൧൧. കലഹവിവാദസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൭. ഏകാദസമേ കലഹവിവാദസുത്തനിദ്ദേസേ കുതോപഹൂതാ കലഹാ വിവാദാതി കലഹോ ച തസ്സ പുബ്ബഭാഗോ വിവാദോ ചാതി ഇമേ കുതോ ജാതാ. പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരാ ചാതി പരിദേവസോകാ ച സഹമച്ഛരാ ച കുതോ പഹൂതാ. മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ചാതി മാനാ ച അതിമാനാ ച പേസുണാ ച കുതോ പഹൂതാ. തേതി തേ സബ്ബേപി അട്ഠ കിലേസധമ്മാ. തദിങ്ഘ ബ്യൂഹീതി തം മയാ പുച്ഛിതമത്ഥം ബ്രൂഹി, യാചാമി തം അഹന്തി. യാചനത്ഥോ ഹി ഇങ്ഘാതി നിപാതോ.

ഏകേന ആകാരേനാതി ഏകേന കാരണേന. അപരേന ആകാരേനാതി അപരേന കാരണേന. ആഗാരികാ ദണ്ഡപസുതാതി ഗഹപതിനോ വിഹേസമാനാ. പബ്ബജിതാ ആപത്തിം ആപജ്ജന്താതി അനഗാരികാ സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു അഞ്ഞതരം ആപജ്ജമാനാ.

കുതോപഹൂതാതി കുതോഭൂതാ. കുതോജാതാതി കുതോ പടിലദ്ധഭാവാ. കുതോസഞ്ജാതാതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. കുതോനിബ്ബത്താതി കുതോ നിബ്ബത്തലക്ഖണം പത്താ. ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢേത്വാ ‘‘കുതോഅഭിനിബ്ബത്താ’’തി വുത്തം. കുതോപാതുഭൂതാതി കുതോപാകടീഭൂതാ. കിം നിദാനാതിആദീസു അത്തനോ ഫലം നിദേതീതി നിദാനം. ഏതസ്മാ ഫലം സമുദേതീതി സമുദയോ. ഏതസ്മാ ഫലം ജായതീതി ജാതി. ഏതസ്മാ ഫലം പഭവതീതി പഭവോ. മൂലം പുച്ഛതീതി കലഹസ്സ കാരണം പുച്ഛതി. കാരണഞ്ഹി പതിട്ഠട്ഠേന മൂലം. അത്തനോ ഫലനിപ്ഫാദനത്ഥം ഹിനോതി പവത്തതീതി ഹേതു. ‘‘ഹന്ദ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി ദസ്സേന്തം വിയ അത്തനോ ഫലം നിദേതീതി നിദാനം. ഏതസ്മാ ഫലം സമ്ഭവതീതി സമ്ഭവോ. പഭവതി ഫലം ഏതസ്മാതി പഭവോ. സമുട്ഠാതി ഏത്ഥ ഫലം, ഏതേന വാ സമുട്ഠാതീതി സമുട്ഠാനം. അത്തനോ ഫലം ആഹരതീതി ആഹാരോ. അപടിക്ഖിപിതബ്ബട്ഠേന അത്തനോ ഫലം ആരമേതീതി ആരമ്മണം. ഏതം പടിച്ച അപടിക്ഖിപിത്വാ ഫലം ഏതി പവത്തതീതി പച്ചയോ. ഏതസ്മാ ഫലം സമുദേതീതി സമുദയോതി ഏവമേതേസം പദാനം വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തം സന്ധായ ‘‘കലഹസ്സ ച വിവാദസ്സ ച മൂലം പുച്ഛതീ’’തിആദിനാ നയേന ദേസനാ വുത്താ.

൯൮. പിയപ്പഹൂതാതി പിയവത്ഥുതോ ജാതാ. മച്ഛേരയുത്താ കലഹാ വിവാദാതി ഇമിനാ കലഹവിവാദാദീനം ന കേവലം പിയവത്ഥുമേവ, മച്ഛരിയമ്പി പച്ചയം ദസ്സേതി. കലഹവിവാദസീസേന ചേത്ഥ സബ്ബേപി തേ ധമ്മാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. യഥാ ച ഏതേസം മച്ഛരിയം, തഥാ പേസുണാനഞ്ച വിവാദം. തേനാഹ ‘‘വിവാദജാതേസു ച പേസുണാനീ’’തി. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ നിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോയേവ.

൯൯. പിയാ സു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനാ, യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേതി ‘‘പിയപ്പഹൂതാ കലഹാ’’തി യേ ഏത്ഥ വുത്താ, തേ പിയാ ലോകസ്മിം കുതോനിദാനാ, ന കേവലഞ്ച പിയാ, യേ ചാപി ഖത്തിയാദയോ ലോകേ വിചരന്തി ലോഭഹേതു ലോഭേനാഭിഭൂതാ വിചരന്തി, തേസം സോ ലോഭോ ച കുതോനിദാനോതി ദ്വേ അത്ഥേ ഏകായ പുച്ഛായ പുച്ഛതി. കുതോനിദാനാതി ചേത്ഥ കിംനിദാനാ കിംഹേതുകാതി പച്ചത്തവചനസ്സ തോആദേസോ വേദിതബ്ബോ, സമാസേ ചസ്സ ലോപാഭാവോ. അഥ വാ നിദാനാതി ജാതാ, ഉപ്പന്നാതി അത്ഥോ. തസ്മാ കുതോ ജാതാ കുതോ ഉപ്പന്നാതി വുത്തം ഹോതി. ആസാ ച നിട്ഠാ ചാതി ആസാ ച തസ്സാ ആസായ സമിദ്ധി ച. യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തീതി യേ നരസ്സ സമ്പരായായ ഹോന്തി, പരായനാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഏകാ ഏവായമ്പി പുച്ഛാ.

ദീപാ ഹോന്തീതി പതിട്ഠാ ഭവന്തി. സരണാ ഹോന്തീതി ദുക്ഖനാസനാ ഹോന്തി. നിട്ഠാപരായനാ ഹോന്തീതി സമിദ്ധിപരായനാ ഹോന്തി.

൧൦൦. ഛന്ദാനിദാനാനീതി കാമച്ഛന്ദാദിഛന്ദനിദാനാനി. യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തീതി യേ ചാപി ഖത്തിയാദയോ ലോഭാ വിചരന്തി, തേസം ലോഭോപി ഛന്ദനിദാനോതി ദ്വേപി അത്ഥേ ഏകതോ വിസ്സജ്ജേതി. ഇതോനിദാനാതി ഛന്ദനിദാനാ ഏവാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഇതോനിദാനാ’’തി ഹി ഛന്ദം സന്ധായാഹ. ഛന്ദനിദാനാ ഹി ലോഭാദയോ. ‘‘ഇതോനിദാനാ’’തി സദ്ദസിദ്ധി ചേത്ഥ ‘‘കുതോനിദാനാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. ആസായ സമിദ്ധി വുച്ചതി നിട്ഠാതി അജ്ഝാസയനിബ്ബത്തിപടിലാഭോ കഥീയതി.

൧൦൧. വിനിച്ഛയാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവിനിച്ഛയാ. യേ ചാപി ധമ്മാ സമണേന വുത്താതി യേ ച അഞ്ഞേപി കോധാദീഹി സമ്പയുത്താ, തഥാരൂപാ വാ അകുസലാ ധമ്മാ ബുദ്ധസമണേന വുത്താ, തേ കുതോപഹൂതാതി.

അഞ്ഞജാതികാതി അഞ്ഞസഭാവാ. അഞ്ഞവിഹിതകാതി അഞ്ഞേനാകാരേന ഠിതാ. സമിതപാപേനാതി നിബ്ബാപിതപാപേന. ബാഹിതപാപധമ്മേനാതി പഹീനലാമകധമ്മേന. ഭിന്നകിലേസമൂലേനാതി കിലേസമൂലാനി ഭിന്ദിത്വാ ഠിതേന. സബ്ബാകുസലമൂലബന്ധനാ പമുത്തേനാതി ദ്വാദസഅകുസലബന്ധനം മോചേത്വാ ഠിതേന. വുത്താതി കഥിതാ. പവുത്താതി പകാരേന കഥിതാ.

൧൦൨. തമൂപനിസ്സായ പഹോതി ഛന്ദോതി തം സുഖദുക്ഖവേദനം തദുഭയവത്ഥുസങ്ഖാതം സാതാസാതം ഉപനിസ്സായ സംയോഗവിയോഗപത്ഥനാവസേന ഛന്ദോ പഹോതി. ഏത്താവതാ ‘‘ഛന്ദോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോ’’തി അയം പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. രൂപേസു ദിസ്വാ വിഭവം ഭവഞ്ചാതി രൂപേസു വയഞ്ച ഉപ്പാദഞ്ച ദിസ്വാ. വിനിച്ഛയം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേതി അപായാദികേ ലോകേ അയം ജന്തു ഭോഗാധിഗമത്ഥം തണ്ഹാവിനിച്ഛയം ‘‘അത്താ മേ ഉപ്പന്നോ’’തിആദിനാ നയേന ദിട്ഠിവിനിച്ഛയഞ്ച കുരുതേ. ഏത്താവതാ ‘‘വിനിച്ഛയാ ചാപി കുതോപഭൂതാ’’തി അയം പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി.

സാതാസാതം നിസ്സായാതി മധുരഞ്ച അമധുരഞ്ച ഉപനിസ്സയം കത്വാ. ഇട്ഠാനിട്ഠന്തി ഇട്ഠാരമ്മണഞ്ച അനിട്ഠാരമ്മണഞ്ച.

സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗന്തി ഏത്ഥ സുരാതി പിട്ഠസുരാ പൂവസുരാ ഓദനസുരാ കിണ്ണപക്ഖിത്താ സമ്ഭാരസംയുത്താതി പഞ്ച സുരാ. മേരയന്തി പുപ്ഫാസവോ ഫലാസവോ മധ്വാസവോ ഗുളാസവോ സമ്ഭാരസംയുത്തോതി പഞ്ച ആസവാ. തം സബ്ബമ്പി മദകരണവസേന മജ്ജം. പമാദട്ഠാനന്തി പമാദകാരണം, യായ ചേതനായ തം മജ്ജം പിവതി, തസ്സേതം അധിവചനം. അനുയോഗന്തി തം സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗം അനുആയോഗം പുനപ്പുനം കരണം. യസ്മാ ച പന തം അനുയുത്തസ്സ മേ ഉപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ പരിഹായന്തി, അനുപ്പന്നാ ച നുപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ‘‘മേ ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഖീണഭാവം ഗച്ഛന്തീ’’തി ജാനാതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ. വികാലവിസിഖാചരിയാനുയോഗന്തി അവേലായ വിസിഖാസു ചരിയാനുയുത്തം. സമജ്ജാഭിചരണന്തി നച്ചാദിദസ്സനവസേന സമജ്ജാഭിഗമനം. ആലസ്യാനുയോഗന്തി കായാലസിയതായ യുത്തപ്പയുത്തതം. അപായമുഖാനി ന സേവതീതി ഭോഗാനം വിനാസദ്വാരാനി ന സേവതി.

കസിയാ വാതി കസികമ്മേന വാ. വണിജ്ജായ വാതി ധമ്മികവണിജ്ജകമ്മേന വാ. ഗോരക്ഖേന വാതി ഗോപാലകമ്മേന വാ. ഇസ്സത്ഥേന വാതി ധനുസിപ്പേന വാ. രാജപോരിസേന വാതി രാജസേവകകമ്മേന വാ. സിപ്പഞ്ഞതരേന വാതി കുമ്ഭകാരാദിസിപ്പാനം അഞ്ഞതരേന വാ. പടിപജ്ജതീതി പയോഗം കരോതി. ചക്ഖുസ്മിം ഉപ്പന്നേ ജാനാതീതി സസമ്ഭാരചക്ഖുസ്മിം ഉപ്പന്നേ ജാനാതി. ‘‘അത്താ മേ ഉപ്പന്നോ’’തി ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. ചക്ഖുസ്മിം അന്തരഹിതേതി തസ്മിം വിനട്ഠേ. അത്താ മേ അന്തരഹിതോതി ‘‘മമ അത്താ വിനട്ഠോ’’തി ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. വിഗതോ മേ അത്താതി വീതിക്കന്തോ മമ അത്താ. സോതസ്മിന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൦൩. ഏതേപി ധമ്മാ ദ്വയമേവ സന്തേതി ഏതേ കോധാദയോ ധമ്മാ സാതാസാതദ്വയേ സന്തേ ഏവ ഹോന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏത്താവതാ തതിയപഞ്ഹോപി വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. ഇദാനി യോ ഏവം വിസ്സജ്ജിതേസു ഏതേസു പഞ്ഹേസു കഥംകഥീ ഭവേയ്യ, തസ്സ കഥംകഥാപഹാനൂപായം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കഥംകഥീ ഞാണപഥായ സിക്ഖേ’’തി, ഞാണദസ്സനഞാണാധിഗമനത്ഥം തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. കിംകാരണാ? ഞത്വാ പവുത്താ സമണേന ധമ്മാ. ബുദ്ധസമണേന ഹി ഞത്വാ ധമ്മാ വുത്താ, നത്ഥി തസ്സ ധമ്മേസു അഞ്ഞാണം, അത്തനോ പന ഞാണാനുഭാവേന തേ അജാനന്തോ ന ജാനേയ്യ, ന ദേസനാദോസേന. തസ്മാ കഥംകഥീ ഞാണപഥായ സിക്ഖേ, ഞത്വാ പവുത്താ സമണേന ധമ്മാതി.

പക്ഖേപബന്ധനേന വാ ബദ്ധോതി നാഗരികബന്ധേന ബദ്ധോ. പരിക്ഖേപബന്ധനേന വാതി വതിപരിക്ഖേപബന്ധനേന വാ. ഗാമബന്ധനേനാതിആദീസു തസ്മാ തസ്മാ ഠാനതോ നിക്ഖമിതും അലഭന്തോ ഗാമബന്ധനാദീഹി ബദ്ധോ നാമ ഹോതി. തസ്സ ബന്ധനസ്സ മോക്ഖത്ഥായാതി ഏതസ്സ വുത്തപ്പകാരസ്സ ബന്ധനസ്സ മോചനത്ഥം.

ഞാണമ്പി ഞാണപഥോതി പുരേ ഉപ്പന്നം ഞാണം അപരാപരുപ്പന്നസ്സ ഞാണമ്പി ഞാണസ്സ സഞ്ചരണമഗ്ഗോതി ഞാണമ്പി ഞാണപഥോ. ഞാണസ്സ ആരമ്മണമ്പി ഞാണപഥോതി ഞാണസ്സ പച്ചയോപി തം ആലമ്ബിത്വാ ഉപ്പജ്ജനതോ ഞാണപഥോ. ഞാണസഹഭുനോപി ധമ്മാ ഞാണപഥോതി ഞാണേന സഹുപ്പന്നാ അവസേസാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാപി ഞാണപഥോ. ഇദാനി ഉപമായ സാധേന്തോ ‘‘യഥാ അരിയമഗ്ഗോ അരിയപഥോ’’തിആദിമാഹ.

കഥംകഥീ പുഗ്ഗലോതി വിചികിച്ഛാവന്തോ പുഗ്ഗലോ. സകങ്ഖോതി സദ്വേള്ഹകോ. സവിലേഖോതി ചിത്തരാജിവന്തോ. സദ്വേള്ഹകോതി കങ്ഖാവന്തോ. സവിചികിച്ഛോതി സന്ദേഹവന്തോ. ഞാണാധിഗമായാതി ഞാണപടിലാഭത്ഥായ. ഞാണഫുസനായാതി ഞാണപടിവിജ്ഝനത്ഥായ. അഥ വാ ഞാണവിന്ദനത്ഥായ. ഞാണസച്ഛികിരിയായാതി ഞാണസ്സ പച്ചക്ഖകരണത്ഥായ. സനിദാനാഹന്തി അഹം സനിദാനം സപച്ചയം കത്വാ ധമ്മദേസനം കരോമി. സപ്പാടിഹാരിയന്തി നിയ്യാനികം കത്വാ. നോ അപ്പാടിഹാരിയന്തി അനിയ്യാനികം അകത്വാ ധമ്മദേസനം കരോമി.

൧൦൪. സാതം അസാതഞ്ച കുതോനിദാനാതി ഏത്ഥ സാതാസാതന്തി സുഖദുക്ഖവേദനാ ഏവ അധിപ്പേതാ. ന ഭവന്തി ഹേതേതി ന ഭവന്തി ഏതേ. വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥം, ഏതം മേ പബ്രൂഹി യതോനിദാനന്തി സാതാസാതാനം വിഭവം ഭവഞ്ച ഏതമ്പി യം അത്ഥം. ലിങ്ഗബ്യത്തയോ ഏത്ഥ കതോ. ഇദം പന വുത്തം ഹോതി – സാതാസാതാനം വിഭവോ ഭവോ ചാതി യോ ഏസ അത്ഥോ, ഏതം മേ പബ്രൂഹി യതോനിദാനന്തി. ഏത്ഥ ച സാതാസാതാനം വിഭവഭവവത്ഥുകാ വിഭവഭവദിട്ഠിയോ ഏവ വിഭവഭവാതി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനപക്ഖേ ‘‘ഭവദിട്ഠിപി ഫസ്സനിദാനാ, വിഭവദിട്ഠിപി ഫസ്സനിദാനാ’’തി ഉപരി നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൧൦൫) വക്ഖതി. ഇമായ ഗാഥായ നിദ്ദേസേ വത്തബ്ബം നത്ഥി.

൧൦൫. ഇതോനിദാനന്തി ഫസ്സനിദാനം. ഇമായപി വത്തബ്ബം നത്ഥി.

൧൦൬. കിസ്മിം വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാതി കിസ്മിം വീതിവത്തേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ പഞ്ച ഫസ്സാ ന ഫുസന്തി. ഇമായപി വത്തബ്ബം നത്ഥി.

൧൦൭. നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ചാതി സമ്പയുത്തകനാമഞ്ച വത്ഥാരമ്മണരൂപഞ്ച പടിച്ച. രൂപേ വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാതി രൂപേ വീതിവത്തേ പഞ്ച ഫസ്സാ ന ഫുസന്തി.

തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോതി ചക്ഖുരൂപവിഞ്ഞാണാനം തിണ്ണന്നം സങ്ഗതിയാ ഫസ്സോ ജായതി. ചക്ഖു ച രൂപാ ച രൂപസ്മിന്തി പസാദചക്ഖുഞ്ച രൂപാരമ്മണാനി ച രൂപഭാഗേ രൂപകോട്ഠാസേ കത്വാ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ഠപേത്വാതി തിണ്ണം സങ്ഗതിയാ ഉപ്പന്നഫസ്സം മുഞ്ചിത്വാ. സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ നാമസ്മിന്തി അവസേസാ വേദനാദയോ ഫസ്സേന സഹജാതാ ധമ്മാ നാമഭാഗേ. സോതഞ്ച പടിച്ചാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ചതൂഹാകാരേഹി രൂപം വിഭൂതം ഹോതീതി ചതൂഹി കാരണേഹി രൂപം വീതിവത്തം ഹോതി. ഞാതവിഭൂതേനാതി പാകടം കത്വാ വീതിവത്തേന. തീരണവിഭൂതേനാതി അനിച്ചാദിതോ തീരയിത്വാ വീതിവത്തേന. പഹാനവിഭൂതേനാതി ഛന്ദരാഗപഹാനതോ വീതിവത്തേന. സമതിക്കമവിഭൂതേനാതി ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം പടിലാഭവസേന വീതിവത്തേന.

൧൦൮. കഥം സമേതസ്സാതി കഥം പടിപന്നസ്സ. വിഭോതി രൂപന്തി രൂപം വിഭവതി, ന ഭവേയ്യ വാ. സുഖം ദുഖഞ്ചാതി ഇട്ഠാനിട്ഠരൂപമേവ പുച്ഛതി.

ജാനേയ്യാമാതി ജാനിസ്സാമ. ആജാനേയ്യാമാതി വിസേസേന ജാനിസ്സാമ. വിജാനേയ്യാമാതി അനേകവിധേന ജാനിസ്സാമ. പടിവിജാനേയ്യാമാതി സമ്മാ ജാനിസ്സാമ. പടിവിജ്ഝേയ്യാമാതി ചിത്തേന ബുജ്ഝിസ്സാമ.

൧൦൯. ന സഞ്ഞസഞ്ഞീതി യഥാ സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപം, സോ പകതിസഞ്ഞായ സഞ്ഞീപി ന ഹോതി. ന വിസഞ്ഞസഞ്ഞീതി വിസഞ്ഞായപി വിരൂപായ സഞ്ഞായ വിസഞ്ഞീ ന ഹോതി ഉമ്മത്തകോ വാ ഖിത്തചിത്തോ വാ. നോപി അസഞ്ഞീതി സഞ്ഞാവിരഹിതോപി ന ഹോതി നിരോധസമാപന്നോ വാ അസഞ്ഞസത്തോ വാ. ന വിഭൂതസഞ്ഞീതി ‘‘സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാന’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൫൦൮) നയേന സമതിക്കന്തസഞ്ഞീപി ന ഹോതി അരൂപജ്ഝാനലാഭീ. ഏവം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപന്തി ഏതസ്മിം സഞ്ഞസഞ്ഞിതാദിഭാവേ അട്ഠത്വാ യദേതം വുത്തം ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിപടിലാഭത്ഥായ ചിത്തം അഭിനീഹരതീ’’തി, ഏവം സമേതസ്സ അരൂപമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ വിഭോതി രൂപം. സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാതി ഏവം പടിപന്നസ്സാപി ച യാ സഞ്ഞാ, തംനിദാനാ തണ്ഹാദിട്ഠിപപഞ്ചാസ്സ അപ്പഹീനാവ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി.

അസഞ്ഞിനോ വുച്ചന്തി നിരോധസമാപന്നാതി സഞ്ഞാവേദനാ നിരോധേത്വാ നിരോധസമാപന്നാ സഞ്ഞാഭാവേന അസഞ്ഞിനോതി കഥീയന്തി. അസഞ്ഞസത്താതി സബ്ബേന സബ്ബം സഞ്ഞാഭാവേന അസഞ്ഞഭവേ നിബ്ബത്താ.

സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതി തത്ഥ സോതി സോ ഭിക്ഖു. ഏവന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനക്കമനിദസ്സനമേതം, ഇമിനാ കമേന ചതുത്ഥജ്ഝാനം പടിലഭിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. സമാഹിതേതി ഇമിനാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനാ സമാഹിതേ. പരിസുദ്ധേതിആദീസു പന ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിഭാവേന പരിസുദ്ധേ. പരിസുദ്ധത്തായേവ പരിയോദാതേ, പഭസ്സരേതി വുത്തം ഹോതി. സുഖാദീനം പച്ചയാനം ഘാതേന വിഹതരാഗാദിഅങ്ഗണത്താ അനങ്ഗണേ. അനങ്ഗണത്താ ഏവ ച വിഗതൂപക്കിലേസേ. അങ്ഗണേന ഹി ചിത്തം ഉപക്കിലിസ്സതി. സുഭാവിതത്താ മുദുഭൂതേ, വസീഭാവപ്പത്തേതി വുത്തം ഹോതി. വസേ വത്തമാനഞ്ഹി ചിത്തം മുദൂതി വുച്ചതി. മുദുത്തായേവ ച കമ്മനിയേ, കമ്മക്ഖമേ കമ്മയോഗ്ഗേതി വുത്തം ഹോതി. മുദു ഹി ചിത്തം കമ്മനിയം ഹോതി സുദ്ധന്തമിവ സുവണ്ണം. തദുഭയമ്പി ച സുഭാവിതത്തായേവ. യഥാഹ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ഭാവിതം കമ്മനിയം ഹോതി യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൨൨).

ഏതേസു ഹി പരിസുദ്ധഭാവാദീസു ഠിതത്താ ഠിതേ. ഠിതത്തായേവ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ അചലേ നിരിഞ്ജനേതി വുത്തം ഹോതി. മുദുകമ്മഞ്ഞഭാവേന വാ അത്തനോ വസേ ഠിതത്താ ഠിതേ. സദ്ധാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ. സദ്ധാപരിഗ്ഗഹിതഞ്ഹി ചിത്തം അസ്സദ്ധിയേന ന ഇഞ്ജതി, വീരിയപരിഗ്ഗഹിതം കോസജ്ജേന ന ഇഞ്ജതി, സതിപരിഗ്ഗഹിതം പമാദേന ന ഇഞ്ജതി, സമാധിപരിഗ്ഗഹിതം ഉദ്ധച്ചേന ന ഇഞ്ജതി, പഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹിതം അവിജ്ജായ ന ഇഞ്ജതി, ഓഭാസഗതം കിലേസന്ധകാരേന ന ഇഞ്ജതി. ഇമേഹി ഛഹി ധമ്മേഹി പരിഗ്ഗഹിതും ആനേഞ്ജപ്പത്തം ഹോതി. ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ചിത്തം അഭിനീഹാരക്ഖമം ഹോതി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിപടിലാഭത്ഥായ.

അപരോ നയോ – ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനാ സമാഹിതേ. നീവരണദൂരീഭാവേന പരിസുദ്ധേ. വിതക്കാദിസമതിക്കമേന പരിയോദാതേ. ഝാനപടിലാഭപച്ചനികാനം പാപകാനം ഇച്ഛാവചരാനഞ്ച അഭാവേന അനങ്ഗണേ. ഇച്ഛാവചരാനന്തി ഇച്ഛായ അവചരാനം, ഇച്ഛാവസേന ഓതിണ്ണാനം പവത്താനം നാനപ്പകാരാനം കോപഅപ്പച്ചയാനന്തി അത്ഥോ. അഭിജ്ഝാദീനം ചിത്തൂപക്കിലേസാനം വിഗമേന വിഗതൂപക്കിലേസേ. ഉഭയമ്പി ചേതം അങ്ഗണസുത്തവത്ഥസുത്താനുസാരേനേവ (മ. നി. ൧.൫൭ ആദയോ, ൭൦ ആദയോ) വേദിതബ്ബം. വസിപ്പത്തിയാ മുദുഭൂതേ. ഇദ്ധിപാദഭാവൂപഗമനേന കമ്മനിയേ. ഭാവനാപാരിപൂരിയാ പണീതഭാവൂപഗമേന ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ, യഥാ ആനേഞ്ജഭാവം ആനേഞ്ജപ്പത്തം ഹോതി, ഏവം ഠിതേതി അത്ഥോ. ഏവമ്പി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗമേന ചിത്തം അഭിനീഹാരക്ഖമം ഹോതി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിപടിലാഭത്ഥായ പാദകം പദട്ഠാനഭൂതം.

ആരുപ്പമഗ്ഗസമങ്ഗീതി അരൂപസമാപത്തിയാ ഗമനമഗ്ഗേന അപരിഹീനോ. പപഞ്ചായേവ പപഞ്ചസങ്ഖാതി തണ്ഹാദിപപഞ്ചായേവ പപഞ്ചസങ്ഖാ.

൧൧൦. ഏത്താവതഗ്ഗം നു വദന്തി ഹേകേ, യക്ഖസ്സ സുദ്ധിം ഇധ പണ്ഡിതാസേ. ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി വദന്തി ഏത്തോതി ഏത്താവതാ നു ഇധ പണ്ഡിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ അഗ്ഗം സുദ്ധിം സത്തസ്സ വദന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി ഏത്തോ അരൂപസമാപത്തിതോ അധികഞ്ച വദന്തീതി പുച്ഛതി.

ഏത്തോ അരൂപസമാപത്തിതോതി ഏതസ്മാ അരൂപസമാപത്തിതോ.

൧൧൧. ഏത്താവതഗ്ഗമ്പി വദന്തി ഹേകേതി ഏകേ സസ്സതവാദാ സമണബ്രാഹ്മണാ പണ്ഡിതമാനിനോ ഏത്താവതാപി അഗ്ഗം സുദ്ധിം വദന്തി. തേസം പനേകേ സമയം വദന്തീതി തേസഞ്ഞേവ ഏകേ ഉച്ഛേദവാദാ സമയം ഉച്ഛേദം വദന്തി. അനുപാദിസേസേ കുസലാവദാനാതി അനുപാദിസേസേ കുസലവാദാ സമാനാ.

ഭവതജ്ജിതാതി ഭവതോ ഭീതാ. വിഭവം അഭിനന്ദന്തീതി ഉച്ഛേദം പടിച്ച തുസ്സന്തി. തേ സത്തസ്സ സമന്തി തേ ഉച്ഛേദവാദിനോ പുഗ്ഗലസ്സ സമം അനുപ്പത്തിം വദന്തി. ഉപസമന്തി അതീവ സമം. വൂപസമന്തി സന്തം. നിരോധന്തി അനുപ്പാദം. പടിപസ്സദ്ധിന്തി അപുനുപ്പത്തിം.

൧൧൨. ഏതേ ച ഞത്വാ ഉപനിസ്സിതാതി ഏതേ ച ദിട്ഠിഗതികേ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ നിസ്സിതാതി ഞത്വാ. ഞത്വാ മുനീ നിസ്സയേ സോ വീമംസീതി നിസ്സയേ ച ഞത്വാ സോ വീമംസീ പണ്ഡിതോ ബുദ്ധമുനി. ഞത്വാ വിമുത്തോതി ദുക്ഖാനിച്ചാദിതോ ധമ്മേ ഞത്വാ വിമുത്തോ. ഭവാഭവായ ന സമേതീതി പുനപ്പുനം ഉപപത്തിയാ ന സമാഗച്ഛതി. അപരാമസന്തി അപരാമസന്തോ. പരാമാസം നാപജ്ജന്തോതി അത്ഥോ.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ മഹാനിദ്ദേസട്ഠകഥായ

കലഹവിവാദസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.