൩. ദുട്ഠട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൫. ദുട്ഠട്ഠകേ പഠമഗാഥായം താവ തത്ഥ വദന്തീതി ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച ഉപവദന്തി. ദുട്ഠമനാപി ഏകേ, അഥോപി വേ സച്ചമനാതി ഏകച്ചേ ദുട്ഠചിത്താ, ഏകച്ചേ തഥസഞ്ഞിനോപി ഹുത്വാ തിത്ഥിയാ തുട്ഠചിത്താ, യേ തേസം സുത്വാ സദ്ദഹിംസു, തേ സച്ചമനാതി അധിപ്പായോ. വാദഞ്ച ജാതന്തി ഏതം അക്കോസവാദം ഉപ്പന്നം. മുനി നോ ഉപേതീതി അകാരകതായ ച അകുപ്പനതായ ച ബുദ്ധമുനി ന ഉപേതി. തസ്മാ മുനീ നത്ഥി ഖിലോ കുഹിഞ്ചീതി തേന കാരണേന അയം മുനി, രാഗാദിഖിലേഹി നത്ഥി ഖിലോ കുഹിഞ്ചീതി വേദിതബ്ബോ.

ദുട്ഠമനാതി ഉപ്പന്നേഹി ദോസേഹി ദൂസിതചിത്താ. വിരുദ്ധമനാതി തേഹി കിലേസേഹി കുസലസ്സ ദ്വാരം അദത്വാ ആവരിതചിത്താ. പടിവിരുദ്ധമനാതി ഉപസഗ്ഗവസേന പദം വഡ്ഢിതം. ആഹതമനാതി പടിഘേന ആഹതം ചിത്തം ഏതേസന്തി ആഹതമനാ. പച്ചാഹതമനാതി ഉപസഗ്ഗവസേനേവ. ആഘാതിതമനാതി വിഹിംസാവസേന ആഘാതിതം മനം ഏതേസന്തി ആഘാതിതമനാ. പച്ചാഘാതിതമനാതി ഉപസഗ്ഗവസേനേവ. അഥ വാ ‘‘കോധവസേന ദുട്ഠമനാ, ഉപനാഹവസേന പദുട്ഠമനാ, മക്ഖവസേന വിരുദ്ധമനാ, പളാസവസേന പടിവിരുദ്ധമനാ, ദോസവസേന ആഹതപച്ചാഹതമനാ, ബ്യാപാദവസേന ആഘാതിതപച്ചാഘാതിതമനാ. പച്ചയാനം അലാഭേന ദുട്ഠമനാ പദുട്ഠമനാ, അയസേന വിരുദ്ധമനാ പടിവിരുദ്ധമനാ, ഗരഹേന ആഹതപച്ചാഹതമനാ, ദുക്ഖവേദനാസമങ്ഗീഭാവേന ആഘാതിതപച്ചാഘാതിതമനാ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന ഏകേ വണ്ണയന്തി. ഉപവദന്തീതി ഗരഹം ഉപ്പാദേന്തി. അഭൂതേനാതി അസംവിജ്ജമാനേന.

സദ്ദഹന്താതി പസാദവസേന സദ്ധം ഉപ്പാദേന്താ. ഓകപ്പേന്താതി ഗുണവസേന ഓതരിത്വാ അവകപ്പയന്താ. അധിമുച്ചന്താതി സമ്പസാദനവസേന സന്നിട്ഠാനം കത്വാ തേസം കഥം അധിവാസേന്താ. സച്ചമനാതി തച്ഛമനാ. സച്ചസഞ്ഞിനോതി തച്ഛസഞ്ഞിനോ. തഥമനാതി അവിപരീതമനാ. ഭൂതമനാതി ഭൂതത്ഥമനാ. യാഥാവമനാതി നിച്ചലമനാ. അവിപരീതമനാതി നിച്ഛയമനാ. തത്ഥ ‘‘സച്ചമനാ സച്ചസഞ്ഞിനോ’’തി സച്ചവാദിഗുണം, ‘‘തഥമനാ തഥസഞ്ഞിനോ’’തി സച്ചസദ്ധാഗുണം, ‘‘ഭൂതമനാ ഭൂതസഞ്ഞിനോ’’തി ഠിതഗുണം, ‘‘യാഥാവമനാ യാഥാവസഞ്ഞിനോ’’തി പച്ചയികഗുണം, ‘‘അവിപരീതമനാ അവിപരീതസഞ്ഞിനോ’’തി അവിസംവാദഗുണം കഥിതന്തി ഞാതബ്ബം.

പരതോഘോസോതി അഞ്ഞേസം സന്തികാ ഉപ്പന്നസദ്ദോ. അക്കോസോതി ജാതിആദീസു ദസസു അക്കോസേസു അഞ്ഞതരോ. യോ വാദം ഉപേതീതി യോ പുഗ്ഗലോ ഉപവാദം ഉപഗച്ഛതി. കാരകോ വാതി കതദോസോ വാ. കാരകതായാതി ദോസസ്സ കതഭാവേന വുച്ചമാനോതി കഥിയമാനോ. ഉപവദിയമാനോതി ദോസം ഉപവജ്ജമാനോ. കുപ്പതീതി കോപം കരോതി.

ഖീലജാതതാപി നത്ഥീതി ചിത്തബന്ധഭാവചിത്തകചവരഭാവസങ്ഖാതം പടിഘഖിലം ജാതം അസ്സാതി ഖിലജാതോ, തസ്സ ഭാവോ ഖിലജാതതാ, താപി നത്ഥി ന സന്തി. പഞ്ചപി ചേതോഖിലാതി കാമേ അവീതരാഗോ, കായേ അവീതരാഗോ, രൂപേ അവീതരാഗോ, യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരതി, അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി, ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൮൬) ഏവരൂപാ പഞ്ചപി ചിത്തസ്സ ബന്ധഭാവകചവരഭാവസങ്ഖാതാ ചേതോഖിലാ നത്ഥി.

൧൬. ഇമഞ്ച ഗാഥം വത്വാ ഭഗവാ ആനന്ദത്ഥേരം പുച്ഛി – ‘‘ഏവം ഖുംസേത്വാ വമ്ഭേത്വാ വുച്ചമാനാ ഭിക്ഖൂ, ആനന്ദ, കിം വദന്തീ’’തി, ‘‘ന കിഞ്ചി ഭഗവാ’’തി. ‘‘ന, ആനന്ദ, ‘അഹം സീലവാ’തി സബ്ബത്ഥ തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം. ലോകേ ഹി നാഭാസമാനം ജാനന്തി, മിസ്സം ബാലേഹി പണ്ഡിത’’ന്തി (സം. നി. ൨.൨൪൧) വത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂ, ആനന്ദ, തേ മനുസ്സേ ഏവം പടിചോദേന്തൂ’’തി ധമ്മദേസനത്ഥായ ‘‘അഭൂതവാദീ നിരയം ഉപേതീ’’തി (ധ. പ. ൩൦൬; ഉദാ. ൩൮; ഇതിവു. ൪൮; സു. നി. ൬൬൬) ഇമം ഗാഥം അഭാസി. ഥേരോ തം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘മനുസ്സാ തുമ്ഹേഹി ഇമായ ഗാഥായ പടിചോദേതബ്ബാ’’തി. ഭിക്ഖൂ തഥാ അകംസു. പണ്ഡിതമനുസ്സാ തുണ്ഹീ അഹേസും. രാജാപി രാജപുരിസേ സബ്ബത്ഥ പേസേത്വാ യേസം ധുത്താനം ലഞ്ജം ദത്വാ തിത്ഥിയാ തം മാരാപേസും, തേ ഗഹേത്വാ നിഗ്ഗയ്ഹ തം പവത്തിം ഞത്വാ തിത്ഥിയേ പരിഭാസി. മനുസ്സാപി തിത്ഥിയേ ദിസ്വാ ലേഡ്ഡുനാ ഹനന്തി, പംസുനാ ഓകിരന്തി ‘‘ഭഗവതോ അയസം ഉപ്പാദേസു’’ന്തി. ആനന്ദത്ഥേരോ തം ദിസ്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി, ഭഗവാ ഥേരസ്സ ഇമം ഗാഥമഭാസി ‘‘സകഞ്ഹി ദിട്ഠിം…പേ… വദേയ്യാ’’തി.

തസ്സ അത്ഥോ – യായം ദിട്ഠി തിത്ഥിയജനസ്സ ‘‘സുന്ദരിം മാരേത്വാ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം അവണ്ണം പകാസേത്വാ ഏതേനുപായേന ലദ്ധം സക്കാരം സാദിയിസ്സാമാ’’തി സോ തം ദിട്ഠിം കഥം അതിക്കമേയ്യ? അഥ ഖോ സോ അയസോ തമേവ തിത്ഥിയജനം പച്ചാഗതോ തം ദിട്ഠിം അച്ചേതും അസക്കോന്തം. യോ വാ സസ്സതാദിവാദീ, സോപി സകം ദിട്ഠിം കഥമച്ചയേയ്യ, തേന ദിട്ഠിഛന്ദേന അനുനീതോ തായ ച ദിട്ഠിരുചിയാ നിവിട്ഠോ, അപി ച ഖോ പന സയം സമത്താനി പകുബ്ബമാനോ അത്തനാവ പരിപുണ്ണാനി താനി ദിട്ഠിഗതാനി കരോന്തോ യഥാ ജാനേയ്യ, തഥേവ വദേയ്യാതി.

അവണ്ണം പകാസയിത്വാതി അഗുണം പാകടം കത്വാ. സക്കാരന്തി ചതുന്നം പച്ചയാനം സക്കച്ചകരണം. സമ്മാനന്തി ചിത്തേന ബഹുമാനനം. പച്ചാഹരിസ്സാമാതി ഏതം ലാഭാദിം നിബ്ബത്തേസ്സാമ. ഏവംദിട്ഠികാതി ഏവംലദ്ധികാ. യഥാ തം ‘‘ലാഭാദിം നിബ്ബത്തേസ്സാമാ’’തി ഏവം അയം ലദ്ധി തേസം അത്ഥി, തഥാ ‘‘അത്ഥി മേ വുത്തപ്പകാരോ ധമ്മോ’’തി ഏതേസം ഖമതി ചേവ രുച്ചതി ച, ഏവംസഭാവമേവ വാ തേസം ചിത്തം ‘‘അത്ഥി മേ ചിത്ത’’ന്തി. തദാ തേസം ദിട്ഠി വാ, ദിട്ഠിയാ സഹ ഖന്തി വാ, ദിട്ഠിഖന്തീഹി സദ്ധിം രുചി വാ, ദിട്ഠിഖന്തിരുചീഹി സദ്ധിം ലദ്ധി വാ, ദിട്ഠിഖന്തിരുചിലദ്ധീഹി സദ്ധിം അജ്ഝാസയോ വാ, ദിട്ഠിഖന്തിരുചിലദ്ധിഅജ്ഝാസയേഹി സദ്ധിം അധിപ്പായോ വാ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവംദിട്ഠികാ…പേ… ഏവംഅധിപ്പായാ’’തി ആഹ. സകം ദിട്ഠിന്തി അത്തനോ ദസ്സനം. സകം ഖന്തിന്തി അത്തനോ സഹനം. സകം രുചിന്തി അത്തനോ രുചിം. സകം ലദ്ധിന്തി അത്തനോ ലദ്ധിം. സകം അജ്ഝാസയന്തി അത്തനോ അജ്ഝാസയം. സകം അധിപ്പായന്തി അത്തനോ ഭാവം. അതിക്കമിതുന്തി സമതിക്കമിതും. അഥ ഖോ സ്വേവ അയസോതി സോ ഏവ അയസോ ഏകംസേന. തേ പച്ചാഗതോതി തേസം പതിആഗതോ. തേതി സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനം.

അഥ വാതി അത്ഥന്തരദസ്സനം. സസ്സതോതി നിച്ചോ ധുവോ. ലോകോതി അത്തഭാവോ. ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞന്തി ഇദം ഏവ തച്ഛം തഥം, അഞ്ഞം തുച്ഛം. സമത്താതി സമ്പുണ്ണാ. സമാദിന്നാതി സമ്മാ ആദിന്നാ. ഗഹിതാതി ഉപഗന്ത്വാ ഗഹിതാ.

പരാമട്ഠാതി സബ്ബാകാരേന പരാമസിത്വാ ഗഹിതാ. അഭിനിവിട്ഠാതി വിസേസേന ലദ്ധപ്പതിട്ഠാ. അസസ്സതോതി വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ.

അന്തവാതി സഅന്തോ. അനന്തവാതി വുദ്ധിഅനന്തവാ. തം ജീവന്തി സോ ജീവോ, ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ. ജീവോതി ച അത്തായേവ. തഥാഗതോതി സത്തോ, ‘‘അരഹ’’ന്തി ഏകേ. പരം മരണാതി മരണതോ ഉദ്ധം, പരലോകേതി അത്ഥോ. ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി മരണതോ ഉദ്ധം ന ഹോതി. ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി മരണതോ ഉദ്ധം ഹോതി ച ന ഹോതി ച. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഉച്ഛേദവസേന നേവ ഹോതി, തക്കികവസേന ന ന ഹോതി.

സകായ ദിട്ഠിയാതിആദയോ കരണവചനം. അല്ലീനോതി ഏകീഭൂതോ.

സയം സമത്തം കരോതീതി അത്തനാ ഊനഭാവം മോചേത്വാ സമ്മാ അത്തം സമത്തം കരോതി. പരിപുണ്ണന്തി അതിരേകദോസം മോചേത്വാ സമ്പുണ്ണം. അനോമന്തി ഹീനദോസം മോചേത്വാ അലാമകം. അഗ്ഗന്തി ആദിം. സേട്ഠന്തി പധാനം നിദ്ദോസം. വിസേസന്തി ജേട്ഠകം. പാമോക്ഖന്തി അധികം. ഉത്തമന്തി വിസേസം ന ഹേട്ഠിമം. പവരം കരോതീതി അതിരേകേന ഉത്തമം കരോതി. അഥ വാ ‘‘ആസയദോസമോചനേന അഗ്ഗം, സംകിലേസദോസമോചനേന സേട്ഠം, ഉപക്കിലേസദോസമോചനേന വിസേസം, പമത്തദോസമോചനേന പാമോക്ഖം, മജ്ഝിമദോസമോചനേന ഉത്തമം, ഉത്തമമജ്ഝിമദോസമോചനേന പവരം കരോതീ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി. അയം സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂതി അയം അമ്ഹാകം സത്ഥാ സബ്ബജാനനവസേന സബ്ബഞ്ഞൂ. അയം ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോതി അയം അമ്ഹാകം ധമ്മോ സുട്ഠു അക്ഖാതോ. അയം ഗണോ സുപ്പടിപന്നോതി അയം അമ്ഹാകം ഗണോ സുട്ഠു പടിപന്നോ. അയം ദിട്ഠി ഭദ്ദികാതി അയം അമ്ഹാകം ലദ്ധി സുന്ദരാ. അയം പടിപദാ സുപഞ്ഞത്താതി അയം അമ്ഹാകം പുബ്ബഭാഗാ അത്തന്ത പാദിപടിപദാ സുട്ഠു പഞ്ഞത്താ. അയം മഗ്ഗോ നിയ്യാനികോതി അയം അമ്ഹാകം നിയ്യാമോക്കന്തികോ മഗ്ഗോ നിയ്യാനികോതി സയം സമത്തം കരോതി.

കഥേയ്യ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി. ഭണേയ്യ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി. ദീപേയ്യ ‘‘അന്തവാ ലോകോ’’തി. വോഹരേയ്യ നാനാവിധേന ഗണ്ഹാപേയ്യ ‘‘ഹോതി ച ന ച ഹോതീ’’തി.

൧൭. അഥ രാജാ സത്താഹച്ചയേന തം കുണപം ഛഡ്ഡാപേത്വാ സായന്ഹസമയം വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ആഹ – ‘‘നനു, ഭന്തേ, ഈദിസേ അയസേ ഉപ്പന്നേ മയ്ഹമ്പി ആരോചേതബ്ബം സിയാ’’തി? ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ ‘‘ന, മഹാരാജ, ‘അഹം സീലവാ ഗുണസമ്പന്നോ’തി പരേസം ആരോചേതും അരിയാനം പടിരൂപ’’ന്തി വത്വാ തസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ‘‘യോ അത്തനോ സീലവതാനീതി അവസേസഗാഥായോ അഭാസി.

തത്ഥ സീലവതാനീതി പാതിമോക്ഖാദീനി സീലാനി, ആരഞ്ഞികാദീനി ധുതങ്ഗവതാനി ച. അനാനുപുട്ഠോതി അപുച്ഛിതോ. പാവാതി വദതി. അനരിയധമ്മം കുസലാ തമാഹു, യോ ആതുമാനം സയമേവ പാവാതി യോ ഏവം അത്താനം സയമേവ വദതി, തസ്സ തം വാദം ‘‘അനരിയധമ്മോ ഏസോ’’തി കുസലാ ഏവം കഥേന്തി.

അത്ഥി സീലഞ്ചേവ വതഞ്ചാതി സീലനട്ഠേന സീലഞ്ചേവ അത്ഥി, സമാദാനട്ഠേന വതഞ്ച അത്ഥി, വതം ന സീലന്തി വുത്തത്ഥേന വതം അത്ഥി, തം ന സീലം. കതമന്തി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ഇധ ഭിക്ഖു സീലവാതിആദയോ വുത്തനയാ ഏവ. സംവരട്ഠേനാതി സംവരണട്ഠേന, വീതിക്കമദ്വാരം പിദഹനട്ഠേന. സമാദാനട്ഠേനാതി തം തം സിക്ഖാപദം സമ്മാ ആദാനട്ഠേന. ആരഞ്ഞികങ്ഗന്തി അരഞ്ഞേ നിവാസോ സീലം അസ്സാതി ആരഞ്ഞികോ, തസ്സ അങ്ഗം ആരഞ്ഞികങ്ഗം. പിണ്ഡപാതികങ്ഗന്തി ഭിക്ഖാസങ്ഖാതാനം പരആമിസപിണ്ഡാനം പാതോ പിണ്ഡപാതോ, പരേഹി ദിന്നാനം പിണ്ഡാനം പത്തേ നിപതനന്തി വുത്തം ഹോതി. തം പിണ്ഡപാതം ഉഞ്ഛതി തം തം കുലം ഉപസങ്കമന്തോ ഗവേസതീതി പിണ്ഡപാതികോ, പിണ്ഡായ വാ പതിതും വതമേതസ്സാതി പിണ്ഡപാതീ. പതിതുന്തി ചരിതും. പിണ്ഡപാതീ ഏവ പിണ്ഡപാതികോ, തസ്സ അങ്ഗം പിണ്ഡപാതികങ്ഗം. അങ്ഗന്തി കാരണം വുച്ചതി. തസ്മാ യേന സമാദാനേന സോ പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി, തസ്സേതം അധിവചനന്തി വേദിതബ്ബം. ഏതേനേവ നയേന രഥികാസുസാനസങ്കാരകൂടാദീനം യത്ഥ കത്ഥചി പംസൂനം ഉപരി ഠിതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന തേസു പംസുകൂലമിവാതി പംസുകൂലം. അഥ വാ പംസു വിയ കുച്ഛിതഭാവം ഉലതീതി പംസുകൂലം, കുച്ഛിതഭാവം ഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം ലദ്ധനിബ്ബചനസ്സ പംസുകൂലസ്സ ധാരണം പംസുകൂലം, പംസുകൂലം സീലമസ്സാതി പംസുകൂലികോ, പംസുകൂലികസ്സ അങ്ഗം പംസുകൂലികങ്ഗം. സങ്ഘാടിഉത്തരാസങ്ഗഅന്തരവാസകസങ്ഖാതം തിചീവരം സീലമസ്സാതി തേചീവരികോ, തേചീവരികസ്സ അങ്ഗം തേചീവരികങ്ഗം. സപദാനചാരികങ്ഗന്തി ദാനം വുച്ചതി അവഖണ്ഡനം, അപേതം ദാനതോ അപദാനം, അനവഖണ്ഡനന്തി അത്ഥോ. സഹ അപദാനേന സപദാനം, അവഖണ്ഡനവിരഹിതം, അനുഘരന്തി വുത്തം ഹോതി. സപദാനം ചരിതും ഇദമസ്സ സീലന്തി സപദാനചാരീ, സപദാനചാരീയേവ സപദാനചാരികോ, തസ്സ അങ്ഗം സപദാനചാരികങ്ഗം. ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗന്തി ഖലൂതി പടിസേധനത്ഥേ നിപാതോ. പവാരിതേന സതാ പച്ഛാ ലദ്ധം ഭത്തം പച്ഛാഭത്തം നാമ, തസ്സ പച്ഛാഭത്തസ്സ ഭോജനം പച്ഛാഭത്തഭോജനം, തസ്മിം പച്ഛാഭത്തഭോജനേ പച്ഛാഭത്തസഞ്ഞം കത്വാ പച്ഛാഭത്തം സീലമസ്സാതി പച്ഛാഭത്തികോ, ന പച്ഛാഭത്തികോ ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ, സമാദാനവസേന പടിക്ഖിത്താതിരിത്തഭോജനസ്സേതം നാമം, തസ്സ അങ്ഗം ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗം. നേസജ്ജികങ്ഗന്തി സയനം പടിക്ഖിപിത്വാ നിസജ്ജായ വിഹരിതും സീലമസ്സാതി നേസജ്ജികോ, തസ്സ അങ്ഗം നേസജ്ജികങ്ഗം. യഥാസന്ഥതികങ്ഗന്തി യദേവ സന്ഥതം യഥാസന്ഥതം, ‘‘ഇദം തുയ്ഹം പാപുണാതീ’’തി ഏവം പഠമം ഉദ്ദിട്ഠസേനാസനസ്സേതം അധിവചനം. തസ്മിം യഥാസന്ഥതേ വിഹരിതും സീലമസ്സാതി യഥാസന്ഥതികോ, തസ്സ അങ്ഗം യഥാസന്ഥതികങ്ഗം. സബ്ബാനേവ പനേതാനി തേന തേന സമാദാനേന ധുതകിലേസത്താ ധുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാനി, കിലേസധുനനതോ വാ ധുതന്തി ലദ്ധവോഹാരം ഞാണം അങ്ഗം ഏതേസന്തി ധുതങ്ഗാനി. അഥ വാ ധുതാനി ച താനി പടിപക്ഖാനം ധുനനതോ അങ്ഗാനി ച പടിപത്തിയാതിപി ധുതങ്ഗാനി. ഏവം താവേത്ഥ അത്ഥതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. സബ്ബാനേവ ചേതാനി സമാദാനചേതനാലക്ഖണാനി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യോ സമാദിയതി, സോ പുഗ്ഗലോ. യേന സമാദിയതി, ചിത്തചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ. യാ സമാദാനചേതനാ, തം ധുതങ്ഗം. യം പടിക്ഖിപതി, തം വത്ഥു’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൩).

സബ്ബാനേവ ച ലോലുപ്പവിദ്ധംസനരസാനി, നില്ലോലുപ്പഭാവപച്ചുപട്ഠാനാനി, അപ്പിച്ഛതാദിഅരിയധമ്മപദട്ഠാനാനി. ഏവമേത്ഥ ലക്ഖണാദീഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

വീരിയസമാദാനമ്പീതി വീരിയഗ്ഗഹണമ്പി. കാമന്തി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. തചോ ച ന്ഹാരു ചാതി ഛവി ച ന്ഹാരുവല്ലിയോ ച. അട്ഠി ചാതി സബ്ബാ അട്ഠിയോ ച. അവസിസ്സതൂതി തിട്ഠതു. ഉപസുസ്സതു മംസലോഹിതന്തി സബ്ബം മംസഞ്ച ലോഹിതഞ്ച സുക്ഖതു. ‘‘തചോ’’തി ഏകം അങ്ഗം, ‘‘ന്ഹാരൂ’’തി ഏകം, ‘‘അട്ഠീ’’തി ഏകം, ‘‘ഉപസുസ്സതു മംസലോഹിത’’ന്തി ഏകം അങ്ഗം. യം തന്തി ഉപരി വത്തബ്ബപദേന സമ്ബന്ധോ. പുരിസഥാമേനാതി പുരിസസ്സ കായികേന ബലേന, ബലേനാതി ഞാണബലേന. വീരിയേനാതി ചേതസികഞാണവീരിയതേജേന. പരക്കമേനാതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനേന ഉസ്സാഹപ്പത്തവീരിയേന. പത്തബ്ബന്തി യം തം പാപുണിതബ്ബം. ന തം അപാപുണിത്വാതി തം പത്തബ്ബം അപ്പത്വാ. വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം ഭവിസ്സതീതി വുത്തപ്പകാരസ്സ വീരിയസ്സ സിഥിലത്തം ഓസീദനം ന ഭവിസ്സതി. ‘‘പട്ഠാന’’ന്തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി ചിത്തം ഉസ്സാഹം ഗണ്ഹാപേതി. പദഹതീതി പതിട്ഠാപേതി.

നാസിസ്സന്തി ന ഖാദിസ്സാമി ന ഭുഞ്ജിസ്സാമി. ന പിവിസ്സാമീതി യാഗുപാനാദീനി ന പിവിസ്സാമി. വിഹാരതോ ന നിക്ഖമേതി സേനാസനതോ ബഹി ന നിക്ഖമേയ്യം. നപി പസ്സം നിപാതേസ്സന്തി പസ്സം മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ ഭൂമിയം വാ കടസന്ഥരകേ വാ പാതനം ഠപനം ന കരിസ്സാമി. തണ്ഹാസല്ലേ അനൂഹതേതി തണ്ഹാസങ്ഖാതേ കണ്ഡേ അനുദ്ധടേ, അവിഗതേതി അത്ഥോ.

ഇമം പല്ലങ്കന്തി സമന്തതോ ആഭുജിതം ഊരുബദ്ധാസനം. ന ഭിന്ദിസ്സാമീതി ന വിജഹിസ്സാമി. യാവ മേ ന അനുപാദായാതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി ഗഹണം അഗ്ഗഹേത്വാ. ആസവേഹീതി കാമാസവാദീഹി ചതൂഹി ആസവേഹി. വിമുച്ചിസ്സതീതി സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ ന മുച്ചിസ്സതി. ന താവാഹം ഇമമ്ഹാ ആസനാ വുട്ഠഹിസ്സാമീതി ആദിം കത്വാ യാവ രുക്ഖമൂലാ നിക്ഖമിസ്സാമീതി ഓകാസവസേന വുത്താ. ഇമസ്മിഞ്ഞേവ പുബ്ബണ്ഹസമയം അരിയധമ്മം ആഹരിസ്സാമീതി ആദിം കത്വാ യാവ ഗിമ്ഹേതി കാലവസേന വുത്താ. പുരിമേ വയോഖന്ധേതിആദയോ വയവസേന വുത്താ. തത്ഥ ആസനാ ന വുട്ഠഹിസ്സാമീതി നിസിന്നാസനാ ന ഉട്ഠഹിസ്സാമി. അഡ്ഢയോഗാതി നികുണ്ഡഗേഹാ. പാസാദാതി ദീഘപാസാദാ. ഹമ്മിയാതി മുണ്ഡച്ഛദനഗേഹാ. ഗുഹായാതി പംസുഗുഹായ. ലേണാതി മരിയാദഛിന്നച്ഛിദ്ദാ പബ്ബതലേണാ. കുടിയാതി ഉല്ലിത്താദികുടിയാ. കൂടാഗാരാതി കണ്ണികം ആരോപേത്വാ കതഗേഹതോ. അട്ടാതി ദ്വാരട്ടാലകാ. മാളാതി വട്ടഗേഹാ. ഉദ്ദണ്ഡോ നാമ ഏകോ പതിസ്സയവിസേസോ. ‘‘തിഛദനഗേഹോ’’തിപി ഏകേ. ഉപട്ഠാനസാലാതി സന്നിപാതസാലാ ഭോജനസാലാ വാ. മണ്ഡപാദയോ പാകടായേവ. അരിയധമ്മന്തി അനവജ്ജധമ്മം, അരിയാനം വാ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം ധമ്മം. ആഹരിസ്സാമീതി മമ ചിത്തസമീപം ആനയിസ്സാമി സീലേന. സമാഹരിസ്സാമീതി വിസേസേന ആനയിസ്സാമി സമാധിനാ. അധിഗച്ഛിസ്സാമീതി പടിലാഭവസേന ഗമിസ്സാമി തദങ്ഗേന. ഫസ്സയിസ്സാമീതി ഫുസിസ്സാമി മഗ്ഗേന. സച്ഛികരിസ്സാമീതി പച്ചക്ഖം കരിസ്സാമി ഫലേന. അഥ വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ആഹരിസ്സാമി. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന സമാഹരിസ്സാമി, അനാഗാമിമഗ്ഗേന അധിഗച്ഛിസ്സാമി, അരഹത്തമഗ്ഗേന ഫസ്സയിസ്സാമി, പച്ചവേക്ഖണേന സച്ഛികരിസ്സാമി. ദ്വീസുപി നയേസു ഫസ്സയിസ്സാമീതി നാമകായേന നിബ്ബാനം ഫുസിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

അപുട്ഠോതി മൂലപദം, തസ്സ അപുച്ഛിതോതി അത്ഥോ. അപുച്ഛിതോതി അജാനാപിതോ. അയാചിതോതി അനായാചിതോ. അനജ്ഝേസിതോതി അനാണാപിതോ, ‘‘ന ഇച്ഛിതോ’’തി ഏകേ. അപസാദിതോതി ന പസാദാപിതോ. പാവദതീതി കഥയതി. അഹമസ്മീതി അഹം അസ്മി ഭവാമി. ജാതിയാ വാതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണജാതിയാ വാ. ഗോത്തേന വാതി ഗോതമാദിഗോത്തേന വാ. കോലപുത്തിയേന വാതി കുലപുത്തഭാവേന വാ. വണ്ണപോക്ഖരതായ വാതി സരീരസുന്ദരതായ വാ. ധനേന വാതി ധനസമ്പത്തിയാ വാ. അജ്ഝേനേന വാതി അജ്ഝായകരണേന വാ. കമ്മായതനേന വാതി കമ്മമേവ കമ്മായതനം, തേന കമ്മായതനേന, കസിഗോരക്ഖകമ്മാദിനാ വാ. സിപ്പായതനേന വാതി ധനുസിപ്പാദിനാ വാ. വിജ്ജാട്ഠാനേന വാതി അട്ഠാരസവിജ്ജാട്ഠാനേന വാ. സുതേന വാതി ബഹുസ്സുതഗുണേന വാ. പടിഭാനേന വാതി കാരണാകാരണപടിഭാനസങ്ഖാതഞാണേന വാ. അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാതി ജാതിആദീനം ഏകേകേന വത്ഥുനാ വാ.

ഉച്ചാ കുലാതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണകുലാ, ഏതേന ജാതിഗോത്തമഹത്തം ദീപേതി. മഹാഭോഗകുലാതി ഗഹപതിമഹാസാലകുലാ, ഏതേന അഡ്ഢമഹത്തം ദീപേതി. ഉളാരഭോഗകുലാതി അവസേസവേസ്സാദികുലാ, ഏതേന പഹൂതജാതരൂപരജതാദിം ദീപേതി. ചണ്ഡാലാപി ഹി ഉളാരഭോഗാ ഹോന്തി. ഞാതോതി പാകടോ. യസ്സസ്സീതി പരിവാരസമ്പന്നോ. സുത്തന്തികോതി സുത്തന്തേ നിയുത്തോ. വിനയധരോതി വിനയപിടകധരോ. ധമ്മകഥികോതി ആഭിധമ്മികോ. ആരഞ്ഞികോതിആദയോ ധുതങ്ഗപുബ്ബങ്ഗമപടിപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്താ. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതിആദയോ രൂപാരൂപഅട്ഠസമാപത്തിയോ ദസ്സേത്വാ പടിവേധദസ്സനവസേന വുത്താ. പാവദതീതി മൂലപദം. കഥേതീതി ‘‘പിടകാചരിയോസ്മീ’’തി കഥയതി. ഭണതീതി ‘‘ധുതങ്ഗികോമ്ഹീ’’തി പാകടം കരോതി. ദീപയതീതി ‘‘രൂപജ്ഝാനം ലാഭീമ്ഹീ’’തി പരിദീപയതി. വോഹരതീതി ‘‘അരൂപജ്ഝാനം ലാഭീമ്ഹീ’’തി വാക്യഭേദം കരോതി.

ഖന്ധകുസലാതി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു സലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണേസു ഛേകാ, ഞാതതീരണപഹാനവസേന കുസലാതി അത്ഥോ. ധാതുആയതനപടിച്ചസമുപ്പാദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. നിബ്ബാനകുസലാതി നിബ്ബാനേ ഛേകാ. അനരിയാനന്തി ന അരിയാനം. ഏസോ ധമ്മോതി ഏസോ സഭാവോ. ബാലാനന്തി അപണ്ഡിതാനം. അസപ്പുരിസാനന്തി ന സോഭനപുരിസാനം. അത്താതി അത്താനം.

൧൮. സന്തോതി രാഗാദികിലേസൂപസമേന സന്തോ. തഥാ അഭിനിബ്ബുതത്തോ. ഇതി’ഹന്തി സീലേസു അകത്ഥമാനോതി ‘‘അഹമസ്മി സീലസമ്പന്നോ’’തിആദിനാ നയേന ഇതി സീലേസു അകത്ഥമാനോ, സീലനിമിത്തം അത്തുപനായികം വാചം അഭാസമാനോതി വുത്തം ഹോതി. തമരിയധമ്മം കുസലാ വദന്തീതി തസ്സ തം അകത്ഥനം ‘‘അരിയധമ്മോ ഏസോ’’തി ബുദ്ധാദയോ ഖന്ധാദികുസലാ വദന്തി. യസ്സുസ്സദാ നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേതി യസ്സ ഖീണാസവസ്സ രാഗാദയോ സത്തുസ്സദാ കുഹിഞ്ചി ലോകേ നത്ഥി. തസ്സ തം അകത്ഥനം ‘‘അരിയധമ്മോ ഏസോ’’തി ഏവം കുസലാ വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

സന്തോതി മൂലപദം. രാഗസ്സ സമിതത്താതി രഞ്ജനലക്ഖണസ്സ രാഗസ്സ സമിതഭാവേന. ദോസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. വിജ്ഝാതത്താതി സബ്ബപരിളാഹാനം ഝാപിതത്താ. നിബ്ബുതത്താതി സബ്ബസന്താപാനം നിബ്ബാപിതഭാവേന. വിഗതത്താതി സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാനം വിഗതഭാവേന ദൂരഭാവേന. പടിപസ്സദ്ധത്താതി സബ്ബാകാരേന അഭബ്ബുപ്പത്തികഭാവേന. സത്തന്നം ധമ്മാനം ഭിന്നത്താ ഭിക്ഖൂതി ഉപരി വത്തബ്ബാനം സത്തധമ്മാനം ഭിന്ദിത്വാ ഠിതഭാവേന ഭിക്ഖു. സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസോതി ഇമേ തയോ കിലേസാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ഭിന്നാ, രാഗോ ദോസോതി ഇമേ ദ്വേ കിലേസാ ഓളാരികാ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ഭിന്നാ, തേ ഏവ അണുസഹഗതാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന ഭിന്നാ, മോഹോ മാനോതി ഇമേ ദ്വേ കിലേസാ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭിന്നാ. അവസേസേ കിലേസേ ദസ്സേതും ‘‘ഭിന്നാസ്സ ഹോന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ’’തി ആഹ. സംകിലേസികാതി കിലേസപച്ചയാ. പോനോഭവികാതി പുനബ്ഭവദായികാ. സദരാതി കിലേസദരഥാ ഏത്ഥ സന്തീതി സദരാ. ‘‘സദ്ദരാ’’തിപി പാഠോ, സഹദരഥാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖവിപാകാതി ഫലകാലേ ദുക്ഖദായികാ. ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാതി അനാഗതേ ജാതിജരാമരണസ്സ പച്ചയാ.

പജ്ജേന കതേന അത്തനാതി ഗാഥായ അയം പിണ്ഡത്ഥോ – യോ അത്തനാ ഭാവിതേന മഗ്ഗേന പരിനിബ്ബാനം ഗതോ, കിലേസപരിനിബ്ബാനം പത്തോ, പരിനിബ്ബാനഗതത്താ ഏവ ച വിതിണ്ണകങ്ഖോ, വിപത്തിസമ്പത്തിഹാനിവുദ്ധിഉച്ഛേദസസ്സതഅപുഞ്ഞപുഞ്ഞപ്പഭേദം ഭവഞ്ച വിഭവഞ്ച വിപ്പഹായ മഗ്ഗവാസം വുസിതവാ ഖീണപുനബ്ഭവോതി ഏതേസം ഥുതിവചനാനം അരഹോ സോ ഭിക്ഖൂതി.

ഇതിഹന്തി, ഇദഹന്തീതി ദുവിധോ പാഠോ. ഇതീതി പദസന്ധിആദയോ സന്ധായ ‘‘ഇദഹ’’ന്തി പാഠം ന രോചേന്തി. തത്ഥ ഇതീതി യം വുത്തം. പദസന്ധീതി പദാനം സന്ധി പദസന്ധി, പദഘടനന്തി അത്ഥോ. പദസംസഗ്ഗോതി പദാനം ഏകീഭാവോ. പദപാരിപൂരീതി പദാനം പരിപൂരണം ദ്വിന്നം പദാനം ഏകീഭാവോ. അക്ഖരസമവായോതി ഏകീഭൂതോപി അപരിപുണ്ണോപി ഹോതി, അയം ന ഏവം. അക്ഖരാനം സമവായോ സന്നിപാതോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അക്ഖരസമവായോ’’തി ആഹ. ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാതി ബ്യഞ്ജനസമുച്ചയോ പദമീതി വുത്താനം ബ്യഞ്ജനാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനാനം അത്ഥബ്യത്തികാരണാനം വാ മധുരഭാവത്താ പാഠസ്സ മുദുഭാവോ. പദാനുപുബ്ബതാ മേതന്തി പദാനം അനുപുബ്ബഭാവോ പദാനുപുബ്ബതാ, പദപടിപാടിഭാവോതി അത്ഥോ. മേതന്തി ഏതം. കതമന്തി ചേ? ഇതീതി ഇദം. മേതന്തി ഏത്ഥ മ-കാരോ പദസന്ധിവസേന വുത്തോ. കത്ഥീ ഹോതീതി ‘‘അഹമസ്മി സീലസമ്പന്നോ’’തി അത്താനം ഉക്കംസേത്വാ കഥനസീലോ ഹോതി. കത്ഥതീതി വുത്തനയേന കഥയതി. വികത്ഥതീതി വിവിധാ കഥയതി. കത്ഥനാതി കഥനാ. ആരതോതി ദൂരതോ രതോ. വിരതോതി ഠാനസങ്കന്തിവസേന വിഗതഭാവേന രതോ. പടിവിരതോതി തതോ നിവത്തിത്വാ സബ്ബാകാരേന വിയുത്തോ ഹുത്വാ രതോ. തത്ഥ പിസാചം വിയ ദിസ്വാ പലാതോ ആരതോ. ഹത്ഥിമ്ഹി മദ്ദന്തേ വിയ പരിധാവിത്വാ ഗതോ വിരതോ. യോധസമ്പഹാരം വിയ പോഥേത്വാ മദ്ദേത്വാ ഗതോ പടിവിരതോ.

ഖീണാസവസ്സാതി ഖീണകിലേസാസവസ്സ. കമ്മുസ്സദോതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരഅപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതാനം കമ്മാനം ഉസ്സദോ ഉസ്സന്നതാ. യസ്സിമേതി യസ്സ ഖീണാസവസ്സ ഇമേ ഉസ്സദാ.

൧൯. ഏവം ഖീണാസവപടിപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദിട്ഠിഗതികാനം തിത്ഥിയാനം പടിപത്തിഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പകപ്പിതാ സങ്ഖതാ’’തി. തത്ഥ പകപ്പിതാതി പരികപ്പിതാ. സങ്ഖതാതി പച്ചയാഭിസങ്ഖതാ. യസ്സാതി യസ്സ കസ്സചി ദിട്ഠിഗതികസ്സ. ധമ്മാതി ദിട്ഠിയോ. പുരക്ഖതാതി പുരതോ കതാ. സന്തീതി സംവിജ്ജന്തി. അവീവദാതാതി അവോദാതാ. യദത്തനി പസ്സതി ആനിസംസം, തം നിസ്സിതോ കുപ്പപടിച്ചസന്തിന്തി യസ്സേതേ ദിട്ഠിധമ്മാ ‘പുരക്ഖതാ അവോദാതാ സന്തി, സോ ഏവംവിധോ യസ്മാ അത്തനി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠധമ്മികഞ്ച സക്കാരാദിം, സമ്പരായികഞ്ച ഗതിവിസേസാദിം ആനിസംസം സമ്പസ്സതി, തസ്മാ തഞ്ച ആനിസംസം, തഞ്ച കുപ്പതായ ച പടിച്ചസമുപ്പന്നതായ ച സമ്മുതിസന്തിതായ ച കുപ്പപടിച്ചസന്തിസങ്ഖാതം ദിട്ഠിം നിസ്സിതോ ച ഹോതി. സോ തം നിസ്സിതത്താ അത്താനം വാ ഉക്കംസേയ്യ, പരേ വാ വമ്ഭേയ്യ അഭൂതേഹിപി ഗുണദോസേഹി.

സങ്ഖതാതി മൂലപദം. സങ്ഖതാതി പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതാ. ഉപസഗ്ഗവസേന പദം വഡ്ഢിതം. അഭിസങ്ഖതാതി പച്ചയേഹി അഭികതാ. സണ്ഠപിതാതി പച്ചയവസേനേവ സമ്മാ ഠപിതാ. അനിച്ചാതി ഹുത്വാ അഭാവേന. പടിച്ചസമുപ്പന്നാതി വത്ഥാരമ്മണം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ. ഖയധമ്മാതി കമേന ഖയസഭാവാ. വയധമ്മാതി പവത്തിവസേന പരിഹായനസഭാവാ. വിരാഗധമ്മാതി അനിവത്തീ ഹുത്വാ വിഗച്ഛനസഭാവാ. നിരോധധമ്മാതി നിരുജ്ഝനസഭാവാ, അനുപ്പത്തിധമ്മാ ഹുത്വാ നിരുജ്ഝനസഭാവാതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിഗതികസ്സാതി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ഠിതപുഗ്ഗലസ്സ.

പുരേക്ഖാരാതി പുരേ കതാ. തണ്ഹാധജോതി ഉസ്സാപിതട്ഠേന തണ്ഹാധജോ, തണ്ഹാപടാകാ അസ്സ അത്ഥീതി തണ്ഹാധജോ. പുരേചാരികട്ഠേന തണ്ഹാ ഏവ കേതു അസ്സാതി തണ്ഹാകേതു. തണ്ഹാധിപതേയ്യോതി ഛന്ദാധിപതിവസേന, തണ്ഹാ അധിപതിതോ ആഗതാതി വാ തണ്ഹാധിപതേയ്യോ, തണ്ഹാധിപതി വാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി തണ്ഹാധിപതേയ്യോ. ദിട്ഠിധജാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അവോദാതാതി അപരിസുദ്ധാ. സംകിലിട്ഠാതി സയം കിലിട്ഠാ. സംകിലേസികാതി തപനീയാ.

ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതീതി ദ്വേ ഗുണേ ദക്ഖതി. ദിട്ഠധമ്മികഞ്ച ആനിസംസന്തി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ പച്ചക്ഖധമ്മാനിസംസഞ്ച. സമ്പരായികന്തി പരലോകേ പത്തബ്ബം ആനിസംസഞ്ച. യംദിട്ഠികോ സത്ഥാ ഹോതീതി സത്ഥാ യഥാലദ്ധികോ ഭവതി. തംദിട്ഠികാ സാവകാ ഹോന്തീതി തസ്സ വചനം സുണന്താ സാവകാപി തഥാലദ്ധികാ ഹോന്തി. സക്കരോന്തീതി സക്കാരപ്പത്തം കരോന്തി. ഗരും കരോന്തീതി ഗരുകാരപ്പത്തം കരോന്തി. മാനേന്തീതി മനസാ പിയായന്തി. പൂജേന്തീതി ചതുപച്ചയാഭിഹാരപൂജായ പൂജേന്തി. അപചിതിം കരോന്തീതി അപചിതിപ്പത്തം കരോന്തി. തത്ഥ യസ്സ ചത്താരോ പച്ചയേ സക്കരിത്വാ സുഅഭിസങ്ഖതേ പണീതേ കത്വാ ദേന്തി, സോ സക്കതോ. യസ്മിം ഗരുഭാവം പട്ഠപേത്വാ ദേന്തി, സോ ഗരുകതോ. യം മനസാ പിയായന്തി, സോ മാനിതോ. യസ്സ സബ്ബമ്പേതം കരോന്തി, സോ പൂജിതോ. യസ്സ അഭിവാദനപച്ചുപട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മാദിവസേന പരമനിപച്ചകാരം കരോന്തി, സോ അപചിതോ. കേചി ‘‘സക്കരോന്തി കായേന, ഗരും കരോന്തി വാചായ, മാനേന്തി ചിത്തേന, പൂജേന്തി ലാഭേനാ’’തി വണ്ണയന്തി. അലം നാഗത്തായ വാതി നാഗഭാവായ നാഗരാജഭാവായ വാ അലം പരിയത്തം. സുപണ്ണത്തായ വാതി സുപണ്ണരാജഭാവായ. യക്ഖത്തായ വാതി യക്ഖസേനാപതിഭാവായ. അസുരത്തായ വാതി അസുരഭാവായ. ഗന്ധബ്ബത്തായ വാതി ഗന്ധബ്ബദേവഘടേ നിബ്ബത്തഭാവായ. മഹാരാജത്തായ വാതി ചതുന്നം മഹാരാജാനം അഞ്ഞതരഭാവായ. ഇന്ദത്തായ വാതി സക്കഭാവായ. ബ്രഹ്മത്തായ വാതി ബ്രഹ്മകായികാദീനം അഞ്ഞതരഭാവായ. ദേവത്തായ വാതി സമ്മുതിദേവാദീനം അഞ്ഞതരഭാവായ. സുദ്ധിയാതി പരിസുദ്ധഭാവായ അലം പരിയത്തം. വിസുദ്ധിയാതി സബ്ബമലരഹിതഅച്ചന്തപരിസുദ്ധഭാവായ. പരിസുദ്ധിയാതി സബ്ബാകാരേന പരിസുദ്ധഭാവായ.

തത്ഥ തിരച്ഛാനയോനിയം അധിപച്ചത്തം സുദ്ധിയാ. ദേവലോകേ അധിപച്ചത്തം വിസുദ്ധിയാ. ബ്രഹ്മലോകേ അധിപച്ചത്തം പരിസുദ്ധിയാ. ചതുരാസീതികപ്പസഹസ്സാനി അതിക്കമിത്വാ മുച്ചനത്ഥം മുത്തിയാ. അന്തരായാഭാവേന മുച്ചനത്ഥം വിമുത്തിയാ. സബ്ബാകാരേന മുത്തിയാ പരിമുത്തിയാ. സുജ്ഝന്തീതി തസ്മിം സമയേ പബ്ബജിതഭാവേന സുദ്ധിം പാപുണന്തി. വിസുജ്ഝന്തീതി പബ്ബജ്ജം ഗഹേത്വാ പടിപത്തിയാ യുത്തഭാവേന വിവിധേന സുജ്ഝന്തി. പരിസുജ്ഝന്തീതി നിപ്ഫത്തിം പാപേത്വാ സബ്ബാകാരേന സുജ്ഝന്തി. മുച്ചന്തി തേസം സമയന്തരധമ്മേന. വിമുച്ചന്തി ഏതസ്സ സത്ഥുനോ ഓവാദേന. പരിമുച്ചന്തി ഏതസ്സ സത്ഥുനോ അനുസാസനേന. സുജ്ഝിസ്സാമീതിആദയോ അനാഗതവസേന വുത്താ. ആയതിം ഫലപാടികങ്ഖീതി അനാഗതേ വിപാകഫലമാകങ്ഖമാനോ. ഇദം ദിട്ഠിഗതികാനം ഇച്ഛാമത്തം. ദിട്ഠിഗതഞ്ഹി ഇജ്ഝമാനം നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ നിപ്ഫാദേതി.

അച്ചന്തസന്തീതി അതിഅന്തനിസ്സരണസന്തി. തദങ്ഗസന്തീതി പഠമജ്ഝാനാദിഗുണങ്ഗേന നീവരണാദിഅഗുണങ്ഗം സമേതീതി ഝാനം തദങ്ഗസന്തി. സമ്മുതിസന്തീതി സമാഹാരവസേന ദിട്ഠിസന്തി. താ വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘കതമാ അച്ചന്തസന്തീ’’തിആദിമാഹ. അമതം നിബ്ബാനന്തി ഏവമാദയോ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥായേവ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ നീവരണാ സന്താ ഹോന്തീതി ഏവമാദയോ അന്തോ അപ്പനായം അതിസയവസേന വുത്താ. അപി ച സമ്മുതിസന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ, സന്തീതി ഇതരേ ദ്വേ സന്തിയോ പടിക്ഖിപിത്വാ സമ്മുതിസന്തിമേവ ദീപേതി. കുപ്പസന്തിന്തി വിപാകജനകവസേന പരിവത്തനവസേന ചലസന്തിം. പകുപ്പസന്തിന്തി വിസേസേന ചലസന്തിം. ഏരിതസന്തിന്തി കമ്പനസന്തിം. സമേരിതസന്തിന്തി വിസേസേന കമ്പിതസന്തിം. ചലിതസന്തിന്തി തസ്സേവ വേവചനം. ഘട്ടിതസന്തിന്തി പീളിതസന്തിം. സന്തിം നിസ്സിതോതി ദിട്ഠിസങ്ഖാതം സന്തിം നിസ്സിതോ. അസ്സിതോതി ആസിതോ വിസേസേന നിസ്സിതോ. അല്ലീനോതി ഏകീഭൂതോ.

൨൦. ഏവം നിസ്സിതേ താവ ‘‘ദിട്ഠീനിവേസാ…പേ… ആദിയതീ ച ധമ്മ’’ന്തി തത്ഥ ദിട്ഠീനിവേസാതി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസസങ്ഖാതാനി ദിട്ഠിനിവേസനാനി. ന ഹി സ്വാതിവത്താതി സുഖേന അതിവത്തിതബ്ബാ ന ഹോന്തി. ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതന്തി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതേസു തം തം സമുഗ്ഗഹിതം അഭിനിവിട്ഠധമ്മം നിച്ഛിനിത്വാ പവത്താ ദിട്ഠിനിവേസാ ന ഹി സ്വാതിവത്താതി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ നരോ തേസു നിവേസനേസു, നിരസ്സതീ ആദിയതീ ച ധമ്മന്തി യസ്മാ ന ഹി സ്വാതിവത്താ, തസ്മാ നരോ തേസുയേവ ദിട്ഠിനിവേസനേസു അജസീലഗോസീലകുക്കുരസീലപഞ്ചാതപമരുപ്പപാതഉക്കുടികപ്പധാനകണ്ടകാപസ്സയാദിഭേദം സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണാദിഭേദഞ്ച തം തം ധമ്മം നിരസ്സതി ച ആദിയതി ച ജഹതി ച ഗണ്ഹാതി ച വനമക്കടോ വിയ തം തം സാഖന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം നിരസ്സന്തോ ച ആദിയന്തോ ച അനവട്ഠിതചിത്തത്താ അസന്തേഹിപി ഗുണദോസേഹി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ യസായസം ഉപ്പാദേയ്യ. ദുരതിവത്താതി അതിക്കമിതും ദുക്ഖാ. ദുത്തരാതി ദുഉത്തരാ. ദുപ്പതരാ ദുസ്സമതിക്കമാ ദുബ്ബിനിവത്താതി ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതാ.

നിച്ഛിനിത്വാതി സസ്സതവസേന നിച്ഛയം കത്വാ. വിനിച്ഛിനിത്വാതി അത്തവസേന നാനാവിധേന വിനിച്ഛയം കത്വാ. വിചിനിത്വാതി പരിയേസിത്വാ. പവിചിനിത്വാതി അത്തനിയവസേന സബ്ബാകാരേന പരിയേസിത്വാ. ‘‘നിചിനിത്വാ വിച്ചിനിത്വാ’’തിപി പാഠോ. ഓധിഗ്ഗാഹോതി അവധിയിത്വാ ഗാഹോ. ബിലഗ്ഗാഹോതി കോട്ഠാസവസേന ഗാഹോ ‘‘ബിലസോ വിഭജിത്വാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൮; മ. നി. ൧.൧൧൧) വിയ. വരഗ്ഗാഹോതി ഉത്തമഗാഹോ. കോട്ഠാസഗ്ഗാഹോതി അവയവവസേന ഗാഹോ. ഉച്ചയഗ്ഗാഹോതി രാസിവസേന ഗാഹോ. സമുച്ചയഗ്ഗാഹോതി കോട്ഠാസവസേന രാസിവസേന ച ഗാഹോ. ഇദം സച്ചന്തി ഇദമേവ സഭാവം. തച്ഛന്തി തഥഭാവം അവിപരീതസഭാവം. തഥന്തി വിപരിണാമരഹിതം. ഭൂതന്തി വിജ്ജമാനം. യാഥാവന്തി യഥാസഭാവം. അവിപരീതന്തി ന വിപരീതം.

നിരസ്സതീതി നിഅസ്സതി വിക്ഖിപതി. പരവിച്ഛിന്ദനായ വാതി പരേഹി വിസ്സജ്ജാപനേന. അനഭിസമ്ഭുണന്തോ വാതി അസമ്പാപുണന്തോ വാ അസക്കോന്തോ വാ വിസ്സജ്ജേതി. പരോ വിച്ഛിന്ദേതീതി അഞ്ഞോ വിയോഗം കരോതി. നത്ഥേത്ഥാതി നത്ഥി ഏത്ഥ. സീലം അനഭിസമ്ഭുണന്തോതി സീലം അസമ്പാദേന്തോ. സീലം നിരസ്സതീതി സീലം വിസ്സജ്ജേതി. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ.

൨൧. യോ പനായം സബ്ബദിട്ഠിഗതാദിദോസധുനനായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ ധോനോ, തസ്സ ധോനസ്സ ഹി…പേ… അനൂപയോ സോ. കിം വുത്തം ഹോതി? ധോനധമ്മസമന്നാഗമാ ധോനസ്സ ധുതസബ്ബപാപസ്സ അരഹതോ കത്ഥചി ലോകേ തേസു തേസു ഭവേസു സംകപ്പനാ ദിട്ഠി നത്ഥി. സോ തസ്സാ ദിട്ഠിയാ അഭാവാ, യായ ച അത്തനാ കതം പാപകമ്മം പടിച്ഛാദേന്താ തിത്ഥിയാ മായായ വാ മാനേന വാ ഏവം അഗതിം ഗച്ഛന്തി, തമ്പി മായഞ്ച മാനഞ്ച പഹായ ധോനോ രാഗാദീനം ദോസാനം കേന ഗച്ഛേയ്യ, ദിട്ഠധമ്മേ സമ്പരായേ വാ നിരയാദീസു ഗതിവിസേസേസു കേന സങ്ഖം ഗച്ഛേയ്യ, അനൂപയോ സോ, സോ ഹി തണ്ഹാദിട്ഠിഉപയാനം ദ്വിന്നം അഭാവേന അനൂപയോതി.

കിം കാരണാതി കേന കാരണേന. ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാതി ധോനാ ഇതി കിംകാരണാ പഞ്ഞാ കഥീയതി. തായ പഞ്ഞായ കായദുച്ചരിതന്തി തായ വുത്തപ്പകാരായ പഞ്ഞായ കായതോ പവത്തം ദുട്ഠു കിലേസപൂതികത്താ വാ ചരിതന്തി കായദുച്ചരിതം. ധൂതഞ്ച ധോതഞ്ചാതി കമ്പിതഞ്ച ധോവിതഞ്ച. സന്ധോതഞ്ചാതി സമ്മാ ധോവിതഞ്ച. നിദ്ധോതഞ്ചാതി വിസേസേന സുട്ഠു നിദ്ധോതഞ്ച. രാഗോ ധുതോ ചാതിആദയോ ചതുന്നം മഗ്ഗാനം വസേന യോജേതബ്ബാ.

സമ്മാദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠി ധുതാ ചാതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠി കമ്പിതാ ചലിതാ ധോവിതാ. സമ്മാസങ്കപ്പാദീസുപി ഏസേവ നയോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സമ്മാദിട്ഠികസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാദിട്ഠി നിജ്ജിണ്ണാ ഹോതീ’’തി സുത്തം (അ. നി. ൧൦.൧൦൬; ദീ. നി. ൩.൩൬൦) വിത്ഥാരേതബ്ബം. സമ്മാഞാണേനാതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തഞാണേന, പച്ചവേക്ഖണഞാണേന വാ. മിച്ഛാഞാണന്തി വിപരീതഞാണം അയാഥാവഞാണം, പാപകിരിയാസു ഉപചിന്താവസേന പാപം കത്വാ ‘‘സുകതം മയാ’’തി പച്ചവേക്ഖണാകാരേന ച ഉപ്പന്നോ മോഹോ. സമ്മാവിമുത്തിയാ മിച്ഛാവിമുത്തീതി സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ വിപരീതാ അയാഥാവവിമുത്തിയേവ ചേതോവിമുത്തിസഞ്ഞിതാ.

അരഹാ ഇമേഹി ധോനേയ്യേഹി ധമ്മേഹീതി രാഗാദീഹി കിലേസേഹി ദൂരേ ഠിതോ അരഹാ ഇമേഹി വുത്തപ്പകാരേഹി കിലേസധോവനേഹി ധമ്മേഹി ഉപേതോ ഹോതി. ധോനോതി ധോനോ പുഗ്ഗലോ, തേനേവ ‘‘സോ ധുതരാഗോ’’തിആദയോ ആഹ.

മായാ വുച്ചതി വഞ്ചനികാചരിയാതി വഞ്ചനകിരിയം വഞ്ചനകരണം അസ്സാ അത്ഥീതി വഞ്ചനികാചരിയാ. തസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതൂതി തേസം ദുച്ചരിതാനം അപ്പകാസനകാരണാ. പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹതീതി ലാമകം പത്ഥനം പതിട്ഠാപേതി. ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി ഇച്ഛതീതി ‘‘മയ്ഹം കതം പാപം പരേ മാ ജാനിംസൂ’’തി പച്ചാസീസതി. സങ്കപ്പേതീതി വിതക്കം ഉപ്പാദേതി. വാചം ഭാസതീതി ജാനംയേവ പണ്ണത്തിം വീതിക്കമന്തോ ഭിക്ഖു ഭാരിയം കരോതി. ‘‘അമ്ഹാകം വീതിക്കമട്ഠാനം നാമ നത്ഥീ’’തി ഉപസന്തോ വിയ ഭാസതി. കായേന പരക്കമതീതി ‘‘മയാ കതം ഇദം പാപകമ്മം മാ കേചി ജാനിംസൂ’’തി കായേന വത്തം കരോതി. വിജ്ജമാനദോസപടിച്ഛാദനതോ ചക്ഖുമോഹനമായാ അസ്സാതി മായാവീ, മായാവിനോ ഭാവോ മായാവിതാ. കത്വാ പാപം പുന പടിച്ഛാദനതോ അതിച്ച അസ്സരതി ഏതായ സത്തോതി അച്ചസരാ. കായവാചാകിരിയാഹി അഞ്ഞഥാ ദസ്സനതോ വഞ്ചേതീതി വഞ്ചനാ. ഏതായ സത്താ നികരോന്തീതി നികതി, മിച്ഛാ കരോന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘നാഹം ഏവം കരോമീ’’തി പാപാനം വിക്ഖിപനതോ നികിരണാ. ‘‘നാഹം ഏവം കരോമീ’’തി പരിവജ്ജനതോ പരിഹരണാ. കായാദീഹി സംഹരണതോ ഗൂഹനാ. സമഭാഗേന ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ. തിണപണ്ണേഹി വിയ ഗൂഥം കായവചീകമ്മേഹി പാപം ഛാദേതീതി ഛാദനാ. സബ്ബതോ ഭാഗേന ഛാദനാ പരിച്ഛാദനാ. ന ഉത്താനിം കത്വാ ദസ്സേതീതി അനുത്താനികമ്മം. ന പാകടം കത്വാ ദസ്സേതീതി അനാവികമ്മം. സുട്ഠു ഛാദനാ വോച്ഛാദനാ. കതപടിച്ഛാദനവസേന പുനപി പാപസ്സ കരണതോ പാപകിരിയാ. അയം വുച്ചതീതി അയം കതപടിച്ഛാദനലക്ഖണാ മായാ നാമ വുച്ചതി, യായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഭസ്മപടിച്ഛന്നോ വിയ അങ്ഗാരോ, ഉദകപടിച്ഛന്നോ വിയ ഖാണു, പിലോതികപലിവേഠിതം വിയ ച സത്ഥം ഹോതി.

ഏകവിധേന മാനോതി ഏകപരിച്ഛേദേന ഏകകോട്ഠാസേന മാനോ. യാ ചിത്തസ്സ ഉന്നതീതി യാ ചിത്തസ്സ അബ്ഭുസ്സാപനാ, അയം മാനോതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാ നിബ്ബത്തിതമാനോവ വുത്തോ.

അത്തുക്കംസനമാനോതി അത്താനം ഉപരി ഠപനമാനോ. പരവമ്ഭനമാനോതി പരേ ലാമകകരണമാനോ. ഇമേ ദ്വേ മാനാ യേഭുയ്യേന തഥാ പവത്താകാരവസേന വുത്താ.

‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോതി ജാതിആദീനി നിസ്സായ ‘‘അഹമസ്മി സേയ്യോ’’തി ഉപ്പന്നോ മാനോ. സദിസമാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമിമേപി തയോ മാനാ പുഗ്ഗലവിസേസം അനിസ്സായ തഥാ പവത്താകാരവസേന വുത്താ. തേസു ഏകേകോ തിണ്ണമ്പി സേയ്യസദിസഹീനാനം ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ സേയ്യസ്സേവ യാഥാവമാനോ, സേസാനം അയാഥാവമാനോ. ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ സദിസസ്സേവ യാഥാവമാനോ, സേസാനം അയാഥാവമാനോ. ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോ ഹീനസ്സേവ യാഥാവമാനോ, സേസാനം അയാഥാവമാനോ.

ചതുബ്ബിധേന മാനോ ലോകധമ്മവസേന വുത്തോ. പഞ്ചവിധേന മാനോ പഞ്ചകാമഗുണവസേന വുത്തോ. ഛബ്ബിധേന മാനോ ചക്ഖാദിസമ്പത്തിവസേന വുത്തോ. തത്ഥ മാനം ജനേതീതി മാനം ഉപ്പാദേതി.

സത്തവിധേന മാനനിദ്ദേസേ മാനോതി ഉന്നമോ. അതിമാനോതി ‘‘ജാതിആദീഹി മയാ സദിസോ നത്ഥീ’’തി അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ. മാനാതിമാനോതി ‘‘അയം പുബ്ബേ മയാ സദിസോ, ഇദാനി അഹം സേട്ഠോ, അയം ഹീനതരോ’’തി ഉപ്പന്നോ മാനോ. അയം ഭാരാതിഭാരോ വിയ പുരിമം സദിസമാനം ഉപാദായ മാനാതിമാനോ നാമാതി ദസ്സേതും ‘‘മാനാതിമാനോ’’തി ആഹ. ഓമാനോതി ഹീനമാനോ. യോ ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോ നാമ വുത്തോ, അയം ഓമാനോ നാമ. അപി ചേത്ഥ ‘‘ത്വം ജാതിമാ, കാകജാതി വിയ തേ ജാതി. ത്വം ഗോത്തവാ, ചണ്ഡാലഗോത്തം വിയ തേ ഗോത്തം. തുയ്ഹം സരോ അത്ഥി, കാകസരോ വിയ തേ സരോ’’തി ഏവം അത്താനം ഹേട്ഠാ കത്വാ പവത്തനവസേന അയം ‘‘ഓമാനോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

അധിമാനോതി ചത്താരി സച്ചാനി അപ്പത്വാ പത്തസഞ്ഞിസ്സ, ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബേ കിച്ചേ അകതേയേവ കതസഞ്ഞിസ്സ, ചതുസച്ചധമ്മേ അനധിഗതേ അധിഗതസഞ്ഞിസ്സ, അരഹത്തേ അസച്ഛികതേ സച്ഛികതസഞ്ഞിസ്സ ഉപ്പന്നോ അധിഗതമാനോ അധിമാനോ നാമ. അയം പന കസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, കസ്സ ന ഉപ്പജ്ജതീതി? അരിയസാവകസ്സ താവ ന ഉപ്പജ്ജതി. സോ ഹി മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപഹീനകിലേസാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണേന സഞ്ജാതസോമനസ്സോ അരിയഗുണപടിവേധേ നിക്കങ്ഖോ, തസ്മാ സോതാപന്നാദീനം ‘‘അഹം സകദാഗാമീ’’തിആദിവസേന മാനോ ന ഉപ്പജ്ജതി, ദുസ്സീലസ്സ ച ന ഉപ്പജ്ജതി. സോ ഹി അരിയഗുണാധിഗമേ നിരാസോവ. സീലവതോപി പരിച്ചത്തകമ്മട്ഠാനസ്സ നിദ്ദാരാമതാദിമനുയുത്തസ്സ ന ഉപ്പജ്ജതി, പരിസുദ്ധസീലസ്സ പന കമ്മട്ഠാനേ അപ്പമത്തസ്സ നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന വിതിണ്ണകങ്ഖസ്സ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നേ ച സുദ്ധസമഥലാഭീ സുദ്ധവിപസ്സനാലാഭീ വാ അന്തരാ ഠപേതി. സോ ഹി ദസപി വസ്സാനി വീസമ്പി വസ്സാനി തിംസമ്പി വസ്സാനി അസീതിപി വസ്സാനി കിലേസസമുദാചാരം അപസ്സന്തോ ‘‘അഹം സോതാപന്നോ’’തി വാ ‘‘സകദാഗാമീ’’തി വാ ‘‘അനാഗാമീ’’തി വാ മഞ്ഞതി, സമഥവിപസ്സനാലാഭീ പന അരഹത്തേയേവ ഠപേതി. തസ്സ ഹി സമാധിബലേന കിലേസാ വിക്ഖമ്ഭിതാ, വിപസ്സനാബലേന സങ്ഖാരാ സുപരിഗ്ഗഹിതാ, തസ്മാ സട്ഠിപി വസ്സാനി അസീതിപി വസ്സാനി വസ്സസതമ്പി കിലേസാ ന സമുദാചരന്തി, ഖീണാസവസ്സേവ ചിത്താചാരോ ഹോതി. സോ ഏവം ദീഘരത്തം കിലേസസമുദാചാരം അപസ്സന്തോ അന്തരാ അട്ഠത്വാവ ‘‘അരഹാ അഹ’’ന്തി മഞ്ഞതി.

അസ്മിമാനോതി രൂപേ അസ്മീതിആദിനാ നയേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ‘‘അഹം രൂപാദയോ’’തി ഉപ്പന്നോ മാനോ. മിച്ഛാമാനോതി പാപകേഹി കമ്മായതനസിപ്പായതനവിജ്ജാട്ഠാനസുതപടിഭാനസീലബ്ബതേഹി, പാപികായ ച ദിട്ഠിയാ ഉപ്പന്നോ മാനോ. തത്ഥ പാപകം കമ്മായതനം നാമ കേവട്ടമച്ഛബന്ധനേസാദാനം കമ്മം. പാപകം സിപ്പായതനം നാമ മച്ഛജാലഖിപകുമീനകരണേസു ചേവ പാസഓഡ്ഡനസൂലാരോപനാദീസു ച ഛേകതാ. പാപകം വിജ്ജാട്ഠാനം നാമ യാ കാചി പരൂപഘാതവിജ്ജാ. പാപകം സുതം നാമ ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാദിപടിസംയുത്തം. പാപകം പടിഭാനം നാമ ദുബ്ഭാസിതയുത്തം കപ്പനാടകവിലപ്പനാദിപടിഭാനം. പാപകം സീലം നാമ അജസീലം ഗോസീലം. വതമ്പി അജവതഗോവതമേവ. പാപികാ ദിട്ഠി പന ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതേസു യാകാചി ദിട്ഠി. അട്ഠവിധമാനോ ഉത്താനത്ഥോയേവ.

നവവിധേന മാനനിദ്ദേസേ സേയ്യസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദയോ നവ മാനാ പുഗ്ഗലം നിസ്സായ വുത്താ. ഏത്ഥ പന സേയ്യസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ രാജാനഞ്ചേവ പബ്ബജിതാനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി. രാജാ ഹി ‘‘രട്ഠേന വാ ധനവാഹനേഹി വാ കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി. പബ്ബജിതോപി ‘‘സീലധുതങ്ഗാദീഹി കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി.

സേയ്യസ്സ ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. രാജാ ഹി ‘‘രട്ഠേന വാ ധനവാഹനേഹി വാ അഞ്ഞരാജൂഹി സദ്ധിം മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി. പബ്ബജിതോപി ‘‘സീലധുതങ്ഗാദീഹി അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി.

സേയ്യസ്സ ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ ഹി രഞ്ഞോ രട്ഠം വാ ധനവാഹനാദീനി വാ നാതിസമ്പന്നാനി ഹോന്തി, സോ ‘‘മയ്ഹം രാജാതി വോഹാരസുഖമത്തകമേവ, കിം രാജാ നാമ അഹ’’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി. പബ്ബജിതോപി അപ്പലാഭസക്കാരോ ‘‘അഹം ധമ്മകഥികോ, ബഹുസ്സുതോ, മഹാഥേരോതി കഥാമത്തമേവ, കിം ധമ്മകഥികോ നാമാഹം, കിം ബഹുസ്സുതോ നാമാഹം, കിം മഹാഥേരോ നാമാഹം, യസ്സ മേ ലാഭസക്കാരോ നത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി.

സദിസസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനാദയോ അമച്ചാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. അമച്ചോ വാ ഹി രട്ഠിയോ വാ ‘‘ഭോഗയാനവാഹനാദീഹി കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ രാജപുരിസോ അത്ഥീ’’തി വാ, ‘‘മയ്ഹം അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം കിം നാനാകരണ’’ന്തി വാ, ‘‘അമച്ചോതി നാമമേവ മയ്ഹം, ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി മേ നത്ഥി, കിം അമച്ചോ നാമാഹ’’ന്തി വാ ഏതേ മാനേ കരോതി.

ഹീനസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനാദയോ ദാസാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. ദാസോ ഹി ‘‘മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ ദാസോ നാമ അത്ഥി, അഞ്ഞേ ജീവിതും അസക്കോന്താ കുച്ഛിഹേതു ദാസാ നാമ ജാതാ, അഹം പന പവേണീആഗതത്താ സേയ്യോ’’തി വാ, ‘‘പവേണീആഗതഭാവേന ഉഭതോസുദ്ധികദാസത്തേന അസുകദാസേന നാമ സദ്ധിം കി മയ്ഹം നാനാകരണ’’ന്തി വാ, ‘‘കുച്ഛിവസേനാഹം ദാസബ്യം ഉപഗതോ, മാതാപിതുകോടിയാ പന മേ ദാസട്ഠാനം നത്ഥി, കിം ദാസോ നാമ അഹ’’ന്തി വാ ഏതേ മാനേ കരോതി. യഥാ ച ദാസോ, ഏവം പുക്കുസചണ്ഡാലാദയോപി ഏതേ മാനേ കരോന്തിയേവ.

ഏത്ഥ ച സേയ്യസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി ഉപ്പന്നമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. തഥാ സദിസസ്സ ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി, ഹീനസ്സ ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി ഉപ്പന്നമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. തത്ഥ യാഥാവമാനാ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ, അയാഥാവമാനാ സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാ.

ഏത്ഥ ച സേയ്യസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ ഉത്തമസ്സ ഉത്തമട്ഠേന ‘‘അഹം സേയ്യോ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നമാനോ, സേയ്യസ്സ ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ ഉത്തമസ്സ സമട്ഠേന ‘‘അഹം സദിസോ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നമാനോ. സേയ്യസ്സ ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോ ഉത്തമസ്സ ലാമകട്ഠേന ‘‘അഹം ഹീനോ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നമാനോ. ഏവം സേയ്യമാനോ സദിസമാനോ ഹീനമാനോതി ഇമേ തയോ മാനാ സേയ്യസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി. സദിസസ്സാപി അഹം സേയ്യോ, സദിസോ, ഹീനോതി തയോ മാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഹീനസ്സാപി അഹം ഹീനോ, സദിസോ, സേയ്യോതി തയോ മാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി.

ദസവിധമാനനിദ്ദേസേ ഇധേകച്ചോ മാനം ജനേതീതി ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ മാനം ജനയതി. ജാതിയാ വാതി ഖത്തിയഭാവാദിജാതിസമ്പത്തിയാ വാ. ഗോത്തേന വാതി ഗോതമഗോത്താദിനാ ഉക്കട്ഠഗോത്തേന വാ. കോലപുത്തിയേന വാതി മഹാകുലഭാവേന വാ. വണ്ണപോക്ഖരതായ വാതി വണ്ണസമ്പന്നസരീരതായ വാ. സരീരഞ്ഹി ‘‘പോക്ഖര’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്സ വണ്ണസമ്പത്തിയാ അഭിരൂപഭാവേനാതി അത്ഥോ. ധനേന വാതി ധനസമ്പന്നഭാവേന വാ, മയ്ഹം നിധാനഗതസ്സ ധനസ്സ പമാണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. അജ്ഝേനേന വാതി അജ്ഝായനവസേന വാ. കമ്മായതനേന വാതി ‘‘അവസേസാ സത്താ ഛിന്നപക്ഖകാകസദിസാ, അഹം പന മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’’തി വാ, ‘‘അഹം യം യം കമ്മം കരോമി, തം തം സമിജ്ഝതീ’’തി വാ ഏവമാദിനയപ്പവത്തേന കമ്മായതനേന വാ. സിപ്പായതനേന വാതി ‘‘അവസേസാ സത്താ നിസിപ്പാ, അഹം സിപ്പവാ’’തി ഏവമാദിനയപ്പവത്തേന സിപ്പായതനേന വാ. വിജ്ജാട്ഠാനേന വാതി ഇദം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. സുതേന വാതി ‘‘അവസേസാ സത്താ അപ്പസ്സുതാ, അഹം പന ബഹുസ്സുതോ’’തി ഏവമാദിസുതേന വാ. പടിഭാനേന വാതി ‘‘അവസേസാ സത്താ അപ്പടിഭാനാ, മയ്ഹം പന പടിഭാനപ്പമാണം നത്ഥീ’’തി ഏവമാദിപടിഭാനേന വാ. അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാതി അവുത്തേന അഞ്ഞേന വത്ഥുനാ വാ. യോ ഏവരൂപോ മാനോതി മാനകരണവസേന മാനോ. മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തന്തി ആകാരഭാവനിദ്ദേസോ. ഉസ്സിതട്ഠേന ഉന്നതി. യസ്സുപ്പജ്ജതി, തം പുഗ്ഗലം ഉന്നാമേതി ഉക്ഖിപിത്വാ ഠപേതീതി ഉന്നാമോ. സമുസ്സിതട്ഠേന ധജോ. ഉക്ഖിപനട്ഠേന ചിത്തം സമ്പഗ്ഗണ്ഹാതീതി സമ്പഗ്ഗാഹോ. കേതു വുച്ചതി ബഹൂസു ധജേസു അച്ചുഗ്ഗതധജോ. മാനോപി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനോ അപരാപരേ ഉപാദായ അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന കേതു വിയാതി കേതു, തം കേതും ഇച്ഛതീതി കേതുകമ്യം, തസ്സ ഭാവോ കേതുകമ്യതാ. സാ പന ചിത്തസ്സ, ന അത്തനോ. തേന വുത്തം ‘‘കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സാ’’തി. മാനസമ്പയുത്തഞ്ഹി ചിത്തം കേതും ഇച്ഛതി, തസ്സ ഭാവോ, കേതുസങ്ഖാതോ മാനോതി. ധോനോ മായഞ്ച മാനഞ്ച പഹായ പജഹിത്വാ യോ സോ ധോനോ അരഹാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വിനോദനബ്യന്തികരണാദിവസേന കിലേസേ പജഹിത്വാ ഠിതോ, സോ തേന രാഗാദിനാ കിലേസേന ഗച്ഛേയ്യ.

നേരയികോതി വാതി നിരയേ നിബ്ബത്തകസത്തോതി വാ. തിരച്ഛാനയോനികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സോ ഹേതു നത്ഥീതി യേന ജനകഹേതുനാ ഗതിയാദീസു നിബ്ബത്തേയ്യ, സോ ഹേതു നത്ഥി. പച്ചയോതി തസ്സേവ വേവചനം. കാരണന്തി ഠാനം. കാരണഞ്ഹി തദായത്തവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലസ്സ ഠാനന്തി വുച്ചതി. തസ്മാ യേന ഹേതുനാ യേന പച്ചയേന ഗതിയാദീസു നിബ്ബത്തേയ്യ, തം കാരണം നത്ഥി.

൨൨. യോ പന നേസം ദ്വിന്നം ഉപയാനം ഭാവേന ഉപയോ ഹോതി, സോ ഉപയോ ഹി…പേ… ദിട്ഠിമിധേവ സബ്ബന്തി. തത്ഥ ഉപയോതി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സിതോ. ധമ്മേസു ഉപേതി വാദന്തി ‘‘രത്തോ’’തി വാ ‘‘ദുട്ഠോ’’തി വാ ഏവം തേസു തേസു ധമ്മേസു ഉപേതി വാദം. അനൂപയം കേന കഥം വദേയ്യാതി തണ്ഹാദിട്ഠിപ്പഹാനേന പന അനൂപയം ഖീണാസവം കേന രാഗേന വാ ദോസേന വാ കഥം ‘‘രത്തോ’’തി വാ ‘‘ദുട്ഠോ’’തി വാ വദേയ്യ. ഏവം അനുപവജ്ജോ ച സോ കിം തിത്ഥിയാ വിയ കതപടിച്ഛാദകോ ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. അത്താ നിരത്താ ന ഹി തസ്സ അത്ഥീതി തസ്സ ഹി അത്തദിട്ഠി വാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി വാ നത്ഥി, ഗഹണമുഞ്ചനം വാപി അത്തനിരത്തസഞ്ഞിതം നത്ഥി. കിം കാരണാ നത്ഥീതി ചേ? അധോസി സോ ദിട്ഠിമിധേവ സബ്ബന്തി. യസ്മാ സോ ഇധേവ അത്തഭാവേ ഞാണമ്ബുനാ സബ്ബദിട്ഠിഗതം അധോസി പജഹി വിനോദേസീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. തം സുത്വാ രാജാ അത്തമനോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പക്കാമീതി.

രത്തോതി വാതി രാഗേന രത്തോതി വാ. ദുട്ഠോതി വാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേ അഭിസങ്ഖാരാ അപ്പഹീനാതി യേ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാ, തേ അപ്പഹീനാ. അഭിസങ്ഖാരാനം അപ്പഹീനത്താതി തേസം വുത്തപ്പകാരാനം കമ്മാഭിസങ്ഖാരാനം ന പഹീനഭാവേന. ഗതിയാ വാദം ഉപേതീതി പഞ്ചന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരായ കഥനം ഉപഗച്ഛതി. തേനേവാഹ – ‘‘നേരയികോതി വാ…പേ… വാദം ഉപേതി ഉപഗച്ഛതീ’’തി. വദേയ്യാതി കഥേയ്യ. ഗഹിതം നത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം നത്ഥി. മുഞ്ചിതബ്ബം നത്ഥീതി മുഞ്ചിത്വാ ഠിതത്താ മോചേതബ്ബം നത്ഥി.

യസ്സത്ഥി ഗഹിതന്തി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗഹിതം അത്ഥി. തസ്സത്ഥി മുഞ്ചിതബ്ബന്തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മോചേതബ്ബം അത്ഥി. ഉപരി പദാനി പരിവത്തേത്വാ യോജേതബ്ബാനി. ഗഹണം മുഞ്ചനാ സമതിക്കന്തോതി ഗഹണമോചനാ അരഹാ അതിക്കന്തോ. ബുദ്ധിപരിഹാനിവീതിവത്തോതി വഡ്ഢിഞ്ച പരിഹാനിഞ്ച അതിക്കമിത്വാ പവത്തോ. സോ വുട്ഠവാസോതിആദിം കത്വാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാനീതി പരിയോസാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. അധോസീതി കന്തേസി. ധുനി സന്ധുനി നിദ്ധുനീതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ മഹാനിദ്ദേസട്ഠകഥായ

ദുട്ഠട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.