൧൦. പുരാഭേദസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൩. ദസമേ പുരാഭേദസുത്തനിദ്ദേസേ കഥംദസ്സീതി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ ഇതോ പരേസഞ്ച പഞ്ചന്നം കലഹവിവാദചൂളബ്യൂഹമഹാബ്യൂഹതുവടകഅത്തദണ്ഡസുത്താനം സമ്മാപരിബ്ബാജനീയസുത്തവണ്ണനായം (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൩൬൨ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ സാമഞ്ഞതോ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. വിസേസതോ പന യഥേവ തസ്മിം മഹാസമയേ രാഗചരിതദേവതാനം സപ്പായവസേന ധമ്മം ദേസേതും നിമ്മിതബുദ്ധേന അത്താനം പുച്ഛാപേത്വാ സമ്മാപരിബ്ബാജനീയസുത്തന്ത- (സു. നി. ൩൬൧ ആദയോ) മഭാസി, ഏവം തസ്മിംയേവ മഹാസമയേ ‘‘കിം നു ഖോ പുരാ സരീരഭേദാ കത്തബ്ബ’’ന്തി ഉപ്പന്നചിത്താനം ദേവതാനം ചിത്തം ഞത്വാ താസം അനുഗ്ഗഹത്ഥം അഡ്ഢതേളസഭിക്ഖുസതപരിവാരം നിമ്മിതബുദ്ധം ആകാസേന ആനേത്വാ തേന അത്താനം പുച്ഛാപേത്വാ ഇമം സുത്തമഭാസി.

കഥം? ബുദ്ധാ നാമ മഹന്താ ഏതേ സത്തവിസേസാ, യം സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ ന കിഞ്ചി കത്ഥചി നീലാദിവസേന വിഭത്തരൂപാരമ്മണേസു വിഭത്തരൂപാരമ്മണം വാ, ഭേരിസദ്ദാദിവസേന വിഭത്തസദ്ദാരമ്മണാദീസു സദ്ദാദിആരമ്മണം വാ അത്ഥി, യം ഏതേസം ഞാണമുഖേ ആപാഥം നാഗച്ഛതി. യഥാഹ – ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ…പേ… സദേവമനുസ്സായ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമഹം ജാനാമി തമഹം അബ്ഭഞ്ഞാസി’’ന്തി (അ. നി. ൪.൨൪). ഏവം സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണോ ഭഗവാ സബ്ബാപി താ ദേവതാ ഭബ്ബാഭബ്ബവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസേ അകാസി. ‘‘കമ്മാവരണേന വാ സമന്നാഗതാ’’തിആദിനാ (പു. പ. ൧൨) ഹി നയേന വുത്താ സത്താ അഭബ്ബാ നാമ. തേ ഏകവിഹാരേ വസന്തേപി ബുദ്ധാ ന ഓലോകേന്തി. വിപരീതാ പന ഭബ്ബാ നാമ. തേ ദൂരേ വസന്തേപി ഗന്ത്വാ സങ്ഗണ്ഹന്തി. തസ്മിം ദേവതാസന്നിപാതേ യേ അഭബ്ബാ, തേ പഹായ ഭബ്ബേ പരിഗ്ഗഹേസി. പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഏത്തകാ ഏത്ഥ രാഗചരിതാ, ഏത്തകാ ദോസാദിചരിതാ’’തി ചരിയവസേന ഛ കോട്ഠാസേ അകാസി. അഥ നേസം സപ്പായധമ്മദേസനം ഉപധാരേന്തോ ‘‘രാഗചരിതാനം ദേവാനം സമ്മാപരിബ്ബാജനീയസുത്തം (സു. നി. ൩൬൧ ആദയോ) കഥേസ്സാമി, ദോസചരിതാനം കലഹവിവാദസുത്തം (സു. നി. ൮൬൮ ആദയോ), മോഹചരിതാനം മഹാബ്യൂഹസുത്തം (സു. നി. ൯൦൧ ആദയോ), വിതക്കചരിതാനം ചൂളബ്യൂഹസുത്തം (സു. നി. ൮൮൪ ആദയോ), സദ്ധാചരിതാനം തുവടകസുത്തം (സു. നി. ൯൨൧ ആദയോ), ബുദ്ധിചരിതാനം പുരാഭേദസുത്തം (സു. നി. ൮൫൪ ആദയോ) കഥേസ്സാമീ’’തി ദേസനം വവത്ഥാപേത്വാ പുന തം പരിസം മനസാകാസി ‘‘അത്തജ്ഝാസയേന നു ഖോ ജാനേയ്യ, പരജ്ഝാസയേന, അട്ഠുപ്പത്തികേന, പുച്ഛാവസേനാ’’തി. തതോ ‘‘പുച്ഛാവസേന ജാനേയ്യാ’’തി ഞത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി ദേവതാനം അജ്ഝാസയം ഗഹേത്വാ ചരിയവസേന പഞ്ഹം പുച്ഛിതും സമത്ഥോ’’തി ‘‘തേസു പഞ്ചസതേസു ഭിക്ഖൂസു ഏകോപി ന സക്കോതീ’’തി അദ്ദസ. തതോ അസീതിമഹാസാവകേ, ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ച സമന്നാഹരിത്വാ ‘‘തേപി ന സക്കോന്തീ’’തി ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവേയ്യ, സക്കുണേയ്യ നു ഖോ’’തി. ‘‘സോപി ന സക്കുണേയ്യോ’’തി ഞത്വാ ‘‘സക്കസുയാമാദീസു കോചി സക്കുണേയ്യാ’’തി സമന്നാഹരി. സചേ ഹി തേസു കോചി സക്കുണേയ്യ, തം പുച്ഛാപേത്വാ അത്തനാ വിസ്സജ്ജേയ്യ. ന പന തേസുപി കോചി സക്കോതി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മാദിസോ ബുദ്ധോയേവ സക്കുണേയ്യ, അത്ഥി പന കത്ഥചി അഞ്ഞോ ബുദ്ധോ’’തി അനന്താസു ലോകധാതൂസു അനന്തഞാണം പത്ഥരിത്വാ ലോകം ഓലോകേന്തോ ന അഞ്ഞം ബുദ്ധം അദ്ദസ. അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, ഇദാനി അത്തനാ സമം ന പസ്സേയ്യ, യോ ജാതദിവസേപി ബ്രഹ്മജാലവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭) വുത്തനയേന അത്തനാ സമം അപസ്സന്തോ ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൧) അപ്പടിവത്തിയം സീഹനാദം നദി. ഏവം അഞ്ഞം അത്തനാ സമം അപസ്സിത്വാ ചിന്തേസി ‘‘സചേ അഹം പുച്ഛിത്വാ അഹമേവ വിസ്സജ്ജേയ്യം, ഏവം താ ദേവതാ ന സക്ഖിസ്സന്തി പടിവിജ്ഝിതും. അഞ്ഞസ്മിം പന ബുദ്ധേയേവ പുച്ഛന്തേ മയി ച വിസ്സജ്ജന്തേ അച്ഛേരകം ഭവിസ്സതി, സക്ഖിസ്സന്തി ച ദേവതാ പടിവിജ്ഝിതും, തസ്മാ നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേസ്സാമീ’’തി അഭിഞ്ഞാപാദകം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘പത്തചീവരഗ്ഗഹണം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതഞ്ച മമ സദിസംയേവ ഹോതൂ’’തി കാമാവചരചിത്തേഹി പരികമ്മം കത്വാ ‘‘പാചീനയുഗന്ധരപരിക്ഖേപതോ ഉല്ലങ്ഘയമാനം ചന്ദമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖമന്തോ വിയ ആഗച്ഛതൂ’’തി രൂപാവചരചിത്തേന അധിട്ഠാസി. ദേവസങ്ഘോ തം ദിസ്വാ ‘‘അഞ്ഞോപി നു ഖോ ഭോ, ചന്ദോ ഉഗ്ഗതോ’’തി ആഹ. അഥ ചന്ദം ഓഹായ ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന ചന്ദോ, സൂരിയോ ഉഗ്ഗതോ’’തി. പുന ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന സൂരിയോ, ദേവവിമാനം ഏത’’ന്തി. പുന ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന ദേവവിമാനം, ദേവപുത്തോ ഏസോ’’തി. പുന ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന ദേവപുത്തോ, മഹാബ്രഹ്മാ ഏസോ’’തി. പുന ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന മഹാബ്രഹ്മാ, അപരോപി ഭോ ബുദ്ധോ ആഗതോ’’തി ആഹ.

തത്ഥ പുഥുജ്ജനദേവതാ ചിന്തയിംസു – ‘‘ഏകബുദ്ധസ്സ താവ അയം ദേവതാസന്നിപാതോ. ദ്വിന്നം കീവമഹന്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി. അരിയദേവതാ ചിന്തയിംസു – ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ ബുദ്ധാ നാമ നത്ഥി, അദ്ധാ ഭഗവാ അത്തനാ സദിസം അഞ്ഞം ഏകം ബുദ്ധം നിമ്മിനീ’’തി. അഥസ്സ ദേവസങ്ഘസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ നിമ്മിതബുദ്ധോ ആഗന്ത്വാ ദസബലം അവന്ദിത്വാവ സമ്മുഖട്ഠാനേ സമസമം കത്വാ മാപിതേ ആസനേ നിസീദി. ഭഗവതോ ബാത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, നിമ്മിതസ്സാപി, ഭഗവതോ സരീരാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, നിമ്മിതസ്സാപി, ഭഗവതോ സരീരരസ്മിയോ നിമ്മിതസരീരേ പടിഹഞ്ഞന്തി, നിമ്മിതസ്സ രസ്മിയോ ഭഗവതോ കായേ പടിഹഞ്ഞന്തി. താ ദ്വിന്നമ്പി ബുദ്ധാനം സരീരതോ ഉഗ്ഗമ്മ ഭവഗ്ഗം ആഹച്ച തതോ തതോ പടിനിവത്തിത്വാ ദേവതാനം മത്ഥകമത്ഥകപരിയന്തേന ഓതരിത്വാ ചക്കവാളമുഖവട്ടിയം പതിട്ഠഹിംസു. സകലചക്കവാളഗബ്ഭം സുവണ്ണമയവങ്കഗോപാനസിവിനദ്ധമിവ ചേതിയഘരം വിരോചിത്ഥ. ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ ഏകചക്കവാളേ രാസിഭൂതാ ദ്വിന്നം ബുദ്ധാനം രസ്മിഅബ്ഭന്തരം പവിസിത്വാ അട്ഠംസു. നിമ്മിതോ നിസീദന്തോയേവ ‘‘കഥംദസ്സീ കഥംസീലോ, ഉപസന്തോതി വുച്ചതീ’’തിആദിനാ നയേന അധിപഞ്ഞാദികം പുച്ഛന്തോ ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ പുച്ഛായ താവ സോ നിമ്മിതോ കഥംദസ്സീതി അധിപഞ്ഞം, കഥംസീലോതി അധിസീലം, ഉപസന്തോതി അധിചിത്തം പുച്ഛതി. സേസം പാകടമേവ.

നിമ്മിതബുദ്ധാദിവിഭാവനത്ഥം പേടകേ –

‘‘ഉപേതി ധമ്മം പരിപുച്ഛമാനോ, കുസലം അത്ഥുപസഞ്ഹിതം;

ന ജീവതി ന നിബ്ബുതോ ന മതോ, തം പുഗ്ഗലം കതമം വദന്തി ബുദ്ധാ. (പരി. ൪൭൯);

‘‘സംസാരഖീണോ ന ച വന്തരാഗോ, ന ചാപി സേക്ഖോ ന ച ദിട്ഠധമ്മോ;

അഖീണാസവോ അന്തിമദേഹധാരീ, തം പുഗ്ഗലം കതമം വദന്തി ബുദ്ധാ.

‘‘ന ദുക്ഖസച്ചേന സമങ്ഗിഭൂതോ, ന മഗ്ഗസച്ചേന കുതോ നിരോധോ;

സമുദയസച്ചതോ സുവിദൂരവിദൂരോ, തം പുഗ്ഗലം കതമം വദന്തി ബുദ്ധാ.

‘‘അഹേതുകോ നോപി ച രൂപനിസ്സിതോ, അപച്ചയോ നോപി ച സോ അസങ്ഖതോ;

അസങ്ഖതാരമ്മണോ നോപി ച രൂപീ, തം പുഗ്ഗലം കതമം വദന്തി ബുദ്ധാ’’തി. –

വുത്തം.

തത്ഥ പഠമഗാഥാ നിമ്മിതബുദ്ധം സന്ധായ, ദുതിയഗാഥാ പച്ഛിമഭവികബോധിസത്തം സന്ധായ, തതിയഗാഥാ അരഹത്തഫലട്ഠം സന്ധായ, ചതുത്ഥഗാഥാ അരൂപേ നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണമനോദ്വാരപുരേചാരികചിത്തസമങ്ഗിം സന്ധായ വുത്താതി ഞാതബ്ബാ. കീദിസേന ദസ്സനേനാതി കീദിസവസേന ദസ്സനേന. കിംസണ്ഠിതേനാതി കിംസരിക്ഖേന. കിംപകാരേനാതി കിംവിധേന. കിംപടിഭാഗേനാതി കിംആകാരേന.

യം പുച്ഛാമീതി യം പുഗ്ഗലം പുച്ഛാമി, തം മയ്ഹം വിയാകരോഹി. യാചാമീതി ആയാചാമി. അജ്ഝേസാമീതി ആണാപേമി. പസാദേമീതി തവ സന്താനേ സോമനസ്സം ഉപ്പാദേമി. ബ്രൂഹീതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. ആചിക്ഖാതി ദേസേതബ്ബാനം ‘‘ഇമാനി നാമാനീ’’തി നാമവസേന കഥേഹി. ദേസേഹീതി ദസ്സേഹി. പഞ്ഞപേഹീതി ജാനാപേഹി. ഞാണമുഖവസേന ഹി അപ്പനം ഠപേന്തോ ‘‘പഞ്ഞപേഹീ’’തി വുച്ചതി. പട്ഠപേഹീതി പഞ്ഞാപേഹി, പവത്താപേഹീതി അത്ഥോ. ഞാണമുഖേ ഠപേഹീതി വാ. വിവരാതി വിവടം കരോഹി, വിവരിത്വാ ദസ്സേഹീതി അത്ഥോ. വിഭജാതി വിഭാഗകിരിയായ വിഭാവേന്തോ ദസ്സേഹീതി അത്ഥോ. ഉത്താനീകരോഹീതി പാകടഭാവം കരോഹി.

അഥ വാ ആചിക്ഖാതി ദേസനാദീനം ഛന്നം പദാനം മൂലപദം. ദേസനാദീനി ഛ പദാനി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ വിവരണത്ഥം വുത്താനി. തത്ഥ ദേസേഹീതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂനം വസേന സങ്ഖേപതോ പഠമം ഉദ്ദേസവസേന ദേസേഹി. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ ഹി സങ്ഖേപേന വുത്തം പഠമം വുത്തഞ്ച പടിവിജ്ഝന്തി. പഞ്ഞപേഹീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനം വസേന തേസം ചിത്തതോസനേന ബുദ്ധിനിസാനേന ച പഠമം സംഖിത്തസ്സ വിത്ഥാരതോ നിദ്ദേസവസേനേവ പഞ്ഞപേഹി. പട്ഠപേഹീതി തേസംയേവ നിദ്ദിട്ഠസ്സ നിദ്ദേസസ്സ പടിനിദ്ദേസവസേന വിത്ഥാരിതവസേന ഠപേതി പട്ഠപേഹി. വിവരാതി നിദ്ദിട്ഠസ്സപി പുനപ്പുനം വചനേന വിവരാഹി. വിഭജാതി പുനപ്പുനം വുത്തസ്സാപി വിഭാഗകരണേന വിഭജാഹി. ഉത്താനീകരോഹീതി വിവടസ്സ വിത്ഥാരതരവചനേന വിഭത്തസ്സ ച നിദസ്സനവചനേന ഉത്താനിം കരോഹി. അയം ദേസനാ നേയ്യാനമ്പി പടിവേധായ ഹോതീതി.

൮൪. വിസ്സജ്ജനേ പന ഭഗവാ സരൂപേന അധിപഞ്ഞാദീനി അവിസ്സജ്ജേത്വാവ അധിപഞ്ഞാദിപ്പഭാവേന യേസം കിലേസാനം ഉപസമാ ‘‘ഉപസന്തോ’’തി വുച്ചതി, നാനാദേവതാനം ആസയാനുലോമേന തേസം ഉപസമമേവ ദീപേന്തോ ‘‘വീതതണ്ഹോ’’തിആദികാ ഗാഥായോ അഭാസി. തത്ഥ ആദിതോ അട്ഠന്നം ഗാഥാനം ‘‘തം ബ്രൂമി ഉപസന്തോ’’തി ഇമായ ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ, തതോ പരാസം ‘‘സ വേ സന്തോതി വുച്ചതീ’’തി ഇമിനാ സബ്ബപച്ഛിമേന പദേന.

അനുപദവണ്ണനാനയോ – വീതതണ്ഹോ പുരാഭേദാതി യോ സരീരഭേദാ പുബ്ബമേവ പഹീനതണ്ഹോ. പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോതി അതീതദ്ധാദിഭേദം പുബ്ബഅന്തം അനിസ്സിതോ. വേമജ്ഝേ നുപസങ്ഖേയ്യോതി പച്ചുപ്പന്നേപി അദ്ധനി ‘‘രത്തോ’’തിആദിനാ നയേന ന ഉപസങ്ഖാതബ്ബോ. തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖതന്തി തസ്സ അരഹതോ ദ്വിന്നം പുരേക്ഖാരാനം അഭാവാ അനാഗതേ അദ്ധനി പുരക്ഖതമപി നത്ഥി, തം ബ്രൂമി ഉപസന്തോതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

പുരാ കായസ്സ ഭേദാതി കരജകായസ്സ ഭേദതോ പുബ്ബേയേവ. അത്തഭാവസ്സാതി സകലത്തഭാവസ്സ. കളേവരസ്സ നിക്ഖേപാതി കളേവരസ്സ നിക്ഖേപതോ സരീരസ്സ ഠപനതോ. ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാതി ദുവിധസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദതോ പുബ്ബമേവ.

പുബ്ബന്തോ വുച്ചതി അതീതോ അദ്ധാതി പുബ്ബസങ്ഖാതോ അന്തോ കോട്ഠാസോ ‘‘അതീതോ അദ്ധാതി, അതിക്കന്തോ കാലോ’’തി കഥീയതി. അതീതം അദ്ധാനം ആരബ്ഭാതി അതീതകാലം പടിച്ച തണ്ഹാ പഹീനാ.

അപരമ്പി ഭദ്ദേകരത്തപരിയായം (മ. നി. ൩.൨൭൨ ആദയോ) ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവംരൂപോ അഹോസിന്തി കാളോപി സമാനോ ഇന്ദനീലമണിവണ്ണോ അഹോസിന്തി ഏവം മനുഞ്ഞരൂപവസേനേവ ഏവംരൂപോ അഹോസിം. കുസലസുഖസോമനസ്സവേദനാവസേനേവ ഏവംവേദനോ. തം സമ്പയുത്താനംയേവ സഞ്ഞാദീനം വസേന ഏവംസഞ്ഞോ. ഏവംസങ്ഖാരോ. ഏവംവിഞ്ഞാണോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനന്തി തത്ഥ നന്ദിം ന സമന്നാനേതീതി തേസു രൂപാദീസു തണ്ഹം വാ തണ്ഹാസമ്പയുത്തദിട്ഠിം വാ നാനുപവത്തയതി. അപരേന പരിയായേന മഹാകച്ചാനഭദ്ദേകരത്തപരിയായം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ ഇതി മേ ചക്ഖു അഹോസീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചക്ഖൂതി ചക്ഖുപസാദോ. രൂപാതി ചതുസമുട്ഠാനികരൂപാ. ഇമിനാ നയേന സേസായതനാനിപി വേദിതബ്ബാനി. വിഞ്ഞാണന്തി നിസ്സയവിഞ്ഞാണം. ന തദഭിനന്ദതീതി തം ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപഞ്ച തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന നാഭിനന്ദതി. ഇതി മേ മനോ അഹോസി ഇതി ധമ്മാതി ഏത്ഥ പന മനോതി ഭവങ്ഗചിത്തം. ധമ്മാതി തേഭൂമകധമ്മാരമ്മണം. ഹസിതലപിതകീളിതാനീതി ദന്തവിദംസകഹസിതഞ്ച വാചാലപിതഞ്ച കായകീളാദികീളിതഞ്ചാതി ഹസിതലപിതകീളിതാനി. ന തദസ്സാദേതീതി താനി ഹസിതാദീനി നാഭിനന്ദതി. ന തം നികാമേതീതി കന്തം ന കരോതി. ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതീതി തേന ച തുട്ഠിം ന പാപുണാതി.

തം തം പച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നോതി പച്ചുപ്പന്നോ. രത്തോതി നുപസങ്ഖേയ്യോതി രാഗേന രത്തോതി ഗണനം ന ഉപനേതബ്ബോ. ഉപരിപി ഏസേവ നയോ. ഏവരൂപോ സിയന്തിആദീസു പണീതമനുഞ്ഞരൂപാദിവസേനേവ തണ്ഹാദിട്ഠിപവത്തനസങ്ഖാതാ നന്ദീ സമന്നാനയനാ വേദിതബ്ബാ. ന പണിദഹതീതി പത്ഥനാവസേന ന ഠപേതി. അപ്പണിധാനപച്ചയാതി ന പത്ഥനാഠപനകാരണേന.

൮൫. അസന്താസീതി തേന തേന അലാഭതോ അസന്തസന്തോ. അവികത്ഥീതി സീലാദീഹി അവികത്ഥനസീലോ. അകുക്കുചോതി ഹത്ഥകുക്കുച്ചാദിവിരഹിതോ. മന്തഭാണീതി മന്തായ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വാചം ഭാസിതാ. അനുദ്ധതോതി ഉദ്ധച്ചവിരഹിതോ. സ വേ വാചായതോതി സോ വാചായ യതോ സംയതോ ചതുദോസവിരഹിതം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

അക്കോധനോതി യഞ്ഹി ഖോ വുത്തന്തി ‘‘ന കോധനോ അകോധനോ കോധവിരഹിതോ’’തി യം കഥിതം, തം പഠമം താവ കോധം കഥേതുകാമോ ‘‘അപിച കോധോ താവ വത്തബ്ബോ’’തി ആഹ. കോധോ താവ വത്തബ്ബോതി പഠമം കോധോ കഥേതബ്ബോ. ദസഹാകാരേഹി കോധോ ജായതീതി ദസഹി കാരണേഹി കോധോ ഉപ്പജ്ജതി. അനത്ഥം മേ അചരീതി അവഡ്ഢിം മേ അകാസി, ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അട്ഠാനേ വാ പന കോധോ ജായതീതി അകാരണേ കോധോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏകച്ചോ ഹി ‘‘ദേവോ അതിവസ്സതീ’’തി കുപ്പതി, ‘‘ന വസ്സതീ’’തി കുപ്പതി, ‘‘സൂരിയോ തപ്പതീ’’തി കുപ്പതി, ‘‘ന തപ്പതീ’’തി കുപ്പതി, വാതേ വായന്തേപി കുപ്പതി, അവായന്തേപി കുപ്പതി, സമ്മജ്ജിതും അസക്കോന്തോ ബോധിപണ്ണാനം കുപ്പതി, ചീവരം പാരുപിതും അസക്കോന്തോ വാതസ്സ കുപ്പതി, ഉപക്ഖലിത്വാ ഖാണുകസ്സ കുപ്പതി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അട്ഠാനേ വാ പന കോധോ ജായതീ’’തി. തത്ഥ ഹേട്ഠാ നവസു ഠാനേസു സത്തേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നത്താ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി.

അട്ഠാനഘാതോ പന സങ്ഖാരേസു ഉപ്പന്നോ കമ്മപഥഭേദം ന കരോതി. ചിത്തം ആഘാതേന്തോ ഉപ്പന്നോതി ചിത്തസ്സ ആഘാതോ. തതോ ബലവതരോ പടിഘാതോ. പടിഹഞ്ഞനവസേന പടിഘം. പടിവിരുജ്ഝതീതി പടിവിരോധോ. കുപ്പനവസേന കോപോ. പകോപോ സമ്പകോപോതി ഉപസഗ്ഗവസേന പദം വഡ്ഢിതം. ദുസ്സനവസേന ദോസോ. പദോസോ സമ്പദോസോതി ഉപസഗ്ഗവസേന പദം വഡ്ഢിതം. ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തീതി ചിത്തസ്സ വിപന്നതാ വിപരിവത്തനാകാരോ. മനം പദൂസയമാനോ ഉപ്പജ്ജതീതി മനോപദോസോ. കുജ്ഝനവസേന കോധോ. കുജ്ഝനാകാരോ കുജ്ഝനാ. കുജ്ഝിതസ്സ ഭാവോ കുജ്ഝിതത്തം. ദുസ്സതീതി ദോസോ. ദുസ്സനാതി ദുസ്സനാകാരോ. ദുസ്സിതത്തന്തി ദുസ്സിതഭാവോ. പകതിഭാവവിജഹനട്ഠേന ബ്യാപജ്ജനം ബ്യാപത്തി. ബ്യാപജ്ജനാതി ബ്യാപജ്ജനാകാരോ. വിരുജ്ഝതീതി വിരോധോ. പുനപ്പുനം വിരുജ്ഝതീതി പടിവിരോധോ. വിരുദ്ധാകാരപടിവിരുദ്ധാകാരവസേന വാ ഇദം വുത്തം. ചണ്ഡികോ വുച്ചതി ചണ്ഡോ, ഥദ്ധപുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ ചണ്ഡിക്കം. ന ഏതേന സുരോപിതം വചനം ഹോതി, ദുരുത്തം അപരിപുണ്ണമേവ ഹോതീതി അസുരോപോ. കുദ്ധകാലേ ഹി പരിപുണ്ണവചനം നാമ നത്ഥി, സചേപി കസ്സചി ഹോതി, തം അപ്പമാണം. അപരേ പന ‘‘അസ്സുജനനട്ഠേന അസ്സുരോപനതോ അസ്സുരോപോ’’തി വദന്തി, തം അകാരണം സോമനസ്സസ്സാപി അസ്സുജനനതോ. ഹേട്ഠാവുത്തഅത്തമനതാപടിപക്ഖതോ ന അത്തമനതാതി അനത്തമനതാ. സാ പന യസ്മാ ചിത്തസ്സേവ, ന സത്തസ്സ, തസ്മാ ‘‘ചിത്തസ്സാ’’തി വുത്തം.

അധിമത്തപരിത്തതാ വേദിതബ്ബാതി അധിമത്തഭാവോ പരിത്തഭാവോ ച, ബലവഭാവോ മന്ദഭാവോതി അത്ഥോ. കഞ്ചി കാലേതി ഏകദാ. ‘‘കഞ്ചി കാല’’ന്തിപി പാഠോ. ചിത്താവിലകരണമത്തോ ഹോതീതി ചിത്തസ്സ ആവിലകരണപ്പമാണോ, ചിത്തകിലിട്ഠകരണപ്പമാണോതി അത്ഥോ. ‘‘ചിത്താലസകരണമത്തോ’’തിപി പാഠോ, തം ന സുന്ദരം. തസ്സ ചിത്തകിലമഥകരണമത്തോതി അത്ഥോ. ന ച താവ മുഖകുലാനവികുലാനോ ഹോതീതി മുഖസ്സ സങ്കോചനവിസങ്കോചനോ ന ച താവ ഹോതി. ന ച താവ ഹനുസഞ്ചോപനോ ഹോതീതി ദ്വിന്നം ഹനൂനം അപരാപരം ചലനോ ന ച താവ ഹോതി. ന ച താവ ഫരുസവാചം നിച്ഛാരണോ ഹോതീതി പരേസം മമ്മച്ഛേദകം ഫരുസവാചം മുഖതോ നീഹരണേന ബഹി നിക്ഖമനോ ന ച താവ ഹോതി. ന ച താവ ദിസാവിദിസാനുവിലോകനോ ഹോതീതി പരസ്സ അബ്ഭുക്കിരണത്ഥം ദണ്ഡാദിഅത്ഥായ ദിസഞ്ച അനുദിസഞ്ച പുനപ്പുനം വിലോകനോ ന ച താവ ഹോതി.

ന ച താവ ദണ്ഡസത്ഥപരാമസനോ ഹോതീതി ആഘാതനത്ഥം ദണ്ഡഞ്ച ഏകതോധാരാദിസത്ഥഞ്ച ആദിയനോ ന ച താവ ഹോതി. ന ച താവ ദണ്ഡസത്ഥഅബ്ഭുക്കിരണോ ഹോതീതി വുത്തപ്പകാരം ദണ്ഡസത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ പഹരണോ ന ച താവ ഹോതി. ന ച താവ ദണ്ഡസത്ഥഅഭിനിപാതനോ ഹോതീതി ഏതം ദുവിധം പരസ്സ പഹരണത്ഥം ന ച താവ ഖിപനോ ഹോതി. ന ച താവ ഛിന്നവിച്ഛിന്നകരണോ ഹോതീതി ദണ്ഡസത്ഥാദിഖിപനേന പരസരീരം ദ്വിധാകരണോ ച വിവിധാകാരേന വണകരണോ ച ന താവ ഹോതി. ‘‘ഛിദ്ദവിച്ഛിദ്ദകരണോ’’തിപി പാഠോ. ന ച താവ സമ്ഭഞ്ജനപലിഭഞ്ജനോ ഹോതീതി സരീരം ഭഞ്ജിത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണകരണോ ന ച താവ ഹോതി. ന ച താവ അങ്ഗമങ്ഗഅപകഡ്ഢനോ ഹോതീതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗം സമ്പഗ്ഗഹേത്വാ അപനേത്വാ കഡ്ഢനോ ന ച താവ ഹോതി. ന ച താവ ജീവിതാ വോരോപനോ ഹോതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയതോ വോരോപനോ ന ച താവ ഹോതി. ന ച താവ സബ്ബചാഗപരിച്ചാഗായ സണ്ഠിതോ ഹോതീതി സബ്ബം പരസ്സ ജീവിതം നാസേത്വാ അത്തനോ ജീവിതനാസനത്ഥായ സണ്ഠിതോ ന ച താവ ഹോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദാ അഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ അത്താനം ജീവിതാ വോരോപനത്ഥായ ഠിതോ, തദാ സബ്ബചാഗപരിച്ചാഗാ നാമ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കോധം ഛേത്വാ സുഖം സേതി, കോധം ഛേത്വാ ന സോചതി;

കോധസ്സ വിസമൂലസ്സ, മധുരഗ്ഗസ്സ ബ്രാഹ്മണ;

വധം അരിയാ പസംസന്തി, തഞ്ഹി ഛേത്വാ ന സോചതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൮൭, ൨൬൭);

യതോതി യദാ. പരപുഗ്ഗലം ഘാടേത്വാതി പരപുഗ്ഗലം നാസേത്വാ. അത്താനം ഘാടേതീതി അത്താനം മാരേതി. പരമുസ്സദഗതോതി അതിബലവഭാവം ഗതോ. പരമവേപുല്ലപ്പത്തോതി അതിവിപുലഭാവം പത്തോ. കോധസ്സ പഹീനത്താതി അനാഗാമിമഗ്ഗേന വുത്തപ്പകാരസ്സ കോധസ്സ പഹീനഭാവേന. കോധവത്ഥുസ്സ പരിഞ്ഞാതത്താതി കോധസ്സ പതിട്ഠാഭൂതസ്സ കാരണഭൂതസ്സ പിയാപിയഅട്ഠാനസങ്ഖാതസ്സ വത്ഥുസ്സ ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാഹി ബ്യാപേത്വാ ഞാതഭാവേന. കോധഹേതുസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താതി കോധസ്സ ജനകഹേതുനോ ദോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദസ്സ ഉച്ഛിന്നഭാവേന.

താസീതി ഭായനസീലോ ഹോതി. ഉത്താസീതി അതിഭായനസീലോ. പരിത്താസീതി സമന്തതോ ഭായനസീലോ. ഭായതീതി ഭയം ഉപ്പജ്ജതി. സന്താസം ആപജ്ജതീതി വിരൂപഭാവം പാപുണാതി. കത്ഥീ ഹോതീതി അത്തനോ വണ്ണഭണനസീലോ ഹോതി. വികത്ഥീതി വിവിധാ നാനപ്പകാരതോ വണ്ണഭണനസീലോ. ജാതിയാ വാതി ഖത്തിയഭാവാദിജാതിസമ്പത്തിയാ വാ. ഗോത്തേന വാതി ഗോതമഗോത്താദിനാ ഉക്കട്ഠഗോത്തേന വാ. കോലപുത്തിയേന വാതി മഹാകുലഭാവേന വാ. വണ്ണപോക്ഖരതായ വാതി വണ്ണസമ്പന്നസരീരതായ വാ. സരീരഞ്ഹി ‘‘പോക്ഖര’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്സ വണ്ണസമ്പത്തിയാ അഭിരൂപഭാവേനാതി അത്ഥോ. ധനേന വാതിആദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

കുക്കുച്ചന്തി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. തത്ഥ കുക്കുച്ചന്തി കുച്ഛിതം കതം കുകതം, തസ്സ ഭാവോ കുക്കുച്ചം. തം പച്ഛാനുതാപലക്ഖണം, കതാകതാനുസോചനരസം, വിപ്പടിസാരപച്ചുപട്ഠാനം, കതാകതപദട്ഠാനം, ദാസബ്യം വിയ ദട്ഠബ്ബം. ഹത്ഥകുക്കുച്ചമ്പീതി ഹത്ഥേഹി കുച്ഛിതം കതം കുകതം, തസ്സ ഭാവോ ഹത്ഥകുക്കുച്ചം. പാദകുക്കുച്ചാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാതി അച്ഛമംസം സൂകരമംസന്തി ഖാദതി, ദീപിമംസം മിഗമംസന്തി ഖാദതി, അകപ്പിയഭോജനം കപ്പിയഭോജനന്തി ഭുഞ്ജതി, വികാലേ കാലസഞ്ഞിതായ ഭുഞ്ജതി, അകപ്പിയപാനകം കപ്പിയപാനകന്തി പിവതി. അയം അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാ. കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതാതി സൂകരമംസം അച്ഛമംസന്തി ഖാദതി, മിഗമംസം ദീപിമംസന്തി ഖാദതി, കപ്പിയഭോജനം അകപ്പിയഭോജനന്തി ഭുഞ്ജതി, കാലേ വികാലസഞ്ഞിതായ ഭുഞ്ജതി, കപ്പിയപാനകം അകപ്പിയപാനകന്തി പിവതി. അയം കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതാ. അവജ്ജേ വജ്ജസഞ്ഞിതാതി നിദ്ദോസേ ദോസസഞ്ഞിതാ. വജ്ജേ അവജ്ജസഞ്ഞിതാതി സദോസേ നിദ്ദോസസഞ്ഞിതാ. കുക്കുച്ചായനാതി കുക്കുച്ചായനാകാരോ. കുക്കുച്ചായിതത്തന്തി കുക്കുച്ചായിതഭാവോ. ചേതസോ വിപ്പടിസാരോതി ചിത്തസ്സ വിരൂപോ പടിസരണഭാവോ. മനോവിലേഖോതി ചിത്തസ്സ വിലേഖോ.

കതത്താ ച അകതത്താ ചാതി കായദുച്ചരിതാദീനം കതഭാവേന ച കായസുചരിതാദീനം അകതഭാവേന ച. കതം മേ കായദുച്ചരിതന്തി മയാ കായേന കിലേസപൂതികത്താ ദുട്ഠു ചരിതം കായേന കതം. അകതം മേ കായസുചരിതന്തി മയാ കായേന സുട്ഠു ചരിതം ന കതം. വചീദുച്ചരിതവചീസുചരിതാദീസുപി ഏസേവ നയോ നിരോധപരിയോസാനേസു.

ചിത്തസ്സാതി ന സത്തസ്സ ന പോസസ്സ. ഉദ്ധച്ചന്തി ഉദ്ധതാകാരോ. അവൂപസമോതി ന വൂപസമോ. ചേതോ വിക്ഖിപതീതി ചേതസോ വിക്ഖേപോ, ഭന്തത്തം ചിത്തസ്സാതി ചിത്തസ്സ ഭന്തഭാവോ ഭന്തയാനഭന്തഗോണാദീനം വിയ. ഇമിനാ ഏകാരമ്മണസ്മിംയേവ വിപ്ഫന്ദനം കഥിതം. ഉദ്ധച്ചഞ്ഹി ഏകാരമ്മണേ വിപ്ഫന്ദതി, വിചികിച്ഛാ നാനാരമ്മണേതി. ഇദം വുച്ചതി ഉദ്ധച്ചന്തി അയം ഉദ്ധതഭാവോ കഥീയതി.

മുസാവാദം പഹായാതി ഏത്ഥ മുസാതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജകോ വചീപയോഗോ കായപയോഗോ വാ. വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ.

അപരോ നയോ – മുസാതി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു. വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം. ലക്ഖണതോ പന അതഥം വത്ഥും തഥതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാവിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ, തം മുസാവാദം. പഹായാതി ഇമം മുസാവാദചേതനാസങ്ഖാതം ദുസ്സീല്യം പജഹിത്വാ. പടിവിരതോതി പഹീനകാലതോ പട്ഠായ തതോ ദുസ്സീല്യതോ ഓരതോ വിരതോവ. നത്ഥി തസ്സ വീതിക്കമിസ്സാമീതി ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ, പഗേവ കായവിഞ്ഞേയ്യാതി ഇമിനാ നയേന അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു പദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സച്ചം വദതീതി സച്ചവാദീ. സച്ചേന സച്ചം സന്ദഹതി ഘടേതീതി സച്ചസന്ധോ, ന അന്തരന്തരാ മുസാ വദതീതി അത്ഥോ. യോ ഹി പുരിസോ കദാചി മുസാ വദതി, കദാചി സച്ചം, തസ്സ മുസാവാദേന അന്തരിതത്താ സച്ചം സച്ചേന ന ഘടിയതി, തസ്മാ സോ ന സച്ചസന്ധോ, അയം പന ന താദിസോ, ജീവിതഹേതുപി മുസാ അവത്വാ സച്ചേന സച്ചം സന്ദഹതിയേവാതി സച്ചസന്ധോ.

ഥേതോതി ഥിരോ, ഥിരകഥോതി അത്ഥോ. ഏകോ ഹി പുഗ്ഗലോ ഹലിദ്ദിരാഗോ വിയ, ഥുസരാസിമ്ഹി നിഖാതഖാണു വിയ, അസ്സപിട്ഠേ ഠപിതകുമ്ഭണ്ഡമിവ ച ന ഥിരകഥോ ഹോതി, ഏകോ പാസാണലേഖാ വിയ, ഇന്ദഖീലാ വിയ ച ഥിരകഥോ ഹോതി, അസിനാ സീസം ഛിന്ദന്തേപി ദ്വേ കഥാ ന കഥേതി, അയം വുച്ചതി ഥേതോ.

പച്ചയികോതി പത്തിയായിതബ്ബകോ, സദ്ധായിതബ്ബകോതി അത്ഥോ. ഏകച്ചോ ഹി പുഗ്ഗലോ ന പച്ചയികോ ഹോതി, ‘‘ഇദം കേന വുത്തം, അസുകേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘മാ തസ്സ വചനം സദ്ദഹഥാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. ഏകോ പച്ചയികോ ഹോതി, ‘‘ഇദം കേന വുത്തം, അസുകേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘യദി തേന വുത്തം, ഇദമേവ പമാണം, ഇദാനി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം നത്ഥി, ഏവമേവ ഇദ’’ന്തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, അയം വുച്ചതി പച്ചയികോ.

അവിസംവാദകോ ലോകസ്സാതി തായ സച്ചവാദിതായ ലോകം ന വിസംവാദേതീതി അത്ഥോ.

പിസുണം വാചം പഹായാതിആദീസു യായ വാചായ യസ്സ തം വാചം ഭാസതി, തസ്സ ഹദയേ അത്തനോ പിയഭാവം പരസ്സ ച സുഞ്ഞഭാവം കരോതി, സാ പിസുണാ വാചാ. യായ പന അത്താനമ്പി പരമ്പി ഫരുസം കരോതി, യാ വാചാ സയമ്പി ഫരുസാ, നേവ കണ്ണസുഖാ ന ഹദയങ്ഗമാ, അയം ഫരുസാ വാചാ. യേന സമ്ഫം പലപതി നിരത്ഥകം, സോ സമ്ഫപ്പലാപോ. യാ തേസം മൂലഭൂതാ ചേതനാപി പിസുണവാചാദിനാമമേവ ലഭതി, സാ ഏവ ച ഇധ അധിപ്പേതാ.

ഇമേസം ഭേദായാതി യേസം ഇതോ വുത്താനം സന്തികേ സുതം, തേസം ഭേദായ. ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാതി ദ്വിന്നം മിത്താനം വാ സമാനുപജ്ഝായകാദീനം വാ കേനചിദേവ കാരണേന ഭിന്നാനം ഏകമേകം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഈദിസേ കുലേ ജാതാനം ഏവം ബഹുസ്സുതാനം ഇദം ന യുത്ത’’ന്തിആദീനി വത്വാ സന്ധാനം കത്താ അനുകത്താ.

അനുപ്പദാതാതി സന്ധാനാനുപ്പദാതാ. ദ്വേ ജനേ സമഗ്ഗേ ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഏവരൂപേ കുലേ ജാതാനം ഏവരൂപേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാനം അനുച്ഛവികമേത’’ന്തിആദീനി വത്വാ ദള്ഹീകമ്മം കത്താതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗോ ആരാമോ അസ്സാതി സമഗ്ഗാരാമോ, യത്ഥ സമഗ്ഗാ നത്ഥി, തത്ഥ വസിതുമ്പി ന ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. ‘‘സമഗ്ഗരാമോ’’തിപി പാളി, അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ. സമഗ്ഗരതോതി സമഗ്ഗേസു രതോ, തേ പഹായ അഞ്ഞത്ര ഗന്തുമ്പി ന ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗേ ദിസ്വാപി സുത്വാപി നന്ദതീതി സമഗ്ഗനന്ദീ. സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാതി യാ വാചാ സത്തേ സമഗ്ഗേയേവ കരോതി, തം സാമഗ്ഗിഗുണപരിദീപികമേവ വാചം ഭാസതി, ന ഇതരന്തി.

പരസ്സ മമ്മച്ഛേദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ഏകന്തഫരുസചേതനാ ഫരുസാ വാചാ, നേലാതി ഏലം വുച്ചതി ദോസോ, നസ്സാ ഏലന്തി നേലാ, നിദ്ദോസാതി അത്ഥോ ‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ’’തി ഏത്ഥ (ഉദാ. ൬൫; പേടകോ. ൨൫) വുത്തനേലം വിയ. കണ്ണസുഖാതി ബ്യഞ്ജനമധുരതായ കണ്ണാനം സുഖാ, സൂചിവിജ്ഝനം വിയ കണ്ണസൂലം ന ജനേതി. അത്ഥമധുരതായ സകലസരീരേ കോപം അജനേത്വാ പേമം ജനേതീതി പേമനീയാ. ഹദയം ഗച്ഛതി അപടിഹഞ്ഞമാനാ സുഖേന ചിത്തം പവിസതീതി ഹദയങ്ഗമാ. ഗുണപരിപുണ്ണതായ പുരേ ഭവാതി പോരീ, പുരേ സംവഡ്ഢനാരീ വിയ സുകുമാരാതിപി പോരീ, പുരസ്സ ഏസാതിപി പോരീ, നഗരവാസീനം കഥാതി അത്ഥോ. നഗരവാസിനോ ഹി യുത്തകഥാ ഹോന്തി, പിതിമത്തം പിതാതി ഭാതിമത്തം ഭാതാതി വദന്തി. ഏവരൂപീ കഥാ ബഹുനോ ജനസ്സ കന്താ ഹോതീതി ബഹുജനകന്താ. കന്തഭാവേനേവ ബഹുനോ ജനസ്സ മനാപാ ചിത്തവുഡ്ഢികരാതി ബഹുജനമനാപാ.

അനത്ഥവിഞ്ഞാപികാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ അകുസലചേതനാ സമ്ഫപ്പലാപോ. കാലേന വദതീതി കാലവാദീ, വത്തബ്ബയുത്തകാലം സല്ലക്ഖേത്വാ വദതീതി അത്ഥോ. ഭൂതം തഥം തച്ഛം സഭാവമേവ വദതീതി ഭൂതവാദീ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥസന്നിസ്സിതമേവ കത്വാ വദതീതി അത്ഥവാദീ. നവലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതം കത്വാ വദതീതി ധമ്മവാദീ. സംവരവിനയപഹാനവിനയസന്നിസ്സിതം കത്വാ വദതീതി വിനയവാദീ.

നിധാനം വുച്ചതി ഠപനോകാസോ, നിധാനമസ്സ അത്ഥീതി നിധാനവതീ, ഹദയേ നിധാതബ്ബയുത്തകം വാചം ഭാസിതാതി അത്ഥോ. കാലേനാതി ഏവരൂപിം ഭാസമാനോപി ച ‘‘അഹം നിധാനവതിം വാചം ഭാസിസ്സാമീ’’തി ന അകാലേന ഭാസതി, യുത്തകാലം പന അപേക്ഖിത്വാവ ഭാസതീതി അത്ഥോ. സാപദേസന്തി സഉപമം, സകാരണന്തി അത്ഥോ. പരിയന്തവതിന്തി പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ യഥാസ്സാ പരിച്ഛേദോ പഞ്ഞായതി, ഏവം ഭാസതീതി അത്ഥോ. അത്ഥസംഹിതന്തി അനേകേഹിപി നയേഹി വിഭജന്തേന പരിയാദാതും അസക്കുണേയ്യതായ അത്ഥസമ്പന്നം ഭാസതി. യം വാ സോ അത്ഥവാദീ അത്ഥം വദതി, തേന അത്ഥേന സഹിതത്താ അത്ഥസംഹിതം വാചം ഭാസതി, ന അഞ്ഞം നിക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞം ഭാസതീതി വുത്തം ഹോതി. ചതുദ്ദോസാപഗതം വാചം ഭാസതീതി മുസാവാദാദീഹി ചതൂഹി ദോസേഹി അപഗതം വാചം ഭാസതി. ദ്വത്തിംസായ തിരച്ഛാനകഥായാതി ദ്വത്തിംസായ സഗ്ഗമോക്ഖാനം തിരച്ഛാനഭൂതായ കഥായ.

ദസ കഥാവത്ഥൂനീതി അപ്പിച്ഛതാദീനി ദസ വിവട്ടനിസ്സിതായ കഥായ വത്ഥുഭൂതാനി കാരണാനി. അപ്പിച്ഛകഥന്തി ഏത്ഥ അപ്പിച്ഛോതി ഇച്ഛാവിരഹിതോ അനിച്ഛോ നിത്തണ്ഹോ. ഏത്ഥ ഹി ബ്യഞ്ജനം സാവസേസം വിയ, അത്ഥോ പന നിരവസേസോ. ന ഹി ഖീണാസവസ്സ അണുമത്താപി ഇച്ഛാ നാമ അത്ഥി.

അപിചേത്ഥ അത്രിച്ഛതാ പാപിച്ഛതാ മഹിച്ഛതാ അപ്പിച്ഛതാതി അയം ഭേദോ വേദിതബ്ബോ – തത്ഥ സകലാഭേ അതിത്തസ്സ പരലാഭപത്ഥനാ അത്രിച്ഛതാ നാമ, തായ സമന്നാഗതസ്സ ഏകഭാജനേ പക്കപൂവേപി അത്തനോ പത്തേ പതിതേ ന സുപക്കോ വിയ ഖുദ്ദകോ വിയ ച ഖായതി, സ്വേവ പന പരസ്സ പത്തേ പക്ഖിത്തോ സുപക്കോ വിയ മഹന്തോ വിയ ച ഖായതി. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാ പന പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാ പാപിച്ഛതാ നാമ, സാ ‘‘ഇധേകച്ചോ അസദ്ധോ സമാനോ സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൫൧) നയേന അത്രേവ ആഗതായേവ. തായ ച സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ കോഹഞ്ഞേ പതിട്ഠാതി. സന്തഗുണസമ്ഭാവനതാ പന പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാ മഹിച്ഛതാ നാമ, സാപി ‘‘ഇധേകച്ചോ സദ്ധോ സമാനോ സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂതി ഇച്ഛതി, സീലവാ സമാനോ സീലവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി (വിഭ. ൮൫൧) ഇമിനാ നയേന ആഗതായേവ. തായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സന്തപ്പയോ ഹോതി, വിജാതമാതാപിസ്സ ചിത്തം ഗഹേതും ന സക്കോതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സമുദ്ദോ ച, മഹിച്ഛോ ചാപി പുഗ്ഗലോ;

സകടേന പച്ചയേ ദേതു, തയോപേതേ അതപ്പയാ’’തി. (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൫൨; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൬൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൩൧);

സന്തഗുണനിഗൂഹനതാ പന പടിഗ്ഗഹണേ ച മത്തഞ്ഞുതാ അപ്പിച്ഛതാ നാമ, തായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ അത്തനി വിജ്ജമാനമ്പി ഗുണം പടിച്ഛാദേതുകാമതായ സദ്ധോ സമാനോ ‘‘സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ന ഇച്ഛതി. സീലവാ… പവിവിത്തോ… ബഹുസ്സുതോ… ആരദ്ധവീരിയോ… സമാധിസമ്പന്നോ… പഞ്ഞവാ… ഖീണാസവോ സമാനോ ‘‘ഖീണാസവോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ന ഇച്ഛതി സേയ്യഥാപി മജ്ഝന്തികത്ഥേരോ. ഏവം അപ്പിച്ഛോ ച പന ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നം ലാഭം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നം ഥാവരം കരോതി, ദായകാനം ചിത്തം ആരാധേതി, യഥാ യഥാ ഹി സോ അത്തനോ അപ്പിച്ഛതായ അപ്പം ഗണ്ഹാതി, തഥാ തഥാ തസ്സ വത്തേ പസന്നാ മനുസ്സാ ബഹൂ ദേന്തി.

അപരോപി ചതുബ്ബിധോ അപ്പിച്ഛോ പച്ചയഅപ്പിച്ഛോ ധുതങ്ഗഅപ്പിച്ഛോ പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ അധിഗമഅപ്പിച്ഛോതി. തത്ഥ ചതൂസു പച്ചയേസു അപ്പിച്ഛോ പച്ചയഅപ്പിച്ഛോ. സോ ദായകസ്സ വസം ജാനാതി, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസം ജാനാതി, അത്തനോ ഥാമം ജാനാതി. യദി ഹി ദേയ്യധമ്മോ ബഹു ഹോതി, ദായകോ അപ്പം ദാതുകാമോ, ദായകസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോ അപ്പോ, ദായകോ ബഹും ദാതുകാമോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോപി ബഹു, ദായകോപി ബഹും ദാതുകാമോ, അത്തനോ ഥാമം ഞത്വാ പമാണേനേവ ഗണ്ഹാതി.

ധുതങ്ഗസമാദാനസ്സ അത്തനി അത്ഥിഭാവം ന ജാനാപേതുകാമോ ധുതങ്ഗഅപ്പിച്ഛോ നാമ. യോ പന ബഹുസ്സുതഭാവം ന ജാനാപേതുകാമോ, അയം പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ നാമ. യോ പന സോതാപന്നാദീസു അഞ്ഞതരോ ഹുത്വാ സോതാപന്നാദിഭാവം ജാനാപേതും ന ഇച്ഛതി, അയം അധിഗമഅപ്പിച്ഛോ നാമ. ഖീണാസവോ പന അത്രിച്ഛതം പാപിച്ഛതം മഹിച്ഛതം പഹായ സബ്ബസോ ഇച്ഛാപടിപക്ഖഭൂതായ അലോഭസങ്ഖാതായ പരിസുദ്ധായ അപ്പിച്ഛതായ സമന്നാഗതത്താ അപ്പിച്ഛോ നാമ. ‘‘ആവുസോ, അത്രിച്ഛതാ പാപിച്ഛതാ മഹിച്ഛതാതി, ഇമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാതി, തേസു ആദീനവം ദസ്സേത്വാ ഏവരൂപം അപ്പിച്ഛതം സമാദായ വത്തിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തോ അപ്പിച്ഛകഥം കഥേതി നാമ.

സന്തുട്ഠീകഥന്തിആദീസു വിസേസത്ഥമേവ ദീപയിസ്സാമ, യോജനാ പന വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സന്തുട്ഠീകഥന്തി ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസം നിസ്സിതം കഥം. സോ പനേസ സന്തോസോ ദ്വാദസവിധോ ഹോതി. സേയ്യഥിദം – ചീവരേ യഥാലാഭസന്തോസോ, യഥാബലസന്തോസോ, യഥാസാരുപ്പസന്തോസോതി തിവിധോ. ഏവം പിണ്ഡപാതാദീസുപി.

തസ്സായം പഭേദവണ്ണനാ – ഇധ ഭിക്ഖു ചീവരം ലഭതി സുന്ദരം വാ അസുന്ദരം വാ. സോ തേനേവ യാപേതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി. അയമസ്സ ചീവരേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ പന യോ പകതിദുബ്ബലോ വാ ഹോതി, ആബാധജരാഭിഭൂതോ വാ, ഗരുചീവരം പാരുപന്തോ കിലമതി. സോ സഭാഗേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം തം പരിവത്തേത്വാ ലഹുകേന യാപേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ ചീവരേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ പണീതപച്ചയലാഭീ ഹോതി. സോ പത്തുണ്ണചീവരാദീനം അഞ്ഞതരം മഹഗ്ഘചീവരം, ബഹൂനി വാ പന ചീവരാനി ലഭിത്വാ ‘‘ഇദം ഥേരാനം ചിരപബ്ബജിതാനം, ഇദം ബഹുസ്സുതാനം അനുരൂപം, ഇദം ഗിലാനാനം, ഇദം അപ്പലാഭീനം ഹോതൂ’’തി ദത്വാ തേസം പുരാണചീവരം വാ സങ്കാരകൂടാദിതോ വാ നന്തകാനി ഉച്ചിനിത്വാ തേഹി സങ്ഘാടിം കത്വാ ധാരേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ ചീവരേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു പിണ്ഡപാതം ലഭതി ലൂഖം വാ പണീതം വാ, സോ തേനേവ യാപേതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി. അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാലാഭസന്തോസോ. യോ പന അത്തനോ പകതിവിരുദ്ധം വാ ബ്യാധിവിരുദ്ധം വാ പിണ്ഡപാതം ലഭതി, യേനസ്സ പരിഭുത്തേന അഫാസു ഹോതി, സോ തം സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ സപ്പായഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ ബഹും പണീതം പിണ്ഡപാതം ലഭതി, സോ തം ചീവരം വിയ ഥേരചിരപബ്ബജിതബഹുസ്സുതഅപ്പലാഭീഗിലാനാനം ദത്വാ തേസം വാ സേസകം പിണ്ഡായ വാ ചരിത്വാ മിസ്സകാഹാരം ഭുഞ്ജന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു സേനാസനം ലഭതി മനാപം വാ അമനാപം വാ, സോ തേന നേവ സോമനസ്സം ന ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേതി, അന്തമസോ തിണസന്ഥാരകേനാപി യഥാലദ്ധേനേവ തുസ്സതി. അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാലാഭസന്തോസോ. യോ പന അത്തനോ പകതിവിരുദ്ധം വാ ബ്യാധിവിരുദ്ധം വാ സേനാസനം ലഭതി, യത്ഥസ്സ വസതോ അഫാസു ഹോതി, സോ തം സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ സന്തകേ സപ്പായസേനാസനേ വസന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാബലസന്തോസോ.

അപരോ മഹാപുഞ്ഞോ ലേണമണ്ഡപകൂടാഗാരാദീനി ബഹൂനി പണീതസേനാസനാനി ലഭതി, സോ തം ചീവരം വിയ ഥേരചിരപബ്ബജിതബഹുസ്സുതഅപ്പലാഭീഗിലാനാനം ദത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ. യോപി ‘‘ഉത്തമസേനാസനം നാമ പമാദട്ഠാനം, തത്ഥ നിസിന്നസ്സ ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമതി, നിദ്ദാഭിഭൂതസ്സ പുന പടിബുജ്ഝതോ പാപവിതക്കാ പാതുഭവന്തീ’’തി പടിസഞ്ചിക്ഖിത്വാ താദിസം സേനാസനം പത്തമ്പി ന സമ്പടിച്ഛതി, സോ തം പടിക്ഖിപിത്വാ അബ്ഭോകാസരുക്ഖമൂലാദീസു വസന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു ഭേസജ്ജം ലഭതി ലൂഖം വാ പണീതം വാ, സോ യം ലഭതി, തേനേവ തുസ്സതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി. അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാലാഭസന്തോസോ. യോ പന തേലേന അത്ഥികോ ഫാണിതം ലഭതി, സോ തം സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ തേലം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞദേവ വാ പരിയേസിത്വാ ഭേസജ്ജം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാബലസന്തോസോ.

അപരോ മഹാപുഞ്ഞോ ബഹും തേലമധുഫാണിതാദിപണീതഭേസജ്ജം ലഭതി, സോ തം ചീവരം വിയ ഥേരചിരപബ്ബജിതബഹുസ്സുതഅപ്പലാഭീഗിലാനാനം ദത്വാ തേസം ആഭതേന യേന കേനചി യാപേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. യോ പന ഏകസ്മിം ഭാജനേ ചതുമധുരം ഠപേത്വാ ഏകസ്മിം മുത്തഹരീതകം ‘‘ഗണ്ഹ, ഭന്തേ, യദിച്ഛസീ’’തി വുച്ചമാനോ ‘‘സചസ്സ തേസു അഞ്ഞതരേനപി രോഗോ വൂപസമ്മതി, അഥ മുത്തഹരീതകം നാമ ബുദ്ധാദീഹി വണ്ണിത’’ന്തി ചതുമധുരം പടിക്ഖിപിത്വാ മുത്തഹരീതകേന ഭേസജ്ജം കരോന്തോ പരമസന്തുട്ഠോവ ഹോതി. അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ. ഇമേസം പന പച്ചേകപച്ചയേസു തിണ്ണം തിണ്ണം സന്തോസാനം യഥാസാരുപ്പസന്തോസോവ അഗ്ഗോ. അരഹാ ഏകേകസ്മിം പച്ചയേ ഇമേഹി തീഹിപി സന്തുട്ഠോവ.

പവിവേകകഥന്തി പവിവേകനിസ്സിതം കഥം. തയോ ഹി വിവേകാ കായവിവേകോ ചിത്തവിവേകോ ഉപധിവിവേകോതി. തത്ഥ ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ അഭിക്കമതി, ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി, ഏകോ വിഹരതീതി അയം കായവിവേകോ നാമ. അട്ഠ സമാപത്തിയോ പന ചിത്തവിവേകോ നാമ. നിബ്ബാനം ഉപധിവിവേകോ നാമ.

വുത്തമ്പി ഹേതം – ‘‘കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം. ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം. ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാന’’ന്തി (മഹാനി. ൫൭).

അസംസഗ്ഗകഥന്തി ഏത്ഥ പന സവനസംസഗ്ഗോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ കായസംസഗ്ഗോതി പഞ്ചവിധോ സംസഗ്ഗോ. തേസു ഇധ ഭിക്ഖു സുണാതി ‘‘അമുകസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ കുമാരീ വാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ’’തി, സോ തം സുത്വാ സംസീദതി വിസീദതി, ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖാദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ ഹീനായാവത്തതി. ഏവം പരേഹി കഥിയമാനരൂപാദിസമ്പത്തിം അത്തനാ വാ ഹസിതലപിതഗീതസദ്ദം സുണന്തസ്സ സോതവിഞ്ഞാണവീഥിവസേന ഉപ്പന്നോ രാഗോ സവനസംസഗ്ഗോ നാമ.

‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ന ഹേവ ഖോ സുണാതി, അപി ച ഖോ സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ കുമാരിം വാ അഭിരൂപം ദസ്സനീയം പാസാദികം പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതം, സോ തം ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി, ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖാദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ ഹീനായാവത്തതി. ഏവം വിസഭാഗരൂപം ഓലോകേന്തസ്സ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ നാമ.

അഞ്ഞമഞ്ഞം അല്ലാപസല്ലാപവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ പന സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ നാമ. ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖുനിയാ സന്തകം ഭിക്ഖുനിയാ വാ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തകം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗകരണവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ നാമ. ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദിവസേന ഉപ്പന്നരാഗോ പന കായസംസഗ്ഗോ നാമ. അരഹാ ഇമേഹി പഞ്ചഹി സംസഗ്ഗേഹി ചതൂഹിപി പരിസാഹി സദ്ധിം അസംസട്ഠോ, ഗാഹമുത്തകോ ചേവ സംസഗ്ഗമുത്തകോ ച. അസംസഗ്ഗസ്സ വണ്ണം ഭണന്തോ അസംസഗ്ഗകഥം കഥേതി നാമ.

വീരിയാരമ്ഭകഥന്തി ഏത്ഥ യോ പഗ്ഗഹിതവീരിയോ പരിപുണ്ണകായികചേതസികവീരിയോ ഹോതി, ഗമനേ ഉപ്പന്നം കിലേസം ഠാനം പാപുണിതും ന ദേതി, ഠാനേ ഉപ്പന്നം കിലേസം നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ ഉപ്പന്നം കിലേസം സയനം പാപുണിതും ന ദേതി, ദണ്ഡേന കണ്ഹസപ്പം ഉപ്പീളേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയ അമിത്തം ഗീവായ അക്കമന്തോ വിയ ച വിചരതി, താദിസസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ വണ്ണം ഭണന്തോ വീരിയാരമ്ഭകഥം കഥേതി നാമ.

സീലകഥന്തിആദീസു സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സമാധീതി വിപസ്സനാപാദകാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. പഞ്ഞാതി ലോകിയലോകുത്തരഞാണം. വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തി. വിമുത്തിഞാണദസ്സനന്തി ഏകൂനവീസതിവിധം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. സീലാദീനം ഗുണം പകാസേന്തോ സീലാദികഥം കഥേതി നാമ.

സതിപട്ഠാനകഥന്തിആദീനി സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനീതിപരിയോസാനാനി പുബ്ബേ വുത്താനുസാരേന വേദിതബ്ബാനി.

൮൬. നിരാസത്തീതി നിത്തണ്ഹോ. വിവേകദസ്സീ ഫസ്സേസൂതി പച്ചുപ്പന്നേസു ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീസു അത്താദിഭാവവിവേകം പസ്സതി. ദിട്ഠീസു ച ന നീയതീതി ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠീസു കായചി ദിട്ഠിയാ ന നീയതി.

വിപരിണതം വാ വത്ഥും ന സോചതീതി പകതിഭാവം ജഹിത്വാ നട്ഠേ കിസ്മിഞ്ചി വത്ഥുസ്മിം ന സോകം ആപജ്ജതി. വിപരിണതസ്മിം വാതി വിനസ്സമാനേ വത്ഥുമ്ഹി.

ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖും വത്ഥും കത്വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസഹജാതോ ഫസ്സോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച പുരിമാ ചക്ഖുപസാദാദിവത്ഥുകാവ, മനോസമ്ഫസ്സോ ഹദയവത്ഥുകോപി അവത്ഥുകോപി സബ്ബോ ചതുഭൂമകോ ഫസ്സോ. അധിവചനസമ്ഫസ്സോതി പരിയായേന ഏതസ്സ നാമം ഹോതിയേവ. തയോ ഹി അരൂപിനോ ഖന്ധാ സയം പിട്ഠിവട്ടകാ ഹുത്വാ അത്തനോ സഹജാതസമ്ഫസ്സസ്സ അധിവചനസമ്ഫസ്സോതി നാമം കരോന്തി. പടിഘസമ്ഫസ്സോതി നിപ്പരിയായേന പന പടിഘസമ്ഫസ്സോ നാമ പഞ്ചദ്വാരികഫസ്സോ. അധിവചനസമ്ഫസ്സോ നാമ മനോദ്വാരികഫസ്സോ. സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോതി സുഖവേദനായ ഹിതോ ഉപ്പാദകോ ഫസ്സോ. ഇതരദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. കുസലോ ഫസ്സോതി ഏകവീസതികുസലചിത്തസഹജാതോ ഫസ്സോ. അകുസലോതി ദ്വാദസഅകുസലസഹജാതോ ഫസ്സോ. അബ്യാകതോതി ഛപ്പഞ്ഞാസഅബ്യാകതസഹജാതോ ഫസ്സോ. കാമാവചരോതി ചതുപഞ്ഞാസകാമാവചരസഹജാതോ ഫസ്സോ. രൂപാവചരോതി കുസലാദിപഞ്ചദസരൂപാവചരസമ്പയുത്തോ. അരൂപാവചരോതി കുസലാബ്യാകതവസേന ദ്വാദസഅരൂപാവചരസമ്പയുത്തോ.

സുഞ്ഞതോതി അനത്താനുപസ്സനാവസേന വിപസ്സന്തസ്സ ഉപ്പന്നോ മഗ്ഗോ സുഞ്ഞതോ, തേന സഹജാതോ ഫസ്സോ സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോ. ഇതരദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അനിമിത്തോതി ഏത്ഥ അനിച്ചാനുപസ്സനാവസേന വിപസ്സന്തസ്സ ഉപ്പന്നോ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ. അപ്പണിഹിതോതി ദുക്ഖാനുപസ്സനാവസേന വിപസ്സന്തസ്സ ഉപ്പന്നോ മഗ്ഗോ അപ്പണിഹിതോ. ലോകിയോതി ലോകോ വുച്ചതി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന വട്ടോ, തസ്മിം പരിയാപന്നഭാവേന ലോകേ നിയുത്തോതി ലോകിയോ, തേഭൂമകോ ധമ്മോ. ലോകുത്തരോതി ലോകതോ ഉത്തരോ ഉത്തിണ്ണോതി ലോകുത്തരോ, ലോകേ അപരിയാപന്നഭാവേനപി ലോകുത്തരോ. അത്തേന വാതി അത്തഭാവേന വാ. അത്തനിയേന വാതി അത്തായത്തേന വാ.

൮൭. പതിലീനോതി രാഗാദീനം പഹീനത്താ തതോ അപഗതോ. അകുഹകോതി അവിമ്ഹാപകോ തീഹി കുഹനവത്ഥൂഹി. അപിഹാലൂതി അപിഹനസീലോ, പത്ഥനാതണ്ഹായ രഹിതോതി വുത്തം ഹോതി. അമച്ഛരീതി പഞ്ചമച്ഛേരവിരഹിതോ. അപ്പഗബ്ഭോതി കായപാഗബ്ഭിയാദിവിരഹിതോ. അജേഗുച്ഛോതി സമ്പന്നസീലാദിതായ അജേഗുച്ഛനീയോ അസേചനകോ മനാപോ. പേസുണേയ്യേ ച നോ യുതോതി ദ്വീഹി ആകാരേഹി ഉപസംഹരിതബ്ബേ പിസുണകമ്മേ അയുത്തോ.

രാഗസ്സ പഹീനത്താതി അരഹത്തമഗ്ഗേന രാഗകിലേസസ്സ പഹീനഭാവേന. അസ്മിമാനോ പഹീനോ ഹോതീതി അസ്മീതി ഉന്നതിമാനോ സമുച്ഛേദവസേന പഹീനോ ഹോതി.

തീണി കുഹനവത്ഥൂനീതി തീണി വിമ്ഹാപനകാരണാനി. പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥൂതിആദീസു ചീവരാദീഹി നിമന്തിതസ്സ തദത്ഥികസ്സേവ സതോ പാപിച്ഛതം നിസ്സായ പടിക്ഖിപനേന തേ ച ഗഹപതികേ അത്തനി സുപ്പതിട്ഠിതപസാദേ ഞത്വാ പുന തേസം ‘‘അഹോ അയ്യോ അപ്പിച്ഛോ, ന കിഞ്ചി പടിഗ്ഗണ്ഹിതും ഇച്ഛതി, സുലദ്ധം വത നോ അസ്സ, സചേ അപ്പമത്തകമ്പി കിഞ്ചി പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി നാനാവിധേഹി ഉപായേഹി പണീതാനി ചീവരാദീനി ഉപനേന്താനം തദനുഗ്ഗഹകാമതംയേവ അവികത്വാ പടിഗ്ഗഹണേന ച തതോ പഭുതി അപി സകടഭാരേഹി ഉപനാമനഹേതുഭൂതം വിമ്ഹാപനം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. പാപിച്ഛസ്സേവ പന സതോ സമ്ഭാവനാധിപ്പായേന കതേന ഇരിയാപഥേന വിമ്ഹാപനം ഇരിയാപഥസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. പാപിച്ഛസ്സേവ പന സതോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമപരിദീപനവാചായ തഥാ തഥാ വിമ്ഹാപനം സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം.

കതമം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതന്തി ഏത്ഥ പച്ചയപടിസേവനന്തി ഏവം സങ്ഖാതം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം. നിമന്തേന്തീതി ഇധ ഗഹപതികാ ‘‘ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഭിക്ഖൂ നിമന്തേന്തി. അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘നിമന്തേതീ’’തി വാ ‘‘വദന്തീ’’തി വാ കേചി പഠന്തി. താദിസേ നിമന്താപേന്തി. നിമന്തേന്തീതി പാഠസ്സ സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ. ചീവരം പച്ചക്ഖാതീതി ചീവരം പടിക്ഖിപതി. ഏതം സാരുപ്പം, യം സമണോതി യം ചീവരധാരണം സമണോ കരോതി, ഏതം സാരുപ്പം അനുച്ഛവികം. പാപണികാ വാ നന്തകാനീതി ആപണദ്വാരേ പതികാനി അന്തവിരഹിതാനി പിലോതികാനി. ഉച്ചിനിത്വാതി സംകഡ്ഢിത്വാ. ഉഞ്ഛാചരിയായാതി ഭിക്ഖാചരണേന. പിണ്ഡിയാലോപേനാതി പിണ്ഡം കത്വാ ലദ്ധആലോപേന. പൂതിമുത്തേന വാതി ഗോമുത്തേന വാ. ഓസധം കരേയ്യാതി ഭേസജ്ജകിച്ചം കരേയ്യ. തദുപാദായാതി തതോ പട്ഠായ. ധുതവാദോതി ധുതഗുണവാദീ. ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ നിമന്തേന്തീതി ഉപരൂപരി നിമന്തേന്തി. സമ്മുഖീഭാവാതി സമ്മുഖീഭാവേന, വിജ്ജമാനതായാതി അത്ഥോ. പസവതീതി പടിലഭതി. സദ്ധായ സമ്മുഖീഭാവേന സക്കാ കാതുന്തി ‘‘സദ്ധായ സമ്മുഖീഭാവാ’’തിആദിമാഹ. ദേയ്യധമ്മാ സുലഭാ ദക്ഖിണേയ്യാ ച, സദ്ധാ പന ദുല്ലഭാ. പുഥുജ്ജനസ്സ ഹി സദ്ധാ അഥാവരാ, പദവാരേ പദവാരേ നാനാ ഹോതി. തേനേവസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസദിസോപി അഗ്ഗസാവകോ പാടിഭോഗോ ഭവിതും അസക്കോന്തോ ആഹ ‘‘ദ്വിന്നം ഖോ നേസം ആവുസോ ധമ്മാനം പാടിഭോഗോ ഭോഗാനഞ്ച ജീവിതസ്സ ച, സദ്ധായ പന ത്വം പാടിഭോഗോ’’തി.

ഏവം തുമ്ഹേ പുഞ്ഞേന പരിബാഹിരാ ഭവിസ്സഥാതി ഏത്ഥ പുഞ്ഞേനാതി നിസ്സക്കത്ഥേ കരണവചനം. പുഞ്ഞതോ പരിഹീനാ പരമ്മുഖാ ഭവിസ്സഥ. ഭാകുടികാതി മുഖാനം പധാനപുരിമട്ഠിതഭാവദസ്സനേന ഭാകുടികരണം, മുഖസങ്കോചോതി വുത്തം ഹോതി. ഭാകുടികരണം സീലമസ്സാതി ഭാകുടികോ, ഭാകുടികസ്സ ഭാവോ ഭാകുടിയം. കുഹനാതി വിമ്ഹാപനാ. കുഹസ്സ ആയനാ കുഹായനാ. കുഹിതസ്സ ഭാവോ കുഹിതത്തം.

പാപിച്ഛോതി അസന്തഗുണദീപനകാമോ. ഇച്ഛാപകതോതി ഇച്ഛായ അപകതോ, ഉപദ്ദുതോതി അത്ഥോ. സമ്ഭാവനാധിപ്പായോതി ബഹുമാനജ്ഝാസയോ. ഗമനം സണ്ഠപേതീതി അഭിക്കമാദിഗമനം അഭിസങ്ഖരോതി, പാസാദികഭാവം കരോതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. പണിധായ ഗച്ഛതീതി പത്ഥനം ഠപേത്വാ ഗച്ഛതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സമാഹിതോ വിയ ഗച്ഛതീതി ഉപചാരപ്പത്തോ വിയ ഗച്ഛതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ആപാഥകജ്ഝായീവ ഹോതീതി സമ്മുഖാ ആഗതാനം മനുസ്സാനം ഝാനം സമാപജ്ജന്തോ വിയ സന്തഭാവം ദസ്സേതി. ഇരിയാപഥസ്സാതി ചതുഇരിയാപഥസ്സ. ആഠപനാതി ആദിട്ഠപനാ, ആദരേന വാ ഠപനാ. ഠപനാതി ഠപനാകാരോ. സണ്ഠപനാതി അഭിസങ്ഖരണം, പാസാദികഭാവകരണന്തി വുത്തം ഹോതി. അരിയധമ്മസന്നിസ്സിതന്തി ലോകുത്തരധമ്മപടിബദ്ധം. കുഞ്ചികന്തി അവാപുരണം. മിത്താതി സിനേഹവന്തോ. സന്ദിട്ഠാതി ദിട്ഠമത്താ. സമ്ഭത്താതി ദള്ഹമിത്താ. ഉദ്ദണ്ഡേതി ഏകോ പതിസ്സയവിസേസോ.

കോരജികകോരജികോതി സങ്കോചസങ്കോചകോ, അതിസങ്കോചകോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘കോരചകകോരചകോ’’തി വാ പാഠോ. ഭാകുടികഭാകുടികോതി അതിവിയ മുഖസങ്കോചനസീലോ. കുഹകകുഹകോതി അതിവിയ വിമ്ഹാപകോ. ലപകലപകോതി അതിവിയ സല്ലാപകോ. മുഖസമ്ഭാവികോതി അത്തനോ മുഖവസേന അഞ്ഞേഹി സഹ സമ്ഭാവികോ, അപ്പിതചിത്തോതി ഏകേ. സന്താനന്തി കിലേസസന്തതായ സന്താനം. സമാപത്തീനന്തി സമാപജ്ജിതബ്ബാനം. ഗമ്ഭീരന്തി നിന്നപതിട്ഠാനം. ഗൂള്ഹന്തി ദസ്സേതും ദുക്ഖം. നിപുണന്തി സുഖുമം. പടിച്ഛന്നന്തി പദത്ഥേന ദുപ്പടിവിജ്ഝാധിപ്പായം. ലോകുത്തരന്തി ധമ്മദീപകം. സുഞ്ഞതാപടിസഞ്ഞുത്തന്തി നിബ്ബാനപടിസഞ്ഞുത്തം. അഥ വാ ലോകുത്തരസുഞ്ഞതാപടിസഞ്ഞുത്തന്തി ലോകുത്തരധമ്മഭൂതനിബ്ബാനപടിസഞ്ഞുത്തം.

കായികം പാഗബ്ഭിയന്തി കായേ ഭവം കായികം. വാചസികചേതസികേസുപി ഏസേവ നയോ. അചിത്തീകാരകതോതി ബഹുമാനകിരിയരഹിതോ. അനുപാഹനാനം ചങ്കമന്താനന്തി ഉപാഹനവിരഹിതാനം ചങ്കമന്താനം സമീപേ, അനാദരേ വാ സാമിവചനം. സഉപാഹനോതി ഉപാഹനാരൂള്ഹോ ഹുത്വാ ചങ്കമതി. നീചേ ചങ്കമേ ചങ്കമന്താനന്തി അകതപരിച്ഛേദായ ഭൂമിയാ ചങ്കമന്തേ പരിച്ഛേദം കത്വാ വാലുകം ആകിരിത്വാ ആലമ്ബനം യോജേത്വാ കതചങ്കമേ നീചേപി ചങ്കമേ ചങ്കമന്തേ. ഉച്ചേ ചങ്കമേ ചങ്കമതീതി ഇട്ഠകചയനസമ്പന്നേ വേദികാപരിക്ഖിത്തേ ഉച്ചേ ചങ്കമേ ചങ്കമതി. സചേ പാകാരപരിക്ഖിത്തോ ഹോതി ദ്വാരകോട്ഠകയുത്തോ, പബ്ബതന്തരവനന്തരഭൂമന്തരസ്സ വാ സുപ്പടിച്ഛന്നോ, താദിസേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതും വട്ടതി, അപ്പടിച്ഛന്നേപി ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ വട്ടതി. ഘട്ടയന്തോപി തിട്ഠതീതി അതിസമീപേ തിട്ഠതി. പുരതോപി തിട്ഠതീതി പുരത്ഥിമതോപി തിട്ഠതി. ഠിതകോപി ഭണതീതി ഖാണുകോ വിയ അനോനമിത്വാ ഭണതി. ബാഹാവിക്ഖേപകോതി ബാഹും ഖിപിത്വാ ഖിപിത്വാ ഭണതി.

അനുപഖജ്ജാതി സബ്ബേസം നിസിന്നട്ഠാനം പവിസിത്വാ. നവേപി ഭിക്ഖൂ ആസനേന പടിബാഹതീതി അത്തനോ പത്താസനേ അനിസീദിത്വാ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ പവിസന്തോ ആസനേന പടിബാഹതി നാമ.

അനാപുച്ഛമ്പി കട്ഠം പക്ഖിപതീതി അനാപുച്ഛിത്വാ അനപലോകേത്വാ അഗ്ഗിമ്ഹി ദാരും ഖിപതി. ദ്വാരം പിദഹതീതി ജന്താഘരേ പിദഹതി.

ഓതരതീതി ഉദകതിത്ഥം പവിസതി. ന്ഹായതീതി സരീരം സിനേഹേതി. ഉത്തരതീതി ഉദകതിത്ഥതോ തീരം ഉഗ്ഗച്ഛതി.

വോക്കമ്മാപീതി അതിക്കമിത്വാപി. ഓവരകാനീതി ഗബ്ഭേ പതിട്ഠിതസയനഘരാനി.

ഗൂള്ഹാനീതി പടിച്ഛന്നാനി. പടിച്ഛന്നാനീതി അഞ്ഞേഹി പടിച്ഛാദിതാനി.

അനജ്ഝിട്ഠോ വാതി ഥേരേഹി ‘‘ധമ്മം ഭണാഹീ’’തി അനാണത്തോ അനായാചിതോ ച.

പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ. അസുചിസങ്കസരസമാചാരോതി അഞ്ഞേഹി ‘‘അയം ദുസ്സീലോ’’തി സങ്കായ സരിതബ്ബോ ആചാരോ സംയോഗോ ഏതസ്സാതി അസുചിസങ്കസരസമാചാരോ. സങ്കസ്സരസമാചാരോതി സകാരം സംയോഗം കത്വാപി പഠന്തി. പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോതി പടിച്ഛാദിതകായവചീകമ്മന്തോ. അസ്സമണോതി ന സമണോ. സമണപടിഞ്ഞോതി ‘‘അഹം സമണോ’’തി പടിജാനന്തോ. അബ്രഹ്മചാരീതി സേട്ഠചരിയാ വിരഹിതോ. ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോതി വുത്തപടിപക്ഖോ. അന്തോപൂതീതി അബ്ഭന്തരേ കുസലധമ്മവിരഹിതത്താ അന്തോപൂതിഭാവമാപന്നോ. അവസ്സുതോതി രാഗേന തിന്തോ. കസമ്ബുജാതോതി സങ്കാരസഭാവോ. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി ഏത്ഥ ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന ആലോകിതേന വിലോകിതേന സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന ഓക്ഖിത്തചക്ഖു ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയമനുയുത്തോ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ ആഭിസമാചാരികേസു സക്കച്ചകാരീ ഗരുചിത്തീകാരബഹുലോ വിഹരതി, അയം വുച്ചതി ആചാരോ. ഏവം താവ ആചാരോ വേദിതബ്ബോ.

ഗോചരോ പന തിവിധോ ഉപനിസ്സയഗോചരോ ആരക്ഖഗോചരോ ഉപനിബന്ധഗോചരോതി. തത്ഥ കതമോ ഉപനിസ്സയഗോചരോ? ദസകഥാവത്ഥുഗുണസമന്നാഗതോ കല്യാണമിത്തോ, യം നിസ്സായ അസ്സുതം സുണാതി, സുതം പരിയോദാപേതി, കങ്ഖം വിതരതി, ദിട്ഠിം ഉജും കരോതി, ചിത്തം പസാദേതി; യസ്സ വാ പന അനുസിക്ഖമാനോ സദ്ധായ വഡ്ഢതി, സീലേന, സുതേന, ചാഗേന, പഞ്ഞായ വഡ്ഢതി. അയം വുച്ചതി ഉപനിസ്സയഗോചരോ.

കതമോ ആരക്ഖഗോചരോ? ഇധ ഭിക്ഖു അന്തരഘരം പവിട്ഠോ വീഥിം പടിപന്നോ ഓക്ഖിത്തചക്ഖു യുഗമത്തദസ്സാവീ സുസംവുതോ ഗച്ഛതി, ന ഹത്ഥിം ഓലോകേന്തോ, ന അസ്സം, ന രഥം, ന പത്തിം, ന ഇത്ഥിം, ന പുരിസം ഓലോകേന്തോ, ന ഉദ്ധം ഉല്ലോകേന്തോ, ന അധോ ഓലോകേന്തോ, ന ദിസാവിദിസം പേക്ഖമാനോ ഗച്ഛതി. അയം വുച്ചതി ആരക്ഖഗോചരോ.

കതമോ ഉപനിബന്ധഗോചരോ? ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ യത്ഥ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ? യദിദം ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൨), അയം വുച്ചതി ഉപനിബന്ധഗോചരോതി. ഇതി ഇമിനാ ച ആചാരേന ഇമിനാ ച ഗോചരേന ഉപേതോ…പേ… സമന്നാഗതോ. തേനപി വുച്ചതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി.

അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി അണുപ്പമാണേസു അസഞ്ചിച്ച ആപന്നസേഖിയഅകുസലചിത്തുപ്പാദാദിഭേദേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സനസീലോ. സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി യംകിഞ്ചി സിക്ഖാപദേസു സിക്ഖിതബ്ബം, തം സബ്ബം സമ്മാ ആദായ സിക്ഖതി. ഏത്ഥ ച ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തി ഏത്താവതാ ച പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ പാതിമോക്ഖസംവരസീലം ദസ്സിതം. ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തിആദി പന സബ്ബം യഥാപടിപന്നസ്സ തം സീലം സമ്പജ്ജതി, തം പടിപത്തിം ദസ്സേതും വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൮൮. സാതിയേസു അനസ്സാവീതി സാതവത്ഥൂസു കാമഗുണേസു തണ്ഹാസന്ഥവവിരഹിതോ. സണ്ഹോതി സണ്ഹേഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതോ. പടിഭാനവാതി പരിയത്തിപരിപുച്ഛാധിഗമപടിഭാനേഹി സമന്നാഗതോ. ന സദ്ധോതി സാമം അധിഗതധമ്മം ന കസ്സചി സദ്ദഹതി. ന വിരജ്ജതീതി ഖയാ രാഗസ്സ വിരത്തത്താ ഇദാനി ന വിരജ്ജതി.

യേസം ഏസാതി യേസം പുഗ്ഗലാനം സാതവത്ഥൂസു കാമഗുണേസു ഇച്ഛാ തണ്ഹാ. അപ്പഹീനാതി സന്ഥവസമ്പയുത്താ തണ്ഹാ അരഹത്തമഗ്ഗേന അപ്പഹീനാ. തേസം ചക്ഖുതോ രൂപതണ്ഹാ സവതീതി ഏതേസം ചക്ഖുദ്വാരതോ പവത്തജവനവീഥിസമ്പയുത്താ രൂപാരമ്മണാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജതി. ആസവതീതി ഓകാസതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭൂ സവതി. സന്ദതീതി നദീസോതം വിയ അധോമുഖം സന്ദതി. പവത്തതീതി പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിവസേന പവത്തതി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. സുക്കപക്ഖേ വുത്തവിപരിയായേന തണ്ഹാ അരഹത്തമഗ്ഗേന സുപ്പഹീനാ. തേസം ചക്ഖുതോ രൂപതണ്ഹാ ന സവതി.

സണ്ഹേന കായകമ്മേന സമന്നാഗതോതി അഫരുസേന മുദുനാ കായകമ്മേന സമങ്ഗീഭൂതോ ഏകീഭൂതോ. വചീകമ്മാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സണ്ഹേഹി സതിപട്ഠാനേഹീതിആദീസു സതിപട്ഠാനാദയോ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ. പരിയാപുണനഅത്ഥാദിപരിപുച്ഛാലോകിയലോകുത്തരധമ്മാധിഗമവസേന സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥാ തിസ്സോ പടിഭാനപ്പഭേദസങ്ഖാതാ പഞ്ഞാ യസ്സ അത്ഥി, സോ പടിഭാനവാ. തസ്സ പരിയത്തിം നിസ്സായ പടിഭായതീതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പരിയാപുണനം അല്ലീയിത്വാ ഞാണം ജായതി ഞാണം അഭിമുഖം ഹോതി. ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതി സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകവസേന വുത്താ. മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരവസേന. ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ ഛ ച അഭിഞ്ഞായോ വിമോക്ഖന്തികവസേന വുത്താതി ഞാതബ്ബാ.

തത്ഥ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോതി ചത്താരോ ഞാണപ്പഭേദാതി അത്ഥോ. ഇദ്ധിവിധാദിആസവക്ഖയപരിയോസാനാനി അധികാനി ഛ ഞാണാനി. തസ്സാതി പരസ്സ, അത്ഥോ പടിഭായതീതി സമ്ബന്ധോ. അത്ഥോതി സങ്ഖേപതോ ഹേതുഫലം. തഞ്ഹി യസ്മാ ഹേതുഅനുസാരേന അരീയതി അധിഗമീയതി പാപുണീയതി, തസ്മാ അത്ഥോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യംകിഞ്ചി പച്ചയുപ്പന്നം നിബ്ബാനം ഭാസിതത്ഥോ വിപാകോ കിരിയാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ അത്ഥോതി വേദിതബ്ബാ, തം അത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സോ അത്ഥോ പഭേദതോ ഞാതോ പാകടോ ഹോതി. ധമ്മോതി സങ്ഖേപതോ പച്ചയോ. സോ ഹി യസ്മാ തം തം വിദഹതി പവത്തേതി ചേവ പാപേതി ച, തസ്മാ ധമ്മോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യോ കോചി ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു അരിയമഗ്ഗോ ഭാസിതം കുസലം അകുസലന്തി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മോതി വേദിതബ്ബാ, തം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സോ ധമ്മോ പഭേദതോ ഞാതോ പാകടോ ഹോതി, തസ്മിം അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച യാ സഭാവനിരുത്തി അബ്യഭിചാരീ വോഹാരോ, തസ്സ അഭിലാപേ ഭാസനേ ഉദീരണേ തം ലപിതം ഭാസിതം ഉദീരിതം സഭാവനിരുത്തിസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സാ നിരുത്തി ഞാതാ പാകടാ ഹോതി.

ഏത്ഥ അത്ഥേ ഞാതേ അത്ഥോ പടിഭായതീതി ഇദാനി തസ്സ സദ്ദം ആഹരിത്വാ വുത്തപ്പഭേദേ അത്ഥേ പാകടീഭൂതേ വുത്തപ്പഭേദോ അത്ഥോ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പടിഭായതി ഞാണാഭിമുഖോ ഹോതി. ധമ്മേ ഞാതേ ധമ്മോ പടിഭായതീതി വുത്തപ്പഭേദേ ധമ്മേ പാകടീഭൂതേ വുത്തപ്പഭേദോ ധമ്മോ പടിഭായതി. നിരുത്തിയാ ഞാതായ നിരുത്തി പടിഭായതീതി വുത്തപ്പഭേദായ നിരുത്തിയാ പാകടായ വുത്തപ്പഭേദാ നിരുത്തി പടിഭായതി. ഇമേസു തീസു ഞാണേസു ഞാണന്തി അത്ഥധമ്മനിരുത്തീസു ഇമേസു തീസു സബ്ബത്ഥകഞാണമാരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തേസു തീസു ഞാണേസു പഭേദഗതം ഞാണം, യഥാവുത്തേസു വാ തേസു തീസു ഞാണേസു ഗോചരകിച്ചാദിവസേന വിത്ഥാരഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. ഇമായ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായാതി ഇമായ വുത്തപ്പകാരായ യഥാവുത്തവിത്ഥാരപഞ്ഞായ ഉപേതോ ഹോതി. സോ വുച്ചതി പടിഭാനവാതി നിഗമേന്തോ ആഹ. യസ്സ പരിയത്തി നത്ഥീതി പരിയത്തി നാമ ബുദ്ധവചനം. തഞ്ഹി ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏവരൂപാ പരിയത്തി നത്ഥി. പരിപുച്ഛാ നത്ഥീതി പരിപുച്ഛാ നാമ പാളിഅട്ഠകഥാദീസു ഗണ്ഠിപദഅത്ഥപദവിനിച്ഛയകഥാ. ഉഗ്ഗഹിതപാളിആദീസു ഹി അത്ഥം കഥേന്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. അധിഗമോ നത്ഥീതി അധിഗമോ നാമ അരഹത്തപ്പത്തി. അരഹത്തഞ്ഹി പത്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. യസ്സ വുത്തപ്പകാരാ തിവിധാ സമ്പത്തി നത്ഥി. കിം തസ്സ പടിഭായിസ്സതീതി കേന കാരണേന തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പഭേദഗതം ഞാണം ഉപട്ഠഹിസ്സതി.

സാമന്തി സയമേവ. സയം അഭിഞ്ഞാതന്തി സയമേവ തേന ഞാണേന അവഗമിതം. അത്തപച്ചക്ഖം ധമ്മന്തി അത്തനാ പടിവിജ്ഝിതം പച്ചവേക്ഖിതം ധമ്മം. ന കസ്സചി സദ്ദഹതീതി അത്തപച്ചക്ഖതായ പരേസം ന സദ്ദഹതി, സദ്ധായ ന ഗച്ഛതി. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദികം ദ്വാദസപദികപച്ചയാകാരദസ്സനവസേന വുത്തം. അവിജ്ജാനിരോധാതിആദയോ സംസാരനിവത്തിം സന്ധായ വുത്താ. ഇദം ദുക്ഖന്തിആദി സച്ചദസ്സനവസേന. ഇമേ ആസവാതിആദയോ അപരേന പരിയായേന കിലേസവസേന പച്ചയദസ്സനവസേന. ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാതിആദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യപരിഞ്ഞേയ്യപഹാതബ്ബഭാവേതബ്ബസച്ഛികാതബ്ബധമ്മാനം ദസ്സനവസേന. ഛന്നം ഫസ്സായതനാനന്തിആദയോ ഫസ്സായതനാനം ഉപ്പത്തിഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ഉപദ്ദവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദസ്സനവസേന. പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം പഞ്ചവീസതിവിധേന ഉദയഞ്ച വയഞ്ച, തേസു ഛന്ദരാഗവസേന അസ്സാദഞ്ച, തേസം വിപരിണാമം ആദീനവഞ്ച, നിസ്സരണസങ്ഖാതം നിബ്ബാനഞ്ച. ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം അവിജ്ജാദിസമുദയഞ്ച, അവിജ്ജാദിനിരോധേ അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ഏവമാദിദസ്സനവസേന വുത്താ. ഏതേ ധമ്മാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

അമതോഗധന്തി നത്ഥി ഏതസ്സ മരണസങ്ഖാതം മതന്തി അമതം. കിലേസവിസപടിപക്ഖത്താ അഗദന്തിപി അമതം. തസ്മിം നിന്നതായ അമതോഗധം. അമതപരായനന്തി വുത്തപ്പകാരം അമതം പരം അയനം ഗതി പതിട്ഠാ അസ്സാതി അമതപരായനം. അമതപരിയോസാനന്തി തം അമതം സംസാരസ്സ നിട്ഠാഭൂതത്താ പരിയോസാനമസ്സാതി അമതപരിയോസാനം.

൮൯. ലാഭകമ്യാ ന സിക്ഖതീതി ലാഭപത്ഥനായ സുത്തന്താദീനി ന സിക്ഖതി. അവിരുദ്ധോ ച തണ്ഹായ, രസേസു നാനുഗിജ്ഝതീതി വിരോധാഭാവേന ച അവിരുദ്ധോ ഹുത്വാ തണ്ഹായ മൂലരസാദീസു ഗേധം നാപജ്ജതി.

കേന നു ഖോതി ലാഭപത്ഥനായ കാരണചിന്തേന പിഹസ്സ പരിയേസനേ നിപാതോ. ലാഭാഭിനിബ്ബത്തിയാതി ചതുന്നം പച്ചയാനം വിസേസേന ഉപ്പത്തിയാ. ലാഭം പരിപാചേന്തോതി പച്ചയേ പരിപാചയന്തോ.

അത്തദമത്ഥായാതി വിപസ്സനാസമ്പയുത്തായ പഞ്ഞായ അത്തനോ ദമനത്ഥായ. അത്തസമത്ഥായാതി സമാധിസമ്പയുത്തായ പഞ്ഞായ അത്തനോ സമാധാനത്ഥായ. അത്തപരിനിബ്ബാപനത്ഥായാതി ദുവിധേനാപി ഞാണേന അത്തനോ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥായ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥം ഖോ ആവുസോ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൯). അപ്പിച്ഛഞ്ഞേവ നിസ്സായാതി ഏത്ഥ പച്ചയഅപ്പിച്ഛോ അധിഗമഅപ്പിച്ഛോ പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ ധുതങ്ഗഅപ്പിച്ഛോതി ചത്താരോ അപ്പിച്ഛാ, തേസം നാനത്ഥം ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതം ഏവ, തം അപ്പിച്ഛം അല്ലീയിത്വാ. സന്തുട്ഠിഞ്ഞേവാതി ചതൂസു പച്ചയേസു ച തിവിധം സന്തോസം അല്ലീയിത്വാ, ഏതേസം വിഭാഗോ ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതോയേവ. സല്ലേഖഞ്ഞേവാതി കിലേസലേഖനം. ഇദമത്ഥിതഞ്ഞേവാതി ഇമേഹി കുസലധമ്മേഹി അത്ഥി ഇദമത്ഥി, തസ്സ ഭാവോ ഇദമത്ഥിതാ, തം ഇദമത്ഥിതംയേവ നിസ്സായ അല്ലീയിത്വാ.

രസോതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. മൂലരസോതി യംകിഞ്ചി മൂലം പടിച്ച നിബ്ബത്തരസോ. ഖന്ധരസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അമ്ബിലന്തി തക്കമ്ബിലാദി. മധുരന്തി ഏകന്തതോ ഗോസപ്പിആദി. മധു പന കസാവയുത്തം ചിരനിക്ഖിത്തം കസാവം ഹോതി, ഫാണിതം ഖാരിയുത്തം ചിരനിക്ഖിത്തം ഖാരിയം ഹോതി. സപ്പി പന ചിരനിക്ഖിത്തം വണ്ണഗന്ധേ ജഹന്തമ്പി രസം ന ജഹതീതി തദേവ ഏകന്തമധുരം. തിത്തകന്തി നിമ്ബപണ്ണാദി. കടുകന്തി സിങ്ഗിവേരമരിചാദി. ലോണികന്തി സാമുദ്ദികലോണാദി. ഖാരികന്തി വാതിങ്ഗണകളീരാദി. ലമ്ബികന്തി ബദരാമലകകപിട്ഠസാലവാദി. കസാവന്തി ഹരീതകാദി. ഇമേ സബ്ബേപി രസാ വത്ഥുവസേന വുത്താ. തംതംവത്ഥുകോ പനേത്ഥ രസോ ച അമ്ബിലാദീനി നാമേഹി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. സാദൂതി ഇട്ഠരസോ. അസാദൂതി അനിട്ഠരസോ. ഇമിനാ പദദ്വയേന സബ്ബോപി രസോ പരിയാദിന്നോ. സീതന്തി സീതരസോ. ഉണ്ഹന്തി ഉണ്ഹരസോ. ഏവമയം മൂലരസാദിനാ ഭേദേന ഭിന്നോപി രസോ ലക്ഖണാദീഹി അഭിന്നോയേവ. സബ്ബോപി ഹേസ ജിവ്ഹാപടിഹനനലക്ഖണോ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരപച്ചുപട്ഠാനോ. തേ ജിവ്ഹഗ്ഗേന രസഗ്ഗാനീതി ഏതേ സമണബ്രാഹ്മണാ പസാദജിവ്ഹഗ്ഗേന ഉത്തമരസാനി. പരിയേസന്താതി ഗവേസമാനാ. ആഹിണ്ഡന്തീതി തത്ഥ തത്ഥ വിചരന്തി. തേ അമ്ബിലം ലഭിത്വാ അനമ്ബിലം പരിയേസന്തീതി തക്കാദിഅമ്ബിലം ലദ്ധാ അനമ്ബിലം ഗവേസന്തി. ഏവം സബ്ബം പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ യോജിതം.

പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതീതി പടിസങ്ഖാനപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ ഉപായേന ആഹാരം ആഹാരേതി. ഇദാനി ഉപായം ദസ്സേതും ‘‘നേവ ദവായാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ നേവ ദവായാതി ദവത്ഥായ ന ആഹാരേതി. തത്ഥ നടലങ്ഘകാദയോ ദവത്ഥായ ആഹാരേന്തി നാമ. യഞ്ഹി ഭോജനം ഭുത്തസ്സ നച്ചഗീതകബ്ബസിലോകസങ്ഖാതോ ദവോ അതിരേകതരേന പടിഭാതി, തം ഭോജനം അധമ്മേന വിസമേന പരിയേസിത്വാ തേ ആഹാരേന്തി. അയം പന ഭിക്ഖു ന ഏവമാഹാരേതി.

ന മദായാതി മാനമദപുരിസമദാനം വഡ്ഢനത്ഥായ ന ആഹാരേതി. തത്ഥ രാജരാജമഹാമത്താ മദത്ഥായ ആഹാരേന്തി നാമ. തേ ഹി അത്തനോ മാനമദപുരിസമദാനം വഡ്ഢനത്ഥായ പിണ്ഡരസഭോജനാദീനി പണീതഭോജനാനി ഭുഞ്ജന്തി. അയം പന ഭിക്ഖു ഏവം നാഹാരേതി.

ന മണ്ഡനായാതി സരീരമണ്ഡനത്ഥായ ന ആഹാരേതി. തത്ഥ രൂപൂപജീവിനിയോ മാതുഗാമാ അന്തേപുരികാദയോ ച സപ്പിഫാണിതാദീനി പിവന്തി, സിനിദ്ധമുദുമദ്ദവഭോജനം ആഹാരേന്തി. ഏവം നോ അങ്ഗലട്ഠി സുസണ്ഠിതാ ഭവിസ്സതി, സരീരേ ഛവിവണ്ണോ പസന്നോ ഭവിസ്സതീതി. അയം പന ഭിക്ഖു ഏവം ന ആഹാരേതി.

ന വിഭൂസനായാതി സരീരേ മംസവിഭൂസനത്ഥായ ന ആഹാരേതി. തത്ഥ നിബ്ബുദ്ധമല്ലമുട്ഠികമല്ലചേടകാദയോ സുസിനിദ്ധേഹി മച്ഛമംസാദീഹി സരീരം പീണേന്തി ‘‘ഏവം നോ മംസം ഉസ്സദം ഭവിസ്സതി പഹാരസഹനത്ഥായാ’’തി. അയം പന ഭിക്ഖു ഏവം സരീരേ മംസവിഭൂസനത്ഥായ ന ആഹാരേതി.

യാവദേവാതി ആഹാരാഹരണപയോജനസ്സ പരിച്ഛേദനിയമദസ്സനം. ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാതി ഇമസ്സ ചതുമഹാഭൂതികസ്സ കരജകായസ്സ ഠപനത്ഥായ ആഹാരേതി, ഇദമസ്സ ആഹാരാഹരണേ പയോജനന്തി അത്ഥോ. യാപനായാതി ജീവിതിന്ദ്രിയയാപനത്ഥായ ആഹാരേതി. വിഹിംസൂപരതിയാതി വിഹിംസാ നാമ അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകഖുദ്ദാ, തസ്സാ ഉപരതിയാ വൂപസമനത്ഥായ ആഹാരേതി. ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായാതി ബ്രഹ്മചരിയം നാമ തിസ്സോ സിക്ഖാ സകലസാസനം, തസ്സ അനുഗ്ഗണ്ഹത്ഥായ ആഹാരേതി.

ഇതീതി ഉപായനിദസ്സനം, ഇമിനാ ഉപായേനാതി അത്ഥോ. പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമീതി പുരാണവേദനം നാമ അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ, തം പടിഹനിസ്സാമീതി ആഹാരേതി. നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി നവവേദനാ നാമ അതിഭുത്തപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ, ന തം ഉപ്പാദേസ്സാമീതി ആഹാരേതി. അഥ വാ നവവേദനാ നാമ ഭുത്തപച്ചയാ ന ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ, തസ്സാ അനുപ്പന്നായ അനുപ്പജ്ജനത്ഥമേവ ആഹാരേതി.

യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീതി യാപനാ ച മേ ഭവിസ്സതി. അനവജ്ജതാ ചാതി ഏത്ഥ അത്ഥി സാവജ്ജം, അത്ഥി അനവജ്ജം. തത്ഥ അധമ്മികപരിയേസനാ അധമ്മികപടിഗ്ഗഹണം അധമ്മേന പരിഭോഗോതി ഇദം സാവജ്ജം നാമ. ധമ്മേന പന പരിയേസിത്വാ ധമ്മേന പടിഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനം അനവജ്ജം നാമ. ഏകച്ചോ അനവജ്ജേയേവ സാവജ്ജം കരോതി, ‘‘ലദ്ധം മേ’’തി കത്വാ പമാണാതിക്കന്തം ഭുഞ്ജതി, തം ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ ഉദ്ധംവിരേചനഅധോവിരേചനാദീഹി കിലമതി, സകലവിഹാരേ ഭിക്ഖൂ തസ്സ സരീരപടിജഗ്ഗനഭേസജ്ജപരിയേസനാദീസു ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തി, ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അസുകസ്സ നാമ ഉദരം ഉദ്ധുമാത’’ന്തിആദിം വദന്തി. ‘‘ഏസ നിച്ചകാലമ്പി ഏവം പകതികോയേവ, അത്തനോ കുച്ഛിപ്പമാണം നാമ ന ജാനാതീ’’തി നിന്ദന്തി ഗരഹന്തി. അയം അനവജ്ജേയേവ സാവജ്ജം കരോതി നാമ. ഏവം അകത്വാ ‘‘അനവജ്ജതാ ച മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹാരേതി.

ഫാസുവിഹാരോ ചാതി ഏത്ഥാപി അത്ഥി ഫാസുവിഹാരോ, അത്ഥി ന ഫാസുവിഹാരോ. തത്ഥ ആഹരഹത്ഥകോ അലംസാടകോ തത്രവട്ടകോ കാകമാസകോ ഭുത്തവമിതകോതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം ബ്രാഹ്മണാനം ഭോജനം ന ഫാസുവിഹാരോ നാമ. ഏതേസു ഹി ആഹരഹത്ഥകോ നാമ ബഹും ഭുഞ്ജിത്വാ അത്തനോ ധമ്മതായ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തോ ‘‘ആഹര ഹത്ഥ’’ന്തി വദതി. അലംസാടകോ നാമ അച്ചുദ്ധുമാതകുച്ഛിതായ ഉട്ഠിതോപി സാടകം നിവാസേതും ന സക്കോതി. തത്രവട്ടകോ നാമ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തോ തത്രേവ പരിവട്ടതി. കാകമാസകോ നാമ യഥാ കാകേഹി ആമസിതും സക്കോതി, ഏവം യാവ മുഖദ്വാരാ ആഹാരേതി. ഭുത്തവമിതകോ നാമ മുഖേന സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ തത്ഥേവ വമതി. ഏവം അകത്വാ ‘‘ഫാസുവിഹാരോ ച മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹാരേതി. ഫാസുവിഹാരോ നാമ ചതൂഹി പഞ്ചഹി ആലോപേതി ഊനൂദരതാ. ഏത്തകഞ്ഹി ഭുഞ്ജിത്വാ പാനീയം പിവതോ ചത്താരോ ഇരിയാപഥാ സുഖേന പവത്തന്തി. തസ്മാ ധമ്മസേനാപതി ഏവമാഹ –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩; മി. പ. ൬.൫.൧൦);

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ അങ്ഗാനി സമോധാനേതബ്ബാനി. നേവ ദവായാതി ഹി ഏകം അങ്ഗം, ന മദായാതി ഏകം, ന മണ്ഡനായാതി ഏകം, ന വിഭൂസനായാതി ഏകം, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായാതി ഏകം, വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായാതി ഏകം, ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി ഏകം, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീതി ഏകം അങ്ഗം, അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാതി അയമേത്ഥ ഭോജനാനിസംസോ.

മഹാസിവത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ഹേട്ഠാ ചത്താരി അങ്ഗാനി പടിക്ഖേപോ നാമ, ഉപരി പന അട്ഠങ്ഗാനി സമോധാനേതബ്ബാനീ’’തി. തത്ഥ യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാതി ഏകം അങ്ഗം, യാപനായാതി ഏകം, വിഹിംസൂപരതിയാതി ഏകം, ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായാതി ഏകം, ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമീതി ഏകം, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി ഏകം, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീതി ഏകം, അനവജ്ജതാ ചാതി ഏകം, ഫാസുവിഹാരോ പന ഭോജനാനിസംസോതി. ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ആഹാരം ആഹാരേതി.

൯൦. ഉപേക്ഖകോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ സമന്നാഗതോ. സതോതി കായാനുപസ്സനാദിസതിയുത്തോ.

ഉപേക്ഖകോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ സമന്നാഗതോതി ഏത്ഥ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാധമ്മോ നാമ കോതി? ഞാണാദയോ. ‘‘ഞാണ’’ന്തി വുത്തേ കിരിയതോ ചത്താരി ഞാണസമ്പയുത്താനി ലബ്ഭന്തി, ‘‘സതതവിഹാരോ’’തി വുത്തേ അട്ഠ മഹാചിത്താനി ലബ്ഭന്തി, ‘‘രജ്ജനദുസ്സനം നത്ഥീ’’തി വുത്തേ ദസ ചിത്താനി ലബ്ഭന്തി. സോമനസ്സം ആസേവനവസേന ലബ്ഭതി. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി കാരണവസേന ചക്ഖൂതി ലദ്ധവോഹാരേന രൂപദസ്സനസമത്ഥേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാ. പോരാണാ പനാഹു – ചക്ഖു രൂപം ന പസ്സതി അചിത്തകത്താ, ചിത്തമ്പി ന പസ്സതി അചക്ഖുകത്താ. ദ്വാരാരമ്മണസങ്ഘട്ടനേന പന പസാദവത്ഥുകേന ചിത്തേന പസ്സതി. ഈദിസേസു പന ഠാനേസു ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തിആദീസു വിയ സസമ്ഭാരകഥാ നാമ ഹോതി. തസ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാതി അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ.

നേവ സുമനോ ഹോതീതി ലോഭുപ്പത്തിവസേന ഛന്ദരാഗുപ്പത്തിവസേന സോമനസ്സോ ന ഹോതി. ന ദുമ്മനോതി പടിഘുപ്പത്തിവസേന ദുട്ഠചിത്തോ ന ഹോതി. ഉപേക്ഖകോതി ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖകോ ഹോതി, അപക്ഖപതിതോ ഹുത്വാ ഇരിയാപഥം പവത്തേതി. സതോ സമ്പജാനോതി സതിമാ ഞാണസമ്പന്നോ. മനാപം നാഭിഗിജ്ഝതീതി മനവഡ്ഢനകം ഇട്ഠാരമ്മണം നാഭിഗിജ്ഝതി ന പത്ഥേതി. നാഭിഹംസതീതി ന തുസ്സതി. ന രാഗം ജനേതീതി തത്ഥ തത്ഥ രഞ്ജനം ന ഉപ്പാദേതി. തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതീതി തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചക്ഖാദികായോ കമ്പാരഹിതത്താ ഠിതോ നിച്ചലോ ഹോതി. അമനാപന്തി അനിട്ഠാരമ്മണം. ന മങ്കു ഹോതീതി ദോമനസ്സിതോ ന ഹോതി. അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോതി കോധവസേന ഠിതമനോ ന ഹോതി. അലീനമനസോതി അലീനചിത്തോ. അബ്യാപന്നചേതസോതി ബ്യാപാദരഹിതചിത്തോ.

രജനീയേ ന രജ്ജതീതി രജനീയസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ന രാഗം ഉപ്പാദേതി. ദുസ്സനീയേ ന ദുസ്സതീതി ദോസുപ്പാദേ വത്ഥുസ്മിം ന ദോസം ഉപ്പാദേതി. മോഹനീയേ ന മുയ്ഹതീതി മോഹനീയസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ന മോഹം ഉപ്പാദേതി. കോപനീയേ ന കുപ്പതീതി കോധനീയസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ന ചലതി. മദനീയേ ന മജ്ജതീതി മദനീയസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ന സംസീദതി. കിലേസനീയേ ന കിലിസ്സതീതി ഉപതപനീയസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ന ഉപതപ്പതി. ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തോതി രൂപാരമ്മണേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തോ. സുതേ സുതമത്തോതി സദ്ദായതനേ സോതവിഞ്ഞാണേന സുതേ സുതമത്തോ. മുതേ മുതമത്തോതി ഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണേന പാപുണിത്വാ ഗഹിതേ ഗഹിതമത്തോ. വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തോതി മനോവിഞ്ഞാണേന ഞാതേ ഞാതമത്തോ. ദിട്ഠേ ന ലിമ്പതീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠേ രൂപാരമ്മണേ തണ്ഹാദിട്ഠിലേപേന ന ലിമ്പതി. ദിട്ഠേ അനൂപയോതി രൂപാരമ്മണേ നിത്തണ്ഹോ ഹോതി. അനപായോതി അപദുട്ഠചിത്തോ.

സംവിജ്ജതീതി ലബ്ഭതി. പസ്സതീതി ഓലോകേതി. ഛന്ദരാഗോതി സിനേഹോ. രൂപാരാമന്തി രൂപം ആരാമം അസ്സാതി രൂപാരാമം. രൂപേ രതന്തി രൂപരതം. രൂപേ സന്തുട്ഠീതി രൂപസമ്മുദിതം.

ദന്തം നയന്തി സമിതിന്തി ഉയ്യാനകീളാമണ്ഡലാദീസു മഹാജനമജ്ഝം ഗച്ഛന്താ ദന്തമേവ ഗോണജാതിം വാ അസ്സജാതിം വാ യാനേ യോജേത്വാ നയന്തി. രാജാതി തഥാരൂപാനേവ ഠാനാനി ഗച്ഛന്തോ രാജാപി ദന്തമേവ അഭിരുഹതി. മനുസ്സേസൂതി മനുസ്സേസുപി ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി ദന്തോ നിബ്ബിസേവനോവ സേട്ഠോ. യോതിവാക്യന്തി യോ ഏവരൂപം അതിക്കമവചനം പുനപ്പുനം വുച്ചമാനമ്പി തിതിക്ഖതി ന പടിപ്ഫന്ദതി ന വിഹഞ്ഞതി, ഏവരൂപോ ദന്തോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ.

അസ്സതരാതി വളവായ ഗദ്രഭേന ജാതാ. ആജാനീയാതി യം അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേതി, തസ്സ ഖിപ്പം ജാനനസമത്ഥാ. സിന്ധവാതി സിന്ധവരട്ഠേ ജാതാ അസ്സാ. മഹാനാഗാതി കുഞ്ജരസങ്ഖാതാ മഹാഹത്ഥിനോ. അത്തദന്തോതി ഏതേ അസ്സതരാ വാ ആജാനീയാ വാ സിന്ധവാ വാ കുഞ്ജരാ വാ വരാ ദന്താ, ന അദന്താ. യോ പന ചതുമഗ്ഗസങ്ഖാതേന അത്തദന്തേന ദന്തതായ അത്തദന്തോ നിബ്ബിസേവനോ, അയം തതോപി വരം, സബ്ബേഹിപി ഏതേഹി ഉത്തരിതരോതി അത്ഥോ.

ന ഹി ഏതേഹി യാനേഹീതി യാനി ഏതാനി ഹത്ഥിയാനാദിയാനാനി, ന ഹി ഏതേഹി യാനേഹി കോചി പുഗ്ഗലോ സുപിനന്തേനപി അഗതപുബ്ബത്താ ‘‘അഗത’’ന്തി സങ്ഖാതം നിബ്ബാനദിസം, തം ഠാനം ഗച്ഛേയ്യ. യഥാ പുബ്ബഭാഗേ ഇന്ദ്രിയദമേന ദന്തേന അപരഭാഗേ അരിയമഗ്ഗഭാവനായ സുദന്തേന ദന്തോ നിബ്ബിസേവനോ സപ്പഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ തം അഗതപുബ്ബം ദിസം ഗച്ഛതി, ദന്തഭൂമിം പാപുണാതി. തസ്മാ അത്തദമനമേവ വരന്തി അത്ഥോ.

വിധാസു ന വികമ്പന്തീതി സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതിആദീസു മാനവിധാസു ന ചലന്തി നപ്പവേധന്തി. വിപ്പമുത്താ പുനബ്ഭവാതി പുനബ്ഭവപടിസന്ധിയാ പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിതോ സുട്ഠു മുത്താ മുഞ്ചിത്വാ ഠിതാ. ദന്തഭൂമിമനുപ്പത്താതി ഏകന്തദമനം അരഹത്തഫലഭൂമിം പാപുണിത്വാ ഠിതാ. തേ ലോകേ വിജിതാവിനോതി തേ അരഹന്തോ സത്തലോകേ വിജിതവിജയാ വിജിതവന്തോ നാമ ഹോന്തി.

യസ്മാ ച ഭാവിതിന്ദ്രിയോ നിബ്ഭയോ നിബ്ബികാരോ ദന്തോ ഹോതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്സിന്ദ്രിയാനീ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്സ ചക്ഖാദീനി ഛളിന്ദ്രിയാനി ഗോചരഭാവനായ അനിച്ചാദിതിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വാസനാഭാവനായ സതിസമ്പജഞ്ഞഗന്ധം ഗാഹാപേത്വാ ഭാവിതാനി, താനി ച ഖോ അജ്ഝത്തഗോചരഭാവനായ, ഏവം പന ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബലോകേതി യത്ഥ യത്ഥ ഇന്ദ്രിയാനം വേകല്ലതാ വേകല്ലതോ വാ സമ്ഭവോ, തത്ഥ നാഭിജ്ഝാദിവസേന ഭാവിതാനീതി ഏവം നിബ്ബിജ്ഝ ഞത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഇമം പരഞ്ച ലോകം സകസന്തതിഖന്ധലോകം പരസന്തതിഖന്ധലോകഞ്ച ദന്തമരണം മരിതുകാമോ കാലം കങ്ഖതി, ജീവിതക്ഖയകാലം ആഗമേതി പതിമാനേതി, ന ഭായതി മരണസ്സ. യഥാഹ –

‘‘മരണേ മേ ഭയം നത്ഥി, നികന്തി നത്ഥീ ജീവിതേ’’. (ഥേരഗാ. ൨൦);

‘‘നാഭികങ്ഖാമി മരണം, നാഭികങ്ഖാമി ജീവിതം;

കാലഞ്ച പതിമാനേമി, നിബ്ബിസം ഭതകോ യഥാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൬൦൬, ൬൫൪, ൧൦൦൨; മി. പ. ൨.൨.൪ ഥോകം വിസദിസം);

ഭാവിതോ സ ദന്തോതി ഏവം ഭാവിതിന്ദ്രിയോ സോ ദന്തോ.

൯൧. നിസ്സയതാതി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയാ. ഞത്വാ ധമ്മന്തി അനിച്ചാദീഹി ആകാരേഹി ധമ്മം ജാനിത്വാ. അനിസ്സിതോതി ഏവം തേഹി നിസ്സയേഹി അനിസ്സിതോ. തേന അഞ്ഞത്ര ധമ്മഞാണാ നത്ഥി നിസ്സയാനം അഭാവോതി ദീപേതി. ഭവായ വിഭവായ വാതി സസ്സതായ ഉച്ഛേദായ വാ. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനോ.

൯൨. തം ബ്രൂമി ഉപസന്തോതി തം ഏവരൂപം ഏകേകഗാഥായ വുത്തം ഉപസന്തോതി കഥേമി. അതരീ സോ വിസത്തികന്തി സോ ഇമം വിസതാദിഭാവേന വിസത്തികാസങ്ഖാതം മഹാതണ്ഹം അതരി.

അത്തനോ ദിട്ഠിയാ രാഗോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോതി സയം ഗഹിതദിട്ഠിയാ രഞ്ജനസങ്ഖാതോ രാഗോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ. പരവാദേസു ആഘാതോ അപ്പച്ചയോതി പരേസം വാദപടിവാദേസു കോപോ ച അതുട്ഠാകാരോ ച ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ. അത്തനോ സീലം വാ വതം വാതി സയം ഗഹിതമേഥുനവിരതിസങ്ഖാതം സീലം വാ ഗോവതാദിവതം വാ. സീലബ്ബതം വാതി തദുഭയം വാ. പരാമാസോതി ഇമിനാ സുദ്ധീതിആദിവസേന പരതോ ആമസതി. അത്തനോ ദിട്ഠി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോതി സയം ഗഹിതദിട്ഠിം ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (ഉദാ. ൫൪; മ. നി. ൩.൨൭, ൩൦൧) അയോനിസോ അഭിനിവേസോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോ. ഗന്ഥാ തസ്സ ന വിജ്ജന്തീതി തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ദ്വേ ദിട്ഠിഗന്ഥാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ന സന്തി. ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന. അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ അരഹത്തമഗ്ഗേന.

൯൩. ഇദാനി തമേവ ഉപസന്തം പസംസന്തോ ആഹ ‘‘ന തസ്സ പുത്താ’’തി ഏവമാദി. തത്ഥ പുത്താ അത്രജാദയോ ചത്താരോ. ഏത്ഥ ച പുത്തപരിഗ്ഗഹാദയോ പുത്താദിനാമേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. തേ ഹിസ്സ ന വിജ്ജന്തി, തേസം വാ അഭാവേന പുത്താദയോ ന വിജ്ജന്തീതി. അത്താതി ‘‘അത്താ അത്ഥീ’’തി ഗഹിതാ സസ്സതദിട്ഠിം നത്ഥി. നിരത്താതി ‘‘ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഗഹിതാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി.

നത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം നത്ഥി. മുഞ്ചിതബ്ബം നത്ഥീതി മോചേതബ്ബം നത്ഥി. യസ്സ നത്ഥി ഗഹിതന്തി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന ഗഹിതം ന വിജ്ജതി. തസ്സ നത്ഥി മുഞ്ചിതബ്ബന്തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മുഞ്ചിതബ്ബം ന വിജ്ജതി. ഗാഹമുഞ്ചനസമതിക്കന്തോതി ഗഹണഞ്ച മോചനഞ്ച വീതിവത്തോ. വുദ്ധിപരിഹാനിവീതിവത്തോതി വുഡ്ഢിഞ്ച ഹാനിഞ്ച അതിക്കന്തോ.

൯൪. യേന നം വജ്ജും പുഥുജ്ജനാ, അഥോ സമണബ്രാഹ്മണാതി യേന തം രാഗാദിനാ വജ്ജേന പുഥുജ്ജനാ സബ്ബേപി ദേവമനുസ്സാ ഇതോവ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച രത്തോതി വാ ദുട്ഠോതി വാ വദേയ്യും. തം തസ്സ അപുരക്ഖതന്തി തം രാഗാദിവജ്ജം തസ്സ അരഹതോ അപുരക്ഖതം. തസ്മാ വാദേസു നേജതീതി തംകാരണാ നിന്ദാവചനേസു ന കമ്പതി.

നേജതീതി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. ന ഇഞ്ജതീതി ചലനം ന കരോതി. ന ചലതീതി ന തത്ഥ നമതി. ന വേധതീതി കമ്പേതും അസക്കുണേയ്യതായ ന ഫന്ദതി. നപ്പവേധതീതി ന കമ്പതി. ന സമ്പവേധതീതി ന പരിവത്തതി.

൯൫. ന ഉസ്സേസു വദതേതി വിസിട്ഠേസു അത്താനം അന്തോകത്വാ ‘‘അഹം വിസിട്ഠോ’’തി അതിമാനവസേന ന വദതി. ഏസ നയോ ഇതരേസു ദ്വീസു. കപ്പം നേതി അകപ്പിയോതി സോ ഏവരൂപോ ദുവിധമ്പി കപ്പം ന ഏതി. കസ്മാ? യസ്മാ അകപ്പിയോ, പഹീനകപ്പോതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിസ്സാപി ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനോവ.

൯൬. സകന്തി മയ്ഹന്തി പരിഗ്ഗഹിതം. അസതാ ച ന സോചതീതി അവിജ്ജമാനാദിനാ അസതാ ച ന സോചതി. ധമ്മേസു ച ന ഗച്ഛതീതി സബ്ബധമ്മേസു ഛന്ദാദിവസേന ന ഗച്ഛതി. സ വേ സന്തോതി വുച്ചതീതി സോ ഏവരൂപോ നരുത്തമോ ‘‘സന്തോ’’തി വുച്ചതി. ഇമിസ്സാപി ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനോവ. അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ കോടിസതസഹസ്സദേവതാനം അരഹത്തപ്പത്തി അഹോസി, സോതാപന്നാദീനം ഗണനാ നത്ഥീതി.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ മഹാനിദ്ദേസട്ഠകഥായ

പുരാഭേദസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.