൧൨. ചൂളബ്യൂഹസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ദ്വാദസമേ ചൂളബ്യൂഹസുത്തനിദ്ദേസേ സകംസകംദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാതി ഇദമ്പി തസ്മിംയേവ മഹാസമയേ ‘‘സബ്ബേപിമേ ദിട്ഠിഗതികാ ‘സാധുരൂപാമ്ഹാ’തി ഭണന്തി, കിം നു ഖോ സാധുരൂപാവ ഇമേ അത്തനോ ഏവ ദിട്ഠിയാ പതിട്ഠഹന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി ദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തീ’’തി ഉപ്പന്നചിത്താനം ഏകച്ചാനം ദേവതാനം തമത്ഥം പകാസേതും പുരിമനയേനേവ നിമ്മിതബുദ്ധേന അത്താനം പുച്ഛാപേത്വാ വുത്തം.

൧൧൩. തത്ഥ ആദിതോ ദ്വേപി ഗാഥാ പുച്ഛാഗാഥായേവ. താസു സകം സകം ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാതി അത്തനോ അത്തനോ ദിട്ഠിയാ വസമാനാ. വിഗ്ഗയ്ഹ നാനാ കുസലാ വദന്തീതി തം ദിട്ഠിം ബലവഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ ‘‘തത്ഥ കുസലാമ്ഹാ’’തി പടിജാനമാനാ പുഥു പുഥു വദന്തി, ഏകം ന വദന്തി. യോ ഏവം ജാനാതി സ വേദി ധമ്മം, ഇദം പടിക്കോസമകേവലീ സോതി തഞ്ച ദിട്ഠിം സന്ധായ യോ ഏവം ജാനാതി, സോ ധമ്മം വേദിയി. ഇദം പന പടിക്കോസന്തോ ഹീനോ ഹോതീതി ച വദന്തി.

നാനാ വദന്തീതി നാനാകാരണം ഭണന്തി. വിവിധം വദന്തീതി നാനാവിധം ഭണന്തി. അഞ്ഞോഞ്ഞം വദന്തീതി ഏകം അവത്വാ അഞ്ഞം അഞ്ഞം ഗഹേത്വാ വദന്തി. അകേവലീ സോതി യോ അകുസലോ അയം. അസമത്തോതി ന പരിപൂരോ. അപരിപുണ്ണോതി ന സമ്പുണ്ണോ.

൧൧൪. ബാലോതി ഹീനോ. അക്കുസലോതി അവിദ്വാ.

൧൧൫. ഇദാനി തിസ്സോ വിസ്സജ്ജനഗാഥാ ഹോന്തീതി. താ പുരിമഡ്ഢേന വുത്തമത്ഥം പച്ഛിമഡ്ഢേന പടിബ്യൂഹിത്വാ ഠിതാ. തേന ബ്യൂഹേന ഉത്തരസുത്തതോ ച അപ്പകത്താ ഇദം സുത്തം ‘‘ചൂളബ്യൂഹ’’ന്തി നാമം ലഭി. തത്ഥ പഠമഗാഥായം താവ പരസ്സ ചേ ധമ്മന്തി പരസ്സ ദിട്ഠിം. സബ്ബേവിമേ ബാലാതി ഏവം സന്തേ സബ്ബേവ ഇമേ ബാലാ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. കിംകാരണാ? സബ്ബേവിമേ ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാതി.

൧൧൬. സന്ദിട്ഠിയാ ചേവ ന വീവദാതാ, സംസുദ്ധപഞ്ഞാ കുസലാ മുതീമാതി സകായ ദിട്ഠിയാ അനവീവദാതാ അവോദാതാ സംകിലിട്ഠാവ സമാനാ സംസുദ്ധപഞ്ഞാ ച കുസലാ ച മുതിമന്തോ ച തേ ഹോന്തി ചേ. അഥ വാ ‘‘സന്ദിട്ഠിയാ ചേ വദാതാ’’തി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ – സകായ പന ദിട്ഠിയാ വോദാതാ സംസുദ്ധപഞ്ഞാ കുസലാ മുതിമന്തോ ഹോന്തി ചേ, ന തേസം കോചീതി ഏവം സന്തേ തേസം ഏകോപി നിഹീനപഞ്ഞോ ന ഹോതി, കിംകാരണാ? ദിട്ഠീ ഹി തേസമ്പി തഥാ സമത്താ, യഥാ ഇതരേസന്തി.

൧൧൭. ന വാഹമേതന്തി ഗാഥായ സങ്ഖേപത്ഥോ – യം തേ മിഥു ദ്വേ ദ്വേ ജനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ‘‘ബാലോ’’തി ആഹു, അഹം ഏതം തഥിയന്തി തച്ഛന്തി നേവ ബ്രൂമി. കിംകാരണാ? യസ്മാ സബ്ബേവ തേ സകം സകം ദിട്ഠിം ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അകംസു, തേന ച കാരണേന പരം ‘‘ബാലോ’’തി ദഹന്തി. ഏത്ഥ ച തഥിയം, തഥേവന്തി (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൮൮൯) ദ്വേപി പാഠാ.

തച്ഛന്തി അതുച്ഛം. തഥന്തി അവിപരീതം, ഭൂതന്തി സന്തം. യാഥാവന്തി സംവിജ്ജമാനം. അവിപരിതന്തി ന വിസങ്കേതം.

൧൧൮. യമാഹൂതി പുച്ഛാഗാഥായ ‘‘യം ദിട്ഠിസച്ചം തഥിയ’’ന്തി ഏകേ ആഹു.

൧൧൯. ഏകഞ്ഹി സച്ചന്തി വിസ്സജ്ജനഗാഥായ ഏകം സച്ചം നിരോധോ മഗ്ഗോ വാ. യസ്മിം പജാ നോ വിവദേ പജാനന്തി യമ്ഹി സച്ചേ പജാനന്തോ പജാ നോ വിവദേയ്യും. സയം ഥുനന്തീതി അത്തനാ വദന്തി.

൧൨൦. കസ്മാ നൂതി പുച്ഛാഗാഥായ പവാദിയാസേതി വാദിനോ. ഉദാഹു തേ തക്കമനുസ്സരന്തീതി തേ വാദിനോ ഉദാഹു അത്തനോ തക്കമത്തം അനുഗച്ഛന്തി.

തക്കപരിയാഹതന്തി വിതക്കേന സമന്തതോ ആഹതം. വീമംസാനുചരിതന്തി അത്തനോ ഉപട്ഠിതപഞ്ഞായ വിചരിതം. സയംപടിഭാനന്തി അത്തനോ പടിഭാനം.

൧൨൧. ന ഹേവാതി വിസ്സജ്ജനഗാഥായ അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ നിച്ചാനീതി ഠപേത്വാ സഞ്ഞാമത്തേന നിച്ചന്തി ഗഹിതഗ്ഗഹണാനി. തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാതി അത്തനോ നിച്ചസങ്കപ്പമത്തം ദിട്ഠീസു ജനേത്വാ.

യസ്മാ പന ദിട്ഠീസു വിതക്കം ജനേന്താ ദിട്ഠിയോ സഞ്ജനേന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദിട്ഠിഗതാനി ജനേന്തി സഞ്ജനേന്തീ’’തിആദി. ജനേന്തീതി ഉപരൂപരി ദിട്ഠിം ഉപ്പാദേന്താ ജനേന്തി. സഞ്ജനേന്തീതിആദീനി ഉപസഗ്ഗവസേന പദം വഡ്ഢേത്വാ വുത്താനി. മയ്ഹം സച്ചന്തി മമ വചനം തച്ഛം.

൧൨൨. ഇദാനി ഏവം നാനാസച്ചേസു അസന്തേസു തക്കമത്തം അനുസ്സരന്താനം ദിട്ഠിഗതികാനം വിപ്പടിപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠേ സുതേ’’തിആദികാ ഗാഥായോ അഭാസി. തത്ഥ ദിട്ഠേതി ദിട്ഠം, ദിട്ഠസുദ്ധിന്തി അധിപ്പായോ. ഏസ നയോ സുതാദീസു. ഏതേ ച നിസ്സായ വിമാനദസ്സീതി ഏതേ ദിട്ഠിധമ്മേ നിസ്സയിത്വാ സുദ്ധിഭാവസങ്ഖാതം വിമാനം അസമ്മാനം പസ്സന്തോപി. വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ പഹസ്സമാനോ, ബാലോ പരോ അക്കുസലോതി ചാഹാതി ഏവം വിമാനദസ്സീപി തസ്മിം ദിട്ഠിവിനിച്ഛയേ ഠത്വാ തുട്ഠിജാതോ ഹാസജാതോ ഹുത്വാ പരോ ‘‘ഹീനോ ച അവിദ്വാ ചാ’’തി ഏവം വദതിയേവ.

ന സമ്മാനേതീതിപി വിമാനദസ്സീതി ന ബഹുമാനം കരോതീതി ഏവമ്പി വിമാനദസ്സീ ന ബഹുമാനദസ്സീ. ദോമനസ്സം ജനേതീതി പഠമം ദിട്ഠിനിസ്സയം അല്ലീയിത്വാ ദോമനസ്സം പത്വാ പച്ഛാ ദിട്ഠിവിനിച്ഛയേ ഠിതകാലേ സോമനസ്സം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ.

വിനിച്ഛയദിട്ഠിയാ ഠത്വാതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ഗഹിതദിട്ഠിയാ ഠത്വാ.

൧൨൩. ഏവം സന്തേ യേനേവാതി ഗാഥാ. തത്ഥ സയമത്തനാതി സയമേവ അത്താനം. വിമാനേതീതി ഗരഹതി. തദേവ പാവാതി തദേവ വചനം ദിട്ഠിം വദതി, തം വാ പുഗ്ഗലം.

൧൨൪. അതിസാരദിട്ഠിയാതി ഗാഥായത്ഥോ – സോ ഏവം തായ ലക്ഖണാതിസാരിനിയാ അതിസാരദിട്ഠിയാ സമത്തോ പരിപുണ്ണോ ഉദ്ധുമാതോ, തേന ച ദിട്ഠിമാനേന മത്തോ ‘‘പരിപുണ്ണോ അഹം കേവലീ’’തി ഏവം പരിപുണ്ണമാനീ. സയമേവ അത്താനം മനസാ ‘‘അഹം പണ്ഡിതോ’’തി അഭിസിഞ്ചതി. കിംകാരണാ? ദിട്ഠീ ഹി സാ തസ്സ തഥാ സമത്താതി.

സബ്ബാ താ ദിട്ഠിയോ ലക്ഖണാതിക്കന്താതി താ സബ്ബാ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ ലക്ഖണം അതീതാ അതിസരന്തീതി അതിക്കന്താ. അനോമോതി അനൂനോ.

൧൨൫. പരസ്സ ചേതി ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ അത്ഥോ ച – കിഞ്ച ഭിയ്യോ? യോ സോ വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ പഹസ്സമാനോ ‘‘ബാലോ പരോ അക്കുസലോ’’തി ചാഹ, തസ്സ പരസ്സ ചേ ഹി വചസാ സോ തേന വുച്ചമാനോ നിഹീനോ ഹോതി, തുമോ സഹാ ഹോതി നിഹീനപഞ്ഞോ, സോപി തേനേവ സഹ നിഹീനപഞ്ഞോ ഹോതി. സോപി ഹി തം ‘‘ബാലോ’’തി വദതി. അഥ തസ്സ വചനം അപ്പമാണം, സോ പന സയമേവ വേദഗൂ ച ധീരോ ച ഹോതി. ഏവം സന്തേ ന കോചി ബാലോ സമണേസു അത്ഥി. സബ്ബേപി ഹി തേ അത്തനോ ഇച്ഛായ പണ്ഡിതാ.

വാചായാതി കഥനേന. വചനേനാതി ഭാസിതേന. നിന്ദിതകാരണാതി ഗരഹഹേതുനാ. ഗരഹിതകാരണാതി അവഞ്ഞാതഹേതുനാ. ഉപവദിതകാരണാതി ഉപവാദഹേതുനാ.

൧൨൬. അഞ്ഞം ഇതോതി ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ അത്ഥോ ച – ‘‘അഥ ചേ സയം വേദഗൂ ഹോതി ധീരോ. ന കോചി ബാലോ സമണേസു അത്ഥീ’’തി ഏവഞ്ഹി വുത്തേപി സിയാ കസ്സചി ‘‘കസ്മാ’’തി. തത്ഥ വുച്ചതേ – യസ്മാ അഞ്ഞം ഇതോ യാഭിവദന്തി ധമ്മം, അപരദ്ധാ സുദ്ധിമകേവലീ തേ. ഏവമ്പി തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ വദന്തി, യേ ഇതോ അഞ്ഞം ദിട്ഠിം അഭിവദന്തി, തേ അപരദ്ധാ വിരദ്ധാ സുദ്ധിമഗ്ഗം, അകേവലിനോ ച തേതി ഏവം പുഥുതിത്ഥിയാ യസ്മാ വദന്തീതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ പനേവം വദന്തീതി ചേ? സന്ദിട്ഠിരാഗേന ഹി തേഭിരത്താ, യസ്മാ സകേന ദിട്ഠിരാഗേന തേ അഭിരത്താതി വുത്തം ഹോതി.

തേ സുദ്ധിമഗ്ഗന്തി തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ അകിലിട്ഠമഗ്ഗം. വിസുദ്ധിമഗ്ഗന്തി നിദ്ദോസമഗ്ഗം. പരിസുദ്ധിമഗ്ഗന്തി സുക്കമഗ്ഗം. വോദാതമഗ്ഗന്തി പണ്ഡരമഗ്ഗം. പരിയോദാതമഗ്ഗന്തി പഭാവന്തമഗ്ഗം. വിരദ്ധാതി വുത്തവിധിനാ മഗ്ഗേന വിരജ്ഝിത്വാ ഠിതാ. അപരദ്ധാതി അപരജ്ഝിത്വാ ഠിതാ. ഖലിതാതി പരിഹീനാ. ഗലിതാതി തതോ ഭട്ഠാ. അഞ്ഞായാതി അഞ്ഞാണേന. അപരദ്ധാതി പരാജയമാപന്നാ. അഥ വാ ‘‘ഞായാപരദ്ധാ’’തിപി പാഠോ. ഞായേന മഗ്ഗേന വിരദ്ധാതി അത്ഥോ.

൧൨൭. ഏവം അഭിരത്താ ച – ഇധേവ സുദ്ധിന്തി ഗാഥാ. തത്ഥ സകായനേതി സകമഗ്ഗേ. ദള്ഹം വദാനാതി ദള്ഹവാദാ.

ഥിരവാദാതി സന്നിട്ഠാനവാദാ. ബലികവാദാതി ബലവന്തവാദാ. അവട്ഠിതവാദാതി പതിട്ഠഹിത്വാ കഥിതവാദാ.

൧൨൮. യേ ഏവഞ്ച ദള്ഹവാദാ, തേസു യോ കോചി തിത്ഥിയോ സകായനേ വാപി ദള്ഹം വദാനോ കമേത്ഥ ബാലോതി പരം ദഹേയ്യ, സങ്ഖേപതോ തത്ഥ സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതേ വിത്ഥാരതോ നത്ഥികഇസ്സരകാരകനിയതിആദിഭേദേ സകേ അയനേ ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ദള്ഹം വദാനോ കം പരം ഏത്ഥ ദിട്ഠിഗതേ ‘‘ബാലോ’’തി സഹ ധമ്മേന പസ്സേയ്യ, നനു സബ്ബോപി തസ്സ മതേന പണ്ഡിതോ ഏവ സുപ്പടിപന്നോ ഏവ ച. ഏവം സന്തേ സയമേവ സോ മേധഗമാവഹേയ്യ, പരം വദം ബാലമസുദ്ധിധമ്മം. സോപി പരം ‘‘ബാലോ ച അസുദ്ധിധമ്മോ ച അയ’’ന്തി വദന്തോ അത്തനാവ കലഹം ആവഹേയ്യ. കസ്മാ? യസ്മാ സബ്ബോപി തസ്സ മതേന പണ്ഡിതോയേവ സുപ്പടിപന്നോയേവ ച.

൧൨൯. ഏവം സബ്ബഥാപി വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ സയം പമായ, ഉദ്ധം സ ലോകസ്മിം വിവാദമേതീതി ദിട്ഠിയാ ഠത്വാ സയഞ്ച സത്ഥാരാദിം മിനിത്വാ സോ ഭിയ്യോ വിവാദമേതീതി. ഏവം പന വിനിച്ഛയേസു ആദീനവം ഞത്വാ അരിയമഗ്ഗേന ഹിത്വാന സബ്ബാനി വിനിച്ഛയാനി, ന മേധഗം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

സയം പമായാതി അത്തനാ മിനിത്വാ. പമിനിത്വാതി പമാണം കത്വാ. ‘‘പവിനേത്വാ’’തിപി പാഠോ, തം ന സുന്ദരം. ഉദ്ധം വാദേന സദ്ധിന്തി അത്തനോ ഉപരി കഥേന്തേന സഹ. ദേസനാപരിയോസാനേ പുരാഭേദസുത്തേ (മഹാനി. ൮൩) വുത്തസദിസോ ഏവ അഭിസമയോ അഹോസീതി.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ മഹാനിദ്ദേസട്ഠകഥായ

ചൂളബ്യൂഹസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.