൭. തിരോകുട്ടസുത്തവണ്ണനാ

നിക്ഖേപപ്പയോജനം

ഇദാനി ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തീ’’തിആദിനാ രതനസുത്താനന്തരം നിക്ഖിത്തസ്സ തിരോകുട്ടസുത്തസ്സ അത്ഥവണ്ണനാക്കമോ അനുപ്പത്തോ, തസ്സ ഇധ നിക്ഖേപപ്പയോജനം വത്വാ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമ.

തത്ഥ ഇദഞ്ഹി തിരോകുട്ടം ഇമിനാ അനുക്കമേന ഭഗവതാ അവുത്തമ്പി യായം ഇതോ പുബ്ബേ നാനപ്പകാരേന കുസലകമ്മപടിപത്തി ദസ്സിതാ, തത്ഥ പമാദം ആപജ്ജമാനോ നിരയതിരച്ഛാനയോനീഹി വിസിട്ഠതരേപി ഠാനേ ഉപ്പജ്ജമാനോ യസ്മാ ഏവരൂപേസു പേതേസു ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ന ഏത്ഥ പമാദോ കരണീയോതി ദസ്സനത്ഥം, യേഹി ച ഭൂതേഹി ഉപദ്ദുതായ വേസാലിയാ ഉപദ്ദവവൂപസമനത്ഥം രതനസുത്തം വുത്തം, തേസു ഏകച്ചാനി ഏവരൂപാനീതി ദസ്സനത്ഥം വാ വുത്തന്തി.

ഇദമസ്സ ഇധ നിക്ഖേപപ്പയോജനം വേദിതബ്ബം.

അനുമോദനാകഥാ

യസ്മാ പനസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ –

‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, തിരോകുട്ടം പകാസിതം;

പകാസേത്വാന തം സബ്ബം, കയിരമാനാ യഥാക്കമം;

സുകതാ ഹോതി തസ്മാഹം, കരിസ്സാമി തഥേവ തം’’.

കേന പനേതം പകാസിതം, കത്ഥ കദാ കസ്മാ ചാതി? വുച്ചതേ – ഭഗവതാ പകാസിതം, തം ഖോ പന രാജഗഹേ ദുതിയദിവസേ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അനുമോദനത്ഥം. ഇമസ്സ ചത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥം അയമേത്ഥ വിത്ഥാരകഥാ കഥേതബ്ബാ –

ഇതോ ദ്വാനവുതികപ്പേ കാസി നാമ നഗരം അഹോസി. തത്ഥ ജയസേനോ നാമ രാജാ. തസ്സ സിരിമാ നാമ ദേവീ, തസ്സാ കുച്ഛിയം ഫുസ്സോ നാമ ബോധിസത്തോ നിബ്ബത്തിത്വാ അനുപുബ്ബേന സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝി. ജയസേനോ രാജാ ‘‘മമ പുത്തോ അഭിനിക്ഖമിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോ, മയ്ഹമേവ ബുദ്ധോ, മയ്ഹം ധമ്മോ, മയ്ഹം സങ്ഘോ’’തി മമത്തം ഉപ്പാദേത്വാ സബ്ബകാലം സയമേവ ഉപട്ഠഹതി, ന അഞ്ഞേസം ഓകാസം ദേതി.

ഭഗവതോ കനിട്ഠഭാതരോ വേമാതികാ തയോ ഭാതരോ ചിന്തേസും – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ സബ്ബലോകഹിതായ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ചേകസ്സേവത്ഥായ, അമ്ഹാകഞ്ച പിതാ അഞ്ഞേസം ഓകാസം ന ദേതി, കഥം നു മയം ലഭേയ്യാമ ഭഗവന്തം ഉപട്ഠാതു’’ന്തി. തേസം ഏതദഹോസി – ‘‘ഹന്ദ മയം കിഞ്ചി ഉപായം കരോമാ’’തി. തേ പച്ചന്തം കുപിതം വിയ കാരാപേസും. തതോ രാജാ ‘‘പച്ചന്തോ കുപിതോ’’തി സുത്വാ തയോപി പുത്തേ പച്ചന്തവൂപസമനത്ഥം പേസേസി. തേ വൂപസമേത്വാ ആഗതാ, രാജാ തുട്ഠോ വരം അദാസി ‘‘യം ഇച്ഛഥ, തം ഗണ്ഹഥാ’’തി. തേ ‘‘മയം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠാതും ഇച്ഛാമാ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘ഏതം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘മയം അഞ്ഞേന അനത്ഥികാ’’തി ആഹംസു. തേന ഹി പരിച്ഛേദം കത്വാ ഗണ്ഹഥാതി. തേ സത്ത വസ്സാനി യാചിംസു, രാജാ ന അദാസി. ഏവം ഛ, പഞ്ച, ചത്താരി, തീണി, ദ്വേ, ഏകം, സത്ത മാസാനി, ഛ, പഞ്ച, ചത്താരീതി യാവ തേമാസം യാചിംസു. രാജാ ‘‘ഗണ്ഹഥാ’’തി അദാസി.

തേ വരം ലഭിത്വാ പരമതുട്ഠാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹംസു – ‘‘ഇച്ഛാമ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം തേമാസം ഉപട്ഠാതും, അധിവാസേതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമം തേമാസം വസ്സാവാസ’’ന്തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. തതോ തേ അത്തനോ ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസസ്സ ലേഖം പേസേസും ‘‘ഇമം തേമാസം അമ്ഹേഹി ഭഗവാ ഉപട്ഠാതബ്ബോ, വിഹാരം ആദിം കത്വാ സബ്ബം ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനസമ്ഭാരം കരോഹീ’’തി. സോ തം സബ്ബം സമ്പാദേത്വാ പടിനിവേദേസി. തേ കാസായവത്ഥനിവത്ഥാ ഹുത്വാ അഡ്ഢതേയ്യേഹി പുരിസസഹസ്സേഹി വേയ്യാവച്ചകരേഹി ഭഗവന്തം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹമാനാ ജനപദം നേത്വാ വിഹാരം നിയ്യാതേത്വാ വസാപേസും.

തേസം ഭണ്ഡാഗാരികോ ഏകോ ഗഹപതിപുത്തോ സപജാപതികോ സദ്ധോ അഹോസി പസന്നോ. സോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ദാനവത്തം സക്കച്ചം അദാസി. ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസോ തം ഗഹേത്വാ ജാനപദേഹി ഏകാദസമത്തേഹി പുരിസസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സക്കച്ചമേവ ദാനം പവത്താപേസി. തത്ഥ കേചി ജാനപദാ പടിഹതചിത്താ അഹേസും. തേ ദാനസ്സ അന്തരായം കത്വാ ദേയ്യധമ്മേ അത്തനാ ഖാദിംസു, ഭത്തസാലഞ്ച അഗ്ഗിനാ ദഹിംസു. പവാരിതേ രാജപുത്താ ഭഗവതോ മഹന്തം സക്കാരം കത്വാ ഭഗവന്തം പുരക്ഖത്വാ പിതുനോ സകാസമേവ അഗമംസു. തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഏവ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായി. രാജാ ച രാജപുത്താ ച ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസോ ച ഭണ്ഡാഗാരികോ ച അനുപുബ്ബേന കാലം കത്വാ സദ്ധിം പരിസായ സഗ്ഗേ ഉപ്പജ്ജിംസു, പടിഹതചിത്തജനാ നിരയേസു നിബ്ബത്തിംസു. ഏവം തേസം ദ്വിന്നം ഗണാനം സഗ്ഗതോ സഗ്ഗം, നിരയതോ നിരയം ഉപപജ്ജന്താനം ദ്വാനവുതികപ്പാ വീതിവത്താ.

അഥ ഇമസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേ കസ്സപബുദ്ധസ്സ കാലേ തേ പടിഹതചിത്തജനാ പേതേസു ഉപ്പന്നാ. തദാ മനുസ്സാ അത്തനോ ഞാതകാനം പേതാനം അത്ഥായ ദാനം ദത്വാ ഉദ്ദിസന്തി ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി. തേ സമ്പത്തിം ലഭന്തി. അഥ ഇമേപി പേതാ തം ദിസ്വാ ഭഗവന്തം കസ്സപം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, മയമ്പി ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭേയ്യാമാ’’തി? ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ഇദാനി ന ലഭഥ, അപിച അനാഗതേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബിമ്ബിസാരോ നാമ രാജാ ഭവിസ്സതി, സോ തുമ്ഹാകം ഇതോ ദ്വാനവുതികപ്പേ ഞാതി അഹോസി, സോ ബുദ്ധസ്സ ദാനം ദത്വാ തുമ്ഹാകം ഉദ്ദിസിസ്സതി, തദാ ലഭിസ്സഥാ’’തി. ഏവം വുത്തേ കിര തേസം പേതാനം തം വചനം ‘‘സ്വേ ലഭിസ്സഥാ’’തി വുത്തം വിയ അഹോസി.

അഥ ഏകസ്മിം ബുദ്ധന്തരേ വീതിവത്തേ അമ്ഹാകം ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജി. തേപി തയോ രാജപുത്താ തേഹി അഡ്ഢതേയ്യേഹി പുരിസസഹസ്സേഹി സദ്ധിം ദേവലോകാ ചവിത്വാ മഗധരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അനുപുബ്ബേന ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഗയാസീസേ തയോ ജടിലാ അഹേസും, ജനപദേ നിയുത്തകപുരിസോ, രാജാ അഹോസി ബിമ്ബിസാരോ, ഭണ്ഡാഗാരികോ, ഗഹപതി വിസാഖോ നാമ മഹാസേട്ഠി അഹോസി, തസ്സ പജാപതി ധമ്മദിന്നാ നാമ സേട്ഠിധീതാ അഹോസി. ഏവം സബ്ബാപി അവസേസാ പരിസാ രഞ്ഞോ ഏവ പരിവാരാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ.

അമ്ഹാകം ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സത്തസത്താഹം അതിക്കമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം ആഗമ്മ ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ആദിം കത്വാ യാവ അഡ്ഢതേയ്യസഹസ്സപരിവാരേ തയോ ജടിലേ വിനേത്വാ രാജഗഹം അഗമാസി. തത്ഥ ച തദഹുപസങ്കമന്തംയേവ രാജാനം ബിമ്ബിസാരം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി ഏകാദസനവുതേഹി മാഗധകേഹി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേഹി സദ്ധിം. അഥ രഞ്ഞാ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തിതോ ഭഗവാ അധിവാസേത്വാ ദുതിയദിവസേ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛന്തേന –

‘‘ദന്തോ ദന്തേഹി സഹ പുരാണജടിലേഹി, വിപ്പമുത്തോ വിപ്പമുത്തേഹി;

സിങ്ഗീനിക്ഖസവണ്ണോ, രാജഗഹം പാവിസി ഭഗവാ’’തി. (മഹാവ. ൫൮) –

ഏവമാദീഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവിയമാനോ രാജഗഹം പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ നിവേസനേ മഹാദാനം സമ്പടിച്ഛി. തേ പേതാ ‘‘ഇദാനി രാജാ അമ്ഹാകം ദാനം ഉദ്ദിസിസ്സതി, ഇദാനി ഉദ്ദിസിസ്സതീ’’തി ആസായ പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു.

രാജാ ദാനം ദത്വാ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഭഗവാ വിഹരേയ്യാ’’തി ഭഗവതോ വിഹാരട്ഠാനമേവ ചിന്തേസി, ന തം ദാനം കസ്സചി ഉദ്ദിസി. പേതാ ഛിന്നാസാ ഹുത്വാ രത്തിം രഞ്ഞോ നിവേസനേ അതിവിയ ഭിംസനകം വിസ്സരമകംസു. രാജാ ഭയസംവേഗസന്താസമാപജ്ജി, തതോ പഭാതായ രത്തിയാ ഭഗവതോ ആരോചേസി – ‘‘ഏവരൂപം സദ്ദമസ്സോസിം, കിം നു ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭവിസ്സതീ’’തി. ഭഗവാ ആഹ – ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, ന തേ കിഞ്ചി പാപകം ഭവിസ്സതി, അപിച ഖോ തേ പുരാണഞാതകാ പേതേസു ഉപ്പന്നാ സന്തി, തേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം തമേവ പച്ചാസീസമാനാ വിചരന്തി ‘ബുദ്ധസ്സ ദാനം ദത്വാ അമ്ഹാകം ഉദ്ദിസിസ്സതീ’തി, ന തേസം ത്വം ഹിയ്യോ ഉദ്ദിസി, തേ ഛിന്നാസാ തഥാരൂപം വിസ്സരമകംസൂ’’തി.

സോ ആഹ ‘‘ഇദാനി പന, ഭന്തേ, ദിന്നേ ലഭേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി മേ, ഭന്തേ, അധിവാസേതു ഭഗവാ അജ്ജതനായ ദാനം, തേസം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി? ഭഗവാ അധിവാസേസി. രാജാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ മഹാദാനം പടിയാദേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി. ഭഗവാ രാജന്തേപുരം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. തേപി ഖോ പേതാ ‘‘അപി നാമ അജ്ജ ലഭേയ്യാമാ’’തി ഗന്ത്വാ തിരോകുട്ടാദീസു അട്ഠംസു. ഭഗവാ തഥാ അകാസി, യഥാ തേ സബ്ബേവ രഞ്ഞോ പാകടാ അഹേസും. രാജാ ദക്ഖിണോദകം ദേന്തോ ‘‘ഇദം മേ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി ഉദ്ദിസി, തങ്ഖണഞ്ഞേവ തേസം പേതാനം പദുമസഞ്ഛന്നാ പോക്ഖരണിയോ നിബ്ബത്തിംസു. തേ തത്ഥ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥകിലമഥപിപാസാ സുവണ്ണവണ്ണാ അഹേസും. രാജാ യാഗുഖജ്ജകഭോജനാനി ദത്വാ ഉദ്ദിസി, തങ്ഖണഞ്ഞേവ തേസം ദിബ്ബയാഗുഖജ്ജകഭോജനാനി നിബ്ബത്തിംസു. തേ താനി പരിഭുഞ്ജിത്വാ പീണിന്ദ്രിയാ അഹേസും. അഥ വത്ഥസേനാസനാനി ദത്വാ ഉദ്ദിസി. തേസം ദിബ്ബവത്ഥദിബ്ബയാനദിബ്ബപാസാദദിബ്ബപച്ചത്ഥരണദിബ്ബസേയ്യാദിഅലങ്കാരവിധയോ നിബ്ബത്തിംസു. സാപി തേസം സമ്പത്തി യഥാ സബ്ബാവ പാകടാ ഹോതി, തഥാ ഭഗവാ അധിട്ഠാസി. രാജാ അതിവിയ അത്തമനോ അഹോസി. തതോ ഭഗവാ ഭുത്താവീ പവാരിതോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അനുമോദനത്ഥം ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തീ’’തി ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

ഏത്താവതാ ച ‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, തിരോകുട്ടം പകാസിതം, പകാസേത്വാന തം സബ്ബ’’ന്തി അയം മാതികാ സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ച വിഭത്താ ഹോതി.

പഠമഗാഥാവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി ഇമസ്സ തിരോകുട്ടസ്സ യഥാക്കമം അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമ. സേയ്യഥിദം – പഠമഗാഥായ താവ തിരോകുട്ടാതി കുട്ടാനം പരഭാഗാ വുച്ചന്തി. തിട്ഠന്തീതി നിസജ്ജാദിപ്പടിക്ഖേപതോ ഠാനകപ്പനവചനമേതം. തേന യഥാ പാകാരപരഭാഗം പബ്ബതപരഭാഗഞ്ച ഗച്ഛന്തം ‘‘തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതീ’’തി വദന്തി, ഏവമിധാപി കുട്ടസ്സ പരഭാഗേസു തിട്ഠന്തേ ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തീ’’തി ആഹ. സന്ധിസിങ്ഘാടകേസു ചാതി ഏത്ഥ സന്ധിയോതി ചതുക്കോണരച്ഛാ വുച്ചന്തി ഘരസന്ധിഭിത്തിസന്ധിആലോകസന്ധിയോ ചാപി. സിങ്ഘാടകാതി തികോണരച്ഛാ വുച്ചന്തി, തദേകജ്ഝം കത്വാ പുരിമേന സദ്ധിം സങ്ഘടേന്തോ ‘‘സന്ധിസിങ്ഘാടകേസു ചാ’’തി ആഹ. ദ്വാരബാഹാസു തിട്ഠന്തീതി നഗരദ്വാരഘരദ്വാരാനം ബാഹാ നിസ്സായ തിട്ഠന്തി. ആഗന്ത്വാന സകം ഘരന്തി ഏത്ഥ സകം ഘരം നാമ പുബ്ബഞാതിഘരമ്പി അത്തനാ സാമികഭാവേന അജ്ഝാവുത്ഥപുബ്ബഘരമ്പി. തദുഭയമ്പി യസ്മാ തേ സകഘരസഞ്ഞായ ആഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ‘‘ആഗന്ത്വാന സകം ഘര’’ന്തി ആഹ.

ദുതിയഗാഥാവണ്ണനാ

൨. ഏവം ഭഗവാ പുബ്ബേ അനജ്ഝാവുത്ഥപുബ്ബമ്പി പുബ്ബഞാതിഘരം ബിമ്ബിസാരനിവേസനം സകഘരസഞ്ഞായ ആഗന്ത്വാ തിരോകുട്ടസന്ധിസിങ്ഘാടകദ്വാരബാഹാസു ഠിതേ ഇസ്സാമച്ഛരിയഫലം അനുഭവന്തേ, അപ്പേകച്ചേ ദീഘമസ്സുകേസവികാരധരേ അന്ധകാരമുഖേ സിഥിലബന്ധനവിലമ്ബമാനകിസഫരുസകാളകങ്ഗപച്ചങ്ഗേ തത്ഥ തത്ഥ ഠിതവനദാഹദഡ്ഢതാലരുക്ഖസദിസേ, അപ്പേകച്ചേ ജിഘച്ഛാപിപാസാരണിനിമ്മഥനേന ഉദരതോ ഉട്ഠായ മുഖതോ വിനിച്ഛരന്തായ അഗ്ഗിജാലായ പരിഡയ്ഹമാനസരീരേ, അപ്പേകച്ചേ സൂചിഛിദ്ദാണുമത്തകണ്ഠബിലതായ പബ്ബതാകാരകുച്ഛിതായ ച ലദ്ധമ്പി പാനഭോജനം യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിതും അസമത്ഥതായ ഖുപ്പിപാസാപരേതേ അഞ്ഞം രസമവിന്ദമാനേ, അപ്പേകച്ചേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞേസം വാ സത്താനം പഭിന്നഗണ്ഡപിളകമുഖാ പഗ്ഘരിതരുധിരപുബ്ബലസികാദിം ലദ്ധാ അമതമിവ സായമാനേ അതിവിയ ദുദ്ദസികവിരൂപഭയാനകസരീരേ ബഹൂ പേതേ രഞ്ഞോ നിദസ്സേന്തോ –

‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തി, സന്ധിസിങ്ഘാടകേസു ച;

ദ്വാരബാഹാസു തിട്ഠന്തി, ആഗന്ത്വാന സകം ഘര’’ന്തി. –

വത്വാ പുന തേഹി കതസ്സ കമ്മസ്സ ദാരുണഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹീ’’തി ദുതിയഗാഥമാഹ.

തത്ഥ പഹൂതേതി അനപ്പകേ ബഹുമ്ഹി, യാവദത്ഥികേതി വുത്തം ഹോതി. ഭ-കാരസ്സ ഹി ഹ-കാരോ ലബ്ഭതി ‘‘പഹു സന്തോ ന ഭരതീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൯൮) വിയ. കേചി പന ‘‘ബഹൂതേ’’ ഇതി ച ‘‘ബഹൂകേ’’ ഇതി ച പഠന്തി. പമാദപാഠാ ഏതേ. അന്നേ ച പാനമ്ഹി ച അന്നപാനമ്ഹി. ഖജ്ജേ ച ഭോജ്ജേ ച ഖജ്ജഭോജ്ജേ, ഏതേന അസിതപീതഖായിതസായിതവസേന ചതുബ്ബിധം ആഹാരം ദസ്സേതി. ഉപട്ഠിതേതി ഉപഗമ്മ ഠിതേ, സജ്ജിതേ പടിയത്തേ സമോഹിതേതി വുത്തം ഹോതി. ന തേസം കോചി സരതി, സത്താനന്തി തേസം പേത്തിവിസയേ ഉപ്പന്നാനം സത്താനം കോചി മാതാ വാ പിതാ വാ പുത്തോ വാ ന സരതി. കിം കാരണാ? കമ്മപച്ചയാ, അത്തനാ കതസ്സ അദാനദാനപ്പടിസേധനാദിഭേദസ്സ കദരിയകമ്മസ്സ പച്ചയാ. തഞ്ഹി തേസം കമ്മം ഞാതീനം സരിതും ന ദേതി.

തതിയഗാഥാവണ്ണനാ

൩. ഏവം ഭഗവാ അനപ്പകേപി അന്നപാനാദിമ്ഹി പച്ചുപട്ഠിതേ ‘‘അപി നാമ അമ്ഹേ ഉദ്ദിസ്സ കിഞ്ചി ദദേയ്യു’’ന്തി ഞാതീ പച്ചാസീസന്താനം വിചരതം തേസം പേതാനം തേഹി കതസ്സ അതികടുകവിപാകകരസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയേന കസ്സചി ഞാതിനോ അനുസ്സരണമത്താഭാവം ദസ്സേന്തോ –

‘‘പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹി, ഖജ്ജഭോജ്ജേ ഉപട്ഠിതേ;

ന തേസം കോചി സരതി, സത്താനം കമ്മപച്ചയാ’’തി. –

വത്വാ പുന രഞ്ഞോ പേത്തിവിസയൂപപന്നേ ഞാതകേ ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നം ദാനം പസംസന്തോ ‘‘ഏവം ദദന്തി ഞാതീന’’ന്തി തതിയഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഏവന്തി ഉപമാവചനം. തസ്സ ദ്വിധാ സമ്ബന്ധോ – തേസം സത്താനം കമ്മപച്ചയാ അസരന്തേപി കിസ്മിഞ്ചി ദദന്തി, ഞാതീനം, യേ ഏവം അനുകമ്പകാ ഹോന്തീതി ച യഥാ തയാ, മഹാരാജ, ദിന്നം, ഏവം സുചിം പണീതം കാലേന കപ്പിയം പാനഭോജനം ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാതി ച. ദദന്തീതി ദേന്തി ഉദ്ദിസന്തി നിയ്യാതേന്തി. ഞാതീനന്തി മാതിതോ ച പിതിതോ ച സമ്ബന്ധാനം. യേതി യേ കേചി പുത്താ വാ ധീതരോ വാ ഭാതരോ വാ ഹോന്തീതി ഭവന്തി. അനുകമ്പകാതി അത്ഥകാമാ ഹിതേസിനോ. സുചിന്തി വിമലം ദസ്സനേയ്യം മനോരമം ധമ്മികം ധമ്മലദ്ധം. പണീതന്തി ഉത്തമം സേട്ഠം. കാലേനാതി ഞാതിപേതാനം തിരോകുട്ടാദീസു ആഗന്ത്വാ ഠിതകാലേന. കപ്പിയന്തി അനുച്ഛവികം പതിരൂപം അരിയാനം പരിഭോഗാരഹം. പാനഭോജനന്തി പാനഞ്ച ഭോജനഞ്ച. ഇധ പാനഭോജനമുഖേന സബ്ബോപി ദേയ്യധമ്മോ അധിപ്പേതോ.

ചതുത്ഥഗാഥാപുബ്ബദ്ധവണ്ണനാ

൪. ഏവം ഭഗവാ രഞ്ഞാ മാഗധേന പേതഭൂതാനം ഞാതീനം അനുകമ്പായ ദിന്നം പാനഭോജനം പസംസന്തോ –

‘‘ഏവം ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാ;

സുചിം പണീതം കാലേന, കപ്പിയം പാനഭോജന’’ന്തി. –

വത്വാ പുന യേന പകാരേന ദിന്നം തേസം ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി ചതുത്ഥഗാഥായ പുബ്ബദ്ധമാഹ തം തതിയഗാഥായ പുബ്ബദ്ധേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം –

‘‘ഏവം ദദന്തി ഞാതീനം, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാ;

ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതു, സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോ’’തി.

തേന ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂതി ഏവം ദദന്തി, നോ അഞ്ഞഥാ’’തി ഏത്ഥ ആകാരത്ഥേന ഏവംസദ്ദേന ദാതബ്ബാകാരനിദസ്സനം കതം ഹോതി.

തത്ഥ ഇദന്തി ദേയ്യധമ്മനിദസ്സനം. വോതി ‘‘കച്ചി പന വോ അനുരുദ്ധാ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ’’തി ച (മ. നി. ൧.൩൨൬; മഹാവ. ൪൬൬), ‘‘യേഹി വോ അരിയാ’’തി ച ഏവമാദീസു വിയ കേവലം നിപാതമത്തം, ന സാമിവചനം. ഞാതീനം ഹോതൂതി പേത്തിവിസയേ ഉപ്പന്നാനം ഞാതകാനം ഹോതു. സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോതി തേ പേത്തിവിസയൂപപന്നാ ഞാതയോ ഇദം പച്ചനുഭവന്താ സുഖിതാ ഹോന്തൂതി.

ചതുത്ഥഗാഥാപരദ്ധപഞ്ചമഗാഥാപുബ്ബദ്ധവണ്ണനാ

൪-൫. ഏവം ഭഗവാ യേന പകാരേന പേത്തിവിസയൂപപന്നാനം ഞാതീനം ദാതബ്ബം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതു, സുഖിതാ ഹോന്തു ഞാതയോ’’തി വത്വാ പുന യസ്മാ ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി വുത്തേപി ന അഞ്ഞേന കതം കമ്മം അഞ്ഞസ്സ ഫലദം ഹോതി, കേവലന്തു തഥാ ഉദ്ദിസ്സ ദിയ്യമാനം തം വത്ഥു ഞാതീനം കുസലകമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. തസ്മാ യഥാ തേസം തസ്മിംയേവ വത്ഥുസ്മിം തങ്ഖണേ ഫലനിബ്ബത്തകം കുസലകമ്മം ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ ച തത്ഥാ’’തി ചതുത്ഥഗാഥായ പച്ഛിമദ്ധം ‘‘പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹീ’’തി പഞ്ചമഗാഥായ പുബ്ബദ്ധഞ്ച ആഹ.

തേസം അത്ഥോ – തേ ഞാതിപേതാ യത്ഥ തം ദാനം ദീയതി, തത്ഥ സമന്തതോ ആഗന്ത്വാ സമാഗന്ത്വാ, സമോധായ വാ ഏകജ്ഝം ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി, സമ്മാ ആഗതാ സമാഗതാ ‘‘ഇമേ നോ ഞാതയോ അമ്ഹാകം അത്ഥായ ദാനം ഉദ്ദിസിസ്സന്തീ’’തി ഏതദത്ഥം സമ്മാ ആഗതാ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹീതി തസ്മിം അത്തനോ ഉദ്ദിസ്സമാനേ പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹി. സക്കച്ചം അനുമോദരേതി അഭിസദ്ദഹന്താ കമ്മഫലം അവിജഹന്താ ചിത്തീകാരം അവിക്ഖിത്തചിത്താ ഹുത്വാ ‘‘ഇദം നോ ദാനം ഹിതായ സുഖായ ഹോതൂ’’തി മോദന്തി അനുമോദന്തി, പീതിസോമനസ്സജാതാ ഹോന്തീതി.

പഞ്ചമഗാഥാപരദ്ധഛട്ഠഗാഥാപുബ്ബദ്ധവണ്ണനാ

൫-൬. ഏവം ഭഗവാ യഥാ പേത്തിവിസയൂപപന്നാനം തങ്ഖണേ ഫലനിബ്ബത്തകം കുസലം കമ്മം ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ –

‘‘തേ ച തത്ഥ സമാഗന്ത്വാ, ഞാതിപേതാ സമാഗതാ;

പഹൂതേ അന്നപാനമ്ഹി, സക്കച്ചം അനുമോദരേ’’തി. –

വത്വാ പുന ഞാതകേ നിസ്സായ നിബ്ബത്തകുസലകമ്മഫലം പച്ചനുഭോന്താനം തേസം ഞാതീ ആരബ്ഭ ഥോമനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിരം ജീവന്തൂ’’തി പഞ്ചമഗാഥായ പച്ഛിമദ്ധം ‘‘അമ്ഹാകഞ്ച കതാ പൂജാ’’തി ഛട്ഠഗാഥായ പുബ്ബദ്ധഞ്ച ആഹ.

തേസം അത്ഥോ – ചിരം ജീവന്തൂതി ചിരജീവിനോ ദീഘായുകാ ഹോന്തു. നോ ഞാതീതി അമ്ഹാകം ഞാതകാ. യേസം ഹേതൂതി യേ നിസ്സായ യേസം കാരണാ. ലഭാമസേതി ലഭാമ. അത്തനാ തങ്ഖണം പടിലദ്ധസമ്പത്തിം അപദിസന്താ ഭണന്തി. പേതാനഞ്ഹി അത്തനോ അനുമോദനേന, ദായകാനം ഉദ്ദേസേന, ദക്ഖിണേയ്യസമ്പദായ ചാതി തീഹി അങ്ഗേഹി ദക്ഖിണാ സമിജ്ഝതി, തങ്ഖണേ ഫലനിബ്ബത്തികാ ഹോതി. തത്ഥ ദായകാ വിസേസഹേതു. തേനാഹംസു ‘‘യേസം ഹേതു ലഭാമസേ’’തി. അമ്ഹാകഞ്ച കതാ പൂജാതി ‘‘ഇദം വോ ഞാതീനം ഹോതൂ’’തി ഏവം ഇമം ദാനം ഉദ്ദിസന്തേഹി അമ്ഹാകഞ്ച പൂജാ കതാ. ദായകാ ച അനിപ്ഫലാതി യമ്ഹി സന്താനേ പരിച്ചാഗമയം കമ്മം കതം, തസ്സ തത്ഥേവ ഫലദാനതോ ദായകാ ച അനിപ്ഫലാതി.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘കിം പന പേത്തിവിസയൂപപന്നാ ഏവ ഞാതയോ ലഭന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞേപി ലഭന്തീ’’തി? വുച്ചതേ – ഭഗവതാ ഏവേതം ബ്യാകതം ജാണുസ്സോണിനാ ബ്രാഹ്മണേന പുട്ഠേന, കിമേത്ഥ അമ്ഹേഹി വത്തബ്ബം അത്ഥി. വുത്തം ഹേതം –

‘‘മയമസ്സു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാമ ദാനാനി ദേമ, സദ്ധാനി കരോമ ‘ഇദം ദാനം പേതാനം ഞാതിസാലോഹിതാനം ഉപകപ്പതു, ഇദം ദാനം പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ പരിഭുഞ്ജന്തൂ’തി, കച്ചി തം, ഭോ ഗോതമ, ദാനം പേതാനം ഞാതിസാലോഹിതാനം ഉപകപ്പതി, കച്ചി തേ പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജന്തീതി. ഠാനേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഉപകപ്പതി, നോ അട്ഠാനേതി.

‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, ഠാനം, കതമം അട്ഠാനന്തി? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ നിരയം ഉപപജ്ജതി. യോ നേരയികാനം സത്താനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ന ഉപകപ്പതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ തിരച്ഛാനയോനിം ഉപപജ്ജതി. യോ തിരച്ഛാനയോനികാനം സത്താനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ന ഉപകപ്പതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനുസ്സാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി…പേ… ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. യോ ദേവാനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ന ഉപകപ്പതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പേത്തിവിസയം ഉപപജ്ജതി. യോ പേത്തിവേസയികാനം സത്താനം ആഹാരോ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. യം വാ പനസ്സ ഇതോ അനുപവേച്ഛന്തി മിത്താമച്ചാ വാ ഞാതിസാലോഹിതാ വാ, തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, തേന സോ തത്ഥ തിട്ഠതി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ഉപകപ്പതീതി.

‘‘സചേ പന, ഭോ ഗോതമ, സോ പേതോ ഞാതിസാലോഹിതോ തം ഠാനം അനുപപന്നോ ഹോതി, കോ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജതീതി? അഞ്ഞേപിസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ഠാനം ഉപപന്നാ ഹോന്തി, തേ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജന്തീതി.

‘‘സചേ പന, ഭോ ഗോതമ, സോ ചേവ പേതോ ഞാതിസാലോഹിതോ തം ഠാനം അനുപപന്നോ ഹോതി, അഞ്ഞേപിസ്സ പേതാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ഠാനം അനുപപന്നാ ഹോന്തി, കോ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജതീതി? അട്ഠാനം ഖോ ഏതം ബ്രാഹ്മണ അനവകാസോ, യം തം ഠാനം വിവിത്തം അസ്സ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ യദിദം പേതേഹി ഞാതിസാലോഹിതേഹി. അപിച ബ്രാഹ്മണ ദായകോപി അനിപ്ഫലോ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൭൭).

ഛട്ഠഗാഥാപരദ്ധസത്തമഗാഥാവണ്ണനാ

൬-൭. ഏവം ഭഗവാ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ പേത്തിവിസയൂപപന്നാനം പുബ്ബഞാതീനം സമ്പത്തിം നിസ്സായ ഥോമേന്തോ ‘‘ഏതേ തേ, മഹാരാജ, ഞാതീ ഇമായ ദാനസമ്പദായ അത്തമനാ ഏവം ഥോമേന്തീ’’തി ദസ്സേന്തോ –

‘‘ചിരം ജീവന്തു നോ ഞാതീ, യേസം ഹേതു ലഭാമസേ;

അമ്ഹാകഞ്ച കതാ പൂജാ, ദായകാ ച അനിപ്ഫലാ’’തി. –

വത്വാ പുന തേസം പേത്തിവിസയൂപപന്നാനം അഞ്ഞസ്സ കസിഗോരക്ഖാദിനോ സമ്പത്തിപടിലാഭകാരണസ്സ അഭാവം ഇതോ ദിന്നേന യാപനഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹി തത്ഥ കസീ അത്ഥീ’’തി ഛട്ഠഗാഥായ പച്ഛിമദ്ധം ‘‘വണിജ്ജാ താദിസീ’’തി ഇമം സത്തമഗാഥഞ്ച ആഹ.

തത്രായം അത്ഥവണ്ണനാ – ന ഹി, മഹാരാജ, തത്ഥ പേത്തിവിസയേ കസി അത്ഥി, യം നിസ്സായ തേ പേതാ സമ്പത്തിം പടിലഭേയ്യും. ഗോരക്ഖേത്ഥ ന വിജ്ജതീതി ന കേവലം കസി ഏവ, ഗോരക്ഖാപി ഏത്ഥ പേത്തിവിസയേ ന വിജ്ജതി, യം നിസ്സായ തേ സമ്പത്തിം പടിലഭേയ്യും. വണിജ്ജാ താദിസീ നത്ഥീതി വാണിജ്ജാപി താദിസീ നത്ഥി, യാ തേസം സമ്പത്തിപടിലാഭഹേതു ഭവേയ്യ. ഹിരഞ്ഞേന കയാകയന്തി ഹിരഞ്ഞേന കയവിക്കയമ്പി തത്ഥ താദിസം നത്ഥി, യം തേസം സമ്പത്തിപടിലാഭഹേതു ഭവേയ്യ. ഇതോ ദിന്നേന യാപേന്തി, പേതാ കാലഗതാ തഹിന്തി കേവലം പന ഇതോ ഞാതീഹി വാ മിത്താമച്ചേഹി വാ ദിന്നേന യാപേന്തി, അത്തഭാവം ഗമേന്തി. പേതാതി പേത്തിവിസയൂപപന്നാ സത്താ. കാലഗതാതി അത്തനോ മരണകാലേന ഗതാ, ‘‘കാലകതാ’’തി വാ പാഠോ, കതകാലാ കതമരണാതി അത്ഥോ. തഹിന്തി തസ്മിം പേത്തിവിസയേ.

അട്ഠമനവമഗാഥാദ്വയവണ്ണനാ

൮-൯. ഏവം ‘‘ഇതോ ദിന്നേന യാപേന്തി, പേതാ കാലഗതാ തഹി’’ന്തി വത്വാ ഇദാനി ഉപമാഹി തമത്ഥം പകാസേന്തോ ‘‘ഉന്നമേ ഉദകം വുട്ഠ’’ന്തി ഇദം ഗാഥാദ്വയമാഹ.

തസ്സത്ഥോ – യഥാ ഉന്നതേ ഥലേ ഉസ്സാദേ ഭൂമിഭാഗേ മേഘേഹി അഭിവുട്ഠം ഉദകം നിന്നം പവത്തതി, യോ യോ ഭൂമിഭാഗോ നിന്നോ ഓണതോ, തം തം പവത്തതി ഗച്ഛതി പാപുണാതി, ഏവമേവ ഇതോ ദിന്നം ദാനം പേതാനം ഉപകപ്പതി നിബ്ബത്തതി, പാതുഭവതീതി അത്ഥോ. നിന്നമിവ ഹി ഉദകപ്പവത്തിയാ ഠാനം പേതലോകോ ദാനുപകപ്പനായ. യഥാഹ – ‘‘ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ഉപകപ്പതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൭൭). യഥാ ച കന്ദരപദരസാഖാപസാഖകുസോബ്ഭമഹാസോബ്ഭസന്നിപാതേഹി വാരിവഹാ മഹാനജ്ജോ പൂരാ ഹുത്വാ സാഗരം പരിപൂരേന്തി, ഏവമ്പി ഇതോ ദിന്നദാനം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പേതാനം ഉപകപ്പതീതി.

ദസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൦. ഏവം ഭഗവാ ‘‘ഇതോ ദിന്നേന യാപേന്തി, പേതാ കാലഗതാ തഹി’’ന്തി ഇമം അത്ഥം ഉപമാഹി പകാസേത്വാ പുന യസ്മാ തേ പേതാ ‘‘ഇതോ കിഞ്ചി ലച്ഛാമാ’’തി ആസാഭിഭൂതാ ഞാതിഘരം ആഗന്ത്വാപി ‘‘ഇദം നാമ നോ ദേഥാ’’തി യാചിതും അസമത്ഥാ, തസ്മാ തേസം ഇമാനി അനുസ്സരണവത്ഥൂനി അനുസ്സരന്തോ കുലപുത്തോ ദക്ഖിണം ദജ്ജാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അദാസി മേ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തസ്സത്ഥോ – ‘‘ഇദം നാമ മേ ധനം വാ ധഞ്ഞം വാ അദാസീ’’തി ച, ‘‘ഇദം നാമ മേ കിച്ചം അത്തനാ ഉയ്യോഗമാപജ്ജന്തോ അകാസീ’’തി ച, ‘‘അമു മേ മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ സമ്ബന്ധത്താ ഞാതീ’’തി ച സിനേഹവസേന താണസമത്ഥതായ ‘‘മിത്താ’’തി ച, ‘‘അസുകോ മേ സഹ പംസുകീളകോ സഖാ’’തി ച ഏവം സബ്ബമനുസ്സരന്തോ പേതാനം ദക്ഖിണം ദജ്ജാ, ദാനം നിയ്യാതേയ്യാതി. അപരോ പാഠോ ‘‘പേതാനം ദക്ഖിണാ ദജ്ജാ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ദാതബ്ബാതി ദജ്ജാ. കാ സാ? പേതാനം ദക്ഖിണാ, തേനേവ ‘‘അദാസി മേ’’തിആദിനാ നയേന പുബ്ബേ കതമനുസ്സരം അനുസ്സരതാതി വുത്തം ഹോതി. കരണവചനപ്പസങ്ഗേ പച്ചത്തവചനം വേദിതബ്ബം.

ഏകാദസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൧. ഏവം ഭഗവാ പേതാനം ദക്ഖിണാനിയ്യാതനേ കാരണഭൂതാനി അനുസ്സരണവത്ഥൂനി ദസ്സേന്തോ –

‘‘അദാസി മേ അകാസി മേ, ഞാതിമിത്താ സഖാ ച മേ;

പേതാനം ദക്ഖിണം ദജ്ജാ, പുബ്ബേ കതമനുസ്സര’’ന്തി. –

വത്വാ പുന യേ ഞാതിമരണേന രുണ്ണസോകാദിപരാ ഏവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, ന തേസം അത്ഥായ കിഞ്ചി ദേന്തി, തേസം തം രുണ്ണസോകാദി കേവലം അത്തപരിതാപനമേവ ഹോതി, ന പേതാനം കിഞ്ചി അത്ഥം നിപ്ഫാദേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹി രുണ്ണം വാ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ രുണ്ണന്തി രോദനാ രോദിതത്തം അസ്സുപാതനം, ഏതേന കായപരിസ്സമം ദസ്സേതി. സോകോതി സോചനാ സോചിതത്തം, ഏതേന ചിത്തപരിസ്സമം ദസ്സേതി. യാ ചഞ്ഞാതി യാ ച രുണ്ണസോകേഹി അഞ്ഞാ. പരിദേവനാതി ഞാതിബ്യസനേന ഫുട്ഠസ്സ ലാലപ്പനാ, ‘‘കഹം ഏകപുത്തക പിയ മനാപാ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന ഗുണസംവണ്ണനാ, ഏതേന വചീപരിസ്സമം ദസ്സേതി.

ദ്വാദസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൨. ഏവം ഭഗവാ ‘‘രുണ്ണം വാ സോകോ വാ യാ ചഞ്ഞാ പരിദേവനാ, സബ്ബമ്പി തം പേതാനം അത്ഥായ ന ഹോതി, കേവലന്തു അത്താനം പരിതാപനമത്തമേവ, ഏവം തിട്ഠന്തി ഞാതയോ’’തി രുണ്ണാദീനം നിരത്ഥകഭാവം ദസ്സേത്വാ പുന മാഗധരാജേന യാ ദക്ഖിണാ ദിന്നാ, തസ്സാ സാത്ഥകഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അയഞ്ച ഖോ ദക്ഖിണാ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തസ്സത്ഥോ – അയഞ്ച ഖോ, മഹാരാജ, ദക്ഖിണാ തയാ അജ്ജ അത്തനോ ഞാതിഗണം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നാ, സാ യസ്മാ സങ്ഘോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ, തസ്മാ സങ്ഘമ്ഹി സുപ്പതിട്ഠിതാ അസ്സ പേതജനസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ ഉപകപ്പതി സമ്പജ്ജതി ഫലതീതി വുത്തം ഹോതി. ഉപകപ്പതീതി ച ഠാനസോ ഉപകപ്പതി, തംഖണംയേവ ഉപകപ്പതി, ന ചിരേന. യഥാ ഹി തംഖണഞ്ഞേവ പടിഭന്തം ‘‘ഠാനസോവേതം തഥാഗതം പടിഭാതീ’’തി വുച്ചതി, ഏവമിധാപി തംഖണംയേവ ഉപകപ്പന്താ ‘‘ഠാനസോ ഉപകപ്പതീ’’തി വുത്താ. യം വാ തം ‘‘ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം, യത്ഥ ഠിതസ്സ തം ദാനം ഉപകപ്പതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൭൭) വുത്തം, തത്ഥ ഖുപ്പിപാസികവന്താസപരദത്തൂപജീവിനിജ്ഝാമതണ്ഹികാദിഭേദഭിന്നേ ഠാനേ ഉപകപ്പതീതി വുത്തം യഥാ കഹാപണം ദേന്തോ ‘‘കഹാപണസോ ദേതീ’’തി ലോകേ വുച്ചതി. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥവികപ്പേ ഉപകപ്പതീതി പാതുഭവതി, നിബ്ബത്തതീതി വുത്തം ഹോതി.

തേരസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൩. ഏവം ഭഗവാ രഞ്ഞാ ദിന്നായ ദക്ഖിണായ സാത്ഥകഭാവം ദസ്സേന്തോ –

‘‘അയഞ്ച ഖോ ദക്ഖിണാ ദിന്നാ, സങ്ഘമ്ഹി സുപ്പതിട്ഠിതാ;

ദീഘരത്തം ഹിതായസ്സ, ഠാനസോ ഉപകപ്പതീ’’തി. –

വത്വാ പുന യസ്മാ ഇമം ദക്ഖിണം ദേന്തേന ഞാതീനം ഞാതീഹി കത്തബ്ബകിച്ചകരണവസേന ഞാതിധമ്മോ നിദസ്സിതോ, ബഹുജനസ്സ പാകടീകതോ, നിദസ്സനം വാ കതോ, തുമ്ഹേഹിപി ഞാതീനം ഏവമേവ ഞാതീഹി കത്തബ്ബകിച്ചകരണവസേന ഞാതിധമ്മോ പരിപൂരേതബ്ബോ, ന നിരത്ഥകേഹി രുണ്ണാദീഹി അത്താ പരിതാപേതബ്ബോതി ച പേതേ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അധിഗമേന്തേന പേതാനം പൂജാ കതാ ഉളാരാ, ബുദ്ധപ്പമുഖഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘം അന്നപാനാദീഹി സന്തപ്പേന്തേന ഭിക്ഖൂനം ബലം അനുപദിന്നം, അനുകമ്പാദിഗുണപരിവാരഞ്ച ചാഗചേതനം നിബ്ബത്തേന്തേന അനപ്പകം പുഞ്ഞം പസുതം, തസ്മാ ഭഗവാ ഇമേഹി യഥാഭുച്ചഗുണേഹി രാജാനം സമ്പഹംസേന്തോ –

‘‘സോ ഞാതിധമ്മോ ച അയം നിദസ്സിതോ,

പേതാന പൂജാ ച കതാ ഉളാരാ;

ബലഞ്ച ഭിക്ഖൂനമനുപ്പദിന്നം,

തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പക’’ന്തി. –

ഇമായ ഗാഥായ ദേസനം പരിയോസാപേതി.

അഥ വാ ‘‘സോ ഞാതിധമ്മോ ച അയം നിദസ്സിതോ’’തി ഇമിനാ ഗാഥാപദേന ഭഗവാ രാജാനം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി. ഞാതിധമ്മനിദസ്സനമേവ ഹി ഏത്ഥ സന്ദസ്സനം പേതാന പൂജാ ച കതാ ഉളാരാതി ഇമിനാ സമാദപേതി. ഉളാരാതി പസംസനമേവ ഹി ഏത്ഥ പുനപ്പുനം പൂജാകരണേ സമാദപനം. ബലഞ്ച ഭിക്ഖൂനമനുപ്പദിന്നന്തി ഇമിനാ സമുത്തേജേതി. ബലാനുപ്പദാനമേവ ഹി ഏത്ഥ ഏവം ദാനം, ബലാനുപ്പദാനതാതി തസ്സ ഉസ്സാഹവഡ്ഢനേന സമുത്തേജനം. തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പകന്തി ഇമിനാ സമ്പഹംസേതി. പുഞ്ഞപ്പസുതകിത്തനമേവ ഹി ഏത്ഥ തസ്സ യഥാഭുച്ചഗുണസംവണ്ണനഭാവേന സമ്പഹംസനജനനതോ സമ്പഹംസനന്തി വേദിതബ്ബം.

ദേസനാപരിയോസാനേ ച പേത്തിവിസയൂപപത്തിആദീനവസംവണ്ണനേന സംവിഗ്ഗാനം യോനിസോ പദഹതം ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ദുതിയദിവസേപി ഭഗവാ ദേവമനുസ്സാനം ഇദമേവ തിരോകുട്ടം ദേസേസി, ഏവം യാവ സത്തമദിവസാ താദിസോ ഏവ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകപാഠ-അട്ഠകഥായ

തിരോകുട്ടസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.