൧. കാമസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

തത്ഥ കാമസുത്തം ആദി. തസ്മിമ്പി ‘‘കാമം കാമയമാനസ്സാ’’തി ഗാഥാ ആദി. സാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസവസേന തിധാ ഠിതാ. ‘‘കാമം കാമയമാനസ്സാ’’തി ഏവമാദി ഉദ്ദേസോ. ‘‘കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ചാ’’തി നിദ്ദേസോ. ‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപികാ രൂപാ’’തി ഏവമാദി പടിനിദ്ദേസോ.

൧. തത്ഥ കാമന്തി മനാപിയരൂപാദിതേഭൂമകധമ്മസങ്ഖാതം വത്ഥുകാമം. കാമയമാനസ്സാതി ഇച്ഛമാനസ്സ. തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതീതി തസ്സ കാമയമാനസ്സ സത്തസ്സ തം കാമസങ്ഖാതം വത്ഥു സമിജ്ഝതി ചേ, സചേ സോ തം ലഭതീതി വുത്തം ഹോതി. അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതീതി ഏകംസം തുട്ഠചിത്തോ ഹോതി. ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ. മച്ചോതി സത്തോ. യദിച്ഛതീതി യം ഇച്ഛതി. ഇദം പന സങ്ഖേപതോ പദത്ഥസമ്ബന്ധമത്തമേവ, വിത്ഥാരോ പന ഉപരി പാളിയം ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച ഇമസ്മിം, ഏവം ഇതോ പരം സബ്ബേസുപീതി.

കാമാതി ഉദ്ദിസിതബ്ബപദം. ഉദ്ദാനതോതി നിദ്ദിസിതബ്ബപദം. ഉദ്ദാനതോതി വഗ്ഗവസേന ‘‘മച്ഛുദ്ദാനം കിനേയ്യാ’’തി ആദീസു വിയ. അഥ വാ ഉപരൂപരി ദാനതോ ഉദ്ദാനം, ഉദ്ധം ഉദ്ധം സോധനതോ ബ്യവദാനട്ഠേന വോദാനം വിയ. വിത്ഥാരകരണഭാവേന വാ. കാമാ ഇതി പാഠസേസം കത്വാ വത്തബ്ബം. ദ്വേതി ഗണനപരിച്ഛേദോ, ന ഏകം, ന തയോ. വത്ഥുകാമാ ചാതി മനാപിയരൂപാദിവത്ഥുകാമാ ച. ഉപതാപനട്ഠേന വിബാധനട്ഠേന ച കിലേസകാമാ ച. തേസു വത്ഥുകാമോ പരിഞ്ഞേയ്യോ, കിലേസകാമോ പഹാതബ്ബോ. തത്ഥ വത്ഥുകാമോ കിലേസകാമേന പത്ഥയിതബ്ബോതി കാമീയതീതി കാമോ. കിലേസകാമോ വത്ഥുകാമാനം പച്ചാസീസനസ്സ കാരണഭാവേന കാമീയതേ അനേനാതി കാമോ. തത്ഥ രൂപാദിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതോ വത്ഥുകാമോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതോ കിലേസകാമോ. ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിജാനിതബ്ബോ വത്ഥുകാമോ, മനോവിഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബോ കിലേസകാമോ. കിലേസാനം പതിട്ഠട്ഠേന കാരണട്ഠേന ആരമ്മണട്ഠേന ച വത്ഥുകാമോ.

‘‘നേതേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ, സങ്കപ്പരാഗോ പുരിസസ്സ കാമോ;

തിട്ഠന്തി ചിത്രാനി തഥേവ ലോകേ, അഥേത്ഥ ധീരാ വിനയന്തി ഛന്ദ’’ന്തി. (അ. നി. ൬.൬൩);

നന്ദമാണവക- (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൬൮ ഉപ്പലവണ്ണത്ഥേരീവത്ഥു) സോരേയ്യസേട്ഠിപുത്താദീനം (ധ. പ. ൪൩) വത്ഥൂനി ചേത്ഥ നിദസ്സനം. കിലേസകാമോ താപനട്ഠേന ബാധനട്ഠേന ച സയം കാമേതീതി കാമോ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതീ’’തി ച ‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതീ’’തി (അ. നി. ൩.൫൪) ച ഏവമാദി നിദസ്സനം.

തമേവ പടിനിദ്ദേസവസേന വിത്ഥാരേത്വാ വത്തുകാമോ – ‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കതമേതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. പഞ്ചവിധാ ഹി പുച്ഛാ, താസം വിഭാഗോ ഉപരി പാളിയംയേവ ആവി ഭവിസ്സതി. താസു അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. തത്ഥ മനാപികാതി മനം അപ്പായന്തി വദ്ധേന്തീതി മനാപാ, മനാപാ ഏവ മനാപികാ. രൂപാതി കമ്മചിത്തഉതുആഹാരസമുട്ഠാനവസേന ചതുസമുട്ഠാനികാ രൂപാരമ്മണാ. രൂപയന്തീതി രൂപാ, വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനാ ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേന്തീതി അത്ഥോ.

തത്ഥ കേനട്ഠേന രൂപന്തി? രുപ്പനട്ഠേന. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥ? രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി? സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി, ജിഘച്ഛായപി രുപ്പതി, പിപാസായപി രുപ്പതി, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സേനപി രുപ്പതി. രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯).

തത്ഥ രുപ്പതീതി കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി, ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ. സീതേന താവ രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. മഹിംസകരട്ഠാദീസുപി ഹിമപാതസീതലേസു പദേസേസു ഏതം പാകടമേവ. തത്ഥ ഹി സത്താ സീതേന ഭിന്നഛിന്നസരീരാ ജീവിതക്ഖയമ്പി പാപുണന്തി.

ഉണ്ഹേന രുപ്പനം അവീചിമഹാനിരയേ പാകടം. തത്ഥ ഹി തത്തായ ലോഹപഥവിയാ നിപജ്ജാപേത്വാ പഞ്ചവിധബന്ധനാദികരണകാലേ സത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തി.

ജിഘച്ഛായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ ചേവ ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ ച പാകടം. പേത്തിവിസയസ്മിഞ്ഹി സത്താ ദ്വേ തീണി ബുദ്ധന്തരാനി കിഞ്ചിദേവ ആമിസം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ മുഖേ പക്ഖിപന്താ നാമ ന ഹോന്തി, അന്തോഉദരം ആദിത്തസുസിരരുക്ഖോ വിയ ഹോതി. ദുബ്ഭിക്ഖേ കഞ്ജികമത്തമ്പി അലഭിത്വാ മരണസത്താനം പമാണം നത്ഥി.

പിപാസായ രുപ്പനം കാലകഞ്ജികാദീസു പാകടം. തത്ഥ ഹി സത്താ ദ്വേ തീണി ബുദ്ധന്തരാനി ഹദയതേമനമത്തം വാ ജിവ്ഹാതേമനമത്തം വാ ഉദകബിന്ദുമ്പി ലദ്ധും ന സക്കോന്തി. ‘‘പാനീയം പിവിസ്സാമാ’’തി നദിം ഗതാനം ജലം വാലുകാതലം സമ്പജ്ജതി. മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്താനമ്പി സമുദ്ദോ പിട്ഠിപാസാണോയേവ ഹോതി. തേ സുസ്സന്താ ബലവദുക്ഖപീളിതാ വിരവന്തി. ഡംസാദീഹി രുപ്പനം ഡംസമക്ഖികാദിബഹുലേസു പദേസേസു പാകടം. തം പന – ‘‘കതമം തം രൂപം സനിദസ്സനം? സപ്പടിഘ’’ന്തി ആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൬൫൬, ൬൫൮) വിത്ഥാരിതമേവ.

സപ്പന്തീതി സദ്ദാ, ഉദാഹരീയന്തീതി അത്ഥോ. ഉതുചിത്തവസേന ദ്വിസമുട്ഠാനികാ സദ്ദാ. ഗന്ധയന്തീതി ഗന്ധാ, അത്തനോ വത്ഥൂനി സൂചയന്തീതി അത്ഥോ. രസന്തി തേ സത്താതി രസാ, അസ്സാദേന്തീതി അത്ഥോ. ഫുസീയന്തീതി ഫോട്ഠബ്ബാ. ഏതേ ഗന്ധാദയോ ചതുസമുട്ഠാനികാവ. തേസം വിഭാഗോ അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൬൨൨-൬൨൪) വിത്ഥാരിതോയേവ.

തമേവത്ഥം വിത്ഥാരവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥരണാ പാവുരണാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജിയന്തീതി അത്ഥരണാ. സരീരം വേഠേത്വാ പാരുപീയന്തീതി പാവുരണാ. അന്തോജാതാദയോ ചത്താരോ ദാസീ ച ദാസോ ച ദാസിദാസാ. ഖേത്തം നാമ യസ്മിം പുബ്ബണ്ണം രുഹതി. വത്ഥു നാമ യസ്മിം അപരണ്ണം രുഹതി. യത്ഥ വാ ഉഭയമ്പി രുഹതി, തം ഖേത്തം. തദത്ഥായ കതഭൂമിഭാഗോ വത്ഥു. ഖേത്തവത്ഥുസീസേന ചേത്ഥ വാപീതളാകാദീനിപി സങ്ഗഹിതാനി. ഹിരഞ്ഞന്തി കഹാപണോ. സുവണ്ണന്തി ജാതരൂപം. തേസം ഗഹണേന ലോഹമാസകോ ജതുമാസകോ ദാരുമാസകോതി സബ്ബേപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഗാമനിഗമരാജധാനിയോതി ഏകകുടികാദി ഗാമോ. ആപണയുത്തോ നിഗമോ. ഏകസ്സ രഞ്ഞോ ആണാപവത്തിട്ഠാനം രാജധാനീ. രട്ഠന്തി ജനപദേകദേസം. ജനപദോതി കാസികോസലാദിജനപദോ. കോസോതി ചതുബ്ബിധോ കോസോ – ഹത്ഥീ അസ്സോ രഥോ പത്തി. കോട്ഠാഗാരന്തി തിവിധം കോട്ഠാഗാരം – ധനകോട്ഠാഗാരം ധഞ്ഞകോട്ഠാഗാരം വത്ഥകോട്ഠാഗാരം. യം കിഞ്ചീതി അനവസേസപരിയാദാനവചനം. രജനീയന്തി രഞ്ജേതും യുത്തട്ഠേന.

ഇതോ പരം തികവസേന ദസ്സേതും അതീതത്തികഅജ്ഝത്തത്തികഹീനത്തികഓകാസത്തികസംയോഗത്തികകാമാവചരത്തികവസേന ഛത്തികേ ആഹ. തത്ഥ അതീതത്തികേ താവ അത്തനോ സഭാവം ഉപ്പാദാദിക്ഖണം വാ പത്വാ അതിക്കന്താതി അതീതാ. തദുഭയമ്പി ന ആഗതാതി അനാഗതാ. തം തം കാരണം പടിച്ച ഉപ്പന്നാതി പച്ചുപ്പന്നാ. ഇദം ഭവേന പരിച്ഛന്നം. പടിസന്ധിതോ ഹി പട്ഠായ അതീതഭവേസു നിബ്ബത്താ അനന്തരഭവേ വാ നിബ്ബത്താ ഹോന്തു കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബേ അതീതായേവ നാമ. ചുതിതോ പട്ഠായ അനാഗതഭവേസു നിബ്ബത്തനകാ കാമാ അനന്തരഭവേ വാ നിബ്ബത്തന്തു കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബേ അനാഗതായേവ നാമ. ചുതിപടിസന്ധിഅന്തരേ പവത്താ കാമാ പച്ചുപ്പന്നാ നാമ.

അജ്ഝത്തത്തികേ ‘‘ഏവം പവത്തമാനാ മയം അത്താതി ഗഹണം ഗമിസ്സാമാ’’തി ഇമിനാ വിയ അധിപ്പായേന അത്താനം അധികാരം കത്വാ പവത്താ അത്തനോ സന്താനേ പവത്താ പാടിപുഗ്ഗലികാ കാമാ അജ്ഝത്താ കാമാ നാമ. തതോ ബഹിഭൂതാ പന ഇന്ദ്രിയബദ്ധാ വാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാ വാ ബഹിദ്ധാ നാമ. തതിയപദം തദുഭയവസേന വുത്തം.

ഹീനത്തികേ ഹീനാതി ലാമകാ. മജ്ഝിമാതി ഹീനപണീതാനം മജ്ഝേ ഭവാതി മജ്ഝിമാ. അവസേസാ ഉത്തമട്ഠേന പണീതാ. അപി ച ഉപാദായുപാദായ ഹീനമജ്ഝിമപണീതതാ വേദിതബ്ബാ. നേരയികാനഞ്ഹി കാമാ കോടിപ്പത്താ ഹീനാ നാമ. തേ ഉപാദായ തിരച്ഛാനേസു നാഗസുപണ്ണാനം കാമാ പണീതാ നാമ. സേസതിരച്ഛാനഗതാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി കാമാ ഹീനാ. തേ ഉപാദായ മഹേസക്ഖപേതാനം കാമാ പണീതാ നാമ. അവസേസാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ജാനപദാനം കാമാ പണീതാ നാമ. പച്ചന്തവാസീനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ഗാമഭോജകാനം കാമാ പണീതാ നാമ. തേസം പരിചാരികാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ജനപദസാമികാനം കാമാ പണീതാ നാമ. തേസം പരിചാരികാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ പദേസരാജൂനം കാമാ പണീതാ നാമ. തേസം അമച്ചാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ കാമാ പണീതാ നാമ. തസ്സ അമച്ചാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തസ്സപി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ഭുമ്മദേവാനം കാമാ പണീതാ നാമ. തേസം പരിചാരികാനം ദേവാനം കാമാ മജ്ഝിമാ നാമ. തേസമ്പി ഹീനാ. തേ ഉപാദായ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം കാമാ പണീതാതിആദിനാ നയേന യാവ അകനിട്ഠദേവാനം കാമാ മത്ഥകപ്പത്താ പണീതാ നാമ. ഏവം ഉപാദായുപാദായ ഹീനമജ്ഝിമപണീതതാ വേദിതബ്ബാ.

ഓകാസത്തികേ ആപായികാ കാമാതി അവഡ്ഢിസങ്ഖാതേസു അപഗതഅയേസു ചതൂസു അപായേസു നിബ്ബത്തകാമാ ആപായികാ. മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തകാമാ മാനുസികാ. ദേവേസു നിബ്ബത്തകാമാ ദിബ്ബാ.

സംയോഗത്തികേ പച്ചുപട്ഠിതാനം കാമാനം പരിഭുഞ്ജനതോ ഠപേത്വാ നേരയികേ സേസഅപായസത്താനം മനുസ്സാനം ചാതുമഹാരാജികേ ദേവേ ഉപാദായ യാവ തുസിതകായികാനഞ്ച ദേവാനം കാമാ പച്ചുപട്ഠിതാ കാമാ നാമ. പകതിപടിയത്താരമ്മണതോ അതിരേകേന രമിതുകാമതാകാലേ യഥാരുചിതം ആരമ്മണം നിമ്മിനിത്വാ നിമ്മിനിത്വാ രമന്തീതി നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം കാമാ നിമ്മിതാ കാമാ നാമ. അത്തനോ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ പരേഹി നിമ്മിതേ ആരമ്മണേ സേവന്തീതി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം കാമാ പരനിമ്മിതാ കാമാ നാമ. പരിഗ്ഗഹിതാതി ‘‘മയ്ഹം ഏത’’ന്തി ഗഹിതാ കാമാ. അപരിഗ്ഗഹിതാതി തഥാ അപരിഗ്ഗഹിതാ ഉത്തരകുരുകാനം കാമാ. മമായിതാതി തണ്ഹാവസേന ‘‘മമ ഏത’’ന്തി ഗഹിതാ. അമമായിതാതി വുത്തപടിപക്ഖാ.

സബ്ബേപി കാമാവചരാ ധമ്മാതി ‘‘ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൮൭) നയേന വുത്തേസു കാമാവചരധമ്മേസു പരിയാപന്നാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ, വത്ഥുകാമോ ച കിലേസകാമോ ചാതി. തത്ഥ കിലേസകാമോ അത്ഥതോ ഛന്ദരാഗോ. വത്ഥുകാമോ തേഭൂമകം വട്ടം. കിലേസകാമോ ചേത്ഥ കാമേതീതി കാമോ. ഇതരോ കാമീയതീതി. യസ്മിം പന പദേസേ ദുവിധോപേസോ കാമോ പവത്തിവസേന അവചരതി, സോ ചതുന്നം അപായാനം മനുസ്സാനം ഛന്നഞ്ച ദേവലോകാനം വസേന ഏകാദസവിധോ പദേസോ കാമോ ഏത്ഥ അവചരതീതി കാമാവചരോ. തത്ഥ പരിയാപന്നധമ്മേ സന്ധായ ‘‘സബ്ബേപി കാമാവചരാ ധമ്മാ’’തി വുത്തം. അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ. രൂപാവചരാ ധമ്മാതി ‘‘ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മലോകം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ അകനിട്ഠേ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൮൯) നയേന വുത്താനം രൂപാവചരധമ്മാനം വസേന സബ്ബേപി ധമ്മാ രൂപാവചരാ. അരൂപാവചരാ ധമ്മാതി ‘‘ഹേട്ഠതോ ആകാസാനഞ്ചായതനുപഗേ ദേവേ പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനുപഗേ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൯൧) നയേന വുത്താ സബ്ബേപി അരൂപാവചരാ ധമ്മാ. തത്ഥ രൂപേ അവചരന്തീതി രൂപാവചരാ. അരൂപേ അവചരന്തീതി അരൂപാവചരാ. തണ്ഹാവത്ഥുകാതി പതിട്ഠട്ഠേന കാരണട്ഠേന ച തണ്ഹായ വത്ഥുഭൂതാ. തണ്ഹാരമ്മണാതി തണ്ഹാപവത്തിവസേന തണ്ഹായ ആരമ്മണഭൂതാ. കാമനീയട്ഠേനാതി പച്ചാസീസിതബ്ബട്ഠേന. രജനീയട്ഠേനാതി രഞ്ജേതും യുത്തട്ഠേന. മദനീയട്ഠേനാതി കുലമദാദിമദം ഉപ്പാദനീയട്ഠേന.

തത്ഥ ‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപികാ രൂപാ’’തിആദിം കത്വാ ‘‘യം കിഞ്ചി രജനീയം വത്ഥൂ’’തി പരിയോസാനം സവിഞ്ഞാണകഅവിഞ്ഞാണകവസേന വുത്തം. അവസേസം ഏകചതുക്കാദികഛത്തികന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏവം വത്ഥുകാമം ദസ്സേത്വാ കിലേസകാമം ദസ്സേതും ‘‘കതമേ കിലേസകാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഛന്ദോതി ദുബ്ബലരാഗോ. രാഗോതി തതോ ബലവതരോ. ഉപരി തയോപി രാഗാ ഇമേഹി ബലവതരാ. കാമേസൂതി പഞ്ചസു കാമഗുണേസു. കാമച്ഛന്ദോതി കാമസങ്ഖാതോ ഛന്ദോ, ന കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ, ന ധമ്മച്ഛന്ദോ. കാമനവസേന രജ്ജനവസേന ച കാമോയേവ രാഗോ കാമരാഗോ. കാമനവസേന നന്ദനവസേന ച കാമോയേവ നന്ദീ കാമനന്ദീ. ഏവം സബ്ബത്ഥ കാമത്ഥം വിദിത്വാ തണ്ഹായനട്ഠേന കാമതണ്ഹാ. സിനേഹനട്ഠേന കാമസ്നേഹോ. പരിഡയ്ഹനട്ഠേന കാമപരിളാഹോ. മുച്ഛനട്ഠേന കാമമുച്ഛാ. ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപനട്ഠേന കാമജ്ഝോസാനം. വട്ടസ്മിം ഓഘേഹി ഓസീദാപേതീതി കാമോഘോ. വട്ടസ്മിം യോജേതീതി കാമയോഗോ. ദള്ഹവസേന തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗഹണം ഉപാദാനം. ചിത്തം നീവരതി പരിയോനന്ധതീതി നീവരണം.

അദ്ദസന്തി അദ്ദക്ഖിം. കാമാതി ആലപനം. തേതി തവ. മൂലന്തി പതിട്ഠം. സങ്കപ്പാതി പരികപ്പേന. ന തം സങ്കപ്പയിസ്സാമീതി തം പരികപ്പനം ന കരിസ്സാമി. ന ഹോഹിസീതി ന ഭവിസ്സസി.

ഇച്ഛമാനസ്സാതി പച്ചാസീസന്തസ്സ. സാദിയമാനസ്സാതി അസ്സാദിയമാനസ്സ. പത്ഥയമാനസ്സാതി പത്ഥനം ഉപ്പാദേന്തസ്സ. പിഹയമാനസ്സാതി പാപുണിതും ഇച്ഛം ഉപ്പാദേന്തസ്സ. അഭിജപ്പമാനസ്സാതി തണ്ഹാവസേന തിത്തിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ. അഥ വാ അഭിവദന്തസ്സ.

ഖത്തിയസ്സ വാതിആദി ചതുജ്ജാതിവസേന വുത്തം. ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാതി ലിങ്ഗവസേന വുത്തം. ദേവസ്സ വാ മനുസ്സസ്സ വാതി ഉപപത്തിവസേന വുത്തം. ഇജ്ഝതീതി നിപ്ഫജ്ജതി. സമിജ്ഝതീതി സമ്മാ നിപ്ഫജ്ജതി. ഇജ്ഝതി വിസേസരൂപപടിലാഭവസേന. ലഭതി ദസ്സനീയരൂപപടിലാഭവസേന. പടിലഭതി പസാദനീയരൂപപടിലാഭവസേന. അധിഗച്ഛതി സണ്ഠാനരൂപപടിലാഭവസേന. വിന്ദതി ഛവിപ്പസാദരൂപപടിലാഭവസേന. അഥ വാ പുഞ്ഞമഹത്തേന ഇജ്ഝതി. ജാതിമഹത്തേന ലഭതി. ഇസ്സരിയമഹത്തേന പടിലഭതി. സുഖമഹത്തേന അധിഗച്ഛതി. സമ്പത്തിമഹത്തേന വിന്ദതീതി.

ഏകംസവചനന്തി ഏകകോട്ഠാസവചനം. ‘‘ഏകംസം ചീവരം കത്വാ (പാരാ. ൩൪൯, ൩൬൭), ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൧൨; അ. നി. ൪.൪൨) വിയ അനേകംസഗഹണപടിക്ഖേപോ. നിസ്സംസയവചനന്തി സംസയവിരഹിതവചനം, സന്ദേഹപടിക്ഖേപവചനന്തി അത്ഥോ. നിക്കങ്ഖാവചനന്തി ‘‘കഥമിദം കഥമിദ’’ന്തി കങ്ഖാപടിക്ഖേപവചനം. അദ്വേജ്ഝവചനന്തി ദ്വിധാഭാവം ദ്വേജ്ഝം, തംഅഭാവേന അദ്വേജ്ഝവചനം. ദ്വിധാഭാവവിരഹിതം ‘‘അദ്വേജ്ഝവചനാ ബുദ്ധാ’’തിആദീസു വിയ വിമതിപടിക്ഖേപോ. അദ്വേള്ഹകവചനന്തി ദ്വിഹദയാഭാവേന അദ്വേള്ഹകം. ‘‘ഇതിഹാസ, ഇതിഹാസാ’’തി ദ്വേള്ഹകപടിക്ഖേപവചനം. നിയോഗവചനന്തി ഏകസ്മിം അത്ഥേ ദ്വേ ന യുജ്ജന്തീതി നിയോഗവചനം ദ്വിധാപഥപടിക്ഖേപോ. അഞ്ഞത്ഥ പന ‘‘നിയോഗാ അനാഗതാരമ്മണാ നത്ഥീ’’തി ആഗതം. അപണ്ണകവചനന്തി പലാസരഹിതം സാരവചനം അവിരദ്ധകാരണം ‘‘അപണ്ണകം ഠാനമേകേ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧.൧) വിയ, അപണ്ണകമണി വിയ സപ്പതിട്ഠവചനം. അവത്ഥാപനവചനമേതന്തി ഏതം വചനം ഓതരിത്വാ പതിട്ഠിതം സന്തിട്ഠാപനം ഠപനം.

യാനി ഇമസ്മിം മഹാനിദ്ദേസേ വിഭത്തിം ആരോപിതാനി പദാനി, താനി വിഭത്തിം ഗച്ഛന്താനി തീഹി കാരണേഹി വിഭത്തിം ഗച്ഛന്തി, നാനാ ഹോന്താനി ചതൂഹി കാരണേഹി നാനാ ഭവന്തി. അപരദീപനാ പനേത്ഥ ദ്വേ ഠാനാനി ഗച്ഛന്തി. കഥം? താനി ഹി ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന വാതി ഇമേഹി തീഹി കാരണേഹി വിഭത്തിം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ ‘‘കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം, ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്ത’’ന്തി (ധ. സ. ൧൦൬൬) ഏവം ബ്യഞ്ജനവസേന വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഹി ഏകോവ കോധോ ബ്യഞ്ജനവസേന ഏവം വിഭത്തിം ലഭതി. ‘‘ഇജ്ഝതി സമിജ്ഝതി ലഭതി പടിലഭതി ഗച്ഛതി അധിഗച്ഛതീ’’തി ഏവം പന ഉപസഗ്ഗവസേന വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം. ‘‘പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ’’തി (ധ. സ. ൧൬) ഏവം അത്ഥവസേന വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം.

തേസു പീതിപദനിദ്ദേസേ താവ ഇമാ തിസ്സോ വിഭത്തിയോ ലബ്ഭന്തി. പീതി പാമോജ്ജന്തി ഹി ബ്യഞ്ജനവസേന വിഭത്തിഗമനം ഹോതി. ആമോദനാ പമോദനാ പഹാസോതി ഉപസഗ്ഗവസേന. വിത്തി തുട്ഠി ഓദഗ്യം അത്തമനതാതി അത്ഥവസേന. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദനിദ്ദേസേസു വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം.

നാനാ ഹോന്താനിപി നാമനാനത്തേന ലക്ഖണനാനത്തേന കിച്ചനാനത്തേന പടിക്ഖേപനാനത്തേനാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി നാനാ ഹോന്തി. തത്ഥ ‘‘കതമോ തസ്മിം സമയേ ബ്യാപാദോ ഹോതി? യോ തസ്മിം സമയേ ദോസോ ദുസ്സനാ’’തി ഏത്ഥ ബ്യാപാദോതി വാ ദോസോതി വാ ദ്വേപി ഏതേ കോധോ ഏവ, നാമേന പന നാനത്തം ഗതാതി ഏവം നാമനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

രാസട്ഠേന ച പഞ്ചപി ഖന്ധാ ഏകോവ ഖന്ധോ ഹോതി. ഏത്ഥ പന രൂപം രുപ്പനലക്ഖണം, വേദനാ വേദയിതലക്ഖണാ, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ, ചേതനാ ചേതയിതലക്ഖണാ, വിഞ്ഞാണം വിജാനനലക്ഖണന്തി ഇമിനാ ലക്ഖണനാനത്തേന പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തി. ഏവം ലക്ഖണനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ – ഇധ ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ…പേ… ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതീ’’തി (വിഭ. ൩൯൦; ദീ. നി. ൨.൪൦൨) ഏകമേവ വീരിയം കിച്ചനാനത്തേന ചതൂസു ഠാനേസു ആഗതം. ഏവം കിച്ചനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

‘‘ചത്താരോ അസദ്ധമ്മാ കോധഗരുതാ, ന സദ്ധമ്മഗരുതാ, മക്ഖഗരുതാ, ന സദ്ധമ്മഗരുതാ, ലാഭഗരുതാ, ന സദ്ധമ്മഗരുതാ, സക്കാരഗരുതാ, ന സദ്ധമ്മഗരുതാ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൪.൪൪) പന പടിക്ഖേപനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ഇമാനി പന ചത്താരി നാനത്താനി ന പീതിയായേവ ലബ്ഭന്തി, സബ്ബേസുപി യഥാലാഭവസേന ലബ്ഭന്തി. പീതിയാ ഹി പീതീതി നാമം, ചിത്തസ്സ ചിത്തന്തി നാമം. പീതി ച ഫരണലക്ഖണാ, വേദനാ വേദയിതലക്ഖണാ, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ, ചേതനാ ചേതയിതലക്ഖണാ, വിഞ്ഞാണം വിജാനനലക്ഖണം.

തഥാ പീതി ഫരണകിച്ചാ, വേദനാ അനുഭവനകിച്ചാ, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനകിച്ചാ, ചേതനാ ചേതയിതകിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം വിജാനനകിച്ചന്തി ഏവം കിച്ചനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം. പടിക്ഖേപനാനത്തം പീതിപദേ നത്ഥി.

അലോഭാദിനിദ്ദേസേ പന ‘‘അലോഭോ അലുബ്ഭനാ അലുബ്ഭിതത്ത’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൩൫) നയേന ലബ്ഭതീതി ഏവം പടിക്ഖേപനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം. ഏവം സബ്ബപദനിദ്ദേസേസു ലബ്ഭമാനവസേന ചതുബ്ബിധമ്പി നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

അപരദീപനാ പന പദത്ഥുതി വാ ഹോതി ദള്ഹീകമ്മം വാതി ഏവം ദ്വേ ഠാനാനി ഗച്ഛതി. യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തേന വിയ ഹി സകിമേവ ‘‘പീതീ’’തി വുത്തേ ഏതം പദം ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം നാമ ന ഹോതി, പുനപ്പുനം ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന ‘‘പീതി പാമോജ്ജം ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തീ’’തി (ധ. സ. ൯) വുത്തേ ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം നാമ ഹോതി. യഥാ ഹി ദഹരകുമാരം നഹാപേത്വാ മനോരമം വത്ഥം പരിദഹാപേത്വാ പുപ്ഫാനി പിളന്ധാപേത്വാ അക്ഖീനി അഞ്ജേത്വാ അഥസ്സ നലാടേ ഏകമേവ മനോസിലാബിന്ദും കരേയ്യ, ന തസ്സ ഏത്താവതാ ചിത്തതിലകോ നാമ ഹോതി, നാനാവണ്ണേഹി പന പരിവാരേത്വാ ബിന്ദൂസു കതേസു ചിത്തതിലകോ നാമ ഹോതി. ഏവം സമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. അയം പദത്ഥുതി നാമ.

ബ്യഞ്ജനവസേന പന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന ച പുനപ്പുനം ഭണനമേവ ദള്ഹീകമ്മം നാമ. യഥാ ഹി ‘‘ആവുസോ’’തി വാ ‘‘ഭന്തേ’’തി വാ ‘‘യക്ഖോ’’തി വാ ‘‘സപ്പോ’’തി വാ വുത്തേ ദള്ഹീകമ്മം നാമ ന ഹോതി, ‘‘ആവുസോ ആവുസോ, ഭന്തേ ഭന്തേ, യക്ഖോ യക്ഖോ, സപ്പോ സപ്പോ’’തി വുത്തേ പന ദള്ഹീകമ്മം നാമ ഹോതി, ഏവമേവ സകിംദേവ യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തേന വിയ ‘‘പീതീ’’തി വുത്തമത്തേ ദള്ഹീകമ്മം നാമ ന ഹോതി, പുനപ്പുനം ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന ‘‘പീതി പാമോജ്ജം ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തീ’’തി വുത്തേയേവ ദള്ഹീകമ്മം നാമ ഹോതീതി ഏവം അപരദീപനാ ദ്വേ ഠാനാനി ഗച്ഛതി. ഏതിസ്സാപി വസേന ലബ്ഭമാനകപദനിദ്ദേസേസു സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ പീനയതീതി പീതി. സാ സമ്പിയായനലക്ഖണാ, കായചിത്തപീണനരസാ ഫരണരസാ വാ, ഓദഗ്യപച്ചുപട്ഠാനാ. യാ പഞ്ചകാമഗുണപടിസഞ്ഞുത്താതി യാ രൂപാദിപഞ്ചകാമകോട്ഠാസപടിസംയുത്താ പീതി, സാ പീനയതീതി പീതി, ഇദം സഭാവപദം. പമുദിതസ്സ ഭാവോ പാമോജ്ജം. ആമോദനാകാരോ ആമോദനാ. പമോദനാകാരോ പമോദനാ. യഥാ വാ ഭേസജ്ജാനം വാ തേലാനം വാ ഉണ്ഹോദകസീതോദകാനം വാ ഏകതോ കരണം ‘‘മോദനാ’’തി വുച്ചതി, ഏവമയമ്പി പീതിധമ്മാനം ഏകതോ കരണേന മോദനാ. ഉപസഗ്ഗവസേന പന മണ്ഡേത്വാ ‘‘ആമോദനാ പമോദനാ’’തി വുത്താ.

ഹാസേതീതി ഹാസോ. പഹാസേതീതി പഹാസോ, ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരാനമേതം അധിവചനം. വിത്തീതി വിത്തം, ധനസ്സേതം നാമം. അയം പന സോമനസ്സപച്ചയത്താ വിത്തിസരിക്ഖതായ വിത്തി. യഥാ ഹി ധനിനോ ധനം പടിച്ച സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം പീതിമതോപി പീതിം പടിച്ച സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ‘‘വിത്തീ’’തി വുത്താ. തുട്ഠീതി സഭാവസണ്ഠിതായ പീതിയാ ഏതം നാമം. പീതിമാ പന പുഗ്ഗലോ കായചിത്താനം ഉഗ്ഗതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതത്താ ‘‘ഉദഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി, ഉദഗ്ഗസ്സ ഭാവോ ഓദഗ്യം.

അത്തനോ മനതാ അത്തമനതാ. അനഭിരദ്ധസ്സ ഹി മനോ ദുക്ഖപദട്ഠാനത്താ ന അത്തനോ മനോ നാമ ഹോതി, അഭിരദ്ധസ്സ സുഖപദട്ഠാനത്താ അത്തനോ മനോ നാമ ഹോതി, ഇതി അത്തനോ മനതാ അത്തമനതാ, സകമനതാ, സകമനസ്സ ഭാവോതി അത്ഥോ. സാ പന യസ്മാ ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി അത്തനോ മനതാ, ചിത്തസ്സേവ പനേസാ ഭാവോ ചേതസികോ ധമ്മോ, തസ്മാ ‘‘അത്തമനതാ ചിത്തസ്സാ’’തി വുത്താ.

ചിത്തവിചിത്തതായ ചിത്തം. ആരമ്മണം മിനമാനം ജാനാതീതി മനോ. മാനസന്തി മനോ ഏവ, ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ’’തി (മഹാവ. ൩൩; സം. നി. ൧.൧൫൧) ഹി ഏത്ഥ പന സമ്പയുത്തകധമ്മോ ‘‘മാനസോ’’തി വുത്തോ.

‘‘കഥഞ്ഹി ഭഗവാ തുയ്ഹം, സാവകോ സാസനേ രതോ;

അപ്പത്തമാനസോ സേക്ഖോ, കാലംകയിരാ ജനേ സുതാ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൫൯) –

ഏത്ഥ അരഹത്തം ‘‘മാനസ’’ന്തി വുത്തം. ഇധ പന മനോ ഏവ മാനസം, ബ്യഞ്ജനവസേന ഹേതം പദം വഡ്ഢിതം.

ഹദയന്തി ചിത്തം. ‘‘ചിത്തം വാ തേ ഖിപിസ്സാമി, ഹദയം വാ തേ ഫാലേസ്സാമീ’’തി (സു. നി. ആളവകസുത്തം; സം. നി. ൧.൨൩൭; ൨൪൬) ഏത്ഥ ഉരോ ‘‘ഹദയ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഹദയാ ഹദയം മഞ്ഞേ അഞ്ഞായ തച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൩) ഏത്ഥ ചിത്തം. ‘‘വക്കം ഹദയ’’ന്തി (ഖു. പാ. ൩.ദ്വതിംസാകാരോ; ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦) ഏത്ഥ ഹദയവത്ഥു. ഇധ പന ചിത്തമേവ അബ്ഭന്തരട്ഠേന ‘‘ഹദയ’’ന്തി വുത്തം. തമേവ പരിസുദ്ധട്ഠേന പണ്ഡരം, ഭവങ്ഗം സന്ധായേതം വുത്തം. യഥാഹ – ‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠ’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൯). തതോ നിക്ഖന്തത്താ പന അകുസലമ്പി ഗങ്ഗായ നിക്ഖന്താ നദീ ഗങ്ഗാ വിയ ഗോധാവരിതോ നിക്ഖന്താ ഗോധാവരീ വിയ ച ‘‘പണ്ഡര’’ന്ത്വേവ വുത്തം.

മനോ മനായതനന്തി ഇധ പന മനോഗ്ഗഹണം മനസ്സേവ ആയതനഭാവദീപനത്ഥം. തേനേതം ദീപേതി ‘‘നയിദം ദേവായതനം വിയ മനസ്സ ആയതനത്താ മനായതനം, അഥ ഖോ മനോ ഏവ ആയതനം മനായതന’’ന്തി. തത്ഥ നിവാസട്ഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേന സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന കാരണട്ഠേന ച ആയതനം വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി ലോകേ ‘‘ഇസ്സരായതനം, വാസുദേവായതന’’ന്തിആദീസു നിവാസട്ഠാനം ‘‘ആയതന’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘സുവണ്ണായതനം, രജതായതന’’ന്തിആദീസു ആകരോ. സാസനേ പന ‘‘മനോരമേ ആയതനേ, സേവന്തി നം വിഭങ്ഗമാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൩൮) സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘ദക്ഖിണാപഥോ ഗുന്നം ആയതന’’ന്തിആദീസു സഞ്ജാതിദേസോ. ‘‘തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൦൨; ൫.൨൩; മ. നി. ൩.൧൫൮) കാരണം. ഇധ പന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന സമോസരണഠാനട്ഠേന കാരണട്ഠേനാതി തിധാപി വട്ടതി.

ഫസ്സാദയോ ഹി ധമ്മാ ഏത്ഥ സഞ്ജായന്തീതി സഞ്ജാതിദേസട്ഠേനപി ഏതം ആയതനം. ബഹിദ്ധാ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാ ആരമ്മണഭാവേനേത്ഥ ഓസരന്തീതി സമോസരണഠാനട്ഠേനപി ആയതനം. ഫസ്സാദീനം പന സഹജാതാദിപച്ചയട്ഠേന കാരണത്താ കാരണട്ഠേനപി ആയതനന്തി വേദിതബ്ബം. തദേവ മനനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, മനോ ഏവ ഇന്ദ്രിയം മനിന്ദ്രിയം.

വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. വിഞ്ഞാണമേവ ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. തസ്സ രാസിആദിവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘മഹാഉദകക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി (അ. നി. ൪.൫൧) ഏത്ഥ ഹി രാസട്ഠേന ഖന്ധോ വുത്തോ. ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൫൫൫) ഗുണട്ഠേന. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൪൧-൨൪൨) ഏത്ഥ പണ്ണത്തിമത്തട്ഠേന. ഇധ പന രുള്ഹിതോ ഖന്ധോ വുത്തോ. രാസട്ഠേന ഹി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഏകദേസോ ഏകം വിഞ്ഞാണം. തസ്മാ യഥാ രുക്ഖസ്സ ഏകദേസം ഛിന്ദന്തോ ‘‘രുക്ഖം ഛിന്ദതീ’’തി വുച്ചതി, ഏവമേവ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഏകദേസഭൂതം ഏകമ്പി വിഞ്ഞാണം രൂള്ഹിതോ ‘‘വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തം.

തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി തേസം ഫസ്സാദീനം ധമ്മാനം അനുച്ഛവികാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഇമസ്മിഞ്ഹി പദേ ഏകമേവ ചിത്തം മിനനട്ഠേന മനോ, വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം, സഭാവട്ഠേന നിസ്സത്തട്ഠേന വാ ധാതൂതി തീഹി നാമേഹി വുത്തം. സഹഗതോതി അവിജഹിതോ. സഹജാതോതി സദ്ധിം നിഗ്ഗതോ. സംസട്ഠോതി സംസഗ്ഗോ ഹുത്വാ ഠിതോ. സമ്പയുത്തോതി സമം പകാരേഹി യുത്തോ. കതമേഹി പകാരേഹീതി? ഏകുപ്പാദാദീഹി. നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സമ്പയുത്താതി? ആമന്താ. ഇതി ഹി ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ പടിക്ഖേപേ ‘‘നനു അത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാ’’തി (കഥാ. ൪൭൩) ഏവം ഏകുപ്പാദതാദീനം വസേന സമ്പയോഗത്ഥോ വുത്തോ. ഇതി ഇമേഹി ഏകുപ്പാദതാദീഹി സമം പകാരേഹി യുത്തോ സമ്പയുത്തോ. ഏകുപ്പാദോതി ഏകതോ ഉപ്പന്നോ, ന വിനാതി അത്ഥോ. ഏകനിരോധോതി ഏകതോ നിരോധോ. ഏകവത്ഥുകോതി ഹദയവത്ഥുവസേന ഏകവത്ഥുകോ. ഏകാരമ്മണോതി രൂപാദിവസേന ഏകാരമ്മണോ.

ഏത്ഥ സഹഗതസദ്ദോ തബ്ഭാവേ, വോകിണ്ണേ, ആരമ്മണേ, നിസ്സയേ, സംസട്ഠേതി പഞ്ചസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി ജിനവചനേ. ‘‘യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ നന്ദിരാഗസഹഗതാ’’തി (മഹാവ. ൧൪; വിഭ. ൨൦൩; മ. നി. ൩.൩൭൪; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; പടി. മ. ൨.൩൦) ഏത്ഥ തബ്ഭാവേ വേദിതബ്ബോ, നന്ദിരാഗഭൂതാതി അത്ഥോ. ‘‘യാ, ഭിക്ഖവേ, വീമംസാ കോസജ്ജസഹഗതാ കോസജ്ജസമ്പയുത്താ’’തി (സം. നി. ൫.൮൩൨) ഏത്ഥ വോകിണ്ണേ, അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനേന കോസജ്ജേന വോകിണ്ണാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ‘‘ലാഭീ ഹോതി രൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീനം അരൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീന’’ന്തി (പു. പ. ൩-൬) ഏത്ഥ ആരമ്മണേ, രൂപാരമ്മണാനം അരൂപാരമ്മണാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘അട്ഠികസഞ്ഞാസഹഗതം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൮) ഏത്ഥ നിസ്സയേ, അട്ഠികസഞ്ഞം നിസ്സായ അട്ഠികസഞ്ഞം ഭാവേത്വാ പടിലദ്ധന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഇദം സുഖം ഇമായ പീതിയാ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സമ്പയുത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൫൭൮) ഏത്ഥ സംസട്ഠേ, സംമിസ്സന്തി അത്ഥോ. ഇമസ്മിമ്പി ഠാനേ സംസട്ഠേ ആഗതോ.

സഹജാതസദ്ദോ ‘‘സഹജാതം പുരേജാതം പച്ഛാജാത’’ന്തി (പട്ഠ. ൧.൧.൪൩൫) ഏത്ഥ വിയ സഹജാതേ. സംസട്ഠസദ്ദോ ‘‘ഗിഹീഹി സംസട്ഠോ’’തി ച, ‘‘ഏവം സംസട്ഠോ, ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൩.൩) ചാതി ഏവമാദീസു സംസഗ്ഗേ. ‘‘കിസേ ഥൂലേ വിവജ്ജേത്വാ സംസട്ഠാ യോജിതാ ഹയാ’’തി (ജാ. ൨.൨൨.൭൦) ഏത്ഥ സദിസേ.

‘‘പുചിമന്ദപരിവാരോ, അമ്ബോ തേ ദധിവാഹന;

മൂലം മൂലേന സംസട്ഠം, സാഖാ സാഖാ നിസേവരേ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൭൨) –

ഏത്ഥ ഉപചിതേ. ‘‘ചിത്തസംസട്ഠാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൫൯) ഏത്ഥ ചിത്തസമ്പയുത്തധമ്മേ. ഇധ പന യോ ഫലപ്പദാനേ അവിയോഗധമ്മോ വിനിബ്ഭോഗം അകത്വാ ഏകുപ്പാദാദിധമ്മോ ഹുത്വാ ‘‘സമ്പയുത്തോ’’തി വുച്ചതി. തംവിസയോ. അഥ വാ ‘‘സഹഗതോ’’തി വത്വാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ആഗതസുത്തേന വിയ സോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സഹജാതോ’’തി വുത്തം. ഏകതോ ഉപ്പന്നരൂപാരൂപം വിയ സോപി ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സംസട്ഠോ’’തി വുത്തം.

ഖീരോദകം വിയ ച സോപി ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്പയുത്തോ’’തി വുത്തം. വിനിബ്ഭോഗം കാതും അസക്കുണേയ്യട്ഠേന ഹി സഹുപ്പന്നാ ധമ്മാ സമ്പയുത്താപി അത്ഥി ഖീരതേലം വിയ. തഥാ വിപ്പയുത്താപി ഖീരതോ അപനീതം നവനീതം വിയ. ഏവം ലക്ഖണസമ്പയുത്തോ ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണോയേവ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏകുപ്പാദോ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ഏകുപ്പാദസഹജാതാനം കിം നാനത്തം? ഉപ്പാദേ അന്തരവിരഹിതോ ഏകുപ്പാദോ. ഖീരകാലമുത്തസ്സാപി ദധിനോ മഥനേ മഥനേ പാകടം നവനീതം വിയ പുരേഭത്തപച്ഛാഭത്തവസേന ഏകദിവസമേവ ജാതോ വിയ സോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ഏകക്ഖണേ നിബ്ബത്തോതി സഹജാതോ. ഏകവത്ഥുകോതി പതിട്ഠട്ഠേന ഏകപരിച്ഛേദേന ഏകവത്ഥുകോ, ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം ഏകവത്ഥുകതാ വിയ ഠാനന്തരവിരഹിതോ. ഏകാരമ്മണോതി അനിയതേകാരമ്മണോ ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയാതി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

മച്ചോതി മൂലപദം. രൂപാദീസു സത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗ്ഗിതോതി സത്തോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സത്തോ സത്തോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി, കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘സത്തോ’തി വുച്ചതീതി? രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തത്ര സത്തോ തത്ര വിസത്തോ, തസ്മാ ‘സത്തോ’തി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൩.൧൬൧; മഹാനി. ൭). സത്തയോഗേന വാ സത്തോ. സുഗതിദുഗ്ഗതിം നരതീതി നരോ. മനുനോ പുത്തോതി മാനവോ. ഉപകരണേന സയം പോസയതീതി പോസോ. പും വുച്ചതി നിരയോ, തം ഗലതീതി പുഗ്ഗലോ. ജീവിതിന്ദ്രിയം ധാരേതീതി ജീവോ. ചുതിതോ ജാതിം ഗച്ഛതീതി ജാഗു. ജിയതീതി ജന്തു. ഇന്ദ്രിയേന ഗച്ഛതീതി ഇന്ദഗു. അഥ വാ ഇന്ദഭൂതേന കമ്മുനാ ഗച്ഛതീതി ഇന്ദഗു. ‘‘ഹിന്ദഗൂ’’തിപി പാളി. ഹിന്ദന്തി മരണം, തം ഗച്ഛതീതി ഹിന്ദഗു. മനുതോ ജാതോതി മനുജോ. യം സാദിയതീതി യം രൂപാദിം അസ്സാദിയതി. സേസം വുത്തനയമേവ. ഇതോ പരം വുത്തമത്ഥം നിഗമേന്തോ തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘കാമം കാമയമാനസ്സ…പേ… ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതീ’’തി;

ഇതോ പരം ഏത്തകമ്പി അവത്വാ വിസേസമത്തമേവ വക്ഖാമ.

൨. തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കാമേ ഇച്ഛമാനസ്സ, കാമേന വാ യായമാനസ്സ. ഛന്ദജാതസ്സാതി ജാതതണ്ഹസ്സ. ജന്തുനോതി സത്തസ്സ. തേ കാമാ പരിഹായന്തീതി തേ കാമാ പരിഹായന്തി ചേ. സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീതി അഥ സോ അയോമയാദിനാ സല്ലേന വിദ്ധോ വിയ പീളീയതി. ഇതോ പരം വുത്തം വജ്ജേത്വാ അവുത്തേസു യം യം അനുത്താനം, തം തദേവ കഥയിസ്സാമി.

ചക്ഖുപീണനം ആരമ്മണം പാപുണനവസേന യായതി ഗച്ഛതി. ദസ്സനീയവസേന പിയത്തം ആരമ്മണവസേന അപ്പാപേതീതി നിയ്യതി. സവനീയം ഹുത്വാ കണ്ണസോതപീണനം ആരമ്മണവസേന പരികഡ്ഢതീതി വുയ്ഹതി. സരിതബ്ബം ഹുത്വാ ചിത്തപീണനം ആരമ്മണവസേന ഗഹേത്വാ ഉപസംഹരീയതീതി സംഹരീയതി. യഥാതി ഓപമ്മത്ഥേ നിപാതോ. ഹത്ഥിനാ യായതി ഗച്ഛതീതി ഹത്ഥിയാനേന വാ, വാഇതി വികപ്പത്ഥേ. അസ്സേന യായതി ഗച്ഛതീതി അസ്സയാനേന വാ. ഗോയുത്തം വയ്ഹാദിയാനം ഗോയാനം, തേന ഗോയാനേന. അജയാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇട്ഠവസേന ജാതോ സഞ്ജാതോ.

ആരമ്മണപിയത്തവസേന നിബ്ബത്തോ അഭിനിബ്ബത്തോ. ആരമ്മണമനാപഭാവേന പാതുഭൂതോ. അഥ വാ കാമരാഗവസേന ജാതോ സഞ്ജാതോ. കാമനന്ദിവസേന നിബ്ബത്തോ അഭിനിബ്ബത്തോ. കാമതണ്ഹാവസേന കാമസിനേഹവസേന കാമച്ഛന്ദവസേന കാമപരിളാഹവസേന ച പാതുഭൂതോതി വേദിതബ്ബോ.

തേ വാ കാമാ പരിഹായന്തീതി തേ വത്ഥുകാമാദയോ പരിഹായന്തി വിഗച്ഛന്തി. സോ വാ കാമേഹി പരിഹായതീതി ഏസോ ഖത്തിയാദിപുഗ്ഗലോ വത്ഥുകാമാദികാമേഹി പരിഹായതി വിഗച്ഛതി ‘‘പുബ്ബേവ മച്ചം വിജഹന്തി ഭോഗാ, മച്ചോ ധനേ പുബ്ബതരം ജഹാതീ’’തി (ജാ. ൧.൫.൨) ഏവമാദീസു വിയ. കഥന്തി കേന പകാരേന. തിട്ഠന്തസ്സേവാതി ധരന്തസ്സേവ. തേ ഭോഗേതി തേ വത്ഥുകാമാദയോ ഭോഗേ. രാജാനോ വാതി പഥബ്യാദിരാജാനോ. ഹരന്തീതി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി, അപഹരന്തി വാ. ചോരാ വാതി സന്ധിച്ഛേദാദികാ. അഗ്ഗി വാതി ദാവഗ്ഗിആദി. ദഹതീതി ഝാപേതി ഭസ്മം കരോതി. ഉദകം വാതി ഓഘാദിഉദകം. വഹതീതി ഗഹേത്വാ മഹാസമുദ്ദം പാപേതി. അപ്പിയാ വാതി അകന്താ അമനാപാ. ദായാദാ ഹരന്തീതി ദായജ്ജവിരഹിതാ അസ്സാമികാ ഹരന്തി. നിഹിതം വാതി നിധാനം കത്വാ ഠപിതം. നാധിഗച്ഛതീതി ന വിന്ദതി ന പടിലഭതി, ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ദുപ്പയുത്താതി വിസമപയോഗേന യോജിതാ കസിവാണിജ്ജാദികമ്മന്താ. ഭിജ്ജന്തീതി ഭേദം പാപുണന്തി, ന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘ഭഞ്ജന്തി രഥം അയാനകാ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൧.൨൯൬) സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

കുലേ വാ കുലങ്ഗാരോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഖത്തിയാദികുലേ കുലഝാപകോ കുലേ അന്തിമപുരിസോ നിബ്ബത്തതി. ‘‘കുലങ്കരോ’’തിപി പാളി. യോ തേ ഭോഗേ വികിരതീതി യോ ഏസോ കുലേ പച്ഛിമകോ തേ ഹിരഞ്ഞാദികേ ഭോഗേ ഖേപേതി. വിധമതീതി വിയോഗം കരോതി, ദൂരേ ഖിപതി. വിദ്ധംസേതീതി നാസേതി അദസ്സനം ഗമേതി. അഥ വാ ഇത്ഥിധുത്തോ ഹുത്വാ വികിരതി. സുരാധുത്തോ ഹുത്വാ വിധമതി. അക്ഖധുത്തോ ഹുത്വാ വിദ്ധംസേതി. വികിരതി വാ ഉപ്പന്നം ആയം അജാനനേന. വിധമതി വിസ്സജ്ജനമുഖം അജാനനേന. വിദ്ധംസേതി ഠപിതട്ഠാനേ ആരക്ഖം അസംവിധാനേനാതി ഏവമാദിനാ യോജേതബ്ബം.

അനിച്ചതായേവ അട്ഠമീതി വിനാസഭാവോ ഏവ അട്ഠമോ. ഹായന്തീതി അദസ്സനം യന്തി. പരിഹായന്തീതി ന പുന പഞ്ഞായന്തി. പരിധംസേന്തീതി ഠാനതോ അപഗച്ഛന്തി. പരിപതന്തീതി പഗ്ഘരന്തി. അന്തരധായന്തീതി അന്തരധാനം അദസ്സനം ഗച്ഛന്തി. വിപ്പലുജ്ജന്തീതി ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ അപഗച്ഛന്തി.

തിട്ഠന്തേവ തേ ഭോഗേതി തേസം ധനാനം ഠിതകാലേ ‘‘തിട്ഠന്തേ നിബ്ബുതേ ചാപീ’’തി ഏവമാദീസു (വി. വ. ൮൦൬) വിയ. സോതി സോ ഭോഗസാമികോ പുഗ്ഗലോ. ചവതി ദേവലോകതോ. മരതി മനുസ്സലോകതോ. വിപ്പലുജ്ജതി നാഗസുപണ്ണാദിലോകതോ. അഥ വാ ഹായതി ധഞ്ഞകോട്ഠാഗാരവസേന. പരിഹായതി ധനകോട്ഠാഗാരവസേന. പരിധംസതി ബലിബദ്ദഹത്ഥിഅസ്സാദിവസേന. പരിപതതി ദാസിദാസവസേന. അന്തരധായതി ദാരാഭരണവസേന. നസ്സതി ഉദകാദിവസേനാതി ഏകേ വണ്ണയന്തി.

അയോമയേനാതി കാളലോഹാദിനിബ്ബത്തേന. സല്ലേനാതി കണ്ഡേന. അട്ഠിമയേനാതി മനുസ്സട്ഠിം ഠപേത്വാ അവസേസേന. ദന്തമയേനാതി ഹത്ഥിദന്താദിനാ. വിസാണമയേനാതി ഗോവിസാണാദിനാ. കട്ഠമയേനാതി വേളുകട്ഠാദിനാ. വിദ്ധോതി വുത്തപ്പകാരസല്ലാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന പഹടോ. രുപ്പതീതി വികിരതി, വികാരം ആപജ്ജതി. കുപ്പതീതി ചലതി, കോപം ഉപ്പാദേതി. ഘട്ടീയതീതി ഘട്ടിതോ ഹോതി. പീളീയതീതി പീളിതോ ഹോതി, ലദ്ധപ്പഹാരോ കുപ്പതി. ‘‘തതിയദിവസേ സലാകം പവേസേത്വാ ധോവനകാലേ ഘട്ടീയതി. ഖാരപ്പദാനേ പീളീയതി. പഹാരധോവനേ വാ രുപ്പതി. തസ്മിം ദുക്ഖുപ്പാദനേ കുപ്പതി. സലാകപവേസനേ പീളീയതി. ഖാരപ്പദാനേ ഘട്ടീയതീ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

ബ്യാധിതോതി ലദ്ധപ്പഹാരോ ഹുത്വാ പീളിതോ. ദോമനസ്സിതോതി ദോമനസ്സപ്പത്തോ. വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാതി പകതിഭാവം ജഹിത്വാ അഞ്ഞഥാഭാവം ഉപനീതേന, അന്തോസോസാദി സോകോ ച വാചാവിപ്പലാപോ പരിദേവോ ച കായപീളനാദി ദുക്ഖഞ്ച ചിത്തപീളനാദി ദോമനസ്സഞ്ച ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ ച. ഏതേ വുത്തപ്പകാരാ സോകാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി സമുദാചാരം ഗച്ഛന്തി.

൩. തതിയഗാഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ പന ഇമേ കാമേ തത്ഥ ഛന്ദരാഗവിക്ഖമ്ഭനേന വാ സമുച്ഛേദേന വാ അത്തനോ പാദേന സപ്പസ്സ സിരം വിയ പരിവജ്ജേതി, സോ ഭിക്ഖു സബ്ബലോകം വിപ്ഫാരേത്വാ ഠിതത്താ ലോകേ വിസത്തികാസങ്ഖാതം തണ്ഹം സതോ ഹുത്വാ സമതിവത്തതീതി.

യോതി വിഭജിതബ്ബം പദം. യോ യാദിസോതിആദീനി തസ്സ വിഭജനപദാനി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ യോതി അത്ഥപദം. തഞ്ച അനിയമേന പുഗ്ഗലം ദീപേതി. തസ്മാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ അനിയമേന പുഗ്ഗലദീപകം യോ-സദ്ദമേവ ആഹ. തസ്മാ ഏത്ഥ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – യോതി യോ കോചീതി. യസ്മാ യോ യോ കോചി നാമ, സോ അവസ്സം യഥാലിങ്ഗയഥായുത്തയഥാവിഹിതയഥാപ്പകാരയംഠാനപത്തയംധമ്മസമന്നാഗതവസേന ഏകേനാകാരേന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ തം തത്ഥ ഞാപേതും തം ഭേദം പകാസേന്തോ ‘‘യാദിസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യാദിസോതി ലിങ്ഗവസേന യാദിസോ വാ താദിസോ വാ ഹോതു, ദീഘോ വാ രസ്സോ വാ കാളോ വാ ഓദാതോ വാ മങ്ഗുരച്ഛവി വാ കിസോ വാ ഥൂലോ വാതി അത്ഥോ.

യഥായുത്തോതി യോഗവസേന യേന വാ തേന വാ യുത്തോ ഹോതു, നവകമ്മയുത്തോ വാ ഉദ്ദേസയുത്തോ വാ വാസധുരയുത്തോ വാതി അത്ഥോ. യഥാവിഹിതോതി യഥാഠപിതോ നവകമ്മാധിട്ഠായികാദിവസേന. യഥാപകാരോതി യഥാപകാരേന പതിട്ഠിതോ പദീപനായകാദിവസേന. യംഠാനപ്പത്തോതി യം ഠാനന്തരം പത്തോ സേനാപതിസേട്ഠിട്ഠാനാദിവസേന. യംധമ്മസമന്നാഗതോതി യേന ധമ്മേന ഉപാഗതോ ധുതങ്ഗാദിവസേന.

വിക്ഖമ്ഭനതോ വാതി ഉപചാരപ്പനാസമാധീതി കിലേസാനം ദൂരീകരണതോ വാ ഘടപ്പഹാരേന സേവാലാനം വിയ. സമുച്ഛേദതോ വാതി പുന അപ്പവത്തിം കത്വാ അച്ചന്തതോ മഗ്ഗേന കിലേസാനം ഉച്ഛിന്നമൂലതോ പഹാനവസേന സമുച്ഛേദതോ വാ. അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാതിആദീനി ഏകാദസ പദാനി വിപസ്സനാവസേന വുത്താനി.

ബുദ്ധാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപീതിആദീനി ഛ പദാനി മരണസ്സതിം ഭാവേന്തോപി, ഉപസമാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപീതി ഇമാനി ച ഉപചാരജ്ഝാനവസേന വുത്താനി. ആനാപാനസ്സതിം ഭാവേന്തോപി, കായഗതാസതിം ഭാവേന്തോപി, പഠമം ഝാനം ഭാവേന്തോപീതിആദീനി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം ഭാവേന്തോപീതി പരിയോസാനാനി അപ്പനാജ്ഝാനവസേന വുത്താനി. തത്ഥ അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാതി സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം അട്ഠികങ്കലം ഉപമാ ഏതേസം കാമാനന്തി അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ. അപ്പസ്സാദട്ഠേനാതി ‘‘അപ്പം പരിത്തം സുഖസ്സാദം ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’’തി ദസ്സനട്ഠേന. പസ്സന്തോതി ‘‘യാവദേവ പന സോ കുക്കുരോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി ഞാണചക്ഖുനാ പസ്സന്തോ. പരിവജ്ജേതീതി ദൂരങ്ഗമേതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കുക്കുരോ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതോ ഗോഘാതകസൂനം പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ, തമേനം ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ അട്ഠികങ്കലം സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം ഉപസുമ്ഭേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അപി നു ഖോ സോ കുക്കുരോ അമ്ഹം അട്ഠികങ്കലം സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം പലേഹന്തോ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യം പടിവിനേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭന്തേ, അട്ഠികങ്കലം സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം, യാവദേവ പന സോ കുക്കുരോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ, തം അഭിനിവജ്ജേത്വാ യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ, യത്ഥ സബ്ബസോ ലോകാമിസുപാദാനാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതീ’’തി (മ. നി. ൨.൪൨).

ഗിജ്ഝാദീഹി സാധാരണാ മംസപേസി ഉപമാ ഏതേസന്തി മംസപേസൂപമാ. ബഹൂനം സാധാരണട്ഠേന ബഹുസാധാരണാ. ആദിത്തം തിണുക്കം ഉപമാ ഏതേസന്തി തിണുക്കൂപമാ. അനുദഹനട്ഠേനാതി ഹത്ഥാദിഝാപനട്ഠേന. സാധികപോരിസപ്പമാണാ വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനം അങ്ഗാരാനം പൂരാ അങ്ഗാരകാസു ഉപമാ ഏതേസന്തി അങ്ഗാരകാസൂപമാ. മഹാപരിളാഹട്ഠേനാതി മഹന്തപരിതാപനട്ഠേന. ആരാമരാമണേയ്യാദികം സുപിനം ഉപമാ ഏതേസന്തി സുപിനകൂപമാ. ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേനാതി അപ്പത്വാ, ന ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠനട്ഠേന. യാചിതേന ലദ്ധം യാനാദിഭണ്ഡം ഉപമാ ഏതേസന്തി യാചിതകൂപമാ. താവകാലികട്ഠേനാതി അനിബന്ധനട്ഠേന. സമ്പന്നഫലരുക്ഖോ ഉപമാ ഏതേസന്തി രുക്ഖഫലൂപമാ. സമ്ഭഞ്ജനപരിഭഞ്ജനട്ഠേനാതി സാഖാഭഞ്ജനട്ഠേന ചേവ സമന്തതോ ഭഞ്ജിത്വാ രുക്ഖപാതനട്ഠേന ച. അസി ച സൂനാ ച ഉപമാ ഏതേസന്തി അസിസൂനൂപമാ. അധികുട്ടനട്ഠേനാതി ഛിന്ദനട്ഠേന. സത്തിസൂലം ഉപമാ ഏതേസന്തി സത്തിസൂലൂപമാ. വിനിവിജ്ഝനട്ഠേനാതി നിപതേത്വാ ഗമനട്ഠേന. ഭയജനനട്ഠേന സപ്പസിരം ഉപമാ ഏതേസന്തി സപ്പസിരൂപമാ. സപ്പടിഭയട്ഠേനാതി സഹ അഭിമുഖേ ഭയട്ഠേന. ദുക്ഖജനനം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ഉപമാ ഏതേസന്തി അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമാ. മഹാഭിതാപനട്ഠേനാതി മഹന്തഅഭിതാപകായപീളാഉപ്പാദനട്ഠേനാതി കാമം പരിവജ്ജേതീതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, ഗിജ്ഝോ വാ കങ്കോ വാ കുലലോ വാ മംസപേസിം ആദായ ഉഡ്ഡീയേയ്യ, തമേനം ഗിജ്ഝാപി കങ്കാപി കുലലാപി അനുപതിത്വാ അനുപതിത്വാ വിതച്ഛേയ്യും വിസ്സജ്ജേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, സചേ സോ ഗിജ്ഝോ വാ കങ്കോ വാ കുലലോ വാ തം മംസപേസിം ന ഖിപ്പമേവ പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ, സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ, മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘മംസപേസൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ ആദിത്തം തിണുക്കം ആദായ പടിവാതം ഗച്ഛേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, സചേ സോ പുരിസോ തം ആദിത്തം തിണുക്കം ന ഖിപ്പമേവ പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ, തസ്സ സാ ആദിത്താ തിണുക്കാ ഹത്ഥം വാ ദഹേയ്യ, ബാഹും വാ ദഹേയ്യ, അഞ്ഞതരം വാ അഞ്ഞതരം വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗം ദഹേയ്യ, സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ, മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘തിണുക്കൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, അങ്ഗാരകാസു സാധികപോരിസാ പൂരാ അങ്ഗാരാനം വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടിക്കൂലോ, തമേനം ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസും ഉപകഡ്ഢേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി ഗഹപതി, അപി നു സോ പുരിസോ ഇതി ചിതി ചേവ കായം സന്നാമേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സഹേതു’’? ‘‘വിദിതഞ്ഹി, ഭന്തേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ‘ഇമഞ്ച അഹം അങ്ഗാരകാസും പപതിസ്സാമി, തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛിസ്സാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ ഗഹപതി അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ സുപിനകം പസ്സേയ്യ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണിരാമണേയ്യകം, സോ പടിബുദ്ധോ ന കിഞ്ചി പടിപസ്സേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘സുപിനകൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ യാചിതകം ഭോഗം യാചിത്വാ യാനം വാ പോരിസേയ്യം പവരമണികുണ്ഡലം. സോ തേഹി യാചിതകേഹി ഭോഗേഹി പുരക്ഖതോ പരിവുതോ അന്തരാപണം പടിപജ്ജേയ്യ. തമേനം ജനോ ദിസ്വാ ഏവം വദേയ്യ ‘ഭോഗീ വത ഭോ പുരിസോ, ഏവം കിര ഭോ ഭോഗിനോ ഭോഗാനി ഭുഞ്ജന്തീ’തി. തമേനം സാമികാ യത്ഥ യത്ഥേവ താനി പസ്സേയ്യും, തത്ഥ തത്ഥേവ താനി ഹരേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അലം നു ഖോ തസ്സ പുരിസസ്സ അഞ്ഞഥത്തായാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സഹേതു’’? ‘‘സാമിനോ ഹി, ഭന്തേ, താനി ഹരന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘യാചിതകൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ തിബ്ബോ വനസണ്ഡോ, തത്രസ്സ രുക്ഖോ സമ്പന്നഫലോ ച ഉപപന്നഫലോ ച. ന ചസ്സു കാനിചി ഫലാനി ഭൂമിയം പതിതാനി. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഫലത്ഥികോ ഫലഗവേസീ ഫലപരിയേസനം ചരമാനോ. സോ തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ തം രുക്ഖം പസ്സേയ്യ സമ്പന്നഫലഞ്ച ഉപപന്നഫലഞ്ച. തസ്സ ഏവമസ്സ ‘അയം ഖോ രുക്ഖോ സമ്പന്നഫലോ ച ഉപപന്നഫലോ ച, നത്ഥി ച കാനിചി ഫലാനി ഭൂമിയം പതിതാനി, ജാനാമി ഖോ പനാഹം രുക്ഖം ആരോപിതും. യംനൂനാഹം ഇമം രുക്ഖം ആരോഹിത്വാ യാവദത്ഥഞ്ച ഖാദേയ്യം, ഉച്ഛങ്ഗഞ്ച പൂരേയ്യ’ന്തി? സോ തം രുക്ഖം ആരോഹിത്വാ യാവദത്ഥഞ്ച ഖാദേയ്യ, ഉച്ഛങ്ഗഞ്ച പൂരേയ്യ. അഥ ദുതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഫലത്ഥികോ ഫലഗവേസീ ഫലപരിയേസനം ചരമാനോ തിണ്ഹം കുഠാരിം ആദായ. സോ തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ തം രുക്ഖം പസ്സേയ്യ സമ്പന്നഫലഞ്ച ഉപപന്നഫലഞ്ച. തസ്സ ഏവമസ്സ ‘അയം ഖോ രുക്ഖോ സമ്പന്നഫലോ ച ഉപപന്നഫലോ ച, നത്ഥി ച കാനിചി ഫലാനി ഭൂമിയം പതിതാനി, ന ഖോ പനാഹം ജാനാമി രുക്ഖം ആരോഹിതും. യംനൂനാഹം ഇമം രുക്ഖം മൂലതോ ഛേത്വാ യാവദത്ഥഞ്ച ഖാദേയ്യം, ഉച്ഛങ്ഗഞ്ച പൂരേയ്യ’ന്തി. സോ തം രുക്ഖം മൂലതോവ ഛിന്ദേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അമുകോ സോ പുരിസോ പഠമം രുക്ഖം ആരൂള്ഹോ, സചേ സോ ന ഖിപ്പമേവ ഓരോഹേയ്യ, തസ്സ സോ രുക്ഖോ പപതന്തോ ഹത്ഥം വാ ഭഞ്ജേയ്യ പാദം വാ ഭഞ്ജേയ്യ അഞ്ഞതരം വാ അഞ്ഞതരം വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗം ഭഞ്ജേയ്യ, സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ, മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘രുക്ഖഫലൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ, തം അഭിനിവജ്ജേത്വാ യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ. യത്ഥ സബ്ബസോ ലോകാമിസൂപാദാനാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതീ’’തി (മ. നി. ൨.൪൩-൪൮).

ഏവം അട്ഠികങ്കലാദികഅഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമപരിയോസാനതോ വിപസ്സനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഉപചാരസമാധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ബുദ്ധാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സതി ഏവ അനുസ്സതി. പവത്തിതബ്ബട്ഠാനമ്ഹിയേവ ച പവത്തത്താ സദ്ധാപബ്ബജിതസ്സ കുലപുത്തസ്സ അനുരൂപാ സതീതിപി അനുസ്സതി. ബുദ്ധം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ബുദ്ധാനുസ്സതി. അരഹതാദിബുദ്ധഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം, തം ബുദ്ധാനുസ്സതിം. ഭാവേന്തോതി വഡ്ഢേന്തോ ബ്യൂഹേന്തോ. ധമ്മം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതി, സ്വാക്ഖാതതാദിധമ്മഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. സങ്ഘം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി സങ്ഘാനുസ്സതി, സുപ്പടിപന്നതാദിസങ്ഘഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. സീലം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി സീലാനുസ്സതി, അത്തനോ അഖണ്ഡതാദിസീലഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ചാഗം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ചാഗാനുസ്സതി, അത്തനോ മുത്തചാഗതാദിചാഗഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ദേവതാ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ദേവതാനുസ്സതി, ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അത്തനോ സദ്ധാദിഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ആനാപാനേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ സതി ആനാപാനസ്സതി, ആനാപാനനിമിത്താരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. മരണം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ സതി മരണസ്സതി, ഏകഭവപരിയാപന്നജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദസങ്ഖാതമരണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം.

കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം പടിക്കൂലാനം ആയത്താ ആകരത്താ കായോതി സങ്ഖം ഗതേ സരീരേ ഗതാ പവത്താ സതി കായഗതാസതി, താദിസം വാ കായം ഗതാ സതി ‘‘കായഗതസതീ’’തി വത്തബ്ബേ രസ്സം അകത്വാ ‘‘കായഗതാസതീ’’തി വുത്തം. കേസാദികേസു കായകോട്ഠാസേസു പടിക്കൂലനിമിത്താരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ഉപസമം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി. ഉപസമാനുസ്സതി, സബ്ബദുക്ഖൂപസമാരമ്മണായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം.

വിതക്കവിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം പഠമജ്ഝാനം ഭാവേന്തോ. പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ദുതിയജ്ഝാനം ഭാവേന്തോ. സുഖചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം തതിയജ്ഝാനം ഭാവേന്തോ. ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഭാവേന്തോ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഭാവേന്തോപി കാമേ പരിവജ്ജേതീതി.

വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമുച്ഛേദേന കാമാനം പഹാനം ദസ്സേതും ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗം ഭാവേന്തോപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മഗ്ഗസോതസ്സ ആപജ്ജനം സോതാപത്തി, സോതാപത്തിയാ മഗ്ഗോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. അപായഗമനീയേ കാമേതി യേഹി അപായം ഗച്ഛന്തി, തേ അപായഗമനീയേ കാമേ സമുച്ഛേദതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗം ഭാവേന്തോ പരിവജ്ജേതി. പടിസന്ധിവസേന സകിംയേവ ഇമം ലോകം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ, തസ്സ മഗ്ഗോ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ. തം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ. ഓളാരികേതി പരിളാഹപ്പത്തേ. പടിസന്ധിവസേനേവ കാമഭവം നാഗച്ഛതീതി അനാഗാമീ, തസ്സ മഗ്ഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ. തം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ. അനുസഹഗതേതി സുഖുമഭാവപ്പത്തേ. കിലേസേഹി ആരകത്താ, കിലേസാരീനം ഹതത്താ, സംസാരചക്കസ്സ അരാനം ഹതത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ ച അരഹം, അരഹതോ ഭാവോ അരഹത്തം. കിം തം? അരഹത്തഫലം. അരഹത്തസ്സ മഗ്ഗോ അരഹത്തമഗ്ഗോ. തം അരഹത്തമഗ്ഗം ഭാവേന്തോ. സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബേനാകാരേന സബ്ബം. സബ്ബഥാ സബ്ബന്തി സബ്ബപ്പകാരേന സബ്ബം. അസേസം നിസ്സേസന്തി നിരവസേസം ഗന്ധമത്തമ്പി അട്ഠപേത്വാ. അഥ വാ സബ്ബേന സബ്ബം മൂലവസേന. സബ്ബഥാ സബ്ബം ആകാരനിപ്പദേസവസേന. അസേസം നിസ്സേസം ഭാവനാനിപ്പദേസവസേന. തഥാ പുരിമേന ദുച്ചരിതാഭാവേന. ദുതിയേന പരിയുട്ഠാനാഭാവേന. തതിയേന അനുസയാഭാവേന ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

സപ്പോ വുച്ചതി അഹീതി യോ കോചി സരന്തോ ഗച്ഛതി. കേനട്ഠേനാതി കേന അത്ഥേന. സംസപ്പന്തോ ഗച്ഛതീതി യസ്മാ സമ്മാ സംസരന്തോ ഗച്ഛതീതി സപ്പോ. ഭുജന്തോതി വങ്കവങ്കോ ഹുത്വാ. പന്നസിരോതി നിപന്നസീസോ ഹുത്വാ. സിരേന സുപതീതി സീസം ഭോഗന്തരേ കത്വാ സുപനഭാവേന സിരസാ സുപതീതി സരീസപോ. ബിലേ സയതീതി ബിലാസയോ. ‘‘ബിലസയോ’’തിപി പാളി, തം സുന്ദരം. ഗുഹായം സേതീതി ഗുഹാസയോ. ദാഠാ തസ്സ ആവുധോതി തസ്സ സപ്പസ്സ ദുവേ ദാഠാ പഹരണസത്ഥസങ്ഖാതോ ആവുധോ. വിസം തസ്സ ഘോരന്തി തസ്സ സപ്പസ്സ ബ്യാപകസങ്ഖാതം വിസം ദാരുണം കക്ഖളം. ജിവ്ഹാ തസ്സ ദുവിധാതി തസ്സ സപ്പസ്സ ദ്വേധാ ജിവ്ഹാ. ദ്വീഹി ജിവ്ഹാഹി രസം സായതീതി ദുവിധാഹി ജിവ്ഹാഹി രസം ജാനാതി അസ്സാദം വിന്ദതി സാദിയതീതി. ജീവിതും കാമയതീതി ജീവിതുകാമോ. അമരിതും കാമയതീതി അമരിതുകാമോ. സുഖം കാമയതീതി സുഖകാമോ. ദുക്ഖപ്പടിക്കൂലോതി ദുക്ഖം അനിച്ഛമാനോ. പാദേനാതി അത്തനോ പാദേന. സപ്പസിരന്തി സപ്പസ്സ സീസം. വജ്ജേയ്യാതി ദൂരതോ വജ്ജേയ്യ. വിവജ്ജേയ്യാതി തസ്സ പമാണേന. പരിവജ്ജേയ്യാതി സമന്തതോ. അഭിനിവജ്ജേയ്യാതി ചതുത്ഥപ്പമാണേന. അഥ വാ പുരിമേന സീസതോ. ദുതിയതതിയേന ദ്വീഹി പസ്സേഹി. ചതുത്ഥേന പച്ഛതോ. ‘‘കാമേ പന അപ്പത്തസ്സ പരിയേസനമൂലദുക്ഖവത്ഥുഭാവേന വജ്ജേയ്യ. പത്തസ്സ ആരക്ഖമൂലദുക്ഖവത്ഥുഭാവേന വിവജ്ജേയ്യ. അഞ്ഞാണപരിളാഹദുക്ഖവത്ഥുഭാവേന പരിവജ്ജേയ്യ. വിനാസമുഖേ പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖവത്ഥുഭാവേന അഭിനിവജ്ജേയ്യാ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

രഞ്ജനവസേന രാഗോ. ബലവരഞ്ജനട്ഠേന സാരാഗോ. വിസയേ സത്താനം അനു അനു നയനതോ അനുനയോ. അനുരുജ്ഝതീതി അനുരോധോ, കാമേതീതി അത്ഥോ. യത്ഥ കത്ഥചി ഭവേ സത്താ ഏതായ നന്ദന്തീതി നന്ദീ, സയം വാ നന്ദതീതി നന്ദീ. നന്ദീ ച സാ രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ ചാതി നന്ദിരാഗോ. തത്ഥ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ സകിം ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ നന്ദീ, പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനാ നന്ദിരാഗോതി വുച്ചതി. ചിത്തസ്സ സാരാഗോതി യോ ഹേട്ഠാ ‘‘ബലവരഞ്ജനട്ഠേന സാരാഗോ’’തി വുത്തോ, സോ ന സത്തസ്സ, ചിത്തസ്സേവ സാരാഗോതി അത്ഥോ.

ഇച്ഛന്തി ഏതായ ആരമ്മണാനീതി ഇച്ഛാ. ബഹലകിലേസഭാവേന മുച്ഛന്തി ഏതായ പാണിനോതി മുച്ഛാ. ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണവസേന അജ്ഝോസാനം. ഇമിനാ സത്താ ഗിജ്ഝന്തി ഗേധം ആപജ്ജന്തീതി ഗേധോ. ബഹലട്ഠേന വാ ഗേധോ. ‘‘ഗേധം വാ പന പവനസണ്ഡ’’ന്തി ഹി ബഹലട്ഠേനേവ വുത്തം. അനന്തരപദം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം, സബ്ബതോഭാഗേന വാ ഗേധോതി പലിഗേധോ. സജ്ജന്തി ഏതേനാതി സങ്ഗോ. ലഗ്ഗനട്ഠേന വാ സങ്ഗോ. ഓസീദനട്ഠേന പങ്കോ. ആകഡ്ഢനവസേന ഏജാ. ‘‘ഏജാ ഇമം പുരിസം പരികഡ്ഢതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ’’തി ഹി വുത്തം. വഞ്ചനട്ഠേന മായാ. വട്ടസ്മിം സത്താനം ജനനട്ഠേന ജനികാ. ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസം, ചിത്തമസ്സ വിധാവതീ’’തി (സം. നി. ൧.൫൫) ഹി വുത്തം. വട്ടസ്മിം സത്തേ ദുക്ഖേന സംയോജയമാനാ ജനേതീതി സഞ്ജനനീ. ഘടനട്ഠേന സിബ്ബിനീ. അയഞ്ഹി വട്ടസ്മിം സത്തേ ചുതിപടിസന്ധിവസേന സിബ്ബതി ഘടേതി തുന്നകാരോ വിയ പിലോതികായ പിലോതികം, തസ്മാ ‘‘ഘടനട്ഠേന സിബ്ബിനീ’’തി വുത്താ. അനേകപ്പകാരം വിസയജാലം തണ്ഹാവിപ്ഫന്ദിതനിവേസസങ്ഖാതം വാ ജാലമസ്സാ അത്ഥീതി ജാലിനീ.

ആകഡ്ഢനട്ഠേന സീഘസോതാ സരിതാ വിയാതി സരിതാ. അല്ലട്ഠേന വാ സരിതാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സരിതാനി സിനേഹിതാനി ച സോമനസ്സാനി ഭവന്തി ജന്തുനോ’’തി (ധ. പ. ൩൪൧). അല്ലാനി ചേവ സിനിദ്ധാനി ചാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. അനയബ്യസനാപാദനട്ഠേന കുമ്മാനുബന്ധസുത്തകം വിയാതി സുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സുത്തന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദിരാഗസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൯). രൂപാദീസു വിത്ഥതട്ഠേന വിസതാ. തസ്സ തസ്സ പടിലാഭത്ഥായ സത്തേ ആയൂഹാപേതീതി ആയൂഹിനീ. ഉക്കണ്ഠിതും അപദാനതോ സഹായട്ഠേന ദുതിയാ. അയഞ്ഹി സത്താനം വട്ടസ്മിം ഉക്കണ്ഠിതും ന ദേതി, ഗതഗതട്ഠാനേ പിയസഹായോ വിയ അഭിരമാപേതി. തേനേവ വുത്തം –

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാനസംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതീ’’തി. (ഇതിവു. ൧൫; അ. നി. ൪.൯; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പായായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭);

പണിധാനകവസേന പണിധി. ഭവനേത്തീതി ഭവരജ്ജു. ഏതായ ഹി സത്താ രജ്ജുയാ ഗീവായം ബദ്ധാ ഗോണാ വിയ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം നിയ്യന്തി. തം തം ആരമ്മണം വനതി ഭജതി അല്ലീയതീതി വനം, വനതി യാചതീതി വാ വനം. വനഥോതി ബ്യഞ്ജനേന പദം വഡ്ഢിതം. അനത്ഥദുക്ഖാനം വാ സമുട്ഠാപനട്ഠേന ഗഹനട്ഠേന ച വനം വിയാതി വനം. ബലവതണ്ഹായേതം നാമം. ഗഹനതരട്ഠേന പന തതോ ബലവതരാ വനഥോ നാമ. തേന വുത്തം –

‘‘വനം ഛിന്ദഥ മാ രുക്ഖം, വനതോ ജായതേ ഭയം;

ഛേത്വാ വനഞ്ച വനഥഞ്ച, നിബ്ബനാ ഹോഥ ഭിക്ഖവോ’’തി. (ധ. പ. ൨൮൩);

സന്ഥവനവസേന സന്ഥവോ, സംസഗ്ഗോതി അത്ഥോ. സോ ദുവിധോ – തണ്ഹാസന്ഥവോ മിത്തസന്ഥവോ ച. തേസു ഇധ തണ്ഹാസന്ഥവോ അധിപ്പേതോ. സിനേഹവസേന സ്നേഹോ. ആലയകരണവസേന കമ്പമാനാ അപേക്ഖതീതി അപേക്ഖാ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ഇമാനി തേ ദേവ ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി കുസാവതീരാജധാനിപ്പമുഖാനി, ഏത്ഥ ദേവ ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൬൬). ആലയം കരോഹീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. പാടിയേക്കേ പാടിയേക്കേ ആരമ്മണേ ബന്ധതീതി പടിബന്ധു, ഞാതകട്ഠേന വാ പാടിയേക്കോ ബന്ധൂതിപി പടിബന്ധു. നിച്ചസന്നിസ്സിതട്ഠേനപി സത്താനം തണ്ഹാസമോ ബന്ധു നാമ നത്ഥി. ആരമ്മണാനം അസനതോ ആസാ. അജ്ഝോത്ഥരണതോ ചേവ തിത്തിം അനുഗന്ത്വാവ പരിഭുഞ്ജനതോ ചാതി അത്ഥോ. ആസീസനവസേന ആസീസനാ. ആസീസിതസ്സ ഭാവോ ആസീസിതത്തം.

ഇദാനി തസ്സാ പവത്തിട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘രൂപാസാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആസീസനവസേന ആസാതി ആസായ അത്ഥം ഗഹേത്വാ രൂപേ ആസാ രൂപാസാ. ഏവം നവപി പദാനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥ ച പുരിമാനി പഞ്ച പഞ്ചകാമഗുണവസേന വുത്താനി, പരിക്ഖാരലോഭവസേന ഛട്ഠം. തം വിസേസതോ പബ്ബജിതാനം, തതോ പരാനി തീണി അതിത്തിയവത്ഥുവസേന ഗഹട്ഠാനം. ന ഹി തേസം ധനപുത്തജീവിതേഹി അഞ്ഞം പിയതരം അത്ഥി. ‘‘ഇദം മയ്ഹം, ഇദം മയ്ഹ’’ന്തി വാ ‘‘അസുകേന മേ ഇദം ദിന്നം, ഇദം ദിന്ന’’ന്തി വാ ഏവം സത്തേ ജപ്പാപേതീതി ജപ്പാ. പരതോ ദ്വേ പദാനി ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതാനി, തതോ പരം അഞ്ഞേനാകാരേന വിഭജിതും ആരദ്ധത്താ പുന ‘‘ജപ്പാ’’തി വുത്തം. ജപ്പനാകാരോ ജപ്പനാ. ജപ്പിതസ്സ ഭാവോ ജപ്പിതത്തം. പുനപ്പുനം വിസയേ ലുമ്പതി ആകഡ്ഢതീതി ലോലുപോ, ലോലുപസ്സ ഭാവോ ലോലുപ്പം. ലോലുപ്പനാകാരോ ലോലുപ്പായനാ. ലോലുപ്പസമങ്ഗിനോ ഭാവോ ലോലുപ്പായിതത്തം.

പുച്ഛഞ്ജികതാതി യായ തണ്ഹായ ലാഭട്ഠാനേസു പുച്ഛം ചാലയമാനാ സുനഖാ വിയ കമ്പമാനാ വിചരന്തി, തം തസ്സാ കമ്പനതണ്ഹായ നാമം. സാധു മനാപമനാപേ വിസയേ കാമേതീതി സാധുകാമോ, തസ്സ ഭാവോ സാധുകമ്യതാ. മാതാമാതുച്ഛാതിആദികേ അയുത്തട്ഠാനേ രാഗോതി അധമ്മരാഗോ. യുത്തട്ഠാനേപി ബലവാ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നോ ലോഭോ വിസമലോഭോ. ‘‘രാഗോ വിസമ’’ന്തിആദിവചനതോ (വിഭ. ൯൨൪) വാ യുത്തട്ഠാനേ വാ അയുത്തട്ഠാനേ വാ ഉപ്പന്നോ ഛന്ദരാഗോ അധമ്മട്ഠേന അധമ്മരാഗോ. വിസമട്ഠേന വിസമലോഭോതി വേദിതബ്ബോ. ആരമ്മണാനം നികാമനവസേന നികന്തി. നികാമനാകാരോ നികാമനാ. പത്ഥയനവസേന പത്ഥനാ. പിഹായനവസേന പിഹനാ. സുട്ഠു പത്ഥനാ സമ്പത്ഥനാ. പഞ്ചസു കാമഗുണേസു തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാ. രൂപാരൂപഭവേസു തണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ. ഉച്ഛേദസങ്ഖാതേ വിഭവേ തണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ. സുദ്ധേ രൂപഭവസ്മിംയേവ തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ. അരൂപഭവേ തണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ. ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ, നിരോധേ തണ്ഹാ നിരോധതണ്ഹാ. രൂപേ തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ. സദ്ദേ തണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ. ഗന്ധതണ്ഹാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഓഘാദയോ വുത്തത്ഥാവ.

കുസലധമ്മേ ആവരതീതി ആവരണം. ഛാദനവസേന ഛദനം. സത്തേ വട്ടസ്മിം ബന്ധതീതി ബന്ധനം. ചിത്തം ഉപഹന്ത്വാ കിലിസ്സതി സംകിലിട്ഠം കരോതീതി ഉപക്കിലേസോ. ഥാമഗതട്ഠേന അനു അനു സേതീതി അനുസയോ. ഉപ്പജ്ജമാനം ചിത്തം പരിയുട്ഠാതീതി പരിയുട്ഠാനം, ഉപ്പജ്ജിതും അപദാനേന കുസലവാരം ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ. ‘‘ചോരാ മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിംസു, ധുത്താ മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിംസൂ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൪൩൦) ഹി മഗ്ഗം ഗണ്ഹിംസൂതി അത്ഥോ. ഏവമിധാപി ഗഹണട്ഠേന പരിയുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. പലിവേഠനട്ഠേന ലതാ വിയാതി ലതാ. ‘‘ലതാ ഉപ്പജ്ജ തിട്ഠതീ’’തി (ധ. പ. ൩൪൦) ആഗതട്ഠാനേപി അയം തണ്ഹാ ലതാതി വുത്താ. വിവിധാനി വത്ഥൂനി ഇച്ഛതീതി വേവിച്ഛം. വട്ടദുക്ഖസ്സ മൂലന്തി ദുക്ഖമൂലം. തസ്സേവ ദുക്ഖസ്സ നിദാനന്തി ദുക്ഖനിദാനം. തം ദുക്ഖം ഇതോ പഭവതീതി ദുക്ഖപ്പഭവോ. ബന്ധനട്ഠേന പാസോ വിയാതി പാസോ, മാരസ്സ പാസോ മാരപാസോ. ദുരുഗ്ഗിലനട്ഠേന ബളിസം വിയാതി ബളിസം, മാരസ്സ ബളിസം മാരബളിസം. തണ്ഹാഭിഭൂതാ മാരസ്സ വിസയം നാതിക്കമന്തി, തേസം ഉപരി മാരോ വസം വത്തേതീതി ഇമിനാ പരിയായേന മാരസ്സ വിസയോതി മാരവിസയോ. സന്ദനട്ഠേന തണ്ഹാവ നദീ തണ്ഹാനദീ. അജ്ഝോത്ഥരണട്ഠേന തണ്ഹാവ ജാലം തണ്ഹാജാലം. യഥാ സുനഖാ ഗദ്ദൂലബദ്ധാ യദിച്ഛകം നിയ്യന്തി, ഏവം തണ്ഹാബദ്ധാ സത്താതി ദള്ഹബന്ധനട്ഠേന ഗദ്ദൂലം വിയാതി ഗദ്ദൂലം, തണ്ഹാവ ഗദ്ദൂലം തണ്ഹാഗദ്ദൂലം. ദുപ്പൂരണട്ഠേന തണ്ഹാവ സമുദ്ദോ തണ്ഹാസമുദ്ദോ. അഭിജ്ഝായനട്ഠേന അഭിജ്ഝാ. ലുബ്ഭന്തി ഏതേന, സയം വാ ലുബ്ഭതി, ലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ തന്തി ലോഭോ. സമ്പയുത്തകാനം അകുസലാനം പതിട്ഠട്ഠേന മൂലം.

വിസത്തികാതീതി വിസത്തികാ ഇതി. കേനട്ഠേനാതി കേന സഭാവേന. വിസതാതി വിത്ഥടാ രൂപാദീസു. വിസാലാതി വിപുലാ. വിസടാതി തേഭൂമകബ്യാപകവസേന വിസടാ. പുരിമവചനമേവ തകാരസ്സ ടകാരം കത്വാ ബ്യഞ്ജനവിഭാഗം കത്വാ വുത്തം. വിസക്കതീതി പരിസപ്പതി സഹതി വാ. രത്തോ ഹി രാഗവത്ഥുനാ പാദേന താളിയമാനോപി സഹതി. ഓസക്കനം വിപ്ഫന്ദനം വാ ‘‘വിസക്കന’’ന്തിപി വദന്തി. ‘‘കുസലാകുസലാനം പതീ’’തി കേചി വണ്ണയന്തി. വിസംഹരതീതി തഥാ തഥാ കാമേസു ആനിസംസം പസ്സന്തീ വിവിധേഹി ആകാരേഹി നേക്ഖമ്മാഭിമുഖപ്പവത്തിതോ ചിത്തം സംഹരതി സങ്ഖിപതി, വിസം വാ ദുക്ഖം, തം ഹരതി, വഹതീതി അത്ഥോ. വിസംവാദികാതി അനിച്ചാദിം നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹന്തീ വിസംവാദികാ ഹോതി. ദുക്ഖനിബ്ബത്തകസ്സ കമ്മസ്സ ഹേതുഭാവതോ വിസമൂലാ, വിസം വാ ദുക്ഖദുക്ഖാദിഭൂതാ വേദനാ മൂലം ഏതിസ്സാതി വിസമൂലാ. ദുക്ഖസമുദയത്താ വിസം ഫലം ഏതിസ്സാതി വിസഫലാ. യായ തണ്ഹായ രൂപാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സേവ പരിഭോഗോ ഹോതി, ന അമതസ്സാതി സാ ‘‘വിസപരിഭോഗാ’’തി വുത്താ. സബ്ബത്ഥ നിരുത്തിവസേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

തസ്സാ വിസയം ദസ്സേതുകാമോ ‘‘വിസാലാ വാ പന സാ തണ്ഹാ രൂപേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിസാലാ വാ പനാതി മഹന്തീ ഏവ തണ്ഹായനട്ഠേന തണ്ഹാ, രൂപാദയോ പഞ്ച പഞ്ചകാമഗുണികരാഗവസേന വുത്താ. കുലേ ഗണേതിആദീനി ഏകാദസ പദാനി ലോലുപ്പാദവസേന വുത്താനി. കാമധാതുത്തികോ കമ്മവട്ടവസേന വിഭത്തോ, കാമഭവത്തികോ വിപാകവട്ടവസേന വിഭത്തോ, സഞ്ഞാഭവത്തികോ സഞ്ഞാവസേന വിഭത്തോ, ഏകവോകാരഭവത്തികോ ഖന്ധവസേന വിഭത്തോ. അതീതത്തികോ കാലവസേന, ദിട്ഠചതുക്കോ ആരമ്മണവസേന, അപായത്തികോ ഓകാസവസേന, ഖന്ധത്തികോ നിസ്സത്തനിജ്ജീവവസേന വിഭത്തോതി ഞാതബ്ബം. തത്രായം സങ്ഖേപേന അത്ഥദീപനാ വിഭാവനാ ച –

‘‘തത്ഥ കതമാ കാമധാതു? ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ രൂപം വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം, അയം വുച്ചതി കാമധാതു’’ (ധ. സ. ൧൨൮൭).

‘‘തത്ഥ കതമാ രൂപധാതു? ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മലോകം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ അകനിട്ഠേ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, അയം വുച്ചതി രൂപധാതു’’ (ധ. സ. ൧൨൮൯).

‘‘തത്ഥ കതമാ അരൂപധാതു? ഹേട്ഠതോ ആകാസാനഞ്ചായതനുപഗേ ദേവേ പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനുപഗേ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, അയം വുച്ചതി അരൂപധാതൂ’’തി (ധ. സ. ൧൨൯൧). അട്ഠകഥായം പന ‘‘കാമധാതൂതി കാമഭവോ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ ലബ്ഭന്തി. രൂപധാതൂതി രൂപഭവോ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ ലബ്ഭന്തി. അരൂപധാതൂതി അരൂപഭവോ, ചത്താരോ ഖന്ധാ ലബ്ഭന്തീ’’തി വുത്തം.

അഥ വാ കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമേന യുത്താ ധാതു കാമധാതു, കാമസങ്ഖാതാ വാ ധാതു കാമധാതു. കാമം പഹായ രൂപേന യുത്താ ധാതു രൂപധാതു, രൂപസങ്ഖാതാ വാ ധാതു രൂപധാതു. കാമഞ്ച രൂപഞ്ച പഹായ അരൂപേന യുത്താ ധാതു അരൂപധാതു, അരൂപസങ്ഖാതാ വാ ധാതു അരൂപധാതു. താ ഏവ ധാതുയോ പുന ഭവപരിയായേന വുത്താ. ഭവന്തീതി ഹി ഭവാതി വുച്ചന്തി. സഞ്ഞായ യുത്തോ ഭവോ, സഞ്ഞാവതം വാ ഭവോ, സഞ്ഞാ വാ ഏത്ഥ ഭവേ അത്ഥീതി സഞ്ഞാഭവോ. സോ കാമഭവോ ച അസഞ്ഞാഭവമുത്തോ രൂപഭവോ ച നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവമുത്തോ അരൂപഭവോ ച ഹോതി.

ന സഞ്ഞാഭവോ അസഞ്ഞാഭവോ, സോ രൂപഭവേകദേസോ. ഓളാരികത്താഭാവതോ നേവസഞ്ഞാ, സുഖുമത്തേന സബ്ഭാവതോ നാസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ, തായ യുത്തോ ഭവോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവോ. അഥ വാ ഓളാരികായ സഞ്ഞായ അഭാവാ സുഖുമായ ച ഭാവാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ അസ്മിം ഭവേതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവോ, സോ അരൂപഭവേകദേസോ. ഏകേന രൂപക്ഖന്ധേന വോകിണ്ണോ ഭവോ, ഏകോ വാ വോകാരോ, അസ്സ ഭവസ്സാതി ഏകവോകാരഭവോ, സോ അസഞ്ഞാഭവോവ. ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി വോകിണ്ണോ ഭവോ, ചത്താരോ വാ വോകാരാ അസ്സ ഭവസ്സാതി ചതുവോകാരഭവോ, സോ അരൂപഭവോ ഏവ. പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വോകിണ്ണോ ഭവോ, പഞ്ച വാ വോകാരാ അസ്സ ഭവസ്സാതി പഞ്ചവോകാരഭവോ, സോ കാമഭവോ ച രൂപഭവേകദേസോ ച ഹോതി. അതീതത്തികോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയോവ. ദിട്ഠന്തി ചതുസമുട്ഠാനികം രൂപാരമ്മണം. സുതന്തി ദ്വിസമുട്ഠാനികം സദ്ദാരമ്മണം. മുതന്തി ഫുസിത്വാ ഗഹേതബ്ബാനി ചതുസമുട്ഠാനികാനി ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണാനി. വിഞ്ഞാതബ്ബം നാമ മനസാ ജാനിതബ്ബം ധമ്മാരമ്മണം. തേസു ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു. വിസടാ വിത്ഥതാതി മഹന്താ പത്ഥടാ.

അപായലോകേതി വഡ്ഢിസങ്ഖാതസ്സ അയസ്സ അഭാവേന അപായോ, തസ്മിം അപായലോകേ. ഖന്ധലോകേതി രാസട്ഠേന രൂപാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഏവ ലോകോ. ധാതുലോകേതി സുഞ്ഞതട്ഠേന ചക്ഖുധാതുആദയോ അട്ഠാരസ ധാതുയോ ഏവ ലോകോ. ആയതനലോകേതി ആയതനാദീഹി കാരണേഹി ദ്വാദസായതനാനി ഏവ ലോകോ. സബ്ബേപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ, വുത്തപ്പകാരേ ലോകേ വിസടാ വിത്ഥടാതി വിസത്തികാ. സതോതി സരതീതി സതോ, പുഗ്ഗലേന സതി വുത്താ.

തത്ഥ സരണലക്ഖണാ സതി. സരന്തി തായ, സയം വാ സരതി, സരണമത്തമേവ വാ ഏസാതി സതി. സാ പനേസാ അപിലാപനലക്ഖണാ, അസമ്മോസനരസാ, ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ, വിസയാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, ഥിരസഞ്ഞാപദട്ഠാനാ, കായാദിസതിപട്ഠാനപദട്ഠാനാ വാ. ആരമ്മണേ ദള്ഹപതിട്ഠിതത്താ പന ഏസികാ വിയ, ചക്ഖുദ്വാരാദീനം രക്ഖണതോ ദോവാരികോ വിയ ച ദട്ഠബ്ബാ.

തസ്സാ പവത്തിട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ’’തിആദിനാ നയേന ചതുബ്ബിധം സതിപട്ഠാനമാഹ. തത്ഥ കായേതി രൂപകായേ. രൂപകായോ ഹി ഇധ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം കേസാദീനഞ്ച ധമ്മാനം സമൂഹട്ഠേന ഹത്ഥികായരഥകായാദയോ വിയ ‘‘കായോ’’തി അധിപ്പേതോ. യഥാ ച സമൂഹട്ഠേന, ഏവം കുച്ഛിതാനം ആയട്ഠേന. കുച്ഛിതാനഞ്ഹി പരമജേഗുച്ഛാനം സോ ആയോതിപി കായോ. ആയോതി ഉപ്പത്തിദേസോ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ആയന്തി തതോതി ആയോ. കേ ആയന്തീതി? കുച്ഛിതാ കേസാദയോ. ഇതി കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം ആയോതി കായോ.

കായാനുപസ്സനാതി കായസ്സ അനുപസ്സനാ, കായം വാ അനുപസ്സനാ, ‘‘കായേ’’തി ച വത്വാപി പുന ‘‘കായാനുപസ്സനാ’’തി ദുതിയം കായഗ്ഗഹണം അസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനഘനവിനിബ്ഭോഗാദിദസ്സനത്ഥം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

തേന ന കായേ വേദനാനുപസ്സനാ ചിത്തധമ്മാനുപസ്സനാ വാ, അഥ ഖോ കായാനുപസ്സനായേവാതി കായസങ്ഖാതേ വത്ഥുസ്മിം കായാനുപസ്സനാകാരസ്സേവ ദസ്സനേന അസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനം ദസ്സിതം ഹോതി, തഥാ ന കായേ അങ്ഗപച്ചങ്ഗവിനിമുത്തഏകധമ്മാനുപസ്സനാ, നാപി കേസലോമാദിവിനിമുത്തഇത്ഥിപുരിസാനുപസ്സനാ. യോപി ചേത്ഥ കേസലോമാദികോ ഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതോ കായോ, തത്ഥാപി ന ഭൂതുപാദായവിനിമുത്തഏകധമ്മാനുപസ്സനാ, അഥ ഖോ രഥസമ്ഭാരാനുപസ്സകസ്സ വിയ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമൂഹാനുപസ്സനാ, നഗരാവയവാനുപസ്സകസ്സ വിയ കേസലോമാദിസമൂഹാനുപസ്സനാ, കദലിക്ഖന്ധപത്തവട്ടിവിനിഭുജനകസ്സ വിയ രിത്തമുട്ഠിവിനിവേഠകസ്സ വിയ ച ഭൂതുപാദായസമൂഹാനുപസ്സനായേവാതി സമൂഹവസേനേവ കായസങ്ഖാതസ്സ വത്ഥുനോ നാനപ്പകാരതോ ദസ്സേന്തേന ഘനവിനിബ്ഭോഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ന ഹേത്ഥ യഥാവുത്തസമൂഹവിനിമുത്തോ കായോ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അഞ്ഞോ വാ കോചി ധമ്മോ ദിസ്സതി, യഥാവുത്തധമ്മസമൂഹമത്തേയേവ പന തഥാ തഥാ സത്താ മിച്ഛാഭിനിവേസം കരോന്തി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യം പസ്സതി ന തം ദിട്ഠം, യം ദിട്ഠം തം ന പസ്സതി;

അപസ്സം ബജ്ഝതേ മൂള്ഹോ, ബജ്ഝമാനോ ന മുച്ചതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬);

ഘനവിനിബ്ഭോഗാദിദസ്സനത്ഥന്തി വുത്തം. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ അയമ്പി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ഹി ഏതസ്മിം കായേ കായാനുപസ്സനായേവ, ന അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സനാ. യഥാ അനുദകഭൂതായപി മരീചിയാ ഉദകാനുപസ്സനാ ഹോതി, ന ഏവം അനിച്ചദുക്ഖാനത്താസുഭഭൂതേയേവ ഇമസ്മിം കായേ നിച്ചസുഖത്തസുഭഭാവാനുപസ്സനാ, അഥ ഖോ കായാനുപസ്സനാ അനിച്ചദുക്ഖാനത്താസുഭാകാരസമൂഹാനുപസ്സനായേവാതി വുത്തം ഹോതി.

അഥ വാ യ്വായം മഹാസതിപട്ഠാനേ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ…പേ… സോ സതോവ അസ്സസതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൪; മ. നി. ൧.൧൦൭) നയേന അസ്സാസപസ്സാസാദിചുണ്ണികജാതഅട്ഠികപരിയോസാനോ കായോ വുത്തോ, യോ ച പടിസമ്ഭിദായം സതിപട്ഠാനകഥായം ‘‘ഇധേകച്ചോ പഥവീകായം അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി. ആപോകായം. തേജോകായം. വായോകായം. കേസകായം. ലോമകായം. ഛവികായം. ചമ്മകായം. മംസകായം. രുഹിരകായം. ന്ഹാരുകായം. അട്ഠികായം. അട്ഠിമിഞ്ജകായ’’ന്തി കായോ വുത്തോ, തസ്സ സബ്ബസ്സ ഇമസ്മിംയേവ കായേ അനുപസ്സനതോ കായേ കായാനുപസ്സനാതി ഏവമ്പി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഥ വാ കായേ ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ഏവം ഗഹേതബ്ബസ്സ യസ്സ കസ്സചി അനുപസ്സനതോ തസ്സ തസ്സേവ പന കേസലോമാദികസ്സ നാനാധമ്മസമൂഹസ്സ അനുപസ്സനതോ കായേ കേസാദിസമൂഹസങ്ഖാതകായാനുപസ്സനാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അപി ച ‘‘ഇമസ്മിം കായേ അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, നോ നിച്ചതോ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൩൫) അനുക്കമേന പടിസമ്ഭിദായം ആഗതനയസ്സ സബ്ബസ്സേവ അനിച്ചലക്ഖണാദിനോ ആകാരസമൂഹസങ്ഖാതസ്സ കായസ്സ അനുപസ്സനതോപി കായേ കായാനുപസ്സനാതി ഏവമ്പി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അയം പന ചതുസതിപട്ഠാനസാധാരണോ അത്ഥോ.

സതിപട്ഠാനന്തി തയോ സതിപട്ഠാനാ സതിഗോചരോപി, തിധാ പടിപന്നേസു സാവകേസു സത്ഥുനോ പടിഘാനുനയവീതിവത്തതാപി, സതിപി. ‘‘ചതുന്നം, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ദേസിസ്സാമി, തം സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥ…പേ… കോ ച, ഭിക്ഖവേ, കായസ്സ സമുദയോ? ആഹാരസമുദയാ കായസമുദയോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൪൦൮) ഹി സതിഗോചരോ ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. തഥാ ‘‘കായോ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി, സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ചാ’’തിആദീസുപി (പടി. മ. ൩.൩൫). തസ്സത്ഥോ – പതിട്ഠാതി അസ്മിന്തി പട്ഠാനം. കാ പതിട്ഠാതി? സതി. സതിയാ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം, പധാനട്ഠാനന്തി വാ പട്ഠാനം, സതിയാ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം, ഹത്ഥിട്ഠാനഅസ്സട്ഠാനാദീനി വിയ.

‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ യദരിയോ സേവതി, യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണമനുസാസിതുമരഹതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൪, ൩൧൧) ഏത്ഥ തിധാ പടിപന്നേസു സാവകേസു സത്ഥുനോ പടിഘാനുനയവീതിവത്തതാ ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുത്താ. തസ്സത്ഥോ – പട്ഠപേതബ്ബതോ പട്ഠാനം, പവത്തയിതബ്ബതോതി അത്ഥോ. കേന പട്ഠപേതബ്ബോതി? സതിയാ, സതിയാ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനന്തി. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൪൭) പന സതിയേവ ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്സത്ഥോ – പതിട്ഠാതീതി പട്ഠാനം, ഉപട്ഠാതി ഓക്കന്തിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ. സതിയേവ പട്ഠാനന്തി സതിപട്ഠാനം. അഥ വാ സരണട്ഠേന സതി, ഉപട്ഠാനട്ഠേന പട്ഠാനം. ഇതി സതി ച സാ പട്ഠാനഞ്ചാതിപി സതിപട്ഠാനം. ഇദമിധ അധിപ്പേതം. തം സതിപട്ഠാനം. ഭാവേന്തോതി വഡ്ഢേന്തോ. ഏത്ഥ ച യം തിധാ പടിപന്നേസു സാവകേസു സത്ഥുനോ പടിഘാനുനയവീതിവത്തതാ ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം, തം ഇമിനാ സുത്തേന ഗഹേതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ യദരിയോ സേവതി, യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണമനുസാസിതുമരഹതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൪, ൩൧൧) ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ അനുകമ്പം ഉപാദായ ‘‘ഇദം വോ ഹിതായ ഇദം വോ സുഖായാ’’തി. തസ്സ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥു സാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം സതിപട്ഠാനം. യദരിയോ…പേ… മരഹതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ…പേ… ഇദം വോ സുഖായാതി. തസ്സ ഏകച്ചേ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി…പേ… വത്തന്തി. ഏകച്ചേ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി…പേ… ന ച വോക്കമ്മ സത്ഥു സാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി, ന ച അത്തമനോ ഹോതി, ന ച അത്തമനതം പടിസംവേദേതി. അനത്തമനതാ ച അത്തമനതാ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം…പേ….

‘‘പുന ചപരം…പേ… ഇദം വോ സുഖായാതി. തസ്സ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി…പേ… വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അത്തമനോ ചേവ ഹോതി, അത്തമനതഞ്ച പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, തതിയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൧).

ഏവം പടിഘാനുനയേഹി അനവസ്സുതതാ നിച്ചം ഉപട്ഠിതസതിതായ തദുഭയം വീതിവത്തതാ ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുത്താ. ബുദ്ധാനമേവ കിര നിച്ചം ഉപട്ഠിതസതിതാ ഹോതി, ന പച്ചേകബുദ്ധാദീനന്തി.

വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനാതിആദീസു വേദനാദീനം പുന വചനേ പയോജനം കായാനുപസ്സനായം വുത്തനയേനേവ യഥായോഗം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം. അയമ്പി സാധാരണത്ഥോ. സുഖാദീസു അനേകപ്പഭേദാസു വേദനാസു വിസും വിസും അനിച്ചാദിതോ ഏകേകവേദനാനുപസ്സനാ. സരാഗാദികേ സോളസപ്പഭേദേ ചിത്തേ വിസും വിസും അനിച്ചാദിതോ ഏകേകചിത്താനുപസ്സനാ. കായവേദനാചിത്താനി ഠപേത്വാ സേസതേഭൂമകധമ്മേസു വിസും വിസും അനിച്ചാദിതോ ഏകേകധമ്മാനുപസ്സനാ സതിപട്ഠാനസുത്തന്തേ വുത്തനയേന നീവരണാദിധമ്മാനുപസ്സനാതി. ഏത്ഥ ച കായേതി ഏകവചനം, സരീരസ്സ ഏകത്താ. ചിത്തേതി ഏകവചനം, ചിത്തസ്സ സഭാവഭേദാഭാവതോ ജാതിഗ്ഗഹണേന കതന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാ ച വേദനാദയോ അനുപസ്സിതബ്ബാ, തഥാനുപസ്സന്തോ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനാ, ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സനാ, ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാതി വേദിതബ്ബാ. കഥം വേദനാ അനുപസ്സിതബ്ബാ? സുഖാ താവ വേദനാ ദുക്ഖതോ, ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ, അദുക്ഖമസുഖാ അനിച്ചതോ അനുപസ്സിതബ്ബാ. യഥാഹ –

‘‘യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദ, ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോ;

അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, അദ്ദക്ഖി നം അനിച്ചതോ;

സ വേ സമ്മദ്ദസോ ഭിക്ഖു, പരിജാനാതി വേദനാ’’തി. (സം. നി. ൪.൨൫൩);

സബ്ബാ ഏവ ചേതാ ദുക്ഖതോപി അനുപസ്സിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, തം ദുക്ഖസ്മിന്തി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൯). സുഖദുക്ഖതോപി ച അനുപസ്സിതബ്ബാ. യഥാഹ ‘‘സുഖാ വേദനാ ഠിതിസുഖാ, വിപരിണാമദുക്ഖാ. ദുക്ഖാ വേദനാ ഠിതിദുക്ഖാ, വിപരിണാമസുഖാ. അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഞാണസുഖാ, അഞ്ഞാണദുക്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫). അപി ച അനിച്ചാദിസത്തവിപസ്സനാവസേനാപി അനുപസ്സിതബ്ബാ. ചിത്തധമ്മേസുപി ചിത്തം താവ ആരമ്മണാധിപതിസഹജാതഭൂമികമ്മവിപാകകിരിയാദിനാനത്തഭേദാനം അനിച്ചാദിസത്താനുപസ്സനാനം സരാഗാദിസോളസഭേദാനഞ്ച വസേന അനുപസ്സിതബ്ബം. ധമ്മാ സലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണാനം സുഞ്ഞതധമ്മസ്സ അനിച്ചാദിസത്താനുപസ്സനാനം സന്താസന്താദീനഞ്ച വസേന അനുപസ്സിതബ്ബാ.

ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗേ നാനാചിത്തേസു ലബ്ഭന്തി. അഞ്ഞേനേവ ഹി ചിത്തേന കായം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, അഞ്ഞേന വേദനം, അഞ്ഞേന ചിത്തം, അഞ്ഞേന ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പന ഏകചിത്തേയേവ ലബ്ഭന്തീതി. ആദിതോ ഹി കായം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഗതസ്സ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സതി കായാനുപസ്സനാ നാമ, തായ സതിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ കായാനുപസ്സീ നാമ. വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയമഗ്ഗം പത്തസ്സ മഗ്ഗക്ഖണേ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സതി കായാനുപസ്സനാ നാമ, തായ സതിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ കായാനുപസ്സീ നാമ.

വേദനം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ചിത്തം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഗതസ്സ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സതി ധമ്മാനുപസ്സനാ നാമ, തായ സതിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുപസ്സീ നാമ. വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയമഗ്ഗം പത്തസ്സ മഗ്ഗക്ഖണേ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സതി ധമ്മാനുപസ്സനാ നാമ, തായ സതിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുപസ്സീ നാമ, ഏവം താവ ദേസനാ പുഗ്ഗലേ തിട്ഠതി, കായേ പന ‘‘സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസപ്പഹാനാ കായപരിഗ്ഗാഹികാ സതി മഗ്ഗേന സമിജ്ഝതീതി കായാനുപസ്സനാ നാമ. വേദനായ ‘‘സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസപ്പഹാനാ വേദനാപരിഗ്ഗാഹികാ സതി മഗ്ഗേന സമിജ്ഝതീതി വേദനാനുപസ്സനാ നാമ. ചിത്തേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസപ്പഹാനാ ചിത്തപരിഗ്ഗാഹികാ സതി മഗ്ഗേന സമിജ്ഝതീതി ചിത്താനുപസ്സനാ നാമ. ധമ്മേസു ‘‘അത്താ’’തി വിപല്ലാസപ്പഹാനാ ധമ്മപരിഗ്ഗാഹികാ സതി മഗ്ഗേന സമിജ്ഝതീതി ധമ്മാനുപസ്സനാ നാമ. ഇതി ഏകാവ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സതി ചതുകിച്ചസാധകട്ഠേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പന ഏകചിത്തേയേവ ലബ്ഭന്തീ’’തി.

പുന ഉപകാരവസേന ച അപരിഹീനവസേന ച ഗുണവസേന ച അപരേ തയോ ചതുക്കാ വുത്താ. തത്ഥ അസതിപരിവജ്ജനായാതി ന സതി അസതി, സതി ഏത്ഥ നത്ഥീതി വാ അസതി, മുട്ഠസ്സതിയാ ഏതം അധിവചനം. പരിവജ്ജനായാതി സമന്തതോ വജ്ജനേന. ഭത്തനിക്ഖിത്തകാകസദിസേ ഹി മുട്ഠസതിപുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജനേന ഉപട്ഠിതസതിപുഗ്ഗലസേവനേന ഠാനനിസജ്ജാദീസു സതിസമുട്ഠാപനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തതായ ച സതി ഉപ്പജ്ജതി. സതികരണീയാനം ധമ്മാനന്തി സതിയാ കാതബ്ബാനം ധമ്മാനം. കതത്താതി കതഭാവേന. ചതുന്നം മഗ്ഗാനം കതത്താ, ഭാവിതത്താതി അത്ഥോ. സതിപരിബന്ധാനം ധമ്മാനം ഹതത്താതി കാമച്ഛന്ദാദീനം നാസിതഭാവേന. സതിനിമിത്താനം ധമ്മാനം അസമ്മുട്ഠത്താതി സതിയാ കാരണാനം കായാദിആരമ്മണാനം അനട്ഠഭാവേന.

സതിയാ സമന്നാഗതത്താതി സതിയാ സമ്മാ ആഗതത്താ അപരിഹീനത്താ ച. വസിതത്താതി വസിഭാവപ്പത്തേന. പാഗുഞ്ഞതായാതി പഗുണഭാവേന. അപച്ചോരോഹണതായാതി അനിവത്തനഭാവേന അപച്ചോസക്കനഭാവേന.

സത്തത്താതി സഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ. സന്തത്താതി നിബ്ബുതസഭാവത്താ. സമിതത്താതി കിലേസാനം വൂപസമിതഭാവത്താ. സന്തധമ്മസമന്നാഗതത്താതി സപ്പുരിസധമ്മേഹി അപരിഹീനത്താ. ബുദ്ധാനുസ്സതിആദയോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാ ഏവ. സരണകവസേന സതി, ഇദം സതിയാ സഭാവപദം. പുനപ്പുനം സരണതോ അനുസ്സരണവസേന അനുസ്സതി. അഭിമുഖം ഗന്ത്വാ വിയ സരണതോ പടിസരണവസേന പടിസ്സതി. ഉപസഗ്ഗവസേന വാ വഡ്ഢിതമത്തമേവ. സരണാകാരോ സരണതാ. യസ്മാ പന സരണതാതി തിണ്ണം സരണാനമ്പി നാമം, തസ്മാ തം പടിസേധേതും പുന സതിഗ്ഗഹണം കതം. സതിസങ്ഖാതാ സരണതാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. സുതപരിയത്തസ്സ ധാരണഭാവതോ ധാരണതാ. അനുപവിസനസങ്ഖാതേന ഓഗാഹനട്ഠേന അപിലാപനഭാവോ അപിലാപനതാ. യഥാ ഹി ഉദകേ ലാബുകടാഹാദീനി പലവന്തി, ന അനുപവിസന്തി, ന തഥാ ആരമ്മണേ സതി. ആരമ്മണഞ്ഹി ഏസാ അനുപവിസതി, തസ്മാ ‘‘അപിലാപനതാ’’തി വുത്താ. ചിരകതചിരഭാസിതാനം ന സമ്മുസ്സനഭാവതോ അസമ്മുസ്സനതാ. ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ ജോതനലക്ഖണേ ച ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം, സതിസങ്ഖാതം ഇന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം. പമാദേ ന കമ്പതീതി സതിബലം. യാഥാവസതി നിയ്യാനസതി കുസലസതീതി സമ്മാസതി. ബുജ്ഝനകസ്സ അങ്ഗോതി ബോജ്ഝങ്ഗോ, പസട്ഠോ സുന്ദരോ വാ ബോജ്ഝങ്ഗോ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, സതിയേവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ.

ഏകായനമഗ്ഗോതി ഏകമഗ്ഗോ, അയം മഗ്ഗോ ന ദ്വേധാപഥഭൂതോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ ഏകേന അയിതബ്ബോതി ഏകായനോ. ഏകേനാതി ഗണസങ്ഗണികം പഹായ വൂപകട്ഠേന പവിവിത്തചിത്തേന. അയിതബ്ബോ പടിപജ്ജിതബ്ബോ, അയന്തി വാ ഏതേനാതി അയനോ, സംസാരതോ നിബ്ബാനം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഏകസ്സ അയനോ ഏകായനോ. ഏകസ്സാതി സേട്ഠസ്സ. സബ്ബസത്താനം സേട്ഠോവ ഭഗവാ, തസ്മാ ‘‘ഭഗവതോ’’തി വുത്തം ഹോതി. കിഞ്ചാപി ഹി തേന അഞ്ഞേപി അയന്തി, ഏവം സന്തേപി ഭഗവതോവ സോ അയനോ തേന ഉപ്പാദിതത്താ. യഥാഹ ‘‘സോ ഹി ബ്രാഹ്മണ ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’’തിആദി (സം. നി. ൧.൨൧൫; പടി. മ. ൩.൫; മ. നി. ൩.൭൯). അയതീതി വാ അയനോ, ഗച്ഛതി പവത്തതീതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം അയനോ ഏകായനോ. ഇമസ്മിംയേവ ധമ്മവിനയേ പവത്തതി, ന അഞ്ഞത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ ‘‘ഇമസ്മിം ഖോ, സുഭദ്ദ, ധമ്മവിനയേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഉപലബ്ഭതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪). ദേസനാഭേദോയേവ ഹേസോ, അത്ഥതോ പന ഏകോവ. അപി ച ഏകം അയതീതി ഏകായനോ. പുബ്ബഭാഗേ നാനാമുഖഭാവനാനയേന പവത്തോപി അപരഭാഗേ ഏകം നിബ്ബാനമേവ ഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി –

‘‘ഏകായനം ജാതിഖയന്തദസ്സീ, മഗ്ഗം പജാനാതി ഹിതാനുകമ്പീ;

ഏതേന മഗ്ഗേന തരിംസു പുബ്ബേ, തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി. (സം. നി. ൫.൩൮൪, ൪൦൯);

മഗ്ഗോതി കേനട്ഠേന മഗ്ഗോ? നിബ്ബാനം ഗമനട്ഠേന, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗനീയട്ഠേന ച. ഉപേതോതി ആസന്നം ഗതോ. സമുപേതോതി തതോ ആസന്നതരം ഗതോ. ഉഭയേനപി സതിയാ അപരിഹീനോതി അത്ഥോ. ഉപഗതോതി ഉപഗന്ത്വാ ഠിതോ. സമുപഗതോതി സമ്പയുത്തോ ഹുത്വാ ഠിതോ. ‘‘ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ’’തിപി പാളി. ഉഭയേനാപി സതിസമീപം ആഗതോതി അത്ഥോ. ഉപപന്നോതി അവിയോഗാപന്നോ. സമുപപന്നോതി പരിപുണ്ണോ. സമന്നാഗതോതി അവികലോ വിജ്ജമാനോ. ‘‘ഉപേതോ സമുപേതോതി ദ്വീഹി പദേഹി പവത്തം കഥിതം. ഉപഗതോ സമുപഗതോതി ദ്വീഹി പദേഹി പടിവേധോ. ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോതി തീഹി പദേഹി പടിലാഭോ കഥിതോ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

ലോകേ വാ സാ വിസത്തികാതി യാ ഏസാ അനേകപ്പകാരേന വുത്താ വിസത്തികാ, സാ ഖന്ധലോകേ ഏവ, ന അഞ്ഞത്ര ഖന്ധേഹി പവത്തതീതി അത്ഥോ. ലോകേ വാ തം വിസത്തികന്തി ഖന്ധലോകേ ഏവ പവത്തം ഏതം വിസത്തികസങ്ഖാതം തണ്ഹം. തരതി കാമേ പരിവജ്ജേന്തോ. ഉത്തരതി കിലേസേ പജഹന്തോ. പതരതി തേസം പതിട്ഠാഹേതും ഛിന്ദന്തോ. സമതിക്കമതി സംസാരം അതിക്കമന്തോ. വീതിവത്തതി പടിസന്ധിഅഭബ്ബുപ്പത്തികം കരോന്തോ. അഥ വാ തരതി ഉത്തരതി കായാനുപസ്സനേന. പതരതി വേദനാനുപസ്സനേന. സമതിക്കമതി ചിത്താനുപസ്സനേന. അഥ വാ തരതി സീലേന. ഉത്തരതി സമാധിനാ. പതരതി വിപസ്സനായ. സമതിക്കമതി മഗ്ഗേന. വീതിവത്തതി ഫലേനാതി ഏവമാദിനാ യോജേതബ്ബം.

൪. ചതുത്ഥഗാഥായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ ഏകം സാലിഖേത്താദിഖേത്തം വാ ഘരവത്ഥാദിവത്ഥും വാ കഹാപണസങ്ഖാതം ഹിരഞ്ഞം വാ ഗോഅസ്സാദിഭേദം ഗവാസ്സം വാ അന്തോജാതാദിദാസേ വാ ഭതകാദികമ്മകരേ വാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ ഥിയോ വാ ഞാതിബന്ധവാദിബന്ധൂ വാ അഞ്ഞേ വാ മനാപിയരൂപാദികേ പുഥുകാമേ അനുഗിജ്ഝതീതി. സാലിക്ഖേത്തന്തി യത്ഥ സാലിയോ വിരുഹന്തി. വീഹിക്ഖേത്താദീസുപി ഏസേവ നയോ. വീഹീതി അവസേസവീഹയോ. മോദയതീതി മുഗ്ഗോ. ഘരവത്ഥുന്തി ഘരപതിട്ഠാപനത്ഥം കതാകതഭൂമിഭാഗോ. കോട്ഠകവത്ഥാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കോട്ഠകോതി ദ്വാരകോട്ഠാദി. പുരേതി ഘരസ്സ പുരതോ. പച്ഛാതി ഘരസ്സ പച്ഛതോ. ഏത്ഥ ആരാമേന്തി ചിത്തം തോസേന്തീതി ആരാമോ, പുപ്ഫേനപി ഫലേനപി ഛായായപി ദകേനപി രമന്തീതി അത്ഥോ.

പസുകാദയോതി ഏളകാദയോ. അന്തോജാതകോതി അന്തോഘരദാസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി ജാതോ. ധനക്കീതകോതി ധനേന കീണിത്വാ പരിവത്തേത്വാ ഗഹിതോ. സാമം വാതി സയം വാ. ദാസബ്യന്തി ദാസസ്സ ഭാവോ ദാസബ്യം, തം ദാസബ്യം. ഉപേതീതി ഉപഗച്ഛതി. അകാമകോ വാതി അത്തനോ അരുചിയാ വാ കരമരാനീതോ.

തേ ചത്താരോ പുനപി ദസ്സേതും ‘‘ആമായ ദാസാപി ഭവന്തി ഹേകേ’’തി ആഹ. ആമായ ദാസാതി അന്തോജാതദാസാ. ‘‘യത്ഥ ദാസോ ആമജാതോ ഠിതോ ഥുല്ലാനി ഗച്ഛതീ’’തി ഏത്ഥാപി ഏതേവ വുത്താ. ധനേന കീതാതി ധനദാസാ. സാമഞ്ച ഏകേതി സയം ദാസാ. ഭയാപണുന്നാതി അകാമദാസാ. ഭയേന പണുന്നാ ഖിപിതാ.

ഭതകാതി ഭതിയാ ജീവനകാ. കസികമ്മാദികമ്മം കരോന്തീതി കമ്മകരാ. ഉപജീവിനോതി സമ്മന്തനാദിനാ ഉപഗന്ത്വാ നിസ്സയം കത്വാ ജീവന്തീതി ഉപജീവിനോ.

ഇത്ഥീതി ഥിയതി ഏതിസ്സം ഗബ്ഭോതി ഇത്ഥീ. പരിഗ്ഗഹോതി സഹായീ സസ്സാമികാ. മാതാപിതിബന്ധവാപി ഞാതിബന്ധു. സഗോത്തോ ഗോത്തബന്ധു. ഏകാചരിയകുലേ വാ ഏകജാതിമന്തം വാ ഉഗ്ഗഹിതമന്തോ മന്തബന്ധു. ധനുസിപ്പാദിസദ്ധിം ഉഗ്ഗഹിതകോ സിപ്പബന്ധു. ‘‘മിത്തബന്ധവാതിപി ബന്ധൂ’’തി കത്ഥചി പോത്ഥകേ പാഠോ ദിസ്സതി.

ഗിജ്ഝതീതി കിലേസകാമേന പത്ഥേതി. അനുഗിജ്ഝതീതി അനു അനു ഗിജ്ഝതി പുനപ്പുനം പത്ഥേതി. പലിഗിജ്ഝതീതി സമന്തതോ പത്ഥേതി. പലിബജ്ഝതീതി വിസേസേന പത്ഥേതി. ‘‘ഓളാരികത്തേന നിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന ഗിജ്ഝതി, അനുഗിജ്ഝതി, അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹവസേന പലിഗിജ്ഝതി, പലിബജ്ഝതീ’’തി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി.

൫. പഞ്ചമഗാഥായം അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – തം പുഗ്ഗലം അബലഖ്യാ കിലേസാ ബലീയന്തി സഹന്തി മദ്ദന്തി. സദ്ധാബലാദിവിരഹേന വാ അബലം തം പുഗ്ഗലം അബലാ കിലേസാ ബലീയന്തി, അബലത്താ ബലീയന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ തം കാമഗിദ്ധം കാമരത്തം കാമപരിയേസന്തഞ്ച സീഹാദയോ ച പാകടപരിസ്സയാ, കായദുച്ചരിതാദയോ ച അപാകടപരിസ്സയാ മദ്ദന്തി. തതോ അപാകടപരിസ്സയേഹി അഭിഭൂതം തം പുഗ്ഗലം ജാതിആദിദുക്ഖം ഭിന്നം നാവം ഉദകം വിയ അന്വേതി.

അബലാതി നത്ഥി ഏതേസം ബലന്തി അബലാ, ബലവിരഹിതാ. ദുബ്ബലാതി മന്ദപയോഗാബലേന കത്തബ്ബകിച്ചവിരഹിതാ. അപ്പബലാതി അപ്പം പരിത്തം ഏതേസം ബലന്തി അപ്പബലാ, യുജ്ഝിതും അസമത്ഥാ. അപ്പഥാമകാതി അപ്പോ പരിത്തോ ഥാമോ ഏതേസം വായാമോ ഉസ്സാഹോതി അപ്പഥാമകാ. ഹീനാ നിഹീനാ പയോഗഹീനേന. ഓമകാ ഥാമഹീനേന. ലാമകാ പച്ചയഹീനേന. ഛതുക്കാ അജ്ഝാസയഹീനേന. പരിത്താ പത്തിഹീനേന. സഹന്തീതി മദ്ദന്തി ഘട്ടനം ഉപ്പാദേന്തി. പരിസഹന്തീതി സബ്ബതോ മദ്ദന്തി. അഭിഭവന്തി അപരാപരം ഉപ്പത്തിവസേന. അജ്ഝോത്ഥരന്തി പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിവസേന. പരിയാദിയന്തി സുസ്സോസേത്വാ ഠാനേന. മദ്ദന്തി കുസലുപ്പത്തിനിവാരണേന.

സദ്ധാബലന്തി സദ്ദഹന്തി ഏതായ, സയം വാ സദ്ദഹതി, സദ്ദഹനമത്തമേവ വാ ഏസാതി സദ്ധാ. സാ സദ്ദഹനലക്ഖണാ, ഓകപ്പനലക്ഖണാ വാ, സമ്പസാദനരസാ ഉദകപ്പസാദകമണി വിയ. പക്ഖന്ദനരസാ വാ ഓഘുത്തരണോ വിയ. അകാലുസിയപച്ചുപട്ഠാനാ, അധിമുത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ വാ. സദ്ധേയ്യവത്ഥുപദട്ഠാനാ, സോതാപത്തിയങ്ഗപദട്ഠാനാ വാ. സാ ഹത്ഥവിത്തബീജാനി വിയ ദട്ഠബ്ബാ. അസദ്ധിയേ ന കമ്പതീതി സദ്ധാബലം. വീരിയബലന്തി വീരസ്സ ഭാവോ വീരിയം, വീരാനം വാ കമ്മം വീരിയം, വിധിനാ വാ നയേന ഉപായേന ഈരയിതബ്ബം പവത്തയിതബ്ബന്തി വീരിയം. തം പനേതം ഉപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണഞ്ച പഗ്ഗഹണലക്ഖണഞ്ച വീരിയം, സഹജാതാനം ഉപത്ഥമ്ഭനരസം, അസംസീദനഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ‘‘സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതീ’’തി വചനതോ (അ. നി. ൪.൧൧൩) സംവേഗപദട്ഠാനം, വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുപദട്ഠാനം വാ. സമ്മാ ആരദ്ധം സബ്ബസമ്പത്തീനം മൂലന്തി ദട്ഠബ്ബം. കോസജ്ജേ ന കമ്പതീതി വീരിയബലം. സതിയാ ലക്ഖണാദീനി വുത്താനേവ.

മുട്ഠസ്സച്ചേ ന കമ്പതീതി സതിബലം. സഹജാതാനി സമ്മാ ആധീയതി ഠപേതീതി സമാധി. സോ പാമോക്ഖലക്ഖണോ അവിക്ഖേപലക്ഖണോ വാ, സഹജാതാനം ധമ്മാനം ആരമ്മണേ സമ്പിണ്ഡനരസോ ന്ഹാനിയചുണ്ണാനം ഉദകം വിയ, ഉപസമപച്ചുപട്ഠാനോ, ഞാണപച്ചുപട്ഠാനോ വാ. ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി പസ്സതീ’’തി ഹി വുത്തം. വിസേസതോ സുഖപദട്ഠാനോ നിവാതേ പദീപച്ചീനം ഠിതി വിയ ചേതസോ ഠിതീതി ദട്ഠബ്ബോ. ഉദ്ധച്ചേ ന കമ്പതീതി സമാധിബലം. പജാനാതീതി പഞ്ഞാ. കിം പജാനാതി? ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൫) നയേന അരിയസച്ചാനി. സാ യഥാസഭാവപടിവേധലക്ഖണാ, അക്ഖലിതപടിവേധലക്ഖണാ വാ കുസലിസ്സാസഖിത്തഉസുപടിവേധോ വിയ, വിസയോഭാസനരസാ പദീപോ വിയ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ അരഞ്ഞഗതസുദേസകോ വിയ. അവിജ്ജായ ന കമ്പതീതി പഞ്ഞാബലം. ഹിരിബലം ഓത്തപ്പബലന്തി അഹിരികേ ന കമ്പതീതി ഹിരിബലം. അനോത്തപ്പേ ന കമ്പതീതി ഓത്തപ്പബലം. അയം ഉഭയവസേന അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി. കായദുച്ചരിതാദീഹി ഹിരീയതീതി ഹിരീ, ലജ്ജായേതം അധിവചനം. തേഹി ഏവ ഓത്തപ്പതീതി ഓത്തപ്പം, പാപതോ ഉബ്ബേഗസ്സേതം അധിവചനം.

തേസം നാനാകരണദീപനത്ഥം – ‘‘സമുട്ഠാനം അധിപതി, ലജ്ജാദിലക്ഖണേന ചാ’’തി ഇമം മാതികം ഠപേത്വാ അയം വിത്ഥാരകഥാ വുത്താ – അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ നാമ, ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം നാമ. അത്താധിപതി ഹിരീ നാമ, ലോകാധിപതി ഓത്തപ്പം നാമ. ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാ ഹിരീ നാമ, ഭയസഭാവസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം നാമ. സപ്പതിസ്സവലക്ഖണാ ഹിരീ നാമ, വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവിലക്ഖണം ഓത്തപ്പം നാമ.

തത്ഥ അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനം ഹിരിം ചതൂഹി കാരണേഹി സമുട്ഠാപേതി – ജാതിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ, വയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ, സൂരഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ, ബാഹുസച്ചം പച്ചവേക്ഖിത്വാ. കഥം? ‘‘പാപകരണം നാമേതം ന ജാതിസമ്പന്നാനം കമ്മം, ഹീനജച്ചാനം കേവട്ടാദീനം ഇദം കമ്മം, മാദിസസ്സ ജാതിസമ്പന്നസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’’ന്തി ഏവം താവ ജാതിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ‘‘പാപകരണം നാമേതം ദഹരേഹി കത്തബ്ബം കമ്മം, മാദിസസ്സ വയേ ഠിതസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’’ന്തി ഏവം വയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ‘‘പാപകമ്മം നാമേതം ദുബ്ബലജാതികാനം കമ്മം, മാദിസസ്സ സൂരഭാവസമ്പന്നസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’’ന്തി ഏവം സൂരഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ‘‘പാപകമ്മം നാമേതം അന്ധബാലാനം കമ്മം, ന പണ്ഡിതാനം. മാദിസസ്സ പണ്ഡിതസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’’ന്തി ഏവം ബാഹുസച്ചം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. ഏവം അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനം ഹിരിം ചതൂഹി കാരണേഹി സമുട്ഠാപേതി. സമുട്ഠാപേത്വാ ച പന അത്തനോ ചിത്തേ ഹിരിം പവേസേത്വാ പാപകമ്മം ന കരോതി. ഏവം അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ നാമ ഹോതി. കഥം ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം നാമ? ‘‘സചേ ത്വം പാപകമ്മം കരിസ്സസി, ചതൂസു പരിസാസു ഗരഹപ്പത്തോ ഭവിസ്സസി –

‘‘ഗരഹിസ്സന്തി തം വിഞ്ഞൂ, അസുചിം നാഗരികോ യഥാ;

വജ്ജിതോ സീലവന്തേഹി, കഥം ഭിക്ഖു കരിസ്സസീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കാമാവചരകുസല ധമ്മുദ്ദേസകഥാ) –

ഏവം പച്ചവേക്ഖന്തോ ഹി ബഹിദ്ധാസമുട്ഠിതേന ഓത്തപ്പേന പാപകമ്മം ന കരോതി, ഏവം ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം നാമ ഹോതി.

കഥം അത്താധിപതി ഹിരീ നാമ? ഇധേകച്ചോ കുലപുത്തോ അത്താനം അധിപതിം ജേട്ഠകം കത്വാ ‘‘മാദിസസ്സ സദ്ധാപബ്ബജിതസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ ധുതങ്ഗധരസ്സ ന യുത്തം പാപകമ്മം കാതു’’ന്തി പാപം ന കരോതി. ഏവം അത്താധിപതി ഹിരീ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സോ അത്താനംയേവ അധിപതിം കരിത്വാ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കാമാവചരകുസല ധമ്മുദ്ദേസകഥാ; അ. നി. ൩.൪൦).

കഥം ലോകാധിപതി ഓത്തപ്പം നാമ? ഇധേകച്ചോ കുലപുത്തോ ലോകം അധിപതിം ജേട്ഠകം കത്വാ പാപകമ്മം ന കരോതി. യഥാഹ –