്ഡകേഹി. സത്ഥേഹീതി ഉഭതോധാരേഹി സത്ഥേഹി.

അഭിസങ്ഖാരാനം അപ്പഹീനത്താതി പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരാനം അപ്പഹീനഭാവേന. ഗതിയാ ഘട്ടേന്തീതി ഗന്തബ്ബായ പതിട്ഠാഭൂതായ ഗതിയാ പീളേന്തി ഘട്ടനം ആപജ്ജന്തി. നിരയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ മഹാനിദ്ദേസട്ഠകഥായ

മാഗണ്ഡിയസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.