൨. ഗുഹട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭. ദുതിയേ – സത്തോതി ലഗ്ഗോ. ഗുഹായന്തി കായേ. കായോ ഹി രാഗാദീനം വാളാനം വസനോകാസതോ ‘‘ഗുഹാ’’തി വുച്ചതി. ബഹുനാഭിഛന്നോതി ബഹുനാ രാഗാദികിലേസജാതേന അഭിച്ഛന്നോ. ഏതേന അജ്ഝത്തബന്ധനം വുത്തം. തിട്ഠന്തി രാഗാദിവസേന തിട്ഠന്തോ. മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി മോഹനം വുച്ചതി കാമഗുണോ. ഏത്ഥ ഹി ദേവമനുസ്സാ മുയ്ഹന്തി തേസു അജ്ഝോഗാള്ഹാ ഹുത്വാ; ഏതേന ബാഹിരബന്ധനം വുത്തം. ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോതി സോ തഥാരൂപോ നരോ തിവിധാപി കായവിവേകാദിവിവേകാ ദൂരേ, അനാസന്നേ. കിംകാരണാ? കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാതി യസ്മാ ലോകേ കാമാ സുപ്പഹായാ ന ഹോന്തി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി.

സത്തോതി ഹി ഖോ വുത്തന്തി ‘‘സത്തോ, നരോ, മാനവോ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന കഥിതോയേവ. ഗുഹാ താവ വത്തബ്ബാതി ഗുഹാ താവ കഥേതബ്ബാ. കായോതി വാതിആദീസു അയം താവ പദയോജനാ – കായോ ഇതി വാ ഗുഹാ ഇതി വാ…പേ… കുമ്ഭോ ഇതി വാതി. തത്ഥ കായോതി ‘‘കുച്ഛിതാനം ആയോതി കായോ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠാ സതിപട്ഠാനകഥായം വുത്തോയേവ. രാഗാദിവാളാനം വസനോകാസട്ഠേന ഗുഹാ, ‘‘പടിച്ഛാദനട്ഠേനാ’’തിപി ഏകേ. ‘‘ദൂരങ്ഗമം ഏകചരം, അസരീരം ഗുഹാസയ’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൩൭) വിയ. രാഗാദീഹി ഝാപനട്ഠേന ദേഹോ ‘‘തേ ഹിത്വാ മാനുസം ദേഹ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൩൨ ഥോകം വിസദിസം) വിയ. പമത്തകരണട്ഠേന സന്ദേഹോ ‘‘ഭിജ്ജതി പൂതിസന്ദേഹോ, മരണന്തഞ്ഹി ജീവിത’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൧൪൮) വിയ. സംസാരേ സഞ്ചരണട്ഠേന നാവാ ‘‘സിഞ്ച ഭിക്ഖു ഇമം നാവം, സിത്താ തേ ലഹുമേസ്സതീ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൩൬൯) വിയ. ഇരിയാപഥസ്സ അത്ഥിഭാവട്ഠേന രഥോ ‘‘രഥോ സീലപരിക്ഖാരോ, ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൪) വിയ. അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന ധജോ ‘‘ധജോ രഥസ്സ പഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧൮൪൧) വിയ.

കിമികുലാനം ആവാസഭാവേന വമ്മികോ ‘‘വമ്മികോതി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഇമസ്സേതം ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ അധിവചന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൫൧) വിയ. യഥേവ ഹി ബാഹിരകോ വമ്മികോ, വമതി വന്തകോ വന്തുസ്സയോ വന്തസിനേഹസമ്ബദ്ധോതി ചതൂഹി കാരണേഹി ‘‘വമ്മികോ’’തി വുച്ചതി. സോ ഹി അഹിനകുലഉന്ദൂരഘരഗോളികാദയോ നാനപ്പകാരേ പാണകേ വമതീതി വമ്മികോ. ഉപചികാഹി വന്തകോതി വമ്മികോ. ഉപചികാഹി വമിത്വാ മുഖതുണ്ഡകേഹി ഉക്ഖിത്തപംസുചുണ്ണേന കടിപ്പമാണേനപി പോരിസപ്പമാണേനപി ഉസ്സിതോതി വമ്മികോ. ഉപചികാഹി വന്തഖേളസിനേഹേന ആബദ്ധതായ സത്തസത്താഹം ദേവേ വസ്സന്തേപി ന വിപ്പകിരീയതി, നിദാഘേപി തതോ പംസുമുട്ഠിം ഗഹേത്വാ തസ്മിം മുട്ഠിനാ പീളിയമാനേ സിനേഹോ നിക്ഖമതി, ഏവം വന്തസിനേഹേന സമ്ബദ്ധോതി വമ്മികോ. ഏവമയം കായോപി ‘‘അക്ഖിമ്ഹാ അഗ്ഗിഗൂഥകോ’’തിആദിനാ നയേന നാനപ്പകാരം അസുചികലിമലം വമതീതി വമ്മികോ. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഖീണാസവാ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ നികന്തിപരിയാദാനേന അത്തഭാവം ഛഡ്ഡേത്വാ ഗതാതി അരിയേഹി വന്തകോതിപി വമ്മികോ. യേഹി ചായം തീഹി അട്ഠിസതേഹി ഉസ്സിതോ നഹാരുസമ്ബദ്ധോ മംസാവലേപനോ അല്ലചമ്മപരിയോനദ്ധോ ഛവിരഞ്ജിതോ സത്തേ വഞ്ചേതി, തം സബ്ബം അരിയേഹി വന്തമേവാതി വന്തുസ്സയോതിപി വമ്മികോ. ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസം, ചിത്തമസ്സ വിധാവതീ’’തി (സം. നി. ൧.൫൫-൫൭) ഏവം തണ്ഹായ ജനിതത്താ അരിയേഹി വന്തേനേവ തണ്ഹാസിനേഹേന സമ്ബദ്ധോ അയന്തി വന്തസിനേഹേന സമ്ബദ്ധോതിപി വമ്മികോ. യഥാ ച വമ്മികസ്സ അന്തോ നാനപ്പകാരാ പാണകാ തത്ഥേവ ജായന്തി, ഉച്ചാരപസ്സാവം കരോന്തി, ഗിലാനാ സയന്തി, മതാ നിപതന്തി. ഇതി സോ തേസം സൂതിഘരം വച്ചകുടി ഗിലാനസാലാ സുസാനഞ്ച ഹോതി. ഏവം ഖത്തിയമഹാസാലാദീനമ്പി കായോ ‘‘അയം ഗോപിതരക്ഖിതോ മണ്ഡിതപസാദിതോ മഹാനുഭാവാനം കായോ’’തി അചിന്തേത്വാ ഛവിനിസ്സിതാ പാണാ ചമ്മനിസ്സിതാ പാണാ മംസനിസ്സിതാ പാണാ നഹാരുനിസ്സിതാ പാണാ അട്ഠിനിസ്സിതാ പാണാ അട്ഠിമിഞ്ജനിസ്സിതാ പാണാതി ഏവം കുലഗണനായ അസീതിമത്താനി കിമികുലസഹസ്സാനി അന്തോകായസ്മിംയേവ ജായന്തി, ഉച്ചാരപസ്സാവം കരോന്തി, ഗേലഞ്ഞേന ആതുരിതാനി സയന്തി, മതാമതാ നിപതന്തി. ഇതി അയമ്പി തേസം പാണാനം സൂതിഘരം വച്ചകുടി ഗിലാനസാലാ സുസാനഞ്ച ഹോതീതി ‘‘വമ്മികോ’’തി സങ്ഖം ഗതോ.

മനാപാമനാപപതനട്ഠേന നഗരം ‘‘സക്കായനഗര’’ന്തിആദീസു വിയ. രോഗാദീനം നീളഭാവേന കുലാവകഭാവേന നീളം ‘‘രോഗനീളം പഭങ്ഗുര’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൧൪൮) വിയ. പടിസന്ധിയാ നിവാസഗേഹട്ഠേന കുടി ‘‘പഞ്ചദ്വാരായം കുടികായം പസക്കിയാ’’തിആദീസു (ഥേരഗാ. ൧൨൫) വിയ. പൂതിഭാവേന ഗണ്ഡോ ‘‘രോഗോതി ഭിക്ഖവേ, ഗണ്ഡോതി ഭിക്ഖവേ, സല്ലോതി ഭിക്ഖവേ, കായസ്സേതം അധിവചന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൯.൧൫) വിയ. ഭിജ്ജനട്ഠേന കുമ്ഭോ ‘‘കുമ്ഭൂപമം കായമിമം വിദിത്വാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൪൦) വിയ. കായസ്സേതം അധിവചനന്തി ഏതം വുത്തപ്പകാരം ചതുമഹാഭൂതമയസ്സ കുച്ഛിതധമ്മാനം ആയസ്സ അധിവചനം, കഥനന്തി അത്ഥോ. ഗുഹായന്തി സരീരസ്മിം. സത്തോതി അല്ലീനോ. വിസത്തോതി വണ്ണരാഗാദിവസേന വിവിധോ അല്ലീനോ. സണ്ഠാനരാഗവസേന ആസത്തോ. തത്ഥേവ ‘‘സുഭം സുഖ’’ന്തി ഗഹണവസേന ലഗ്ഗോ. അത്തഗ്ഗഹണവസേന ലഗ്ഗിതോ. പലിബുദ്ധോതി ഫസ്സരാഗവസേന അമുഞ്ചിത്വാ ഠിതോ. ഭിത്തിഖിലേതി ഭിത്തിയം ആകോടിതഖാണുകേ. നാഗദന്തേതി തഥേവ ഹത്ഥിദന്തസദിസേ വങ്കദണ്ഡകേ. സത്തന്തി ഭിത്തിഖിലേ ലഗ്ഗം. വിസത്തന്തി നാഗദന്തേ ലഗ്ഗം. ആസത്തന്തി ചീവരവംസേ ലഗ്ഗം. ലഗ്ഗന്തി ചീവരരജ്ജുയാ ലഗ്ഗം. ലഗ്ഗിതന്തി പീഠപാദേ ലഗ്ഗം. പലിബുദ്ധന്തി മഞ്ചപാദേ ലഗ്ഗന്തി ഏവമാദിനാ നയേന യോജേതബ്ബം.

ലഗ്ഗനാധിവചനന്തി വിസേസേന അല്ലീയനകഥനം. ഛന്നോതി വുത്തപ്പകാരേഹി കിലേസേഹി ഛാദിതോ. പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിവസേന ഉപരൂപരി ഛന്നോതി ഉച്ഛന്നോ. ആവുതോതി ആവരിതോ. നിവുതോതി വാരിതോ. ഓഫുതോതി അവത്ഥരിത്വാ ഛാദിതോ. പിഹിതോതി ഭാജനേന ഉക്ഖലിമുഖം വിയ പലിഗുണ്ഠിതോ. പടിച്ഛന്നോതി ആവടോ. പടികുജ്ജിതോതി അധോമുഖം ഠപിതോ. തത്ഥ തിണപണ്ണാദീഹി ഛാദിതം വിയ ഛന്നോ. ഉച്ഛന്നോ നദിം ആവരണസേതു വിയ. ആവുതോ ജനസഞ്ചരണമഗ്ഗാവരണം വിയ.

വിനിബദ്ധോ മാനവസേനാതി നാനാവിധേന മാനാതിമാനവസേന നാനാവിധേ ആരമ്മണേ ബദ്ധോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിവസേനാതി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠീനം വസേന പരാമട്ഠോ ആമസിത്വാ ഗഹിതോ. വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചവസേനാതി ആരമ്മണേ അസന്തിട്ഠനവസേന ചിത്തവിക്ഖേപം പത്തോ ഉപഗതോ. അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛാവസേനാതി രതനത്തയാദീസു കങ്ഖാസങ്ഖാതായ വിചികിച്ഛായ വസേന സന്നിട്ഠാനം അപ്പത്തോ. ഥാമഗതോ അനുസയവസേനാതി ദുന്നീഹരണഅപ്പഹീനാനുസയവസേന ഥിരഭാവം പത്തോ ഉപഗതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

രൂപൂപയന്തി തണ്ഹാദിട്ഠൂപയവസേന രൂപം ഉപഗന്ത്വാ ആരമ്മണം കത്വാ. വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതീതി തസ്മിം ആരമ്മണേ രൂപാരമ്മണം വിഞ്ഞാണം തിട്ഠന്തം തിട്ഠതി. രൂപാരമ്മണം രൂപപതിട്ഠന്തി രൂപമേവ ആരമ്മണം ആലമ്ബിത്വാ രൂപമേവ പതിട്ഠം കത്വാ. നന്ദൂപസേചനന്തി സപ്പീതികതണ്ഹോദകേന ആസിത്തം വിഞ്ഞാണം. വുദ്ധിന്തി വുദ്ധിഭാവം. വിരൂള്ഹിന്തി ജവനവസേന ഉപരിതോ വിരൂള്ഹിഭാവം. വേപുല്ലന്തി തദാരമ്മണവസേന വേപുല്ലം.

അത്ഥി രാഗോതിആദീനി ലോഭസ്സേവ നാമാനി. സോ ഹി രഞ്ജനവസേന രാഗോ, നന്ദനവസേന നന്ദീ, തണ്ഹായനവസേന തണ്ഹാതി വുച്ചതി. പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹന്തി കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതായ പതിട്ഠിതഞ്ചേവ വിരൂള്ഹഞ്ച. യത്ഥാതി തേഭൂമകവട്ടേ ഭുമ്മം. സബ്ബത്ഥ വാ പുരിമപദേ ഏതം ഭുമ്മം. അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധീതി ഇദം ഇമസ്മിം വിപാകവട്ടേ ഠിതസ്സ ആയതിം വട്ടഹേതുകേ സങ്ഖാരേ സന്ധായ വുത്തം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി യസ്മിം ഠാനേ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി അത്ഥി. തത്ഥ പുരിമസുത്തം രൂപാദിആരമ്മണലഗ്ഗനവസേന വുത്തം, ദുതിയസുത്തം തദേവാരമ്മണം അഭിനന്ദനവസേന വുത്തം, തതിയം വിഞ്ഞാണപതിട്ഠാനവസേന വുത്തം, ചതുത്ഥം ചതുബ്ബിധആഹാരവസേന, കുസലാകുസലവിഞ്ഞാണപതിട്ഠാനവസേന വുത്തന്തി ഞാതബ്ബം.

യേഭുയ്യേനാതി പായേന. മുയ്ഹന്തീതി മോഹം ആപജ്ജന്തി. സമ്മുയ്ഹന്തീതി വിസേസേന മുയ്ഹന്തി. സമ്പമുയ്ഹന്തീതി സബ്ബാകാരേന മുയ്ഹന്തി. അഥ വാ രൂപാരമ്മണം പടിച്ച മുയ്ഹന്തി, സദ്ദാരമ്മണം പടിച്ച സമ്മുയ്ഹന്തി, മുതാരമ്മണം പടിച്ച സമ്പമുയ്ഹന്തി. അവിജ്ജായ അന്ധീകതാതി അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണായ അവിജ്ജായ അന്ധീകതാ. ‘‘ഗതാ’’തി വാ പാഠോ, അന്ധഭാവം ഉപഗതാതി അത്ഥോ. പഗാള്ഹോതി പവിട്ഠോ. ഓഗാള്ഹോതി ഹേട്ഠാഭാഗം പവിട്ഠോ. അജ്ഝോഗാള്ഹോതി അധിഓഗാഹിത്വാ അവത്ഥരിത്വാ വിസേസേന പവിട്ഠോ നിമുഗ്ഗോതി അധോമുഖം ഹുത്വാ പവിട്ഠോ. അഥ വാ ദസ്സനസംസഗ്ഗേന ഓഗാള്ഹോ. സവനസംസഗ്ഗേന അജ്ഝോഗാള്ഹോ. വചനസംസഗ്ഗേന നിമുഗ്ഗോ. സപ്പുരിസസംസഗ്ഗവിരഹിതോ വാ ഓഗാള്ഹോ. സദ്ധമ്മസേവനവിരഹിതോ വാ അജ്ഝോഗാള്ഹോ. ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിവിരഹിതോ വാ നിമുഗ്ഗോ.

വിവേകാതി വിവിത്തി, വിവിച്ചനം വാ വിവേകോ. തയോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. കായവിവേകോതി കായേന വിവിത്തി, വിനാ അപസക്കനം. ചിത്തവിവേകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം സാസനേ. സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖനതോ ഭിക്ഖു. വിവിത്തന്തി സുഞ്ഞം, അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസന്തി അത്ഥോ. ഏതദേവ ഹി സന്ധായ വിഭങ്ഗേ ‘‘വിവിത്തന്തി സന്തികേ ചേപി സേനാസനം ഹോതി, തഞ്ച അനാകിണ്ണം ഗഹട്ഠേഹി പബ്ബജിതേഹി, തേന തം വിവിത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൬) വുത്തം. സേതി ചേവ ആസതി ച ഏത്ഥാതി സേനാസനം, മഞ്ചപീഠാദീനമേതമധിവചനം. തേനാഹ –

‘‘സേനാസനന്തി മഞ്ചോപി സേനാസനം, പീഠമ്പി… ഭിസിപി… ബിബ്ബോഹനമ്പി… വിഹാരോപി… അഡ്ഢയോഗോപി… പാസാദോപി… അട്ടോപി… മാളോപി… ലേണമ്പി… ഗുഹാപി… രുക്ഖമൂലമ്പി… വേളുഗുമ്ബോപി… യത്ഥ വാ പന ഭിക്ഖൂ പടിക്കമന്തി, സബ്ബമേതം സേനാസന’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൭).

അപി ച വിഹാരോ അഡ്ഢയോഗോ പാസാദോ ഹമ്മിയം ഗുഹാതി ഇദം വിഹാരസേനാസനം നാമ. മഞ്ചോ പീഠം ഭിസി ബിബ്ബോഹനന്തി ഇദം മഞ്ചപീഠസേനാസനം നാമ. ചിമിലികാ ചമ്മഖണ്ഡോ തിണസന്ഥാരോ പണ്ണസന്ഥാരോതി ഇദം സന്ഥതസേനാസനം നാമ. യത്ഥ വാ പന ഭിക്ഖൂ പടിക്കമന്തി, ഇദം ഓകാസസേനാസനം നാമാതി ഏവം ചതുബ്ബിധം സേനാസനം ഹോതി. തം സബ്ബമ്പി സേനാസനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവ.

ഇധ പനസ്സ സകുണസദിസസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുച്ഛവികസേനാസനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂല’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അരഞ്ഞന്തി ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) ഇദം ഭിക്ഖുനീനം വസേന ആഗതം. ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) ഇദം പന ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപം. തസ്സ ലക്ഖണം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ധുതങ്ഗനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൧) വുത്തം. രുക്ഖമൂലന്തി യംകിഞ്ചി സന്തച്ഛായം വിവിത്തം രുക്ഖമൂലം. പബ്ബതന്തി സേലം. തത്ഥ ഹി ഉദകസോണ്ഡീസു ഉദകകിച്ചം കത്വാ സീതായ രുക്ഖച്ഛായായ നിസിന്നസ്സ നാനാദിസാസു ഖായമാനാസു സീതേന വാതേന ബീജിയമാനസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. കന്ദരന്തി കം വുച്ചതി ഉദകം, തേന ദാരിതം, ഉദകേന ഭിന്നം പബ്ബതപദേസം. യം ‘‘നദീതുമ്ബ’’ന്തിപി ‘‘നദീകുഞ്ജ’’ന്തിപി വദന്തി. തത്ഥ ഹി രജതപട്ടസദിസാ വാലുകാ ഹോതി, മത്ഥകേ മണിവിതാനം വിയ വനഗഹനം, മണിഖന്ധസദിസം ഉദകം സന്ദതി. ഏവരൂപം കന്ദരം ഓരുയ്ഹ പാനീയം പിവിത്വാ ഗത്താനി സീതാനി കത്വാ വാലുകം ഉസ്സാപേത്വാ പംസുകൂലചീവരം പഞ്ഞപേത്വാ നിസിന്നസ്സ സമണധമ്മം കരോതോ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. ഗിരിഗുഹന്തി ദ്വിന്നം പബ്ബതാനം അന്തരം, ഏകസ്മിംയേവ വാ ഉമങ്ഗസദിസം മഹാവിവരം. സുസാനലക്ഖണം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൪) വുത്തം.

വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം യത്ഥ ന കസന്തി ന വപന്തി. തേനേവാഹ ‘‘വനപത്ഥന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തിആദി (വിഭ. ൫൩൧). അബ്ഭോകാസന്തി അച്ഛന്നം. ആകങ്ഖമാനോ പനേത്ഥ ചീവരകുടിം കത്വാ വസതി. പലാലപുഞ്ജന്തി പലാലരാസിം. മഹാപലാലപുഞ്ജതോ ഹി പലാലം നിക്കഡ്ഢിത്വാ പബ്ഭാരലേണസദിസേ ആലയേ കരോന്തി, ഗച്ഛഗുമ്ബാദീനമ്പി ഉപരി പലാലം പക്ഖിപിത്വാ ഹേട്ഠാ നിസിന്നാ സമണധമ്മം കരോന്തി. സബ്ബമേതം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കായേന വിവിത്തോ വിഹരതീ’’തിആദി. ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി പവത്തയതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇരിയതീതി ഇരിയാപഥം വത്തയതി. വത്തതീതി ഇരിയാപഥവുത്തിം ഉപ്പാദേതി. പാലേതീതി ഇരിയാപഥം രക്ഖതി. യപേതീതി യപയതി. യാപേതീതി യാപയതി.

പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സാതി കുസലജ്ഝാനസമങ്ഗിസ്സ. നീവരണേഹി ചിത്തം വിവിത്തന്തി ഉപചാരേന നീവരണേഹി വിവിത്തമ്പി സമാനം അന്തോഅപ്പനായം സുട്ഠു വിവിത്തം നാമ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ നീവരണേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഏസേവ നയോ വിതക്കവിചാരപീതിസുഖദുക്ഖേഹി ദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനാനി സമാപന്നാനന്തി. രൂപസഞ്ഞായാതി കുസലവിപാകകിരിയവസേന പഞ്ചദസന്നം രൂപാവചരജ്ഝാനാനം സഞ്ഞായ. പടിഘസഞ്ഞായാതി ചക്ഖുരൂപാദിസങ്ഘട്ടനേന ഉപ്പന്നായ കുസലാകുസലവിപാകവസേന ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതായ പടിഘസഞ്ഞായ ച. നാനത്തസഞ്ഞായാതി നാനാരമ്മണേ പവത്തായ ചതുചത്താലീസകാമാവചരസഞ്ഞായ ച ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി സുഞ്ഞം ഹോതി.

ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സാതി ഏത്ഥ നാസ്സ അന്തോതി അനന്തം, ആകാസം അനന്തം ആകാസാനന്തം, ആകാസാനന്തമേവ ആകാസാനഞ്ചം, തം ആകാസാനഞ്ചം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ ദേവാനം ദേവായതനമിവാതി ആകാസാനഞ്ചായതനം, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസാരമ്മണഝാനസ്സേതം അധിവചനം. തം ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ കുസലകിരിയഝാനം സമാപന്നസ്സ. രൂപസഞ്ഞായാതി സഞ്ഞാസീസേന രൂപാവചരജ്ഝാനതോ ചേവ തദാരമ്മണതോ ച. രൂപാവചരജ്ഝാനമ്പി ഹി ‘‘രൂപ’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൨൦൯), തസ്സ ആരമ്മണമ്പി ‘‘ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തിആദീസുപി (പടി. മ. ൧.൨൦൯). തസ്മാ ഇധ രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാതി ഏവം സഞ്ഞാസീസേന രൂപാവചരജ്ഝാനസ്സേതം അധിവചനം. രൂപേ സഞ്ഞാ അസ്സാതി രൂപസഞ്ഞം, രൂപമസ്സ നാമന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവം പഥവീകസിണാദിഭേദസ്സ തദാരമ്മണസ്സ ചേതം അധിവചനന്തി വേദിതബ്ബം. ഏതായ കുസലവിപാകകിരിയാവസേന പഞ്ചദസവിധായ ഝാനസങ്ഖാതായ രൂപസഞ്ഞായ. ഏതായ ച പഥവീകസിണാദിവസേന അട്ഠവിധായ ആരമ്മണസങ്ഖാതായ രൂപസഞ്ഞായ.

പടിഘസഞ്ഞായാതി ചക്ഖാദീനം വത്ഥൂനം രൂപാദീനം ആരമ്മണാനഞ്ച പടിഘാതേന സമുപ്പന്നാ സഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ, രൂപസഞ്ഞാദീനം ഏതം അധിവചനം. യഥാഹ – ‘‘തത്ഥ കതമാ പടിഘസഞ്ഞാ? രൂപസഞ്ഞാ സദ്ദസഞ്ഞാ ഗന്ധസഞ്ഞാ രസസഞ്ഞാ ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ, ഇമാ വുച്ചന്തി പടിഘസഞ്ഞായോ’’തി (വിഭ. ൬൦൩). താ കുസലവിപാകാ പഞ്ച അകുസലവിപാകാ പഞ്ചാതി ഏതായ പടിഘസഞ്ഞായ.

നാനത്തസഞ്ഞായാതി നാനത്തേ ഗോചരേ പവത്തായ സഞ്ഞായ, നാനത്തായ വാ സഞ്ഞായ. യഥാഹ – ‘‘തത്ഥ കതമാ നാനത്തസഞ്ഞാ? അസമാപന്നസ്സ മനോധാതുസമങ്ഗിസ്സ വാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമങ്ഗിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം, ഇമാ വുച്ചന്തി നാനത്തസഞ്ഞായോ’’തി (വിഭ. ൬൦൪) ഏവം വിഭങ്ഗേ വിഭജിത്വാ വുത്താ. താ ഇധ അധിപ്പേതാ. അസമാപന്നസ്സ മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഗഹിതാ സഞ്ഞാ രൂപസദ്ദാദിഭേദേ നാനത്തേ നാനാസഭാവേ ഗോചരേ പവത്തന്തി. യസ്മാ ചേസാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലസഞ്ഞാ, ദ്വാദസ അകുസലസഞ്ഞാ, ഏകാദസ കാമാവചരകുസലവിപാകസഞ്ഞാ, ദ്വേ അകുസലവിപാകസഞ്ഞാ, ഏകാദസ കാമാവചരകിരിയസഞ്ഞാതി ഏവം ചതുചത്താലീസമ്പി സഞ്ഞാ നാനത്താ നാനാസഭാവാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസാ, തസ്മാ ‘‘നാനത്തസഞ്ഞാ’’തി വുത്താ, തായ നാനത്തസഞ്ഞായ.

ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതീതി ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞാപടിഘസഞ്ഞാനാനത്തസഞ്ഞാസങ്ഖാതാഹി സഞ്ഞാഹി ഝാനചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി വിനാ ഹോതി അപസക്കനം ഹോതി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനന്തി ഏതദേവ വിഞ്ഞാണം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സാതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം, ആകാസേ പവത്തവിഞ്ഞാണാരമ്മണസ്സ ഝാനസ്സേതം അധിവചനം. തം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വുത്തപ്പകാരായ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഏത്ഥ പന നാസ്സ കിഞ്ചനന്തി അകിഞ്ചനം, അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി അസ്സ അവസിട്ഠം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. അകിഞ്ചനസ്സ ഭാവോ ആകിഞ്ചഞ്ഞം, ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണാപഗമസ്സേതം അധിവചനം. തം ആകിഞ്ചഞ്ഞം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാപഗമാരമ്മണഝാനസ്സേതം അധിവചനം. തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ തായ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഏത്ഥ പന യായ സഞ്ഞായ ഭാവതോ തം ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’’ന്തി വുച്ചതി, യഥാപടിപന്നസ്സ സാ സഞ്ഞാ ഹോതി, തം താവ ദസ്സേതും വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൬൨൦) ‘‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ’’തി ഉദ്ധരിത്വാ തഞ്ഞേവ ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സന്തതോ മനസി കരോതി, സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിം ഭാവേതി, തേന വുച്ചതി നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ സന്തതോ മനസി കരോതീതി ‘‘സന്തോവതായം സമാപത്തി, യത്ര ഹി നാമ നത്ഥിഭാവമ്പി ആരമ്മണം കരിത്വാ വസതീ’’തി ഏവം സന്താരമ്മണതായ നം ‘‘സന്താ’’തി മനസി കരോതി. തം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ തായ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ ഝാനചിത്തം സുഞ്ഞം ഹോതി.

സോതാപന്നസ്സാതി സോതാപത്തിഫലം പത്തസ്സ. സക്കായദിട്ഠിയാതി വീസതിവത്ഥുകായ സക്കായദിട്ഠിയാ. വിചികിച്ഛായാതി അട്ഠസു ഠാനേസു കങ്ഖായ. സീലബ്ബതപരാമാസാതി ‘‘സീലേന സുദ്ധി, വതേന സുദ്ധീ’’തി പരാമസിത്വാ ഉപ്പജ്ജനകദിട്ഠി. ദിട്ഠാനുസയാതി അപ്പഹീനട്ഠേന സന്താനേ അനുസയകാ ദിട്ഠാനുസയാ. തഥാ വിചികിച്ഛാനുസയാ. തദേകട്ഠേഹി ചാതി തേഹി സക്കായദിട്ഠിആദീഹി ഏകതോ ഠിതേഹി ച. ഉപതാപേന്തി വിബാധേന്തി ചാതി കിലേസാ, തേഹി സക്കായദിട്ഠിയാദികിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം സുഞ്ഞം ഹോതി. ഏത്ഥ ‘‘തദേകട്ഠ’’ന്തി ദുവിധം ഏകട്ഠം പഹാനേകട്ഠം സഹജേകട്ഠഞ്ച. അപായഗമനീയാ ഹി കിലേസാ യാവ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ന പഹീയന്തി, താവ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാഹി സഹ ഏകസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഠിതാതി പഹാനേകട്ഠാ. ദസസു ഹി കിലേസേസു ഇധ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ ഏവ ആഗതാ. അനുസയേസു ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാ ആഗതാ. സേസാ പന അപായഗമനീയോ ലോഭോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി അട്ഠ കിലേസാ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാഹി സഹ പഹാനേകട്ഠാ ഹുത്വാ ദ്വീഹി അനുസയേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി. രാഗദോസമോഹപമുഖേസു വാ ദിയഡ്ഢേസു കിലേസസഹസ്സേസു സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ദിട്ഠിയാ പഹീയമാനായ ദിട്ഠിയാ സഹ വിചികിച്ഛാ പഹീനാ, ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയേഹി സഹ അപായഗമനീയാ സബ്ബകിലേസാ പഹാനേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി. സഹജേകട്ഠാ പന ദിട്ഠിയാ സഹ വിചികിച്ഛായ ച സഹ ഏകേകസ്മിം ചിത്തേ ഠിതാ അവസേസകിലേസാ.

സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ഹി ചത്താരി ദിട്ഠിസഹഗതാനി വിചികിച്ഛാസഹഗതഞ്ചാതി പഞ്ച ചിത്താനി പഹീയന്തി. തത്ഥ ദ്വീസു ദിട്ഠിസമ്പയുത്തഅസങ്ഖാരികചിത്തേസു പഹീയമാനേസു തേഹി സഹജാതോ ലോഭോ മോഹോ ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ കിലേസാ സഹജേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി, ദ്വീസു ദിട്ഠിസമ്പയുത്തസസങ്ഖാരികചിത്തേസു പഹീയമാനേസു തേഹി സഹജാതോ ലോഭോ മോഹോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ കിലേസാ സഹജേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി, വിചികിച്ഛാസഹഗതചിത്തേ പഹീയമാനേ തേന സഹജാതോ മോഹോ ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ കിലേസാ സഹജേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി. തേഹി ദുവിധേകട്ഠേഹി കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതീതി മഗ്ഗചിത്തം വിവിച്ചതി, ഫലചിത്തം വിവിത്തം വിയുത്തം അപസക്കിതം സുഞ്ഞം ഹോതീതി അത്ഥോ.

സകദാഗാമിസ്സ ഓളാരികാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനാതി ഓളാരികഭൂതാ കായദ്വാരേ വീതിക്കമസ്സ പച്ചയഭാവേന ഥൂലഭൂതാ മേഥുനരാഗസങ്ഖാതാ സഞ്ഞോജനാ. സോ ഹി കാമഭവേ സഞ്ഞോജേതീതി ‘‘സഞ്ഞോജന’’ന്തി വുച്ചതി. പടിഘസഞ്ഞോജനാതി ബ്യാപാദസഞ്ഞോജനാ. സോ ഹി ആരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞതീതി ‘‘പടിഘ’’ന്തി വുച്ചതി. തേ ഏവ ഥാമഗതട്ഠേന സന്താനേ അനുസേന്തീതി അനുസയാ. അണുസഹഗതാതി സുഖുമഭൂതാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനാ പടിഘസഞ്ഞോജനാ അണുസഹഗതാ കാമരാഗാനുസയാ പടിഘാനുസയാതി അപ്പഹീനട്ഠേന സന്താനേ അനുസയനവസേന സുഖുമഭൂതാ കാമരാഗപടിഘാനുസയാ. തദേകട്ഠേഹി ചാതി വുത്തത്ഥേഹി ദുവിധേകട്ഠേഹി കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം സുഞ്ഞം ഹോതി.

അരഹതോതി കിലേസാരീനം ഹതത്താ ‘‘അരഹാ’’തി ലദ്ധനാമസ്സ. രൂപരാഗാതി രൂപഭവേ ഛന്ദരാഗാ. അരൂപരാഗാതി അരൂപഭവേ ഛന്ദരാഗാ. മാനാതി അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ മാനാ ഏവ. തഥാ ഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാമാനാനുസയാദയോ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ. ഏതേസു ഉണ്ണതിലക്ഖണോ മാനോ. അവൂപസമലക്ഖണം ഉദ്ധച്ചം. അന്ധഭാവലക്ഖണാ അവിജ്ജാ. രൂപരാഗഅരൂപരാഗവസേന പവത്താ ഭവരാഗാനുസയാ. തദേകട്ഠേഹി ചാതി തേഹി ഏകതോ ഠിതേഹി ച കിലേസേഹി. ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹീതി അജ്ഝത്തചിത്തസന്താനേ അകുസലക്ഖന്ധേ ഉപാദായ ‘‘ബഹിദ്ധാ’’തി സങ്ഖം ഗതേഹി അജ്ഝത്തം മുഞ്ചിത്വാ ബഹിദ്ധാ പവത്തേഹി സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്തേഹി മഗ്ഗചിത്തം വിവിച്ചതി വിനാ ഹോതി അപസക്കതി, ഫലചിത്തം വിവിത്തം വിയുത്തം അപസക്കിതം ഹോതി.

തത്ഥ കിലേസപടിപാടിയാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ചാതി ദ്വിധാ അനുസയാനം അഭാവോ വേദിതബ്ബോ. കിലേസപടിപാടിയാ ഹി കാമരാഗാനുസയപടിഘാനുസയാനം തതിയമഗ്ഗേന അഭാവോ ഹോതി, മാനാനുസയസ്സ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന, ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാനം പഠമമഗ്ഗേന, ഭവരാഗാനുസയാവിജ്ജാനുസയാനം ചതുത്ഥമഗ്ഗേനേവ. മഗ്ഗപടിപാടിയാ പന പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാനം അഭാവോ ഹോതി, ദുതിയമഗ്ഗേന കാമരാഗാനുസയപടിഘാനുസയാനം തനുഭാവോ, തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ അഭാവോ, ചതുത്ഥമഗ്ഗേന മാനാനുസയഭവരാഗാനുസയാവിജ്ജാനുസയാനം അഭാവോ ഹോതി. ചിത്തവിവേകോതി മഹഗ്ഗതലോകുത്തരചിത്താനം കിലേസേഹി സുഞ്ഞഭാവോ, തുച്ഛഭാവോതി അത്ഥോ.

ഉപധിവിവേകോതി കിലേസക്ഖന്ധഅഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതാനം ഉപധീനം സുഞ്ഞഭാവോ. ഉപധിം താവ ദസ്സേതും ‘‘ഉപധി വുച്ചന്തി കിലേസാ ചാ’’തിആദിമാഹ. രാഗാദയോ യസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം ഉപതാപേന്തി വിബാധേന്തീതി കിലേസാ ച. ഉപാദാനഗോചരാ രൂപാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ച. ഉപാദാനസമ്ഭൂതാ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാ ച. അമതന്തി നത്ഥി ഏതസ്സ മരണസങ്ഖാതം മതന്തി അമതം, കിലേസവിസപടിപക്ഖത്താ അഗദന്തിപി അമതം. സംസാരയോനിഗതിഉപപത്തിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു സംസിബ്ബതി വിനതീതി തണ്ഹാ ‘‘വാന’’ന്തി വുച്ചതി, തം തത്ഥ നത്ഥീതി നിബ്ബാനം. വിവേകട്ഠകായാനന്തി ഗണസങ്ഗണികായ അപഗതസരീരാനം. നേക്ഖമ്മാഭിരതാനന്തി നേക്ഖമ്മേ കാമാദിതോ നിക്ഖന്തേ പഠമജ്ഝാനാദികേ അഭിരതാനം തന്നിന്നാനം. പരമവോദാനപ്പത്താനന്തി ഉത്തമപരിസുദ്ധഭാവഫലം പാപുണിത്വാ ഠിതാനം. ‘‘ഉപക്കിലേസാഭാവേന പരിസുദ്ധചിത്താനം, കിലേസേഹി മുത്തഭാവേന പരമവോദാനപ്പത്താനം. വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന പരിസുദ്ധചിത്താനം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന പരമവോദാനപ്പത്താന’’ന്തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി. നിരൂപധീനന്തി വിഗതൂപധീനം. വിസങ്ഖാരഗതാനന്തി സങ്ഖാരാരമ്മണം ചജിത്വാ വിഗതസങ്ഖാരം നിബ്ബാനം ആരമ്മണവസേന ഉപഗതാനം. വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തന്തി ഏത്ഥപി ഹി നിബ്ബാനമേവ ‘‘വിസങ്ഖാര’’ന്തി വുത്തം.

വിദൂരേതി വിവിധേ ദൂരേ. സുവിദൂരേതി സുട്ഠു വിദൂരേ. ന സന്തികേതി ന സമീപേ. ന സാമന്താതി ന ഏകപസ്സേ. അനാസന്നേതി അനച്ചന്തസമീപേ. വിവേകട്ഠേതി അതിദൂരേ, വിഗതേതി അത്ഥോ. താദിസോതി തംസദിസോ. തസ്സണ്ഠിതോതി തേന ആകാരേന ഠിതോ. തപ്പകാരോതി തേന പകാരേന ഠിതോ. തപ്പടിഭാഗോതി തംകോട്ഠാസികോ. അഥ വാ ‘‘അത്തഭാവഗുഹായ ലഗ്ഗഭാവേന താദിസോ. കിലേസേഹി ഛന്നഭാവേന തസ്സണ്ഠിതോ. മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹഭാവേന തപ്പകാരോ. തീഹി വിവേകേഹി ദൂരഭാവേന തപ്പടിഭാഗോതി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

ദുപ്പഹായാതി സുഖേന പഹാതബ്ബാ ന ഹോന്തി. ദുച്ചജ്ജാതി സുഖേന ജഹിതും ന സക്കാ. ദുപ്പരിച്ചജ്ജാതി സബ്ബാകാരേന ജഹിതും ന സക്കാ. ദുന്നിമ്മദയാതി നിമ്മദം അമദം കാതും ന സക്കാ. ദുബ്ബിനിവേഠയാതി വിനിവേഠനം മോചനം കാതും ന സക്കാ. ദുത്തരാതി ഉത്തരിത്വാ അതിക്കന്തും ന സക്കാ. ദുപ്പതരാതി വിസേസേത്വാ തരിതും ന സക്കാ. ദുസ്സമതിക്കമാതി ദുക്ഖേന അതിക്കമിതബ്ബാ. ദുബ്ബിനിവത്താതി നിവത്തേതും ദുക്ഖാ. അഥ വാ ‘‘പകതിവസേന ദുപ്പരിച്ചജ്ജാ. ഗോണപതാസം വിയ ദുന്നിമ്മദയാ. നാഗപാസം വിയ ദുബ്ബിനിവേഠയാ. ഗിമ്ഹസമയേ മരുകന്താരം വിയ ദുത്തരാ ദുപ്പതരാ. ബ്യഗ്ഘപരിഗ്ഗഹിതാ അടവീ വിയ ദുസ്സമതിക്കമാ. സമുദ്ദവീചി വിയ ദുബ്ബിനിവത്താതി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

൮. ഏവം പഠമഗാഥായ ‘‘ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ’’തി സാധേത്വാ പുന തഥാവിധാനം സത്താനം ധമ്മതം ആവി കരോന്തോ ‘‘ഇച്ഛാനിദാനാ’’തിആദിഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഇച്ഛാനിദാനാതി തണ്ഹാഹേതുകാ. ഭവസാതബദ്ധാതി സുഖവേദനാദിമ്ഹി ഭവസാതേന ബദ്ധാ. തേ ദുപ്പമുഞ്ചാതി തേ ഭവസാതവത്ഥുഭൂതാ ധമ്മാ. തേ വാ തത്ഥ ബദ്ധാ ഇച്ഛാനിദാനാ സത്താ ദുപ്പമോചയാ. ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാതി അഞ്ഞേ ച മോചേതും ന സക്കോന്തി. കാരണവചനം വാ ഏതം. തേ സത്താ ദുപ്പമുഞ്ചാ. കസ്മാ? യസ്മാ അഞ്ഞേന മോചേതബ്ബാ ന ഹോന്തി. യദി സത്താ മുഞ്ചേയ്യും, സകേന ഥാമേന മുഞ്ചേയ്യുന്തി അയമസ്സ അത്ഥോ. പച്ഛാ പുരേ വാപി അപേക്ഖമാനാതി അനാഗതേ അതീതേ വാ കാമേ അപേക്ഖമാനാ. ഇമേ വ കാമേ പുരിമേ വ ജപ്പന്തി ഇമേ വാ പച്ചുപ്പന്നേ കാമേ പുരിമേ വാ ദുവിധേപി അതീതാനാഗതേ ബലവതണ്ഹായ പത്ഥയമാനാ. ഇമേസഞ്ച ദ്വിന്നം പദാനം ‘‘തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ’’തി ഇമിനാവ സഹ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഇതരഥാ അപേക്ഖമാനാ ജപ്പം കിം കരോന്തി, കിം വാ കതാതി ന പഞ്ഞായേയ്യും.

ഭവസാതബദ്ധാതി ഭവേ സാതം ഭവസാതം, തേന ഭവസാതേന സുഖസ്സാദേന ബദ്ധാ ഹുത്വാ ഠിതാ. തം ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഏകം ഭവസാതം – സുഖാ വേദനാ’’തിആദിമാഹ. യോബ്ബനഭാവോ യോബ്ബഞ്ഞം. അരോഗഭാവോ ആരോഗ്യം. ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പവത്തഭാവോ ജീവിതം. ലാഭോതി ചതുന്നം പച്ചയാനം ലാഭോ. യസോതി പരിവാരോ. പസംസാതി കിത്തി. സുഖന്തി കായികചേതസികം സുഖം. മനാപികാ രൂപാതി മനവഡ്ഢനകാ രൂപാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ചക്ഖുസമ്പദാതി ചക്ഖുസ്സ സമ്പദാ. ‘‘മയ്ഹം ചക്ഖു സമ്പന്നം മണിവിമാനേ ഉഗ്ഘാടിതസീഹപഞ്ജരം വിയ ഖായതീ’’തി ഉപ്പന്നം സുഖസ്സാദം സന്ധായ ‘‘ചക്ഖുസമ്പദാ’’തി വുത്തം. സോതസമ്പദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സുഖായ വേദനായ സാതബദ്ധാ…പേ… വിബദ്ധാതി വിവിധാകാരേന ബദ്ധാ. ആബദ്ധാതി വിസേസേന ആദിതോ ബദ്ധാ. ലഗ്ഗാതി ആരമ്മണേന സദ്ധിം അപ്പിതാ. ലഗ്ഗിതാതി നാഗദന്തേ ഫാണിതവാരകോ വിയ ലഗ്ഗിതാ. യമേത്ഥ ച അവുത്തം, തം സത്തോ വിസത്തോതിആദിമ്ഹി വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബം.

ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാതി ന പരേഹി മോക്ഖാ. തേ വാ ഭവസാതവത്ഥൂ ദുപ്പമുഞ്ചാതി ഭവേ സുഖസ്സാദവത്ഥുഭൂതാ ധമ്മാ തേ മുഞ്ചിതും ദുക്ഖാ. സത്താ വാ ഏത്തോ ദുമ്മോചയാതി സത്താ ഏവ വാ ഏതസ്മാ ഭവസാതവത്ഥുതോ മോചേതും ദുക്ഖാ.

ദുരുദ്ധരാതി ഉദ്ധരിതും ദുക്ഖാ. ദുസ്സമുദ്ധരാതി സമന്തതോ ഛിന്നതടേ നരകാവാടേ പതിതോ വിയ ഉദ്ധം കത്വാ ഉദ്ധരിതും ദുക്ഖാ. ദുബ്ബുട്ഠാപയാതി ഉട്ഠാപേതും ദുക്ഖാ. ദുസ്സമുട്ഠാപയാതി സുഖുമഅത്തഭാവം പഥവിയം പതിട്ഠാപനം വിയ ഉസ്സാപേതും അതിവിയ ദുക്ഖാ.

തേ അത്തനാ പലിപപലിപന്നാതി ഗമ്ഭീരകദ്ദമേ യാവ സീസതോ നിമുഗ്ഗാ ന സക്കോന്തി. പരം പലിപപലിപന്നം ഉദ്ധരിതുന്തി അപരം തഥേവ നിമുഗ്ഗം ഹത്ഥേ വാ സീസേ വാ ഗഹേത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപേതും ന സക്കോന്തി. സോ വത ചുന്ദാതി സോതി വത്തബ്ബാകാരപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ. തസ്സ ‘‘യോ’’തി ഇമം ഉദ്ദേസവചനം ആഹരിത്വാ യോ അത്തനാ പലിപപലിപന്നോ, സോ വത, ചുന്ദ, പരം പലിപപലിപന്നം ഉദ്ധരിസ്സതീതി. ഏവം സേസപദേസു സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. പലിപപലിപന്നോതി ഗമ്ഭീരകദ്ദമേ നിമുഗ്ഗോ വുച്ചതി. യഥാ, ചുന്ദ, കോചി പുരിസോ യാവ സീസതോ ഗമ്ഭീരകദ്ദമേ നിമുഗ്ഗോ, പരമ്പി തഥേവ നിമുഗ്ഗം ഹത്ഥേ വാ സീസേ വാ ഗഹേത്വാ ഉദ്ധരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ന ഹി തം കാരണമത്ഥി, യേന സോ തം ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപേയ്യാതി. അദന്തോ അവിനീതോ അപരിനിബ്ബുതോതി ഏത്ഥ പന അനിബ്ബിസേവനതായ അദന്തോ. അസിക്ഖിതവിനയതായ അവിനീതോ. അനിബ്ബുതകിലേസതായ അപരിനിബ്ബുതോതി വേദിതബ്ബോ. സോ താദിസോ പരം ദമേസ്സതി നിബ്ബിസേവനം കരിസ്സതി, വിനേസ്സതി തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖാപേസ്സതി. പരിനിബ്ബാപേസ്സതി തസ്സ കിലേസേ നിബ്ബാപേസ്സതി.

നത്ഥഞ്ഞോ കോചീതി അഞ്ഞോ കോചി പുഗ്ഗലോ മോചേതും സമത്ഥോ നത്ഥി. സകേന ഥാമേനാതി അത്തനോ ഞാണഥാമേന. ബലേനാതി ഞാണബലേന. വീരിയേനാതി ഞാണസമ്പയുത്തചേതസികവീരിയേന. പുരിസപരക്കമേനാതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനേന മഹന്തവീരിയേന.

നാഹം സഹിസ്സാമീതി അഹം ന സഹിസ്സാമി ന സക്കോമി, ന വായമിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി. പമോചനായാതി പമോചേതും. കഥംകഥിന്തി സകങ്ഖം. ധോതകാതി ആലപനം. തരേസീതി തരേയ്യാസി.

‘‘അത്തനാ ഹി കതം പാപം, അത്തനാ സംകിലിസ്സതി;

അത്തനാ അകതം പാപം, അത്തനാവ വിസുജ്ഝതി;

സുദ്ധീ അസുദ്ധി പച്ചത്തം, നാഞ്ഞോ അഞ്ഞം വിസോധയേ’’തി. (ധ. പ. ൧൬൫; കഥാ. ൭൪൩) –

ഏത്ഥായമത്ഥോ – യേന അത്തനാ അകുസലം കമ്മം കതം ഹോതി, സോ ചതൂസു അപായേസു ദുക്ഖം അനുഭവന്തോ അത്തനാവ സംകിലിസ്സതി. യേന പന അത്തനാ അകതം പാപം, സോ സുഗതിഞ്ചേവ അഗതിഞ്ച ഗച്ഛന്തോ അത്തനാവ വിസുജ്ഝതി. കുസലകമ്മസങ്ഖാതാ സുദ്ധി അകുസലകമ്മസങ്ഖാതാ ച അസുദ്ധി പച്ചത്തം കാരകസത്താനം അത്തനിയേവ വിപച്ചതി. അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞം പുഗ്ഗലം ന വിസോധയേ നേവ വിസോധേതി, ന കിലേസേതീതി വുത്തം ഹോതി.

തിട്ഠതേവ നിബ്ബാനന്തി അമതമഹാനിബ്ബാനം തിട്ഠതിയേവ. നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗോതി പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാതോ പട്ഠായ അരിയമഗ്ഗോ. തിട്ഠാമഹം സമാദപേതാതി അഹം ഗണ്ഹാപേതാ പതിട്ഠാപേതാ തിട്ഠാമി. ഏവം ഓവദിയമാനാ ഏവം അനുസാസിയമാനാതി മയാ ഏവം ഓവദിയമാനാ ഏവം അനുസാസിയമാനാ. ഏത്ഥ ഉപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം വദന്തോ ഓവദതി നാമ, അനുപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം അനുസാസന്തോ ‘‘അയസോപി തേ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിവസേന അനാഗതം ദസ്സേന്തോ അനുസാസതി നാമ. സമ്മുഖാ വദന്തോപി ഓവദതി നാമ, പരമ്മുഖാ ദൂതസാസനം വാ പേസേന്തോ അനുസാസതി നാമ. സകിം വദന്തോപി ഓവദതി നാമ, പുനപ്പുനം വദന്തോ അനുസാസതി നാമ. ഓവദന്തോ ഏവ വാ അനുസാസതി നാമ. അപ്പേകച്ചേതി അപി ഏകച്ചേ, ഏകേതി അത്ഥോ. അച്ചന്തനിട്ഠം നിബ്ബാനം ആരാധേന്തീതി ഖയവയസങ്ഖാതം അന്തം അതീതന്തി അച്ചന്തം, അച്ചന്തഞ്ച തം സബ്ബസങ്ഖാരാനം അപ്പവത്തിട്ഠാനത്താ നിട്ഠഞ്ചാതി അച്ചന്തനിട്ഠം, ഏകന്തനിട്ഠം, സതതനിട്ഠന്തി അത്ഥോ. തം അച്ചന്തനിബ്ബാനം ആരാധേന്തി സമ്പാദേന്തി. നാരാധേന്തീതി ന സമ്പാദേന്തി, ന പടിലഭന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ക്യാഹന്തി ഏതേസു കിം അഹം, കിം കരോമീതി അത്ഥോ. മഗ്ഗക്ഖായീതി പടിപദാമഗ്ഗക്ഖായീ. ആചിക്ഖതി കഥേതി. അത്തനാ പടിപജ്ജമാനാ മുഞ്ചേയ്യുന്തി പടിപജ്ജന്താ മയം മുഞ്ചേയ്യും.

അതീതം ഉപാദായാതി അതീതം പടിച്ച. കഥം പുരേ അപേക്ഖം കരോതീതി കേന പകാരേന ഇക്ഖം ഓലോകനം കരോതി. ഏവംരൂപോ അഹോസിന്തി ദീഘരസ്സഅണുകഥൂലാദിവസേന ഏവംജാതികോ ഏവരൂപോ അഭവിം. തത്ഥ നന്ദിം സമന്നാനേതീതി തസ്മിം രൂപാരമ്മണേ തണ്ഹം സമ്മാ ആനയതി ഉപനേതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

‘‘ഇതി മേ ചക്ഖൂ’’തിആദയോ വത്ഥുആരമ്മണവസേന തണ്ഹുപ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഇതി രൂപാതീതി ഏവം രൂപാ ഇതി. തത്ഥ ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധന്തി തേസു ചക്ഖുരൂപേസു ദുബ്ബലസങ്ഖാതോ ഛന്ദോ ച ബലവസങ്ഖാതോ രാഗോ ച, തേന ഛന്ദരാഗേന പടിബദ്ധം അല്ലീനം. വിഞ്ഞാണന്തി ജവനചിത്തം. ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സാതി തസ്സ ജവനവിഞ്ഞാണസ്സ ഛന്ദരാഗേന ബദ്ധഭാവാ. തദഭിനന്ദതീതി തം ആരമ്മണം തണ്ഹാവസേന അഭിനന്ദതി.

യാനിസ്സ താനീതി യാനി അസ്സ താനി. പുബ്ബേതി അതീതേ. സദ്ധിന്തി ഏകതോ. ഹസിതലപിതകീളിതാനീതി ദന്തവിദംസാദിഹസിതാനി ച, വചീഭേദം കത്വാ ലപിതാനി ച, കായഖിഡ്ഡാദികീളിതാനി ച. തദസ്സാദേതീതി തം അസ്സാദയതി അസ്സാദം വിന്ദതി സാദിയതി. തം നികാമേതീതി തം നികാമയതി പച്ചാസീസതി. വിത്തിം ആപജ്ജതീതി തുട്ഠിം പാപുണാതി.

സിയന്തി ഭവേയ്യം. അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായാതി അപ്പത്തസ്സ പാപുണനത്ഥായ. ചിത്തം പണിദഹതീതി ചിത്തം ഠപേതി. ചേതസോ പണിധാനപച്ചയാതി ചിത്തസ്സ ഠപനകാരണാ.

സീലേന വാതി പഞ്ചസീലാദിസീലേന വാ. വതേന വാതി ധുതങ്ഗസമാദാനേന വാ. തപേന വാതി വീരിയസമാദാനേന വാ. ബ്രഹ്മചരിയേന വാതി മേഥുനവിരതിയാ വാ. ദേവോ വാതി മഹാനുഭാവോ ദേവരാജാ വാ. ദേവഞ്ഞതരോ വാതി തേസം അഞ്ഞതരോ വാ.

ജപ്പന്താതി ഗുണവസേന കഥേന്താ. പജപ്പന്താതി പകാരേന കഥേന്താ. അഭിജപ്പന്താതി വിസേസേന കഥേന്താ, ഉപസഗ്ഗവസേന വാ വഡ്ഢിതം.

൯. ഏവം പഠമഗാഥായ ‘‘ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ’’തി സാധേത്വാ ദുതിയഗാഥായ ച തഥാവിധാനം ധമ്മതം ആവി കത്വാ ഇദാനി തേസം പാപകരണം ആവി കരോന്തോ ‘‘കാമേസു ഗിദ്ധാ’’തി ഗാഥമാഹ.

തസ്സത്ഥോ – തേ സത്താ കാമേസു പരിഭോഗതണ്ഹായ ഗിദ്ധാ, പരിയേസനാദിമനുയുത്തത്താ പസുതാ, സമ്മോഹമാപന്നത്താ പമൂള്ഹാ, അവഗമനതായ മച്ഛരിയതായ ബുദ്ധാദീനം വചനം അനാദിയതായ ച അവദാനിയാ, കായവിസമാദിമ്ഹി വിസമേ നിവിട്ഠാ, അന്തകാലേ മരണദുക്ഖൂപനീതാ, ‘‘കിംസു ഭവിസ്സാമ ഇതോ ചുതാസേ’’തി പരിദേവയന്തീതി.

ഗിദ്ധാതി കാമരാഗേന ഗിദ്ധാ. ഗധിതാതി സങ്കപ്പരാഗേന പച്ചാസീസമാനാ ഹുത്വാ ഗധിതാ. മുച്ഛിതാതി കാമതണ്ഹായ മുച്ഛാപരേതാ. അജ്ഝോസന്നാതി കാമനന്ദിയാ അധിഓസന്നാ അജ്ഝോത്ഥടാ. ലഗ്ഗാതി കാമസിനേഹേന അല്ലീനാ. ലഗ്ഗിതാതി കാമപരിളാഹേന ഏകീഭൂതാ. പലിബുദ്ധാതി കാമസഞ്ഞായ ആവട്ടിതാ. അഥ വാ ‘‘ദിട്ഠിദസ്സനേ ഗിദ്ധാ. അഭിണ്ഹദസ്സനേ ഗധിതാ. സംസഗ്ഗകിരിയസ്മിം മുച്ഛിതാ. വിസ്സാസകിരിയസ്മിം അജ്ഝോസന്നാ. സിനേഹവളഞ്ജസ്മിം ലഗ്ഗാ. ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിമ്ഹി ലഗ്ഗിതാ. അപരാപരം അമുഞ്ചമാനാ ഹുത്വാ പലിബുദ്ധാ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

ഏസന്തീതി പച്ചാസീസന്തി. ഗവേസന്തീതി മഗ്ഗയന്തി. പരിയേസന്തീതി സബ്ബാകാരേന ഇച്ഛന്തി പത്ഥേന്തി. അഥ വാ ദിട്ഠാരമ്മണേ സുഭാസുഭം അത്ഥി, നത്ഥീതി ഏസന്തി. സുഭാസുഭാരമ്മണേ പച്ചക്ഖം കത്വാ വളഞ്ജനത്ഥായ പിയം കരോന്താ ഗവേസന്തി. ചിത്തവസേന ഏസന്തി. പയോഗവസേന ഗവേസന്തി. കരണവസേന പരിയേസന്തി. തേ ദുവിധേ കാമേ പടിച്ച ഓതരിത്വാ ചരന്തീതി തച്ചരിതാ. തേ ച കാമേ ബഹുലം യേഭുയ്യേന വഡ്ഢേന്തി പവത്തയന്തീതി തബ്ബഹുലാ. തേ ച കാമേ ഗരും കത്വാ രഹന്തീതി തഗ്ഗരുകാ. തേസു കാമേസു നിന്നാ നമിതാ ഹുത്വാ വസന്തീതി തന്നിന്നാ. തേസു കാമേസു സന്നിന്നാ ഹുത്വാ വസന്തീതി തപ്പോണാ. തേസു കാമേസു അവലമ്ബിതാ ഹുത്വാ തേസുയേവ നമിതാ വസന്തീതി തപ്പബ്ഭാരാ. തേസു കാമേസു അവത്ഥരിത്വാ മുച്ഛാപരേതപ്പസങ്ഗാ ഹുത്വാ വദന്തീതി തദധിമുത്താ. തേ ച കാമേ അധിപതിം ജേട്ഠകം കത്വാ വസന്തീതി തദധിപതേയ്യാ. അഥ വാ ‘‘ആരമ്മണസ്സ ഇട്ഠഭാവേന തച്ചരിതാ. ആരമ്മണസ്സ കന്തഭാവേന തബ്ബഹുലാ. ആരമ്മണസ്സ മനാപഭാവേന തഗ്ഗരുകാ. ആരമ്മണസ്സ പിയഭാവേന തന്നിന്നാ. ആരമ്മണസ്സ കാമുപസംഹിതഭാവേന തപ്പോണാ. ആരമ്മണസ്സ രജനീയഭാവേന തപ്പബ്ഭാരാ. ആരമ്മണസ്സ മുച്ഛനീയഭാവേന തദധിമുത്താ. ആരമ്മണസ്സ ബന്ധനീയഭാവേന തദധിപതേയ്യാ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

രൂപേ പരിയേസന്തീതിആദീസു പരിയേസന്തീതി അലദ്ധസ്സ ലാഭായ ഏസനവസേന. പടിലഭന്തീതി ഹത്ഥഗതവസേന. പരിഭുഞ്ജന്തീതി വളഞ്ജനവസേന വുത്തന്തി ഞാതബ്ബം. കലഹം വിവാദം കരോതീതി കലഹകാരകോ. തസ്മിം നിയുത്തോതി കലഹപസുതോ. കമ്മകാരകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഗോചരേ ചരന്തോതി വേസിയാദിഗോചരേ, സതിപട്ഠാനാദിഗോചരേ വാ ചരമാനോ. തേസു നിയുത്തോ ഗോചരപസുതോ. ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനവസേന ഝാനം അസ്സ അത്ഥീതി ഝായീ. തസ്മിം നിയുത്തോ ഝാനപസുതോ.

അവഗച്ഛന്തീതി അപായം ഗച്ഛന്തി. മച്ഛരിനോതി സകസമ്പത്തിം നിഗുഹന്താ. വചനന്തി കഥനം. ബ്യപഥന്തി വാക്യപഥം. ദേസനന്തി വിസ്സജ്ജനഓവാദം. അനുസിട്ഠിന്തി അനുസാസനിം. നാദിയന്തീതി ന ഗണ്ഹന്തി ന ഗരും കരോന്തി. ‘‘ന പടിസ്സന്തീ’’തി വാ പാഠോ, സോയേവ അത്ഥോ. വത്ഥുതോ മച്ഛരിയദസ്സനത്ഥം ‘‘പഞ്ച മച്ഛരിയാനി ആവാസമച്ഛരിയ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആവാസേ മച്ഛരിയം ആവാസമച്ഛരിയം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ആവാസോ നാമ സകലാരാമോപി പരിവേണമ്പി ഏകോവരകോപി രത്തിട്ഠാനാദീനിപി. തേസു വസന്താ സുഖം വസന്തി, പച്ചയേ ലഭന്തി. ഏകോ ഭിക്ഖു വത്തസമ്പന്നസ്സേവ പേസലസ്സ ഭിക്ഖുനോ തത്ഥ ആഗമനം ന ഇച്ഛതി, ആഗതോപി ‘‘ഖിപ്പം ഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി, ഇദം ആവാസമച്ഛരിയം നാമ. ഭണ്ഡനകാരകാദീനം പന തത്ഥ വാസം അനിച്ഛതോ ആവാസമച്ഛരിയം നാമ ന ഹോതി.

കുലന്തി ഉപട്ഠാകകുലമ്പി ഞാതികുലമ്പി. തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ ഉപസങ്കമനം അനിച്ഛതോ കുലമച്ഛരിയം ഹോതി. പാപപുഗ്ഗലസ്സ പന ഉപസങ്കമനം അനിച്ഛതോപി മച്ഛരിയം നാമ ന ഹോതി. സോ ഹി തേസം പസാദഭേദായ പടിപജ്ജതി. പസാദം രക്ഖിതും സമത്ഥസ്സേവ പന ഭിക്ഖുനോ തത്ഥ ഉപസങ്കമനം അനിച്ഛതോ മച്ഛരിയം നാമ ഹോതി.

ലാഭോതി ചതുപച്ചയലാഭോവ. തം അഞ്ഞസ്മിം സീലവന്തേയേവ ലഭന്തേ ‘‘മാ ലഭതൂ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ ലാഭമച്ഛരിയം ഹോതി. യോ പന സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതേതി, അപരിഭോഗദുപ്പരിഭോഗാദിവസേന വിനാസേതി, പൂതിഭാവം ഗച്ഛന്തമ്പി അഞ്ഞസ്സ ന ദേതി, തം ദിസ്വാ ‘‘സചേ ഇമം ഏസ ന ലഭേയ്യ, അഞ്ഞോ സീലവാ ലഭേയ്യ, പരിഭോഗം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ മച്ഛരിയം നാമ നത്ഥി.

വണ്ണോ നാമ സരീരവണ്ണോപി ഗുണവണ്ണോപി. തത്ഥ സരീരവണ്ണേ മച്ഛരീ ‘‘പരോ പാസാദികോ രൂപവാ’’തി വുത്തേ തം ന കഥേതുകാമോ ഹോതി. ഗുണവണ്ണമച്ഛരീ പരസ്സ സീലേന ധുതങ്ഗേന പടിപദായ ആചാരേന വണ്ണം ന കഥേതുകാമോ ഹോതി.

ധമ്മോതി പരിയത്തിധമ്മോ ച പടിവേധധമ്മോ ച. തത്ഥ അരിയസാവകാ പടിവേധധമ്മം ന മച്ഛരായന്തി, അത്തനാ പടിവിദ്ധധമ്മേ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പടിവേധം ഇച്ഛന്തി. തം പന പടിവേധം ‘‘പരേ ജാനന്തൂ’’തി ഇച്ഛന്തി, തന്തിധമ്മേയേവ പന ധമ്മമച്ഛരിയം നാമ ഹോതി. തേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യം ഗുള്ഹം ഗന്ഥം വാ കഥാമഗ്ഗം വാ ജാനാതി, തം അഞ്ഞേ ന ജാനാപേതുകാമോ ഹോതി. യോ പന പുഗ്ഗലം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ധമ്മം വാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ പുഗ്ഗലാനുഗ്ഗഹേന ന ദേതി, അയം ധമ്മമച്ഛരീ നാമ ന ഹോതി. തത്ഥ ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലോലോ ഹോതി, കാലേന സമണോ ഹോതി, കാലേന ബ്രാഹ്മണോ, കാലേന നിഗണ്ഠോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ പവേണിആഗതം തന്തിം സണ്ഹം സുഖുമം ധമ്മന്തരം ഭിന്ദിത്വാ ആലുളേസ്സതീ’’തി ന ദേതി, അയം പുഗ്ഗലം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ന ദേതി നാമ. യോ പന ‘‘അയം ധമ്മോ സണ്ഹോ സുഖുമോ, സചായം പുഗ്ഗലോ ഗണ്ഹിസ്സതി, അഞ്ഞം ബ്യാകരിത്വാ അത്താനം ആവി കത്വാ നസ്സിസ്സതീ’’തി ന ദേതി, അയം ധമ്മം ഉപപരിക്ഖിത്വാ പുഗ്ഗലാനുഗ്ഗഹേന ന ദേതി നാമ. യോ പന ‘‘സചായം ഇമം ധമ്മം ഗണ്ഹിസ്സതി, അമ്ഹാകം സമയം ഭിന്ദിതും സമത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി ന ദേതി, അയം ധമ്മമച്ഛരീ നാമ ഹോതി.

ഇമേസു പഞ്ചസു മച്ഛരിയേസു ആവാസമച്ഛരിയേന താവ യക്ഖോ വാ പേതോ വാ ഹുത്വാ തസ്സേവ ആവാസസ്സ സങ്കാരം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരതി. കുലമച്ഛരിയേന തസ്മിം കുലേ അഞ്ഞേസം ദാനമാനനാദീനി കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഭിന്നം വതിദം കുലം മമാ’’തി ചിന്തയതോ ലോഹിതമ്പി മുഖതോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, കുച്ഛിവിരേചനമ്പി ഹോതി, അന്താനിപി ഖണ്ഡാഖണ്ഡാനി ഹുത്വാ നിക്ഖമന്തി. ലാഭമച്ഛരിയേന സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ സന്തകേ ലാഭേ മച്ഛരായിത്വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗം വിയ പരിഭുഞ്ജിത്വാ യക്ഖോ വാ പേതോ വാ മഹാഅജഗരോ വാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തതി. സരീരവണ്ണഗുണവണ്ണമച്ഛരേന പന പരിയത്തിധമ്മമച്ഛരിയേന ച അത്തനോവ വണ്ണം വണ്ണേതി, പരേസം വണ്ണേ ‘‘കിം വണ്ണോ ഏസോ’’തി തം തം ദോസം വദന്തോ പരിയത്തിധമ്മഞ്ച കസ്സചി കിഞ്ചി അദേന്തോ ദുബ്ബണ്ണോ ചേവ ഏളമൂഗോ ച ഹോതി.

അപി ച ആവാസമച്ഛരിയേന ലോഹഗേഹേ പച്ചതി, കുലമച്ഛരിയേന അപ്പലാഭോ ഹോതി, ലാഭമച്ഛരിയേന ഗൂഥനിരയേ നിബ്ബത്തതി, വണ്ണമച്ഛരിയേന ഭവേ ഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ വണ്ണോ നാമ ന ഹോതി, ധമ്മമച്ഛരിയേന കുക്കുളനിരയേ നിബ്ബത്തതീതി.

മച്ഛരായനവസേന മച്ഛരിയം. മച്ഛരായനാകാരോ മച്ഛരായനാ. മച്ഛരേന അയിതസ്സ മച്ഛേരസമങ്ഗിനോ ഭാവോ മച്ഛരായിതത്തം. ‘‘മയ്ഹമേവ ഹോന്തു, മാ അഞ്ഞസ്സാ’’തി സബ്ബാപി അത്തനോ സമ്പത്തിയോ ബ്യാപേതും ന ഇച്ഛതീതി വിവിച്ഛോ, വിവിച്ഛസ്സ ഭാവോ വേവിച്ഛം, മുദുമച്ഛരിയസ്സേതം നാമം. കദരിയോ വുച്ചതി അനാദരോ, തസ്സ ഭാവോ കദരിയം, ഥദ്ധമച്ഛരിയസ്സേതം നാമം. തേന ഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ പരമ്പി പരേസം ദദമാനം നിവാരേതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘കദരിയോ പാപസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാദിട്ഠിഅനാദരോ;

ദദമാനം നിവാരേതി, യാചമാനാന ഭോജന’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൩൨);

യാചകേ ദിസ്വാ കടുകഭാവേന ചിത്തം അഞ്ചതി സങ്കോചേതീതി കടുകഞ്ചുകോ, തസ്സ ഭാവോ കടുകഞ്ചുകതാ. അപരോ നയോ – കടുകഞ്ചുകതാ വുച്ചതി കടച്ഛുഗ്ഗാഹോ. സമതിത്തികപുണ്ണായ ഹി ഉക്ഖലിയാ ഭത്തം ഗണ്ഹന്തോ സബ്ബതോഭാഗേന സങ്കുടിതേന അഗ്ഗകടച്ഛുനാ ഗണ്ഹാതി പൂരേത്വാ ഗഹേതും ന സക്കോതി, ഏവം മച്ഛരിപുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം സങ്കുചതി, തസ്മിം സങ്കുചിതേ കായോപി തഥേവ സങ്കുചതി പടികുടതി പടിനിവട്ടതി ന സമ്പസാരീയതീതി മച്ഛേരം ‘‘കടുകഞ്ചുകതാ’’തി വുത്തം.

അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സാതി പരേസം ഉപകാരകരണേ ദാനാദിനാ ആകാരേന യഥാ ന സമ്പസാരീയതി, ഏവം ആവരിത്വാ ഗഹിതഭാവോ ചിത്തസ്സ. യസ്മാ പന മച്ഛരിപുഗ്ഗലോ അത്തനോ സന്തകം പരേസം അദാതുകാമോ ഹോതി, പരസന്തകം ഗണ്ഹിതുകാമോ. തസ്മാ ‘‘ഇദം അച്ഛരിയം മയ്ഹമേവ ഹോതു, മാ അഞ്ഞസ്സാ’’തി പവത്തിവസേനസ്സ അത്തസമ്പത്തിനിഗൂഹനലക്ഖണതാ പരസമ്പത്തിഗ്ഗഹണലക്ഖണതാ ച വേദിതബ്ബാ.

ഖന്ധമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയന്തി അത്തനോ പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതം ഉപപത്തിഭവം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ‘‘അച്ഛരിയം മയ്ഹമേവ ഹോതു, മാ അഞ്ഞസ്സാ’’തി പവത്തം മച്ഛരിയം ഖന്ധമച്ഛരിയം നാമ. ധാതുആയതനമച്ഛരിയേസുപി ഏസേവ നയോ. ഗാഹോതി ഗാഹനിച്ഛയവസേന ഗഹണം. അവദഞ്ഞുതായാതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനമ്പി കഥിതം അജാനനഭാവേന. യാചകാനം അദദമാനോ ഹി തേഹി കഥിതം ന ജാനാതി നാമ. ജനാ പമത്താതി സതിവിപ്പവാസാ ജനാ. വചനന്തി സങ്ഖേപവചനം. ബ്യപ്പഥന്തി വിത്ഥാരവചനം. ദേസനന്തി ഉപമം ദസ്സേത്വാ അത്ഥസന്ദസ്സനവചനം. അനുസിട്ഠിന്തി പുനപ്പുനം സംലക്ഖാപനവചനം. അഥ വാ ദസ്സേത്വാ കഥനം വചനം നാമ. ഗണ്ഹാപേത്വാ കഥനം ബ്യപ്പഥം നാമ. തോസേത്വാ കഥനം ദേസനം നാമ. പദസ്സേത്വാ കഥനം അനുസിട്ഠി നാമ. അഥ വാ പരിതാപദുക്ഖം നാസേത്വാ കഥനം വചനം നാമ. പരിളാഹദുക്ഖം നാസേത്വാ കഥനം ബ്യപ്പഥം നാമ. അപായദുക്ഖം നാസേത്വാ കഥനം ദേസനം നാമ. ഭവദുക്ഖം നാസേത്വാ കഥനം അനുസിട്ഠി നാമ. അഥ വാ ദുക്ഖസച്ചപരിഞ്ഞാപടിവേധയുത്തം വചനം. സമുദയസച്ചപഹാനപടിവേധയുത്തം ബ്യപ്പഥം. നിരോധസച്ചസച്ഛികിരിയപടിവേധയുത്തം ദേസനം. മഗ്ഗസച്ചഭാവനാപടിവേധയുത്തം അനുസിട്ഠീതി ഏവമാദിനാ നയേന ഏകേ വണ്ണയന്തി.

ന സുസ്സുസന്തീതി ന സുണന്തി. ന സോതം ഓദഹന്തീതി സവനത്ഥം കണ്ണസോതം ന ഠപേന്തി. ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തീതി ജാനനത്ഥം ചിത്തം ന പതിട്ഠപേന്തി. അനസ്സവാതി ഓവാദം അസുണമാനാ. അവചനകരാതി സുണമാനാപി വചനം ന കരോന്തീതി അവചനകരാ. പടിലോമവുത്തിനോതി പടാണീ ഹുത്വാ പവത്തനകാ. അഞ്ഞേനേവ മുഖം കരോന്തീതി കരോന്താപി മുഖം ന ദേന്തീതി അത്ഥോ.

വിസമേതി കായസുചരിതാദിസമ്മതസ്സ സമസ്സ പടിപക്ഖത്താ വിസമം, തസ്മിം വിസമേ. നിവിട്ഠാതി പവിട്ഠാ ദുന്നീഹരാ. കായകമ്മേതി കായതോ പവത്തേ, കായേന വാ പവത്തേ കായകമ്മേ. വചീകമ്മാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ കായകമ്മവചീകമ്മമനോകമ്മാനി ദുച്ചരിതവസേന വിഭത്താനി, പാണാതിപാതാദയോ ദസഅകുസലകമ്മപഥവസേന വിഭത്താതി ഞാതബ്ബം. അയം താവേത്ഥ സാധാരണപദവണ്ണനാ, അസാധാരണേസു പന പാണസ്സ അതിപാതോ പാണാതിപാതോ, പാണവധോ പാണഘാതോതി വുത്തം ഹോതി. പാണോതി ചേത്ഥ വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്മിം പന പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപിതാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപവത്താ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. സോ ഗുണവിരഹിതേസു തിരച്ഛാനഗതാദീസു പാണേസു ഖുദ്ദകേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാസരീരേ മഹാസാവജ്ജോ. കസ്മാ? പയോഗമഹന്തതായ, പയോഗസമത്തേപി വത്ഥുമഹന്തതായ. ഗുണവന്തേസു മനുസ്സാദീസു അപ്പഗുണേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണേ മഹാസാവജ്ജോ. സരീരഗുണാനം പന സമഭാവേ സതി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജോ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജോതി വേദിതബ്ബോ.

തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – പാണോ പാണസഞ്ഞിതാ വധകചിത്തം ഉപക്കമോ തേന മരണന്തി. ഛപ്പയോഗാ – സാഹത്ഥികോ ആണത്തികോ നിസ്സഗ്ഗിയോ ഥാവരോ വിജ്ജാമയോ ഇദ്ധിമയോതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ വിത്ഥാരിയമാനേ അതിപപഞ്ചോ ഹോതി, തസ്മാ നം ന വിത്ഥാരയിസ്സാമ. അഞ്ഞഞ്ച ഏവരൂപം, അത്ഥികേഹി പന സമന്തപാസാദികം വിനയട്ഠകഥം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൨) ഓലോകേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

അദിന്നസ്സ ആദാനം അദിന്നാദാനം, പരസ്സ ഹരണം ഥേയ്യം ചോരികാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അദിന്നന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, യത്ഥ പരോ യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജന്തോ അദണ്ഡാരഹോ അനുപവജ്ജോ ച ഹോതി, തസ്മിം പന പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. തം ഹീനേ പരസന്തകേ വത്ഥുസ്മിം അപ്പസാവജ്ജം, പണീതേ മഹാസാവജ്ജം. കസ്മാ? വത്ഥുപണീതതായ, വത്ഥുസമത്തേ സതി ഗുണാധികാനം സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം മഹാസാവജ്ജം. തം തം ഗുണാധികം ഉപാദായ തതോ തതോ ഹീനഗുണസ്സ സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം അപ്പസാവജ്ജം.

തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – പരപരിഗ്ഗഹിതം പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ ഥേയ്യചിത്തം ഉപക്കമോ തേന ഹരണന്തി. ഛപ്പയോഗാ സാഹത്ഥികാദയോവ. തേ ച ഖോ യഥാനുരൂപം ഥേയ്യാവഹാരോ പസയ്ഹാവഹാരോ പടിച്ഛന്നാവഹാരോ പരികപ്പാവഹാരോ കുസാവഹാരോതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം അവഹാരാനം വസേന പവത്തന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായം വുത്തോ.

കാമേസുമിച്ഛാചാരോതി ഏത്ഥ പന കാമേസൂതി മേഥുനസമാചാരേസു. മിച്ഛാചാരോതി ഏകന്തനിന്ദിതോ ലാമകാചാരോ. ലക്ഖണതോ പന അസദ്ധമ്മസേവനാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ.

തത്ഥ അഗമനീയട്ഠാനം നാമ പുരിസാനം താവ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സാരക്ഖാ സപരിദണ്ഡാതി മാതുരക്ഖിതാദയോ ദസ, ധനക്കീതാ ഛന്ദവാസിനീ ഭോഗവാസിനീ പടവാസിനീ ഓദപത്തകിനീ ഓഭതചുമ്ബടകാ ദാസീ ച ഭരിയാ കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ധജാഹടാ മുഹുത്തികാതി ഏതാ ധനക്കീതാദയോ ദസാതി വീസതി ഇത്ഥിയോ. ഇത്ഥീസു പന ദ്വീന്നം സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം ദസന്നഞ്ച ധനക്കീതാദീനന്തി ദ്വാദസന്നം ഇത്ഥീനം അഞ്ഞേ പുരിസാ, ഇദം അഗമനീയട്ഠാനം നാമ.

സോ പനേസ മിച്ഛാചാരോ സീലാദിഗുണരഹിതേ അഗമനീയട്ഠാനേ അപ്പസാവജ്ജോ, സീലാദിഗുണസമ്പന്നേ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – അഗമനീയവത്ഥു തസ്മിം സേവനചിത്തം സേവനപയോഗോ മഗ്ഗേന മഗ്ഗപടിപത്തിഅധിവാസനന്തി. ഏകോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോ ഏവ.

മുസാതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജനകോ വചീപയോഗോ കായപയോഗോ വാ. വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. അപരോ നയോ – മുസാതി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു. വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം. ലക്ഖണതോ പന അതഥം വത്ഥും തഥതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാവിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. സോ യമത്ഥം ഭഞ്ജതി, തസ്സ അപ്പതായ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. അപി ച ഗഹട്ഠാനം അത്തനോ സന്തകം അദാതുകാമതായ ‘‘നത്ഥീ’’തിആദിനയപ്പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, സക്ഖിനാ ഹുത്വാ അത്ഥഭഞ്ജനത്ഥം വുത്തോ മഹാസാവജ്ജോ. പബ്ബജിതാനം അപ്പകമ്പി തേലം വാ സപ്പിം വാ ലഭിത്വാ ഹസാധിപ്പായേന ‘‘അജ്ജ ഗാമേ തേലം നദീ മഞ്ഞേ സന്ദതീ’’തി പൂരണകഥാനയേന പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, അദിട്ഠംയേവ പന ദിട്ഠന്തിആദിനാ നയേന വദന്താനം മഹാസാവജ്ജോ.

തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – അതഥം വത്ഥു വിസംവാദനചിത്തം തജ്ജോ വായാമോ പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി. ഏകോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോവ. സോ ച കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ വാചായ വാ പരവിസംവാദകകിരിയാകരണേ ദട്ഠബ്ബോ. തായ ചേ കിരിയായ പരോ തമത്ഥം ജാനാതി, അയം കിരിയസമുട്ഠാപികാ ചേതനാക്ഖണേയേവ മുസാവാദകമ്മുനാ ബജ്ഝതി.

പിസുണവാചാതിആദീസു യായ വാചായ യസ്സ തം വാചം ഭാസതി, തസ്സ ഹദയേ അത്തനോ പിയഭാവം പരസ്സ ച സുഞ്ഞഭാവം കരോതി, സാ പിസുണവാചാ. യായ പന അത്താനമ്പി പരമ്പി ഫരുസം കരോതി, യാ വാചാ സയമ്പി ഫരുസാ നേവ കണ്ണസുഖാ ന ഹദയങ്ഗമാ, അയം ഫരുസവാചാ. യേന സമ്ഫം പലപതി നിരത്ഥകം, സോ സമ്ഫപ്പലാപോ. തേസം മൂലഭൂതാപി ചേതനാ പിസുണവാചാദിനാമമേവ ലഭതി, സാ ഏവ ഇധ അധിപ്പേതാതി.

തത്ഥ സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ പരേസം വാ ഭേദായ അത്തനോ പിയകമ്യതായ വാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പിസുണവാചാ. സാ യസ്സ ഭേദം കരോതി, തസ്സ അപ്പഗുണായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ.

തസ്സാ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – ഭിന്ദിതബ്ബോ പരോ ‘‘ഇതി ഇമേ നാനാ ഭവിസ്സന്തി വിനാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ഭേദപുരേക്ഖാരതാ വാ, ‘‘ഇതി അഹം പിയോ ഭവിസ്സാമി വിസ്സാസികോ’’തി വിയകമ്യതാ വാ, തജ്ജോ വായാമോ, തസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി.

പരസ്സ മമ്മച്ഛേദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ഏകന്തഫരുസചേതനാ ഫരുസവാചാ. മമ്മച്ഛേദകോപി പയോഗോ ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസവാചാ ന ഹോതി. മാതാപിതരോ ഹി കദാചി പുത്തകേ ഏവമ്പി വദന്തി ‘‘ചോരാ വോ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കരോന്തൂ’’തി, ഉപ്പലപത്തമ്പി ച നേസം ഉപരി പതന്തം ന ഇച്ഛന്തി. ആചരിയുപജ്ഝായാ ച കദാചി നിസ്സിതകേ ഏവം വദന്തി ‘‘കിം ഇമേ അഹിരികാ അനോത്തപ്പിനോ ചരന്തി, നിദ്ധമഥ നേ’’തി. അഥ ച നേസം ആഗമാധിഗമസമ്പത്തിം ഇച്ഛന്തി. യഥാ ച ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസവാചാ ന ഹോതി, ഏവം വചനസണ്ഹതായ അഫരുസവാചാപി ന ഹോതി. ന ഹി മാരാപേതുകാമസ്സ ‘‘ഇമം സുഖം സയാപേഥാ’’തി വചനം അഫരുസവാചാ ഹോതി, ചിത്തഫരുസതായ പനേസാ ഫരുസവാചാവ, സാ യം സന്ധായ പവത്തിതാ. തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ തയോ സമ്ഭാരാ – അക്കോസിതബ്ബോ പരോ കുപിതചിത്തം അക്കോസനന്തി.

അനത്ഥവിഞ്ഞാപികാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ അകുസലചേതനാ സമ്ഫപ്പലാപോ. സോ ആസേവനമന്ദതായ അപ്പസാവജ്ജോ, ആസേവനമഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാദിനിരത്ഥകകഥാപുരേക്ഖാരതാ തഥാരൂപീകഥാകഥനഞ്ചാതി.

അഭിജ്ഝായതീതി അഭിജ്ഝാ, പരഭണ്ഡാഭിമുഖീ ഹുത്വാ തന്നിന്നതായ പവത്തതീതി അത്ഥോ. സാ ‘‘അഹോ വത ഇദം മമാസ്സാ’’തി ഏവം പരഭണ്ഡാഭിജ്ഝായനലക്ഖണാ. അദിന്നാദാനം വിയ അപ്പസാവജ്ജാ മഹാസാവജ്ജാ ച. തസ്സാ ദ്വേ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – പരഭണ്ഡം അത്തനോ പരിണാമനഞ്ചാതി. പരഭണ്ഡവത്ഥുകേ ഹി ലോഭേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, യാവ ‘‘അഹോ വതിദം മമാസ്സാ’’തി അത്തനോ ന പരിണാമേതി.

ഹിതസുഖം ബ്യാപാദയതീതി ബ്യാപാദോ, സോ പരവിനാസായ മനോപദോസലക്ഖണോ. ഫരുസവാചാ വിയ അപ്പസാവജ്ജോ മഹാസാവജ്ജോ ച. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – പരസത്തോ ച തസ്സ ച വിനാസചിന്താതി. പരസത്തവത്ഥുകേ ഹി കോധേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, യാവ ‘‘അഹോ വതായം ഉച്ഛിജ്ജേയ്യ വിനസ്സേയ്യാ’’തി തസ്സ വിനാസം ന ചിന്തേസി.

യഥാഭുച്ചഗഹണാഭാവേന മിച്ഛാ പസ്സതീതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സാ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ നയേന വിപരീതദസ്സനലക്ഖണാ. സമ്ഫപ്പലാപോ വിയ അപ്പസാവജ്ജാ മഹാസാവജ്ജാ ച.

സഞ്ഞീ, അസഞ്ഞീ, നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സാമാതി രൂപാദിവസേന കങ്ഖന്തി. ഭവിസ്സാമ നു ഖോ മയന്തിആദിനാ അത്താനം കങ്ഖന്തി. തത്ഥ ഭവിസ്സാമ നു ഖോ. ന നു ഖോ ഭവിസ്സാമാതി തസ്സ സസ്സതാകാരഞ്ച ഉച്ഛേദാകാരഞ്ച നിസ്സായ അനാഗതേ അത്താനം വിജ്ജമാനതഞ്ച അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖന്തി. കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമാതി ജാതിലിങ്ഗുപപത്തിയോ നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയാ നു ഖോ ഭവിസ്സാമ, ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദഗഹട്ഠപബ്ബജിതദേവമനുസ്സാനം അഞ്ഞതരാ’’തി കങ്ഖന്തി. കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമാതി സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ‘‘ദീഘാ നു ഖോ ഭവിസ്സാമ, രസ്സഓദാതകണ്ഹപമാണികഅപ്പമാണികാദീനം അഞ്ഞതരാ’’തി കങ്ഖന്തി. കേചി പന ‘‘ഇസ്സരനിമ്മാനാദീനി നിസ്സായ ‘കേന നു ഖോ കാരണേന ഭവിസ്സാമാ’തി ഹേതുതോ കങ്ഖന്തീ’’തി വദന്തി. കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമ നു ഖോ മയന്തി ജാതിആദീനി നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയാ ഹുത്വാ നു ഖോ ബ്രാഹ്മണാ ഭവിസ്സാമ…പേ… ദേവാ ഹുത്വാ മനുസ്സാ’’തി അത്തനോ പരമ്പരം കങ്ഖന്തി. സബ്ബത്ഥേവ പന അദ്ധാനന്തി കാലാധിവചനമേതം.

൧൦. യസ്മാ ഏതദേവ തസ്മാ ഹി സിക്ഖേഥ…പേ… ആഹു ധീരാതി. തത്ഥ സിക്ഖേഥാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ ആവജ്ജേയ്യ. ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ. തത്ഥ സിക്ഖിതബ്ബാതി സിക്ഖാ. തിസ്സോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. അധിസീലസിക്ഖാതി അധികം ഉത്തമം സീലന്തി അധിസീലം, അധിസീലഞ്ച തം സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന സിക്ഖാ ചാതി അധിസീലസിക്ഖാ. ഏസ നയോ അധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാസിക്ഖാസു.

കതമം പനേത്ഥ സീലം, കതമം അധിസീലം, കതമം ചിത്തം, കതമം അധിചിത്തം, കതമാ പഞ്ഞാ, കതമാ അധിപഞ്ഞാതി? വുച്ചതേ – പഞ്ചങ്ഗദസങ്ഗസീലം താവ സീലമേവ. തഞ്ഹി ബുദ്ധേ ഉപ്പന്നേപി അനുപ്പന്നേപി ലോകേ പവത്തതി. ഉപ്പന്നേ ബുദ്ധേ തസ്മിം സീലേ ബുദ്ധാപി സാവകാപി മഹാജനം സമാദപേന്തി, അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ പച്ചേകബുദ്ധാ ച കമ്മവാദിനോ ച ധമ്മികാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച ചക്കവത്തീ ച മഹാരാജാനോ മഹാബോധിസത്താ ച സമാദപേന്തി, സാമമ്പി പണ്ഡിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ സമാദിയന്തി. തേ തം കുസലം ധമ്മം പരിപൂരേത്വാ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സമ്പത്തിം അനുഭോന്തി.

പാതിമോക്ഖസംവരസീലം പന ‘‘അധിസീല’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി സൂരിയോ വിയ പജ്ജോതാനം സിനേരു വിയ പബ്ബതാനം സബ്ബലോകിയസീലാനം അധികഞ്ചേവ ഉത്തമഞ്ച, ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ ച പവത്തതി, ന വിനാ ബുദ്ധുപ്പാദാ. ന ഹി തം പഞ്ഞത്തിം ഉദ്ധരിത്വാ അഞ്ഞോ സത്തോ ഠപേതും സക്കോതി. ബുദ്ധായേവ പന സബ്ബസോ കായവചീദ്വാരഅജ്ഝാചാരസോതം ഛിന്ദിത്വാ തസ്സ തസ്സ വീതിക്കമസ്സ അനുച്ഛവികം തം സീലസംവരം പഞ്ഞപേന്തി. പാതിമോക്ഖസംവരതോപി ച മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തമേവ സീലം അധിസീലം.

കാമാവചരാനി പന അട്ഠ കുസലചിത്താനി ലോകിയഅട്ഠസമാപത്തിചിത്താനി ച ഏകജ്ഝം കത്വാ ചിത്തമേവാതി വേദിതബ്ബാനി. ബുദ്ധുപ്പാദാനുപ്പാദേ ചസ്സ പവത്തി, സമാദപനം സമാദാനഞ്ച സീലേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

വിപസ്സനാപാദകം അട്ഠസമാപത്തിചിത്തം പന ‘‘അധിചിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി അധിസീലം വിയ സീലാനം, സബ്ബലോകിയചിത്താനം അധികഞ്ചേവ ഉത്തമഞ്ച, ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ ച ഹോതി, ന വിനാ ബുദ്ധുപ്പാദാ. തതോപി ച മഗ്ഗഫലചിത്തമേവ അധിചിത്തം.

‘‘അത്ഥി ദിന്നം അത്ഥി യിട്ഠ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം (മ. നി. ൨.൯൪) പന കമ്മസ്സകതാഞാണം പഞ്ഞാ. സാ ഹി ബുദ്ധേ ഉപ്പന്നേപി അനുപ്പന്നേപി ലോകേ പവത്തതി. ഉപ്പന്നേ ബുദ്ധേ തസ്സാ പഞ്ഞായ ബുദ്ധാപി സാവകാപി മഹാജനം സമാദപേന്തി, അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ പച്ചേകബുദ്ധാ ച കമ്മവാദിനോ ച ധമ്മികാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച ചക്കവത്തീ ച മഹാരാജാനോ മഹാബോധിസത്താ ച സമാദപേന്തി, സാമമ്പി പണ്ഡിതാ സത്താ സമാദിയന്തി. തഥാ ഹി അങ്കുരോ ദസവസ്സസഹസ്സാനി മഹാദാനം അദാസി. വേലാമോ വേസ്സന്തരോ അഞ്ഞേ ച ബഹൂ പണ്ഡിതമനുസ്സാ മഹാദാനാനി അദംസു. തേ തം കുസലം ധമ്മം പരിപൂരേത്വാ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു.

തിലക്ഖണാകാരപരിച്ഛേദകം പന വിപസ്സനാഞാണം ‘‘അധിപഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി. സാ ഹി അധിസീലഅധിചിത്താനി വിയ സീലചിത്താനം, സബ്ബലോകിയപഞ്ഞാനം അധികാ ചേവ ഉത്തമാ ച, ന ച വിനാ ബുദ്ധുപ്പാദാ ലോകേ പവത്തതി. തതോപി ച മഗ്ഗഫലപഞ്ഞാവ അധിപഞ്ഞാ.

ഇദാനി ഏകേകം ദസ്സേന്തോ ‘‘കതമാ അധിസീലസിക്ഖാ – ഇധ ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതീ’’തിആദിമാഹ. ഇധാതി വചനം പുബ്ബഭാഗകരണീയസമ്പദായ സമ്പന്നസ്സ സബ്ബപകാരസീലപരിപൂരകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനം, അഞ്ഞസാസനസ്സ ച തഥാഭാവപടിസേധനം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯-൧൪൦). ഭിക്ഖൂതി തസ്സ സീലസ്സ പരിപൂരകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പരിദീപനം. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി ഇദമസ്സ പാതിമോക്ഖസംവരേ പതിട്ഠിതഭാവപരിദീപനം. വിഹരതീതി ഇദമസ്സ തദനുരൂപവിഹാരസമങ്ഗീഭാവപരിദീപനം. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി ഇദമസ്സ പാതിമോക്ഖസംവരസ്സ ഉപകാരകധമ്മപരിദീപനം. അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി ഇദമസ്സ പാതിമോക്ഖതോ അചവനധമ്മതാപരിദീപനം. സമാദായാതി ഇദമസ്സ സിക്ഖാപദാനം അനവസേസതോ ആദാനപരിദീപനം. സിക്ഖതീതി ഇദമസ്സ സിക്ഖായ സമങ്ഗീഭാവപരിദീപനം. സിക്ഖാപദേസൂതി ഇദമസ്സ സിക്ഖിതബ്ബധമ്മപരിദീപനം.

തത്ഥ ഭിക്ഖൂതി സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖതീതി ഭിക്ഖു. സീലമസ്സ അത്ഥീതി സീലവാതി ഏത്ഥ സീലന്തി സീലനട്ഠേന സീലം. കിമിദം സീലനം നാമ? സമാധാനം വാ, കായകമ്മാദീനം സുസീല്യവസേന അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ. ഉപധാരണം വാ, കുസലാനം ധമ്മാനം പതിട്ഠാവസേന ആധാരഭാവോതി അത്ഥോ. ഏതദേവ ഹി ഏത്ഥ അത്ഥദ്വയം സദ്ദലക്ഖണവിദൂ അനുജാനന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘‘അധിസേവനട്ഠേന ആചാരട്ഠേന സീലനട്ഠേന സിരട്ഠേന സീതലട്ഠേന സിവട്ഠേന സീല’’ന്തി വണ്ണയന്തി.

സീലനം ലക്ഖണം തസ്സ, ഭിന്നസ്സാപി അനേകധാ;

സനിദസ്സനത്തം രൂപസ്സ, യഥാ ഭിന്നസ്സനേകധാ.

യഥാ ഹി നീലപീതാദിഭേദേനനേകധാ ഭിന്നസ്സാപി രൂപായതനസ്സ സനിദസ്സനത്തം ലക്ഖണം നീലാദിഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി സനിദസ്സനഭാവാനതിക്കമനതോ. തഥാ സീലസ്സ ചേതനാദിഭേദേന അനേകധാ ഭിന്നസ്സാപി യദേതം കായകമ്മാദീനം സമാധാനവസേന, കുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം പതിട്ഠാവസേന വുത്തം സീലനം, തദേവ ലക്ഖണം ചേതനാദിഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി സമാധാനപതിട്ഠാഭാവാനതിക്കമനതോ. ഏവം ലക്ഖണസ്സ പനസ്സ –

ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനതാ, അനവജ്ജഗുണോ തഥാ;

കിച്ചസമ്പത്തിഅത്ഥേന, രസോ നാമ പവുച്ചതി.

തസ്മാ ഇദം സീലം നാമ കിച്ചട്ഠേന രസേന ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനരസം, സമ്പത്തിഅത്ഥേന രസേന അനവജ്ജരസന്തി വേദിതബ്ബം.

സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, തയിദം തസ്സ വിഞ്ഞുഭി;

ഓത്തപ്പഞ്ച ഹിരീ ചേവ, പദട്ഠാനന്തി വണ്ണിതം.

തഞ്ഹിദം സീലം ‘‘കായസോചേയ്യം വചീസോചേയ്യം മനോസോചേയ്യ’’ന്തി ഏവം വുത്തസോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, സോചേയ്യഭാവേന പച്ചുപട്ഠാതി ഗഹണഭാവം ഗച്ഛതി. ഹിരോത്തപ്പഞ്ച പന തസ്സ വിഞ്ഞൂഹി പദട്ഠാനന്തി വണ്ണിതം, ആസന്നകാരണന്തി അത്ഥോ. ഹിരോത്തപ്പേ ഹി സതി സീലം ഉപ്പജ്ജതി ചേവ തിട്ഠതി ച, അസതി നേവ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ ന തിട്ഠതി ചാതി ഏവംവിധേന സീലേന സീലവാ ഹോതി. ഏതം സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വാ വിരമന്തസ്സ, വത്തപടിപത്തിം വാ പൂരേന്തസ്സ ചേതനാദയോ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം ‘‘കിം സീലന്തി? ചേതനാ സീലം, ചേതസികം സീലം, സംവരോ സീലം, അവീതിക്കമോ സീല’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩൯).

തത്ഥ ചേതനാ സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വാ വിരമന്തസ്സ വത്തപടിപത്തിം വാ പൂരേന്തസ്സ ചേതനാ. ചേതസികം സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തസ്സ വിരതി. അപി ച ചേതനാ സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീനി പജഹന്തസ്സ സത്തകമ്മപഥചേതനാ. ചേതസികം സീലം നാമ ‘‘അഭിജ്ഝം പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൭) നയേന സംയുത്തമഹാവഗ്ഗേ വുത്താ അനഭിജ്ഝാബ്യാപാദസമ്മാദിട്ഠിധമ്മാ. സംവരോ സീലന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചവിധേന സംവരോ വേദിതബ്ബോ – പാതിമോക്ഖസംവരോ സതിസംവരോ ഞാണസംവരോ ഖന്തിസംവരോ വീരിയസംവരോ. തസ്സ നാനാകരണം ഉപരി ആവി ഭവിസ്സതി. അവീതിക്കമോ സീലന്തി സമാദിന്നസീലസ്സ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. ഏത്ഥ ച സംവരസീലം, അവീതിക്കമസീലന്തി ഇദമേവ നിപ്പരിയായതോ സീലം. ചേതനാസീലം, ചേതസികം സീലന്തി പരിയായതോ സീലന്തി വേദിതബ്ബം.

പാതിമോക്ഖന്തി സിക്ഖാപദസീലം. തഞ്ഹി യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചേതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹി, തസ്മാ ‘‘പാതിമോക്ഖ’’ന്തി വുത്തം. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേന സമന്നാഗതോ. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി ആചാരേന ചേവ ഗോചരേന ച സമ്പന്നോ. അണുമത്തേസൂതി അപ്പമത്തകേസു. വജ്ജേസൂതി അകുസലധമ്മേസു. ഭയദസ്സാവീതി ഭയദസ്സീ. സമാദായാതി സമ്മാ ആദിയിത്വാ. സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി തം തം സിക്ഖാപദം സമാദിയിത്വാ സിക്ഖതി. അപി ച സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി യംകിഞ്ചി സിക്ഖാപദേസു സിക്ഖാകോട്ഠാസേസു സിക്ഖിതബ്ബം കായികം വാ ചേതസികം വാ, തം സബ്ബം സമാദായ സിക്ഖതി.

ഖുദ്ദകോ സീലക്ഖന്ധോതി സങ്ഘാദിസേസാദിസാവസേസോ സീലക്ഖന്ധോ. മഹന്തോതി പാരാജികാദിനിരവസേസോ. യസ്മാ പന പാതിമോക്ഖസീലേന ഭിക്ഖു സാസനേ പതിട്ഠാതി നാമ, തസ്മാ തം ‘‘പതിട്ഠാ’’തി വുത്തം. പതിട്ഠഹതി വാ ഏത്ഥ ഭിക്ഖു, കുസലാ ധമ്മാ ഏവ വാ ഏത്ഥ പതിട്ഠഹന്തീതി പതിട്ഠാ. അയമത്ഥോ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨) ച, ‘‘പതിട്ഠാനലക്ഖണം, മഹാരാജ, സീലം സബ്ബേസം കുസലാനം ധമ്മാന’’ന്തി (മി. പ. ൨.൧.൯) ച, ‘‘സീലേ പതിട്ഠിതോ ഖോ, മഹാരാജ…പേ… സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ ന പരിഹായന്തീ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൯) ച ആദിസുത്തവസേന വേദിതബ്ബോ.

തദേതം പുബ്ബുപ്പത്തിഅത്ഥേന ആദി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം ഉത്തിയ ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൮൨). യഥാ ഹി നഗരവഡ്ഢകീ നഗരം മാപേതുകാമോ പഠമം നഗരട്ഠാനം സോധേതി, തതോ അപരഭാഗേ വീഥിചതുക്കസിങ്ഘാടകാദിപരിച്ഛേദേന വിഭജിത്വാവ നഗരം മാപേതി. ഏവമേവ യോഗാവചരോ ആദിതോ സീലം വിസോധേതി, തതോ അപരഭാഗേ സമാധിവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി സച്ഛികരോതി. യഥാ വാ പന രജകോ പഠമം തീഹി ഖാരേഹി വത്ഥം ധോവിത്വാ പരിസുദ്ധേ വത്ഥേ യദിച്ഛകം രങ്ഗജാതം ഉപനേതി, യഥാ വാ പന ഛേകോ ചിത്തകാരോ രൂപം ലിഖിതുകാമോ ആദിതോവ ഭിത്തിപരികമ്മം കരോതി, തതോ അപരഭാഗേ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഏവമേവ യോഗാവചരോ ആദിതോവ സീലം വിസോധേത്വാ അപരഭാഗേ സമഥവിപസ്സനാദയോ ധമ്മേ സച്ഛികരോതി. തസ്മാ സീലം ‘‘ആദീ’’തി വുത്തം.

തദേതം ചരണസരിക്ഖതായ ചരണം. ചരണാതി ഹി പാദാ വുച്ചന്തി. യഥാ ഹി ഛിന്നചരണസ്സ പുരിസസ്സ ദിസം ഗമനാഭിസങ്ഖാരോ ന ജായതി, പരിപുണ്ണപാദസ്സേവ ജായതി, ഏവമേവ യസ്സ സീലം ഭിന്നം ഹോതി ഖണ്ഡം അപരിപുണ്ണം, തസ്സ നിബ്ബാനഗമനായ ഞാണഗമനം ന സമ്പജ്ജതി. യസ്സ പന തം അഭിന്നം ഹോതി അഖണ്ഡം പരിപുണ്ണം, തസ്സ നിബ്ബാനഗമനായ ഞാണഗമനം സമ്പജ്ജതി. തസ്മാ സീലം ‘‘ചരണ’’ന്തി വുത്തം.

തദേതം സംയമനവസേന സംയമോ. സംവരണവസേന സംവരോതി ഉഭയേനാപി സീലസംയമോ ചേവ സീലസംവരോ ച കഥിതോ. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ സംയമേതി വീതിക്കമവിപ്ഫന്ദനം, പുഗ്ഗലം വാ സംയമേതി വീതിക്കമവസേന തസ്സ വിപ്ഫന്ദിതും ന ദേതീതി സംയമോ. വീതിക്കമസ്സ പവേസനദ്വാരം സംവരതി പിദഹതീതി സംവരോ.

മോക്ഖന്തി ഉത്തമം മുഖഭൂതം വാ. യഥാ ഹി സത്താനം ചതുബ്ബിധോ ആഹാരോ മുഖേന പവിസിത്വാ അങ്ഗമങ്ഗാനി ഫരതി, ഏവം യോഗിനോപി ചതുഭൂമകകുസലം സീലമുഖേന പവിസിത്വാ അത്ഥസിദ്ധിം സമ്പാദേതി. തേന ‘‘മോക്ഖ’’ന്തി. പമുഖേ സാധൂതി പാമോക്ഖം, പുബ്ബങ്ഗമം സേട്ഠം പധാനന്തി അത്ഥോ. കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാതി ചതുഭൂമകകുസലാനം പടിലാഭത്ഥായ പാമോക്ഖം പുബ്ബങ്ഗമം സേട്ഠം പധാനന്തി വേദിതബ്ബം.

വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി കാമേഹി വിവിച്ച വിനാ ഹുത്വാ അപക്കമിത്വാ. യോ പനായമേത്ഥ ഏവകാരോ, സോ നിയമത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ച നിയമത്ഥോ, തസ്മാ തസ്മിം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരണസമയേ അവിജ്ജമാനാനമ്പി കാമാനം തസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സ പടിപക്ഖഭാവം കാമപരിച്ചാഗേനേവ ചസ്സ അധിഗമം ദീപേതി. കഥം? ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തി ഏവഞ്ഹി നിയമേ കരിയമാനേ ഇദം പഞ്ഞായതി, നൂനിമസ്സ ഝാനസ്സ കാമാ പടിപക്ഖഭൂതാ, യേസു സതി ഇദം ന പവത്തതി അന്ധകാരേ സതി പദീപോഭാസോ വിയ, തേസം പരിച്ചാഗേനേവ ചസ്സ അധിഗമോ ഹോതി ഓരിമതീരപരിച്ചാഗേന പാരിമതീരസ്സേവ. തസ്മാ നിയമം കരോതീതി.

തത്ഥ സിയാ ‘‘കസ്മാ പനേസ പുബ്ബപദേയേവ വുത്തോ ന ഉത്തരപദേ, കിം അകുസലേഹി ധമ്മേഹി അവിവിച്ചാപി ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’’തി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം. തംനിസ്സരണതോ ഹി പുബ്ബപദേ ഏവ ഏസ വുത്തോ. കാമധാതുസമതിക്കമനതോ ഹി കാമരാഗപടിപക്ഖതോ ച ഇദം ഝാനം കാമാനമേവ നിസ്സരണം. യഥാഹ – ‘‘കാമാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം നേക്ഖമ്മ’’ന്തി (ഇതിവു. ൭൨). ഉത്തരപദേപി പന യഥാ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯) ഏത്ഥ ഏവകാരോ ആനേത്വാ വുച്ചതി, ഏവം വത്തബ്ബോ. ന ഹി സക്കാ ഇതോ അഞ്ഞേഹിപി നീവരണസങ്ഖാതേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി അവിവിച്ച ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും. തസ്മാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ചേവ അകുസലേഹി ധമ്മേഹീതി ഏവം പദദ്വയേപി ഏസ ദട്ഠബ്ബോ. പദദ്വയേപി ച കിഞ്ചാപി വിവിച്ചാതി ഇമിനാ സാധാരണവചനേന തദങ്ഗവിവേകാദയോ കായവിവേകാദയോ ച സബ്ബേപി വിവേകാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തഥാപി പുബ്ബഭാഗേ കായവിവേകചിത്തവിവേകവിക്ഖമ്ഭനവിവേകാ ദട്ഠബ്ബാ. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ കായവിവേകചിത്തവിവേകസമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സരണവിവേകാ.

കാമേഹീതി ഇമിനാ പന പദേന യേ ച ഇധ ‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ മനാപികാ രൂപാ’’തിആദിനാ നയേന വത്ഥുകാമാ വുത്താ, യേ ച ഇധേവ വിഭങ്ഗേ ‘‘ഛന്ദോ കാമോ രാഗോ കാമോ ഛന്ദരാഗോ കാമോ സങ്കപ്പോ കാമോ രാഗോ കാമോ സങ്കപ്പരാഗോ കാമോ’’തി ഏവം കിലേസകാമാ വുത്താ, തേ സബ്ബേപി സങ്ഗഹിതാ ഇച്ചേവ ദട്ഠബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സതി വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി വത്ഥുകാമേഹിപി വിവിച്ചേവാതി അത്ഥോ യുജ്ജതി. തേന കായവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി.

വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീതി കിലേസകാമേഹി സബ്ബാകുസലേഹി വാ വിവിച്ചാതി അത്ഥോ യുജ്ജതി. തേന ചിത്തവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി. പുരിമേന ചേത്ഥ വത്ഥുകാമേഹി വിവേകവചനതോ ഏവ കാമസുഖപരിച്ചാഗോ, ദുതിയേന കിലേസകാമേഹി വിവേകവചനതോ നേക്ഖമ്മസുഖപരിഗ്ഗഹോ വിഭാവിതോ ഹോതി. ഏവം വത്ഥുകാമകിലേസകാമവിവേകവചനതോയേവ ച ഏതേസം പഠമേന സംകിലേസവത്ഥുപ്പഹാനം, ദുതിയേന സംകിലേസപ്പഹാനം. പഠമേന ലോലഭാവസ്സ ഹേതുപരിച്ചാഗോ, ദുതിയേന ബാലഭാവസ്സ. പഠമേന ച പയോഗസുദ്ധി, ദുതിയേന ആസയപോസനം വിഭാവിതം ഹോതീതി ഞാതബ്ബം. ഏസ താവ നയോ ‘‘കാമേഹീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തകാമേസു വത്ഥുകാമപക്ഖേ.

കിലേസകാമപക്ഖേ പന ഛന്ദോതി ച രാഗോതി ച ഏവമാദീഹി അനേകഭേദോ കാമച്ഛന്ദോവ ‘‘കാമോ’’തി അധിപ്പേതോ. സോ ച അകുസലപരിയാപന്നോപി സമാനോ ‘‘തത്ഥ കതമോ കാമച്ഛന്ദോ, കാമോ’’തിആദിനാ നയേന വിഭങ്ഗേ ഝാനപടിപക്ഖതോ വിസും വുത്തോ. കിലേസകാമത്താ വാ പുരിമപദേ വുത്തോ, അകുസലപരിയാപന്നത്താ ദുതിയപദേ. അനേകഭേദതോ ചസ്സ കാമതോതി അവത്വാ കാമേഹീതി വുത്തം. അഞ്ഞേസമ്പി ച ധമ്മാനം അകുസലഭാവേ വിജ്ജമാനേ ‘‘തത്ഥ കതമേ അകുസലാ ധമ്മാ, കാമച്ഛന്ദോ’’തിആദിനാ നയേന വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൬൪) ഉപരിഝാനങ്ഗാനം പച്ചനീകപടിപക്ഖഭാവദസ്സനതോ നീവരണാനേവ വുത്താനി. നീവരണാനി ഹി ഝാനങ്ഗപച്ചനീകാനി തേസം ഝാനങ്ഗാനേവ പടിപക്ഖാനി, വിദ്ധംസകാനി വിഘാതകാനീതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി ‘‘സമാധി കാമച്ഛന്ദസ്സ പടിപക്ഖോ, പീതി ബ്യാപാദസ്സ, വിതക്കോ ഥിനമിദ്ധസ്സ, സുഖം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ, വിചാരോ വിചികിച്ഛായാ’’തി പേടകേ വുത്തം.

ഏവമേത്ഥ വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി ഇമിനാ കാമച്ഛന്ദസ്സ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി, വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീതി ഇമിനാ പഞ്ചന്നമ്പി നീവരണാനം. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന പഠമേന കാമച്ഛന്ദസ്സ, ദുതിയേന സേസനീവരണാനം. തഥാ പഠമേന തീസു അകുസലമൂലേസു പഞ്ചകാമഗുണഭേദവിസയസ്സ ലോഭസ്സ, ദുതിയേന ആഘാതവത്ഥുഭേദാദിവിസയാനം ദോസമോഹാനം. ഓഘാദീസു വാ ധമ്മേസു പഠമേന കാമോഘകാമയോഗകാമാസവകാമുപാദാനഅഭിജ്ഝാകായഗന്ഥകാമരാഗസംയോജനാനം, ദുതിയേന അവസേസഓഘയോഗാസവഉപാദാനഗന്ഥസംയോജനാനം. പഠമേന ച തണ്ഹായ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച, ദുതിയേന അവിജ്ജായ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച. അപി ച പഠമേന ലോഭസമ്പയുത്തഅട്ഠചിത്തുപ്പാദാനം, ദുതിയേന സേസാനം ചതുന്നം അകുസലചിത്തുപ്പാദാനം വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏത്താവതാ ച പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പഹാനങ്ഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമ്പയോഗങ്ഗം ദസ്സേതും ‘‘സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ വിതക്കോ, ആരമ്മണാനുമജ്ജനലക്ഖണോ വിചാരോ. സന്തേപി ച നേസം കത്ഥചി അവിയോഗേ ഓളാരികട്ഠേന പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന ച ഘണ്ഡാഭിഘാതോ വിയ ചേതസോ പഠമാഭിനിപാതോ വിതക്കോ, സുഖുമട്ഠേന അനുമജ്ജനസഭാവേന ച ഘണ്ഡാനുരവോ വിയ അനുപബന്ധോ വിചാരോ. വിപ്ഫാരവാ ചേത്ഥ വിതക്കോ പഠമുപ്പത്തികാലേ പരിപ്ഫന്ദനഭൂതോ ചിത്തസ്സ, ആകാസേ ഉപ്പതിതുകാമസ്സ പക്ഖിനോ പക്ഖവിക്ഖേപോ വിയ, പദുമാഭിമുഖപാതോ വിയ ച ഗന്ധാനുബന്ധചേതസോ ഭമരസ്സ. സന്തവുത്തി വിചാരോ നാതിപരിപ്ഫന്ദനഭാവോ ചിത്തസ്സ, ആകാസേ ഉപ്പതിതസ്സ പക്ഖിനോ പക്ഖപ്പസാരണം വിയ, പരിബ്ഭമനം വിയ ച പദുമാഭിമുഖപതിതസ്സ ഭമരസ്സ പദുമസ്സ ഉപരിഭാഗേ.

ദുകനിപാതട്ഠകഥായം പന ‘‘ആകാസേ ഗച്ഛതോ മഹാസകുണസ്സ ഉഭോഹി പക്ഖേഹി വാതം ഗഹേത്വാ പക്ഖേ സന്നിസീദാപേത്വാ ഗമനം വിയ ആരമ്മണേ ചേതസോ അഭിനിരോപനഭാവേന പവത്തോ വിതക്കോ, വാതഗ്ഗഹണത്ഥം പക്ഖേ ഫന്ദാപയമാനസ്സ ഗമനം വിയ അനുമജ്ജനഭാവേന പവത്തോ വിചാരോ’’തി വുത്തം. തം അനുപ്പബന്ധേന പവത്തിയം യുജ്ജതി. സോ പന നേസം വിസേസോ പഠമദുതിയജ്ഝാനേസു പാകടോ ഹോതി. അപി ച മലഗ്ഗഹിതം കംസഭാജനം ഏകേന ഹത്ഥേന ദള്ഹം ഗഹേത്വാ ഇതരേന ഹത്ഥേന ചുണ്ണതേലവാലണ്ഡുപകേന പരിമജ്ജന്തസ്സ ദള്ഹഗ്ഗഹണഹത്ഥോ വിയ വിതക്കോ. പരിമജ്ജനഹത്ഥോ വിയ വിചാരോ. തഥാ കുമ്ഭകാരസ്സ ദണ്ഡപ്പഹാരേന ചക്കം ഭമയിത്വാ ഭാജനം കരോന്തസ്സ ഉപ്പീളനഹത്ഥോ വിയ വിതക്കോ. ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചരണഹത്ഥോ വിയ വിചാരോ. തഥാ മണ്ഡലം കരോന്തസ്സ മജ്ഝേ സന്നിരുമ്ഭിത്വാ ഠിതകണ്ടകോ വിയ അഭിനിരോപനോ വിതക്കോ. ബഹി പരിബ്ഭമനകണ്ടകോ വിയ അനുമജ്ജമാനോ വിചാരോ. ഇതി ഇമിനാ ച വിതക്കേന ഇമിനാ ച വിചാരേന സഹ വത്തതി രുക്ഖോ വിയ പുപ്ഫേന ച ഫലേന ചാതി ഇദം ഝാനം ‘‘സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തി വുച്ചതി.

വിവേകജന്തി ഏത്ഥ വിവിത്തി വിവേകോ, നീവരണവിഗമോതി അത്ഥോ. വിവിത്തോതി വാ വിവേകോ, നീവരണവിവിത്തോ ഝാനസമ്പയുത്തധമ്മരാസീതി അത്ഥോ. തസ്മാ വിവേകാ, തസ്മിം വാ വിവേകേ ജാതന്തി വിവേകജം. പീതിസുഖന്തി ഏത്ഥ പിണയതീതി പീതി, സാ സമ്പിയായനലക്ഖണാ. സാ പനേസാ ഖുദ്ദികാപീതി, ഖണികാപീതി, ഓക്കന്തികാപീതി, ഉബ്ബേഗാപീതി, ഫരണാപീതീതി പഞ്ചവിധാ ഹോതി.

തത്ഥ ഖുദ്ദികാപീതി സരീരേ ലോമഹംസമത്തമേവ കാതും സക്കോതി. ഖണികാപീതി ഖണേ ഖണേ വിജ്ജുപ്പാദസദിസാ ഹോതി. ഓക്കന്തികാപീതി സമുദ്ദതീരം വീചി വിയ, കായം ഓക്കമിത്വാ ഓക്കമിത്വാ ഭിജ്ജതി. ഉബ്ബേഗാപീതി ബലവതീ ഹോതി, കായം ഉദ്ധഗ്ഗം കത്വാ ആകാസേ ലങ്ഘാപനപ്പമാണപത്താ.

ഫരണാപീതി അതിബലവതീ ഹോതി. തായ ഹി ഉപ്പന്നായ സകലസരീരം ധമിത്വാ പൂരിതവത്ഥി വിയ മഹതാ ഉദകോഘേന പക്ഖന്ദപബ്ബതകുച്ഛി വിയ ച അനുപരിപ്ഫുടം ഹോതി. സാ പനേസാ പഞ്ചവിധാ പീതി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ പരിപാകം ഗച്ഛന്തീ ദുവിധം പസ്സദ്ധിം പരിപൂരേതി കായപസ്സദ്ധിഞ്ച ചിത്തപസ്സദ്ധിഞ്ച, പസ്സദ്ധി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ പരിപാകം ഗച്ഛന്തീ ദുവിധമ്പി സുഖം പരിപൂരേതി കായികം ചേതസികഞ്ച, സുഖം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തം പരിപാകം ഗച്ഛന്തം തിവിധം സമാധിം പരിപൂരേതി ഖണികസമാധിം ഉപചാരസമാധിം അപ്പനാസമാധിഞ്ചാതി. താസു യാ അപ്പനാസമാധിസ്സ മൂലം ഹുത്വാ വഡ്ഢമാനാ സമാധിസമ്പയോഗങ്ഗതാ ഫരണാപീതി, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ പീതീതി.

ഇതരം പന സുഖയതീതി സുഖം, യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തം സുഖിതം കരോതീതി അത്ഥോ. സുഖനം വാ സുഖം, സുട്ഠു വാ ഖാദതി ഖണതി ച കായചിത്താബാധന്തി സുഖം, സോമനസ്സവേദനായേതം നാമം. തം സാതലക്ഖണം. സന്തേപി ച നേസം കത്ഥചി അവിപ്പയോഗേ ഇട്ഠാരമ്മണപടിലാഭതുട്ഠി പീതി, പടിലദ്ധരസാനുഭവനം സുഖം. യത്ഥ പീതി, തത്ഥ സുഖം, യത്ഥ സുഖം, തത്ഥ ന നിയമതോ പീതി. സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാ പീതി, വേദനാക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതം സുഖം. കന്താരഖിന്നസ്സ വനന്തോദകദസ്സനസവനേസു വിയ പീതി, വനച്ഛായപ്പവേസനഉദകപരിഭോഗേസു വിയ സുഖം. തസ്മിം തസ്മിം സമയേ പാകടഭാവതോ ചേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇതി അയഞ്ച പീതി ഇദഞ്ച സുഖം അസ്സ ഝാനസ്സ, അസ്മിം വാ ഝാനേ അത്ഥീതി ഇദം ഝാനം ‘‘പീതിസുഖ’’ന്തി വുച്ചതി.

അഥ വാ പീതി ച സുഖഞ്ച പീതിസുഖം ധമ്മവിനയാദയോ വിയ. വിവേകജം പീതിസുഖം അസ്സ ഝാനസ്സ, അസ്മിം വാ ഝാനേ അത്ഥീതി ഏവമ്പി വിവേകജംപീതിസുഖം. യഥേവ ഹി ഝാനം, ഏവം പീതിസുഖമ്പേത്ഥ വിവേകജമേവ ഹോതി, തഞ്ചസ്സ അത്ഥി, തസ്മാ അലോപസമാസം കത്വാ ഏകപദേനേവ ‘‘വിവേകജംപീതിസുഖ’’ന്തിപി വത്തും യുജ്ജതി.

പഠമന്തി ഗണനാനുപുബ്ബതാ പഠമം, ഇദം പഠമം ഉപ്പന്നന്തിപി പഠമം. ഝാനന്തി ദുവിധം ഝാനം ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനഞ്ചാതി. തത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഥവീകസിണാദിആരമ്മണം ഉപനിജ്ഝായന്തീതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനന്തി സങ്ഖ്യം ഗതാ. വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനി പന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം നാമ. തത്ഥ വിപസ്സനാ അനിച്ചാദിലക്ഖണസ്സ ഉപനിജ്ഝാനതോ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. വിപസ്സനായ കതകിച്ചസ്സ മഗ്ഗേന ഇജ്ഝനതോ മഗ്ഗോ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം, ഫലം പന നിരോധസച്ചം തഥലക്ഖണം ഉപനിജ്ഝായതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. തേസു ഇധ പുബ്ബഭാഗേ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം, ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം അധിപ്പേതം. തസ്മാ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനതോ ച ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനതോ ച പച്ചനീകഝാപനതോ ച ഝാനന്തി വേദിതബ്ബം.

ഉപസമ്പജ്ജാതി ഉപഗന്ത്വാ, പാപുണിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസമ്പാദയിത്വാ വാ, നിപ്ഫാദേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. വിഹരതീതി തദനുരൂപേന ഇരിയാപഥവിഹാരേന ഇരിയതി, വുത്തപ്പകാരഝാനസമങ്ഗീ ഹുത്വാ അത്തഭാവസ്സ ഇരിയനം വുത്തിം അഭിനിപ്ഫാദേതി.

തം പനേതം പഠമജ്ഝാനം പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം തിവിധകല്യാണം, ദസലക്ഖണസമ്പന്നം. തത്ഥ കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ ഥിനമിദ്ധം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം വിചികിച്ഛാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം നീവരണാനം പഹാനവസേന പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനതാ വേദിതബ്ബാ. ന ഹി ഏതേസു അപ്പഹീനേസു ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി. തേനസ്സേതാനി പഹാനങ്ഗാനീതി വുച്ചന്തി. കിഞ്ചാപി ഹി ഝാനക്ഖണേ അഞ്ഞേപി അകുസലാ ധമ്മാ പഹീയന്തി, തഥാപി ഏതാനേവ വിസേസേന ഝാനന്തരായകരാനി. കാമച്ഛന്ദേന ഹി നാനാവിസയപ്പലോഭിതം ചിത്തം ന ഏകത്താരമ്മണേ സമാധിയതി, കാമച്ഛന്ദാഭിഭൂതം വാ, തം ന കാമധാതുപ്പഹാനായ പടിപദം പടിപജ്ജതി. ബ്യാപാദേന വാ ആരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞമാനം ന നിരന്തരം പവത്തതി. ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതം അകമ്മഞ്ഞം ഹോതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരേതം അവൂപസന്തമേവ ഹുത്വാ പരിബ്ഭമതി. വിചികിച്ഛായ ഉപഹതം ഝാനാധിഗമസാധികം പടിപദം നാരോഹതി. ഇതി വിസേസേന ഝാനന്തരായകരത്താ ഏതാനേവ പഹാനങ്ഗാനീതി വുത്താനി.

യസ്മാ പന വിതക്കോ ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപേതി, വിചാരോ അനുപബന്ധതി, തേഹി അവിക്ഖേപായ സമ്പാദിതപയോഗസ്സ ചേതസോ പയോഗസമ്പത്തിസമ്ഭവാ പീതി പീണനം സുഖഞ്ച ഉപബ്രൂഹനം കരോതി. അഥസ്സ സേസസമ്പയുത്തധമ്മാ ഏതേഹി അഭിനിരോപനാനുബന്ധനപീണനുപബ്രൂഹനേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ ഏകഗ്ഗതാ ഏകത്താരമ്മണേ സമം സമ്മാ ച ആധിയതി. തസ്മാ വിതക്കോ വിചാരോ പീതി സുഖം ചിത്തേകഗ്ഗതാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപ്പത്തിവസേന പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതതാ വേദിതബ്ബാ. ഉപ്പന്നേസു ഹി ഏതേസു പഞ്ചസു ഝാനം ഉപ്പന്നം നാമ ഹോതി. തേനസ്സ ഏതാനി പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതാനീതി വുച്ചന്തി. തസ്മാ ന ഏതേഹി സമന്നാഗതം അഞ്ഞദേവ ഝാനം നാമ അത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം. യഥാ പന അങ്ഗമത്തവസേനേവ ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ, പഞ്ചങ്ഗികം തൂരിയം, അട്ഠങ്ഗികോ ച മഗ്ഗോതി വുച്ചതി, ഏവമിദമ്പി അങ്ഗമത്തവസേനേവ പഞ്ചങ്ഗികന്തി വാ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതന്തി വാ വുച്ചതീതി വേദിതബ്ബം.

ഏതാനി ച പഞ്ചങ്ഗാനി കിഞ്ചാപി ഉപചാരക്ഖണേപി അത്ഥി, അഥ ഖോ ഉപചാരേ പകതിചിത്തതോ ബലവതരാനി. ഇധ പന ഉപചാരതോപി ബലവതരാനി രൂപാവചരലക്ഖണപ്പത്താനി നിപ്ഫന്നാനി. ഏത്ഥ ഹി വിതക്കോ സുവിസദേന ആകാരേന ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപയമാനോ ഉപ്പജ്ജതി. വിചാരോ അതിവിയ ആരമ്മണം അനുമജ്ജമാനോ. പീതിസുഖം സബ്ബാവന്തമ്പി കായം ഫരമാനം. തേനേവാഹ – ‘‘നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ വിവേകജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൨൬). ചിത്തേകഗ്ഗതാപി ഹേട്ഠിമമ്ഹി സമുഗ്ഗപടലേ ഉപരിമം സമുഗ്ഗപടലം വിയ ആരമ്മണേസു ഫുസിതാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, അയമേതേസം ഇതരേഹി വിസേസോ. തത്ഥ ചിത്തേകഗ്ഗതാ കിഞ്ചാപി ‘‘സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തി ഇമസ്മിം പാഠേ ന നിദ്ദിട്ഠാ, തഥാപി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൬൫) ‘‘ഝാനന്തി വിതക്കോ വിചാരോ പീതി സുഖം ചിത്തേകഗ്ഗതാ’’തി ഏവം വുത്തത്താ അങ്ഗമേവ. യേന ഹി അധിപ്പായേന ഭഗവതാ ഉദ്ദേസോ കതോ, സോയേവ തേന വിഭങ്ഗേ പകാസിതോതി.

തിവിധകല്യാണം

തിവിധകല്യാണം ദസലക്ഖണസമ്പന്നന്തി ഏത്ഥ പന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേനതിവിധകല്യാണതാ. തേസംയേവ ച ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനം ലക്ഖണവസേന ദസലക്ഖണസമ്പന്നതാ വേദിതബ്ബാ. തത്രായം പാളി –

‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? ആദിസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി – യോ തസ്സ പരിപന്ഥോ, തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. യഞ്ച പരിപന്ഥതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, യഞ്ച വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, യഞ്ച പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ആദിസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘പഠമം ഝാനം ആദികല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി തിലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ചാ’തി.

‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ. മജ്ഝസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? മജ്ഝസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി – വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. യഞ്ച വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, മജ്ഝസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘പഠമം ഝാനം മജ്ഝേകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി തിലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ചാ’തി.

‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? പരിയോസാനസ്സ ചത്താരി ലക്ഖണാനി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരാസട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം, പരിയോസാനസ്സ ഇമാനി ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി ‘പഠമം ഝാനം പരിയോസാനകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ചതുലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ചാ’’’തി (പടി. മ. ൧.൧൫൮).

‘‘തത്ര പടിപദാവിസുദ്ധി നാമ സസമ്ഭാരികോ ഉപചാരോ. ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ നാമ അപ്പനാ. സമ്പഹംസനാ നാമ പച്ചവേക്ഖണാ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി. യസ്മാ പന ‘‘ഏകത്തഗതം ചിത്തം പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദഞ്ചേവ ഹോതി ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതഞ്ച ഞാണേന ച സമ്പഹംസിത’’ന്തി പാളിയം വുത്തം, തസ്മാ അന്തോഅപ്പനായമേവ ആഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി, തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ, ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനേന പരിയോദാപകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന സമ്പഹംസനാ ച വേദിതബ്ബാ.

കഥം? യസ്മിഞ്ഹി വാരേ അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം യോ നീവരണസങ്ഖാതോ കിലേസഗണോ തസ്സ ഝാനസ്സ പരിപന്ഥോ, തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി. വിസുദ്ധത്താ ആവരണവിരഹിതം ഹുത്വാ മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി. മജ്ഝിമസമഥനിമിത്തം നാമ സമപ്പവത്തോ അപ്പനാസമാധിയേവ. തദനന്തരം പന പുരിമചിത്തം ഏകസന്തതിപരിണാമനയേന തഥത്തം ഉപഗച്ഛമാനം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി നാമ, ഏവം പടിപന്നത്താ തഥത്തുപഗമനേന തത്ഥ പക്ഖന്ദതി നാമ. ഏവം താവ പുരിമചിത്തേ വിജ്ജമാനാകാരനിപ്ഫാദികാ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ ആഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം വിസുദ്ധസ്സ പന തസ്സ പുന വിസോധേതബ്ബാഭാവതോ വിസോധനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. സമഥഭാവൂപഗമനേന സമഥപടിപന്നസ്സ പുന സമാധാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. സമഥപടിപന്നഭാവതോ ഏവ ചസ്സ കിലേസസംസഗ്ഗം പഹായ ഏകത്തേന ഉപട്ഠിതസ്സ പുന ഏകത്തുപട്ഠാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. ഏവം തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ വേദിതബ്ബാ.

യേ പനേതേ ഏവം ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതേ തത്ഥ ജാതാ സമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ യുഗനദ്ധധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തമാനാ ഹുത്വാ പവത്താ, യാനി ച സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി നാനാകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ വിമുത്തിരസേന ഏകരസാനി ഹുത്വാ പവത്താനി, യഞ്ചേസ തദുപഗം തേസം അനതിവത്തനഏകരസഭാവാനം അനുച്ഛവികം വീരിയം വാഹയതി, യാ ചസ്സ തസ്മിം ഖണേ പവത്താ ആസേവനാ, സബ്ബേപി തേ ആകാരാ യസ്മാ ഞാണേന സംകിലേസവോദാനേസു തം തം ആദീനവഞ്ച ആനിസംസഞ്ച ദിസ്വാ തഥാ തഥാ സമ്പഹംസിതത്താ വിസോധിതത്താ പരിയോദാപിതത്താ നിപ്ഫന്നാവ, തസ്മാ ‘‘ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനേന പരിയോദാപകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന സമ്പഹംസനാ വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം.

വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാതി വിതക്കസ്സ ച വിചാരസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം വൂപസമാ സമതിക്കമാ, ദുതിയജ്ഝാനക്ഖണേ അപാതുഭാവാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ദുതിയജ്ഝാനേ സബ്ബേപി പഠമജ്ഝാനധമ്മാ ന സന്തി, അഞ്ഞേയേവ ഹി പഠമജ്ഝാനേ ഫസ്സാദയോ, അഞ്ഞേ ഇധ. ഓളാരികസ്സ പന ഓളാരികസ്സ അങ്ഗസ്സ സമതിക്കമാ പഠമജ്ഝാനതോ പരേസം ദുതിയജ്ഝാനാദീനം അധിഗമോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ’’തി ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അജ്ഝത്തന്തി ഇധ നിയകജ്ഝത്തം അധിപ്പേതം, വിഭങ്ഗേ പന ‘‘അജ്ഝത്തം പച്ചത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൫൭൩) ഏത്തകമേവ വുത്തം. യസ്മാ നിയകജ്ഝത്തം അധിപ്പേതം, തസ്മാ അത്തനി ജാതം, അത്തനോ സന്താനേ നിബ്ബത്തന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

സമ്പസാദനന്തി സമ്പസാദനം വുച്ചതി സദ്ധാ. സമ്പസാദനയോഗതോ ഝാനമ്പി സമ്പസാദനം, നീലവണ്ണയോഗതോ നീലവത്ഥം വിയ. യസ്മാ വാ തം ഝാനം സമ്പസാദനസമന്നാഗതത്താ വിതക്കവിചാരക്ഖോഭവൂപസമനേന ച ചേതോ സമ്പസാദയതി, തസ്മാപി ‘‘സമ്പസാദന’’ന്തി വുത്തം. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥവികപ്പേ സമ്പസാദനം ചേതസോതി ഏവം പദസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. പുരിമസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ ചേതസോതി ഏതം ഏകോദിഭാവേന സദ്ധിം യോജേതബ്ബം.

തത്രായം അത്ഥയോജനാ – ഏകോ ഉദേതീതി ഏകോദി, വിതക്കവിചാരേഹി അനജ്ഝാരൂള്ഹത്താ അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഹുത്വാ ഉദേതീതി അത്ഥോ. സേട്ഠോപി ഹി ലോകേ ഏകോതി വുച്ചതി. വിതക്കവിചാരവിരഹിതോ വാ ഏകോ അസഹായോ ഹുത്വാതിപി വത്തും വട്ടതി. അഥ വാ സമ്പയുത്തധമ്മേ ഉദായതീതി ഉദി, ഉട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. സേട്ഠട്ഠേന ഏകോ ച സോ ഉദി ചാതി ഏകോദി, സമാധിസ്സേതം അധിവചനം. ഇതി ഇമം ഏകോദിം ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി ഇദം ദുതിയജ്ഝാനം ഏകോദിഭാവം. സോ പനായം ഏകോദി യസ്മാ ചേതസോ, ന സത്തസ്സ, ന ജീവസ്സ. തസ്മാ ഏതം ‘‘ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തി വുത്തം.

നനു ചായം സദ്ധാ പഠമജ്ഝാനേപി അത്ഥി, അയഞ്ച ഏകോദിനാമകോ സമാധി, അഥ കസ്മാ ഇദമേവ ‘‘സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തി വുത്തന്തി? വുച്ചതേ – അദുഞ്ഹി പഠമജ്ഝാനം വിതക്കവിചാരക്ഖോഭേന വീചിതരങ്ഗസമാകുലമിവ ജലം ന സുപ്പസന്നം ഹോതി, തസ്മാ സതിയാപി സദ്ധായ സമ്പസാദനന്തി ന വുത്തം. ന സുപ്പസന്നത്തായേവ ചേത്ഥ സമാധിപി ന സുട്ഠു പാകടോ, തസ്മാ ഏകോദിഭാവന്തിപി ന വുത്തം. ഇമസ്മിം പന ഝാനേ വിതക്കവിചാരപലിബോധാഭാവേന ലദ്ധോകാസാ ബലവതീ സദ്ധാ, ബലവസദ്ധാസഹായപടിലാഭേനേവ ച സമാധിപി പാകടോ. തസ്മാ ഇദമേവ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

അവിതക്കം അവിചാരന്തി ഭാവനായ പഹീനത്താ ഏതസ്മിം, ഏതസ്സ വാ വിതക്കോ നത്ഥീതി അവിതക്കം. ഇമിനാവ നയേന അവിചാരം. ഏത്ഥാഹ ‘‘നനു ച ‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ’തി ഇമിനാപി അയമത്ഥോ സിദ്ധോ. അഥ കസ്മാ പുന വുത്തം ‘അവിതക്കം അവിചാര’’’ന്തി? വുച്ചതേ – ഏവമേതം, സിദ്ധോവായമത്ഥോ. ന പനേതം തദത്ഥദീപകം, നനു അവോചുമ്ഹ ‘‘ഓളാരികസ്സ പന ഓളാരികസ്സ അങ്ഗസ്സ സമതിക്കമാ പഠമജ്ഝാനതോ പരേസം ദുതിയജ്ഝാനാദീനം സമധിഗമോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ’തി ഏവം വുത്ത’’ന്തി.

അപി ച വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ ഇദം സമ്പസാദനം, ന കിലേസകാലുസ്സിയസ്സ. വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വൂപസമാ ഏകോദിഭാവം, ന ഉപചാരജ്ഝാനമിവ നീവരണപ്പഹാനാ, ന പഠമജ്ഝാനമിവ ച അങ്ഗപാതുഭാവാതി ഏവം സമ്പസാദനഏകോദിഭാവാനം ഹേതുപരിദീപകമിദം വചനം. തഥാ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ ഇദം അവിതക്കം അവിചാരം, ന തതിയചതുത്ഥജ്ഝാനാനി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി വിയ ച അഭാവാതി, ഏവം അവിതക്കഅവിചാരഭാവസ്സ ഹേതുപരിദീപകഞ്ച, ന വിതക്കവിചാരാഭാവമത്തപരിദീപകം. വിതക്കവിചാരാഭാവമത്തപരിദീപകമേവ പന ‘‘അവിതക്കം അവിചാര’’ന്തി ഇദം വചനം. തസ്മാ പുരിമം വത്വാപി പുന വത്തബ്ബമേവാതി.

സമാധിജന്തി പഠമജ്ഝാനസമാധിതോ സമ്പയുത്തസമാധിതോ വാ ജാതന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി പഠമമ്പി സമ്പയുത്തസമാധിതോ ജാതം, അഥ ഖോ അയമേവ സമാധി ‘‘സമാധീ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, വിതക്കവിചാരക്ഖോഭവിരഹേന അതിവിയ അചലത്താ സുപ്പസന്നത്താ ച. തസ്മാ ഇമസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം ഇദമേവ ‘‘സമാധിജ’’ന്തി വുത്തം. പീതിസുഖന്തി ഇദം വുത്തനയമേവ.

ദുതിയന്തി ഗണനാനുപുബ്ബതാ ദുതിയം. ഇദം ദുതിയം ഉപ്പന്നന്തിപി ദുതിയം.

പീതിയാ ച വിരാഗാതി വിരാഗോ നാമ വുത്തപ്പകാരായ പീതിയാ ജിഗുച്ഛനം വാ സമതിക്കമോ വാ. ഉഭിന്നം പന അന്തരാ ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, സോ വൂപസമം വാ സമ്പിണ്ഡേതി വിതക്കവിചാരവൂപസമം വാ. തത്ഥ യദാ വൂപസമമേവ സമ്പിണ്ഡേതി, തദാ പീതിയാ വിരാഗാ ച, കിഞ്ച ഭിയ്യോ വൂപസമാ ചാതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഇമിസ്സാ ച യോജനായ വിരാഗോ ജിഗുച്ഛനത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാ പീതിയാ ജിഗുച്ഛനാ ച സമതിക്കമാ ചാതി അയമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യദാ പന വിതക്കവിചാരവൂപസമം സമ്പിണ്ഡേതി, തദാ പീതിയാ ച വിരാഗാ, കിഞ്ച ഭിയ്യോ വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വൂപസമാതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഇമിസ്സാ ച യോജനായ വിരാഗോ സമതിക്കമനത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാ പീതിയാ ച സമതിക്കമാ വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വൂപസമാതി അയമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കാമഞ്ചേതേ വിതക്കവിചാരാ ദുതിയജ്ഝാനേയേവ വൂപസന്താ, ഇമസ്സ പന ഝാനസ്സ മഗ്ഗപരിദീപനത്ഥം വണ്ണഭണനത്ഥഞ്ചേതം വുത്തം. ‘‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ’’തി ഹി വുത്തേ ഇദം പഞ്ഞായതി ‘‘നൂന വിതക്കവിചാരവൂപസമോ മഗ്ഗോ ഇമസ്സ ഝാനസ്സാ’’തി. യഥാ ച തതിയേ അരിയമഗ്ഗേ അപ്പഹീനാനമ്പി സക്കായദിട്ഠാദീനം ‘‘പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനാ’’തി (മ. നി. ൨.൧൩൨-൧൩൩) ഏവം പഹാനം വുച്ചമാനം വണ്ണഭണനം ഹോതി, തദധിഗമായ ഉസ്സുക്കാനം ഉസ്സാഹജനകം, ഏവമേവ ഇധ അവൂപസന്താനമ്പി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമോ വുച്ചമാനോ വണ്ണഭണനം ഹോതി, തേനായമത്ഥോ വുത്തോ ‘‘പീതിയാ ച സമതിക്കമാ വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വൂപസമാ’’തി.