൮. നിധികണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

നിക്ഖേപകാരണം

ഇദാനി യദിദം തിരോകുട്ടാനന്തരം ‘‘നിധിം നിധേതി പുരിസോ’’തിആദിനാ നിധികണ്ഡം നിക്ഖിത്തം, തസ്സ –

‘‘ഭാസിത്വാ നിധികണ്ഡസ്സ, ഇധ നിക്ഖേപകാരണം;

അട്ഠുപ്പത്തിഞ്ച ദീപേത്വാ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണനം’’.

തത്ഥ ഇധ നിക്ഖേപകാരണം താവസ്സ ഏവം വേദിതബ്ബം. ഇദഞ്ഹി നിധികണ്ഡം ഭഗവതാ ഇമിനാ അനുക്കമേന അവുത്തമ്പി യസ്മാ അനുമോദനവസേന വുത്തസ്സ തിരോകുട്ടസ്സ മിഥുനഭൂതം, തസ്മാ ഇധ നിക്ഖിത്തം. തിരോകുട്ടേന വാ പുഞ്ഞവിരഹിതാനം വിപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇമിനാ കതപുഞ്ഞാനം സമ്പത്തിദസ്സനത്ഥമ്പി ഇദം ഇധ നിക്ഖിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദമസ്സ ഇധ നിക്ഖേപകാരണം.

സുത്തട്ഠുപ്പത്തി

അട്ഠുപ്പത്തി പനസ്സ – സാവത്ഥിയം കിര അഞ്ഞതരോ കുടുമ്ബികോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ. സോ ച സദ്ധോ ഹോതി പസന്നോ, വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി. സോ ഏകസ്മിം ദിവസേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദേതി. തേന ച സമയേന രാജാ ധനത്ഥികോ ഹോതി, സോ തസ്സ സന്തികേ പുരിസം പേസേസി ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, ഇത്ഥന്നാമം കുടുമ്ബികം ആനേഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തം കുടുമ്ബികം ആഹ ‘‘രാജാ തം ഗഹപതി ആമന്തേതീ’’തി. കുടുമ്ബികോ സദ്ധാദിഗുണസമന്നാഗതേന ചേതസാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസന്തോ ആഹ ‘‘ഗച്ഛ, ഭോ പുരിസ, പച്ഛാ ആഗമിസ്സാമി, ഇദാനി താവമ്ഹി നിധിം നിധേന്തോ ഠിതോ’’തി. അഥ ഭഗവാ ഭുത്താവീ പവാരിതോ തമേവ പുഞ്ഞസമ്പദം പരമത്ഥതോ നിധീതി ദസ്സേതും തസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ അനുമോദനത്ഥം ‘‘നിധിം നിധേതി പുരിസോ’’തി ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി. അയമസ്സ അട്ഠുപ്പത്തി.

ഏവമസ്സ –

‘‘ഭാസിത്വാ നിധികണ്ഡസ്സ, ഇധ നിക്ഖേപകാരണം;

അട്ഠുപ്പത്തിഞ്ച ദീപേത്വാ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണനം’’.

പഠമഗാഥാവണ്ണനാ

൧. തത്ഥ നിധിം നിധേതി പുരിസോതി നിധീയതീതി നിധി, ഠപീയതി രക്ഖീയതി ഗോപീയതീതി അത്ഥോ. സോ ചതുബ്ബിധോ ഥാവരോ, ജങ്ഗമോ, അങ്ഗസമോ, അനുഗാമികോതി. തത്ഥ ഥാവരോ നാമ ഭൂമിഗതം വാ വേഹാസട്ഠം വാ ഹിരഞ്ഞം വാ സുവണ്ണം വാ ഖേത്തം വാ വത്ഥു വാ, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം ഇരിയാപഥവിരഹിതം, അയം ഥാവരോ നിധി. ജങ്ഗമോ നാമ ദാസിദാസം ഹത്ഥിഗവസ്സവളവം അജേളകം കുക്കുടസൂകരം യം വാ പനഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം ഇരിയാപഥപടിസംയുത്തം. അയം ജങ്ഗമോ നിധി അങ്ഗസമോ നാമ കമ്മായതനം, സിപ്പായതനം, വിജ്ജാട്ഠാനം, ബാഹുസച്ചം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം സിക്ഖിത്വാ ഗഹിതം അങ്ഗപച്ചങ്ഗമിവ അത്തഭാവപ്പടിബദ്ധം, അയം അങ്ഗസമോ നിധി. അനുഗാമികോ നാമ ദാനമയം പുഞ്ഞം സീലമയം ഭാവനാമയം ധമ്മസ്സവനമയം ധമ്മദേസനാമയം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം പുഞ്ഞം തത്ഥ തത്ഥ അനുഗന്ത്വാ വിയ ഇട്ഠഫലമനുപ്പദേതി, അയം അനുഗാമികോ നിധി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഥാവരോ അധിപ്പേതോ.

നിധേതീതി ഠപേതി പടിസാമേതി ഗോപേതി. പുരിസോതി മനുസ്സോ. കാമഞ്ച പുരിസോപി ഇത്ഥീപി പണ്ഡകോപി നിധിം നിധേതി, ഇധ പന പുരിസസീസേന ദേസനാ കതാ, അത്ഥതോ പന തേസമ്പി ഇധ സമോധാനം ദട്ഠബ്ബം. ഗമ്ഭീരേ ഓദകന്തികേതി ഓഗാഹേതബ്ബട്ഠേന ഗമ്ഭീരം, ഉദകസ്സ അന്തികഭാവേന ഓദകന്തികം. അത്ഥി ഗമ്ഭീരം ന ഓദകന്തികം ജങ്ഗലേ ഭൂമിഭാഗേ സതികപോരിസോ ആവാടോ വിയ, അത്ഥി ഓദകന്തികം ന ഗമ്ഭീരം നിന്നേ പല്ലലേ ഏകദ്വിവിദത്ഥികോ ആവാടോ വിയ, അത്ഥി ഗമ്ഭീരഞ്ചേവ ഓദകന്തികഞ്ച ജങ്ഗലേ ഭൂമിഭാഗേ യാവ ഇദാനി ഉദകം ആഗമിസ്സതീതി, താവ ഖതോ ആവാടോ വിയ. തം സന്ധായ ഇദം വുത്തം ‘‘ഗമ്ഭീരേ ഓദകന്തികേ’’തി. അത്ഥേ കിച്ചേ സമുപ്പന്നേതി അത്ഥാ അനപേതന്തി അത്ഥം, അത്ഥാവഹം ഹിതാവഹന്തി വുത്തം ഹോതി. കാതബ്ബന്തി കിച്ചം, കിഞ്ചിദേവ കരണീയന്തി വുത്തം ഹോതി. ഉപ്പന്നം ഏവ സമുപ്പന്നം, കത്തബ്ബഭാവേന ഉപട്ഠിതന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്മിം അത്ഥേ കിച്ചേ സമുപ്പന്നേ. അത്ഥായ മേ ഭവിസ്സതീതി നിധാനപ്പയോജനനിദസ്സനമേതം. ഏതദത്ഥഞ്ഹി സോ നിധേതി ‘‘അത്ഥാവഹേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ കരണീയേ സമുപ്പന്നേ അത്ഥായ മേ ഭവിസ്സതി, തസ്സ മേ കിച്ചസ്സ നിപ്ഫത്തിയാ ഭവിസ്സതീ’’തി. കിച്ചനിപ്ഫത്തിയേവ ഹി തസ്സ കിച്ചേ സമുപ്പന്നേ അത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയഗാഥാവണ്ണനാ

ഏവം നിധാനപ്പയോജനം ദസ്സേന്തോ അത്ഥാധിഗമാധിപ്പായം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനത്ഥാപഗമാധിപ്പായം ദസ്സേതുമാഹ –

൨. ‘‘രാജതോ വാ ദുരുത്തസ്സ, ചോരതോ പീളിതസ്സ വാ.

ഇണസ്സ വാ പമോക്ഖായ, ദുബ്ഭിക്ഖേ ആപദാസു വാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ ‘‘അത്ഥായ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ച ‘‘ഇണസ്സ വാ പമോക്ഖായാ’’തി ച ഏത്ഥ വുത്തേഹി ദ്വീഹി ഭവിസ്സതിപമോക്ഖായ-പദേഹി സദ്ധിം യഥാസമ്ഭവം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥായം യോജനാ – ന കേവലം അത്ഥായ മേ ഭവിസ്സതീതി ഏവ പുരിസോ നിധിം നിധേതി, കിന്തു ‘‘അയം ചോരോ’’തി വാ ‘‘പാരദാരികോ’’തി വാ ‘‘സുങ്കഘാതകോ’’തി വാ ഏവമാദിനാ നയേന പച്ചത്ഥികേഹി പച്ചാമിത്തേഹി ദുരുത്തസ്സ മേ സതോ രാജതോ വാ പമോക്ഖായ ഭവിസ്സതി, സന്ധിച്ഛേദാദീഹി ധനഹരണേന വാ, ‘‘ഏത്തകം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ദേഹീ’’തി ജീവഗ്ഗാഹേന വാ ചോരേഹി മേ പീളിതസ്സ സതോ ചോരതോ വാ പമോക്ഖായ ഭവിസ്സതി. സന്തി മേ ഇണായികാ, തേ മം ‘‘ഇണം ദേഹീ’’തി ചോദേസ്സന്തി, തേഹി മേ ചോദിയമാനസ്സ ഇണസ്സ വാ പമോക്ഖായ ഭവിസ്സതി. ഹോതി സോ സമയോ, യം ദുബ്ഭിക്ഖം ഹോതി ദുസ്സസ്സം ദുല്ലഭപിണ്ഡം, തത്ഥ ന സുകരം അപ്പധനേന യാപേതും, തഥാവിധേ ആഗതേ ദുബ്ഭിക്ഖേ വാ മേ ഭവിസ്സതി. യഥാരൂപാ ആപദാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ അപ്പിയദായാദതോ വാ, തഥാരൂപാസു വാ ഉപ്പന്നാസു ആപദാസു മേ ഭവിസ്സതീതിപി പുരിസോ നിധിം നിധേതീതി.

ഏവം അത്ഥാധിഗമാധിപ്പായം അനത്ഥാപഗമാധിപ്പായഞ്ചാതി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ദുവിധം നിധാനപ്പയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തമേവ ദുവിധം പയോജനം നിഗമേന്തോ ആഹ –

‘‘ഏതദത്ഥായ ലോകസ്മിം, നിധി നാമ നിധീയതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യ്വായം ‘‘അത്ഥായ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ച ‘‘രാജതോ വാ ദുരുത്തസ്സാ’’തി ഏവമാദീഹി ച അത്ഥാധിഗമോ അനത്ഥാപഗമോ ച ദസ്സിതോ. ഏതദത്ഥായ ഏതേസം നിപ്ഫാദനത്ഥായ ഇമസ്മിം ഓകാസലോകേ യോ കോചി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിഭേദോ നിധി നാമ നിധീയതി ഠപീയതി പടിസാമീയതീതി.

തതിയഗാഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി യസ്മാ ഏവം നിഹിതോപി സോ നിധി പുഞ്ഞവതംയേവ അധിപ്പേതത്ഥസാധകോ ഹോതി, ന അഞ്ഞേസം, തസ്മാ തമത്ഥം ദീപേന്തോ ആഹ –

൩. ‘‘താവസ്സുനിഹിതോ സന്തോ, ഗമ്ഭീരേ ഓദകന്തികേ.

ന സബ്ബോ സബ്ബദാ ഏവ, തസ്സ തം ഉപകപ്പതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സോ നിധി താവ സുനിഹിതോ സന്തോ, താവ സുട്ഠു നിഖണിത്വാ ഠപിതോ സമാനോതി വുത്തം ഹോതി. കീവ സുട്ഠൂതി? ഗമ്ഭീരേ ഓദകന്തികേ, യാവ ഗമ്ഭീരേ ഓദകന്തികേ നിഹിതോതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി, താവ സുട്ഠൂതി വുത്തം ഹോതി. ന സബ്ബോ സബ്ബദാ ഏവ, തസ്സ തം ഉപകപ്പതീതി യേന പുരിസേന നിഹിതോ, തസ്സ സബ്ബോപി സബ്ബകാലം ന ഉപകപ്പതി ന സമ്പജ്ജതി, യഥാവുത്തകിച്ചകരണസമത്ഥോ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. കിന്തു കോചിദേവ കദാചിദേവ ഉപകപ്പതി, നേവ വാ ഉപകപ്പതീതി. ഏത്ഥ ച ന്തി പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൨.൧൮-൧൯; ൩.൧൫൪) വിയ. ലിങ്ഗഭേദം വാ കത്വാ ‘‘സോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ത’’ന്തി വുത്തം. ഏവം ഹി വുച്ചമാനേ സോ അത്ഥോ സുഖം ബുജ്ഝതീതി.

ചതുത്ഥപഞ്ചമഗാഥാവണ്ണനാ

ഏവം ‘‘ന സബ്ബോ സബ്ബദാ ഏവ, തസ്സ തം ഉപകപ്പതീ’’തി വത്വാ ഇദാനി യേഹി കാരണേഹി ന ഉപകപ്പതി, താനി ദസ്സേന്തോ ആഹ –

൪. ‘‘നിധി വാ ഠാനാ ചവതി, സഞ്ഞാ വാസ്സ വിമുയ്ഹതി.

നാഗാ വാ അപനാമേന്തി, യസ്മാ വാപി ഹരന്തി നം.

൫. ‘‘അപ്പിയാ വാപി ദായാദാ, ഉദ്ധരന്തി അപസ്സതോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യസ്മിം ഠാനേ സുനിഹിതോ ഹോതി നിധി, സോ വാ നിധി തമ്ഹാ ഠാനാ ചവതി അപേതി വിഗച്ഛതി, അചേതനോപി സമാനോ പുഞ്ഞക്ഖയവസേന അഞ്ഞം ഠാനം ഗച്ഛതി. സഞ്ഞാ വാ അസ്സ വിമുയ്ഹതി, യസ്മിം ഠാനേ നിഹിതോ നിധി, തം ന ജാനാതി, അസ്സ പുഞ്ഞക്ഖയചോദിതാ നാഗാ വാ തം നിധിം അപനാമേന്തി അഞ്ഞം ഠാനം ഗമേന്തി. യക്ഖാ വാപി ഹരന്തി യേനിച്ഛകം ആദായ ഗച്ഛന്തി. അപസ്സതോ വാ അസ്സ അപ്പിയാ വാ ദായാദാ ഭൂമിം ഖണിത്വാ തം നിധിം ഉദ്ധരന്തി. ഏവമസ്സ ഏതേഹി ഠാനാ ചവനാദീഹി കാരണേഹി സോ നിധി ന ഉപകപ്പതീതി.

ഏവം ഠാനാ ചവനാദീനി ലോകസമ്മതാനി അനുപകപ്പനകാരണാനി വത്വാ ഇദാനി യം തം ഏതേസമ്പി കാരണാനം മൂലഭൂതം ഏകഞ്ഞേവ പുഞ്ഞക്ഖയസഞ്ഞിതം കാരണം, തം ദസ്സേന്തോ ആഹ –

‘‘യദാ പുഞ്ഞക്ഖയോ ഹോതി, സബ്ബമേതം വിനസ്സതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യസ്മിം സമയേ ഭോഗസമ്പത്തിനിപ്ഫാദകസ്സ പുഞ്ഞസ്സ ഖയോ ഹോതി, ഭോഗപാരിജുഞ്ഞസംവത്തനികമപുഞ്ഞമോകാസം കത്വാ ഠിതം ഹോതി, അഥ യം നിധിം നിധേന്തേന നിഹിതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിധനജാതം, സബ്ബമേതം വിനസ്സതീതി.

ഛട്ഠഗാഥാവണ്ണനാ

ഏവം ഭഗവാ തേന തേന അധിപ്പായേന നിഹിതമ്പി യഥാധിപ്പായം അനുപകപ്പന്തം നാനപ്പകാരേഹി നസ്സനധമ്മം ലോകസമ്മതം നിധിം വത്വാ ഇദാനി യം പുഞ്ഞസമ്പദം പരമത്ഥതോ നിധീതി ദസ്സേതും തസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ അനുമോദനത്ഥമിദം നിധികണ്ഡമാരദ്ധം, തം ദസ്സേന്തോ ആഹ –

൬. ‘‘യസ്സ ദാനേന സീലേന, സംയമേന ദമേന ച.

നിധീ സുനിഹിതോ ഹോതി, ഇത്ഥിയാ പുരിസസ്സ വാ’’തി.

തത്ഥ ദാനന്തി ‘‘ദാനഞ്ച ധമ്മചരിയാ ചാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. സീലന്തി കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. പഞ്ചങ്ഗദസങ്ഗപാതിമോക്ഖസംവരാദി വാ സബ്ബമ്പി സീലം ഇധ സീലന്തി അധിപ്പേതം. സംയമോതി സംയമനം സംയമോ, ചേതസോ നാനാരമ്മണഗതിനിവാരണന്തി വുത്തം ഹോതി, സമാധിസ്സേതം അധിവചനം. യേന സംയമേന സമന്നാഗതോ ‘‘ഹത്ഥസംയതോ, പാദസംയതോ, വാചാസംയതോ, സംയതുത്തമോ’’തി ഏത്ഥ സംയതുത്തമോതി വുത്തോ. അപരേ ആഹു ‘‘സംയമനം സംയമോ, സംവരണന്തി വുത്തം ഹോതി, ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. ദമോതി ദമനം, കിലേസൂപസമനന്തി വുത്തം ഹോതി, പഞ്ഞായേതം അധിവചനം. പഞ്ഞാ ഹി കത്ഥചി പഞ്ഞാത്വേവ വുച്ചതി ‘‘സുസ്സൂസാ ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൮). കത്ഥചി ധമ്മോതി ‘‘സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ’’തി ഏവമാദീസു. കത്ഥചി ദമോതി ‘‘യദി സച്ചാ ദമാ ചാഗാ, ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോ ന വിജ്ജതീ’’തിആദീസു.

ഏവം ദാനാദീനി ഞത്വാ ഇദാനി ഏവം ഇമിസ്സാ ഗാഥായ സമ്പിണ്ഡേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – യസ്സ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ ദാനേന സീലേന സംയമേന ദമേന ചാതി ഇമേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി യഥാ ഹിരഞ്ഞേന സുവണ്ണേന മുത്തായ മണിനാ വാ ധനമയോ നിധി തേസം സുവണ്ണാദീനം ഏകത്ഥ പക്ഖിപനേന നിധീയതി, ഏവം പുഞ്ഞമയോ നിധി തേസം ദാനാദീനം ഏകചിത്തസന്താനേ ചേതിയാദിമ്ഹി വാ വത്ഥുമ്ഹി സുട്ഠു കരണേന സുനിഹിതോ ഹോതീതി.

സത്തമഗാഥാവണ്ണനാ

ഏവം ഭഗവാ ‘‘യസ്സ ദാനേനാ’’തി ഇമായ ഗാഥായ പുഞ്ഞസമ്പദായ പരമത്ഥതോ നിധിഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യത്ഥ നിഹിതോ, സോ നിധി സുനിഹിതോ ഹോതി, തം വത്ഥും ദസ്സേന്തോ ആഹ –

൭. ‘‘ചേതിയമ്ഹി ച സങ്ഘേ വാ, പുഗ്ഗലേ അതിഥീസു വാ.

മാതരി പിതരി ചാപി, അഥോ ജേട്ഠമ്ഹി ഭാതരീ’’തി.

തത്ഥ ചയിതബ്ബന്തി ചേതിയം, പൂജേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി, ചിതത്താ വാ ചേതിയം. തം പനേതം ചേതിയം തിവിധം ഹോതി പരിഭോഗചേതിയം, ഉദ്ദിസ്സകചേതിയം, ധാതുകചേതിയന്തി. തത്ഥ ബോധിരുക്ഖോ പരിഭോഗചേതിയം, ബുദ്ധപടിമാ ഉദ്ദിസ്സകചേതിയം, ധാതുഗബ്ഭഥൂപാ സധാതുകാ ധാതുകചേതിയം. സങ്ഘോതി ബുദ്ധപ്പമുഖാദീസു യോ കോചി. പുഗ്ഗലോതി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതേസു യോ കോചി. നത്ഥി അസ്സ തിഥി, യമ്ഹി വാ തമ്ഹി ദിവസേ ആഗച്ഛതീതി അതിഥി. തങ്ഖണേ ആഗതപാഹുനകസ്സേതം അധിവചനം. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഏവം ചേതിയാദീനി ഞത്വാ ഇദാനി ഏവം ഇമിസ്സാ ഗാഥായ സമ്പിണ്ഡേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – യോ സോ നിധി ‘‘സുനിഹിതോ ഹോതീ’’തി വുത്തോ, സോ ഇമേസു വത്ഥൂസു സുനിഹിതോ ഹോതി. കസ്മാ? ദീഘരത്തം ഇട്ഠഫലാനുപ്പദാനസമത്ഥതായ. തഥാ ഹി അപ്പകമ്പി ചേതിയമ്ഹി ദത്വാ ദീഘരത്തം ഇട്ഠഫലലാഭിനോ ഹോന്തി. യഥാഹ –

‘‘ഏകപുപ്ഫം യജിത്വാന, അസീതികപ്പകോടിയോ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പുപ്ഫദാനസ്സിദം ഫല’’ന്തി ച.

‘‘മത്താസുഖപരിച്ചാഗാ, പസ്സേ ചേ വിപുലം സുഖ’’ന്തി ച. (ധ. പ. ൨൯൦);

ഏവം ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിവേലാമസുത്താദീസു വുത്തനയേന സങ്ഘാദിവത്ഥൂസുപി ദാനഫലവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച ചേതിയാദീസു ദാനസ്സ പവത്തി ഫലവിഭൂതി ച ദസ്സിതാ, ഏവം യഥായോഗം സബ്ബത്ഥ തം തം ആരഭിത്വാ ചാരിത്തവാരിത്തവസേന സീലസ്സ, ബുദ്ധാനുസ്സതിവസേന സംയമസ്സ, തബ്ബത്ഥുകവിപസ്സനാമനസികാരപച്ചവേക്ഖണവസേന ദമസ്സ ച പവത്തി തസ്സ തസ്സ ഫലവിഭൂതി ച വേദിതബ്ബാ.

അട്ഠമഗാഥാവണ്ണനാ

ഏവം ഭഗവാ ദാനാദീഹി നിധീയമാനസ്സ പുഞ്ഞമയനിധിനോ ചേതിയാദിഭേദം വത്ഥും ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഏതേസു വത്ഥൂസു സുനിഹിതസ്സ തസ്സ നിധിനോ ഗമ്ഭീരേ ഓദകന്തികേ നിഹിതനിധിതോ വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ –

൮. ‘‘ഏസോ നിധി സുനിഹിതോ, അജേയ്യോ അനുഗാമികോ.

പഹായ ഗമനീയേസു, ഏതം ആദായ ഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ പുബ്ബപദേന തം ദാനാദീഹി സുനിഹിതനിധിം നിദ്ദിസതി ‘‘ഏസോ നിധി സുനിഹിതോ’’തി. അജേയ്യോതി പരേഹി ജേത്വാ ഗഹേതും ന സക്കാ, അച്ചേയ്യോതിപി പാഠോ, തസ്സ അച്ചിതബ്ബോ അച്ചനാരഹോ ഹിതസുഖത്ഥികേന ഉപചിതബ്ബോതി അത്ഥോ. ഏതസ്മിഞ്ച പാഠേ ഏസോ നിധി അച്ചേയ്യോതി സമ്ബന്ധിത്വാ പുന ‘‘കസ്മാ’’തി അനുയോഗം ദസ്സേത്വാ ‘‘യസ്മാ സുനിഹിതോ അനുഗാമികോ’’തി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇതരഥാ ഹി സുനിഹിതസ്സ അച്ചേയ്യത്തം വുത്തം ഭവേയ്യ, ന ച സുനിഹിതോ അച്ചനീയോ. അച്ചിതോ ഏവ ഹി സോതി. അനുഗച്ഛതീതി അനുഗാമികോ, പരലോകം ഗച്ഛന്തമ്പി തത്ഥ തത്ഥ ഫലദാനേന ന വിജഹതീതി അത്ഥോ.

പഹായ ഗമനീയേസു ഏതം ആദായ ഗച്ഛതീതി മരണകാലേ പച്ചുപട്ഠിതേ സബ്ബഭോഗേസു പഹായ ഗമനീയേസു ഏതം നിധിം ആദായ പരലോകം ഗച്ഛതീതി അയം കിര ഏതസ്സ അത്ഥോ. സോ പന ന യുജ്ജതി. കസ്മാ? ഭോഗാനം അഗമനീയതോ. പഹാതബ്ബാ ഏവ ഹി തേ തേ ഭോഗാ, ന ഗമനീയാ, ഗമനീയാ പന തേ തേ ഗതിവിസേസാ. യതോ യദി ഏസ അത്ഥോ സിയാ, പഹായ ഭോഗേ ഗമനീയേസു ഗതിവിസേസേസു ഇതി വദേയ്യ. തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – ‘‘നിധി വാ ഠാനാ ചവതീ’’തി ഏവമാദിനാ പകാരേന പഹായ മച്ചം ഭോഗേസു ഗച്ഛന്തേസു ഏതം ആദായ ഗച്ഛതീതി. ഏസോ ഹി അനുഗാമികത്താ തം നപ്പജഹതീതി.

തത്ഥ സിയാ ‘‘ഗമനീയേസൂതി ഏത്ഥ ഗന്തബ്ബേസൂതി അത്ഥോ, ന ഗച്ഛന്തേസൂ’’തി. തം ന ഏകംസതോ ഗഹേതബ്ബം. യഥാ ഹി ‘‘അരിയാ നിയ്യാനികാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൪൧) ഏത്ഥ നിയ്യന്താതി അത്ഥോ, ന നിയ്യാതബ്ബാതി, ഏവമിധാപി ഗച്ഛന്തേസൂതി അത്ഥോ, ന ഗന്തബ്ബേസൂതി.

അഥ വാ യസ്മാ ഏസ മരണകാലേ കസ്സചി ദാതുകാമോ ഭോഗേ ആമസിതുമ്പി ന ലഭതി, തസ്മാ തേന തേ ഭോഗാ പുബ്ബം കായേന പഹാതബ്ബാ, പച്ഛാ വിഹതാസേന ചേതസാ ഗന്തബ്ബാ, അതിക്കമിതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ പുബ്ബം കായേന പഹായ പച്ഛാ ചേതസാ ഗമനീയേസു ഭോഗേസൂതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. പുരിമസ്മിം അത്ഥേ നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മവചനം, പഹായ ഗമനീയേസു ഭോഗേസു ഏകമേവേതം പുഞ്ഞനിധിവിഭവം തതോ നീഹരിത്വാ ആദായ ഗച്ഛതീതി. പച്ഛിമേ അത്ഥേ ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മവചനം. ഭോഗാനഞ്ഹി ഗമനീയഭാവേന ഏതസ്സ നിധിസ്സ ആദായ ഗമനീയഭാവോ ലക്ഖീയതീതി.

നവമഗാഥാവണ്ണനാ

ഏവം ഭഗവാ ഇമസ്സ പുഞ്ഞനിധിനോ ഗമ്ഭീരേ ഓദകന്തികേ നിഹിതനിധിതോ വിസേസം ദസ്സേത്വാ പുന അത്തനോ ഭണ്ഡഗുണസംവണ്ണനേന കയജനസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ഉളാരഭണ്ഡവാണിജോ വിയ അത്തനാ ദേസിതപുഞ്ഞനിധിഗുണസംവണ്ണനേന തസ്മിം പുഞ്ഞനിധിമ്ഹി ദേവമനുസ്സാനം ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ആഹ –

൯. ‘‘അസാധാരണമഞ്ഞേസം, അചോരാഹരണോ നിധി.

കയിരാഥ ധീരോ പുഞ്ഞാനി, യോ നിധി അനുഗാമികോ’’തി.

തത്ഥ അസാധാരണമഞ്ഞേസന്തി അസാധാരണോ അഞ്ഞേസം, മകാരോ പദസന്ധികരോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ’’തിആദീസു വിയ. ന ചോരേഹി ആഹരണോ അചോരാഹരണോ, ചോരേഹി ആദാതബ്ബോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. നിധാതബ്ബോതി നിധി. ഏവം ദ്വീഹി പദേഹി പുഞ്ഞനിധിഗുണം സംവണ്ണേത്വാ തതോ ദ്വീഹി തത്ഥ ഉസ്സാഹം ജനേതി ‘‘കയിരാഥ ധീരോ പുഞ്ഞാനി, യോ നിധി അനുഗാമികോ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ പുഞ്ഞാനി നാമ അസാധാരണോ അഞ്ഞേസം, അചോരാഹരണോ ച നിധി ഹോതി. ന കേവലഞ്ച അസാധാരണോ അചോരാഹരണോ ച നിധി, അഥ ഖോ പന ‘‘ഏസോ നിധി സുനിഹിതോ, അജേയ്യോ അനുഗാമികോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തോ യോ നിധി അനുഗാമികോ. സോ ച യസ്മാ പുഞ്ഞാനിയേവ, തസ്മാ കയിരാഥ കരേയ്യ ധീരോ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ ധിതിസമ്പന്നോ ച പുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞാനീതി.

ദസമഗാഥാവണ്ണനാ

ഏവം ഭഗവാ ഗുണസംവണ്ണനേന പുഞ്ഞനിധിമ്ഹി ദേവമനുസ്സാനം ഉസ്സാഹം ജനേത്വാ ഇദാനി യേ ഉസ്സഹിത്വാ പുഞ്ഞനിധികിരിയായ സമ്പാദേന്തി, തേസം സോ യം ഫലം ദേതി, തം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേന്തോ ആഹ –

൧൦. ‘‘ഏസ ദേവമനുസ്സാനം, സബ്ബകാമദദോ നിധീ’’തി.

ഇദാനി യസ്മാ പത്ഥനായ പടിബന്ധിതസ്സ സബ്ബകാമദദത്തം, ന വിനാ പത്ഥനം ഹോതി. യഥാഹ –

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ ഗഹപതയോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി, ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ’’ (മ. നി. ൧.൪൪൨).

ഏവം ‘‘അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൪൨).

തഥാ ചാഹ –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധായ സമന്നാഗതോ ഹോതി, സീലേന, സുതേന, ചാഗേന, പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ഹോതി, തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി. സോ തം ചിത്തം പദഹതി, തം ചിത്തം അധിട്ഠാതി, തം ചിത്തം ഭാവേതി. തസ്സ തേ സങ്ഖാരാ ച വിഹാരാ ച ഏവം ഭാവിതാ ഏവം ബഹുലീകതാ തത്രൂപപത്തിയാ സംവത്തന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൬൧) ഏവമാദി.

തസ്മാ തം തഥാ തഥാ ആകങ്ഖപരിയായം ചിത്തപദഹനാധിട്ഠാനഭാവനാപരിക്ഖാരം പത്ഥനം തസ്സ സബ്ബകാമദദത്തേ ഹേതും ദസ്സേന്തോ ആഹ –

‘‘യം യദേവാഭിപത്ഥേന്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീ’’തി.

ഏകാദസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൧. ഇദാനി യം തം സബ്ബം ഏതേന ലബ്ഭതി, തം ഓധിസോ ഓധിസോ ദസ്സേന്തോ ‘‘സുവണ്ണതാ സുസരതാ’’തി ഏവമാദിഗാഥായോ ആഹ.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ സുവണ്ണതാ നാമ സുന്ദരച്ഛവിവണ്ണതാ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചതാ, സാപി ഏതേന പുഞ്ഞനിധിനാ ലബ്ഭതി. യഥാഹ –

‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം…പേ… പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ അക്കോധനോ അഹോസി അനുപായാസബഹുലോ, ബഹുമ്പി വുത്തോ സമാനോ നാഭിസജ്ജി ന കുപ്പി ന ബ്യാപജ്ജി ന പതിത്ഥീയി, ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാത്വാകാസി, ദാതാ ച അഹോസി സുഖുമാനം മുദുകാനം അത്ഥരണാനം പാവുരണാനം ഖോമസുഖുമാനം കപ്പാസിക…പേ… കോസേയ്യ…പേ… കമ്ബലസുഖുമാനം. സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ…പേ… ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ ഇമം മഹാപുരിസലക്ഖണം പടിലഭതി. സുവണ്ണവണ്ണോ ഹോതി കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൧൮).

സുസരതാ നാമ ബ്രഹ്മസ്സരതാ കരവീകഭാണിതാ, സാപി ഏതേന ലബ്ഭതി. യഥാഹ –

‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം…പേ… ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ അഹോസി, യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ…പേ… തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ അഹോസി. സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ…പേ… ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ ഇമാനി ദ്വേ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി പടിലഭതി. പഹുതജിവ്ഹോ ച ഹോതി ബ്രഹ്മസ്സരോ ച കരവീകഭാണീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൩൬).

സുസണ്ഠാനാതി സുട്ഠു സണ്ഠാനതാ, സമചിതവട്ടിതയുത്തട്ഠാനേസു അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സമചിതവട്ടിതഭാവേന സന്നിവേസോതി വുത്തം ഹോതി. സാപി ഏതേന ലബ്ഭതി. യഥാഹ –

‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം…പേ… പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ ബഹുജനസ്സ അത്ഥകാമോ അഹോസി ഹിതകാമോ ഫാസുകാമോ യോഗക്ഖേമകാമോ ‘കിന്തി മേ സദ്ധായ വഡ്ഢേയ്യും, സീലേന സുതേന ചാഗേന പഞ്ഞായ ധനധഞ്ഞേന ഖേത്തവത്ഥുനാ ദ്വിപദചതുപ്പദേഹി പുത്തദാരേഹി ദാസകമ്മകരപോരിസേഹി ഞാതീഹി മിത്തേഹി ബന്ധവേഹി വഡ്ഢേയ്യു’ന്തി, സോ തസ്സ കമ്മസ്സ…പേ… സമാനോ ഇമാനി തീണി മഹാപുരിസലക്ഖണാനി പടിലഭതി, സീഹപുബ്ബഡ്ഢകായോ ച ഹോതി ചിതന്തരംസോ ച സമവട്ടക്ഖന്ധോ ചാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൨൪) ഏവമാദി.

ഇമിനാ നയേന ഇതോ പരേസമ്പി ഇമിനാ പുഞ്ഞനിധിനാ പടിലാഭസാധകാനി സുത്തപദാനി തതോ തതോ ആനേത്വാ വത്തബ്ബാനി. അതിവിത്ഥാരഭയേന തു സംഖിത്തം, ഇദാനി അവസേസപദാനം വണ്ണനം കരിസ്സാമി.

സുരൂപതാതി ഏത്ഥ സകലസരീരം രൂപന്തി വേദിതബ്ബം ‘‘ആകാസോ പരിവാരിതോ രൂപംത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦൬) വിയ, തസ്സ രൂപസ്സ സുന്ദരതാ സുരൂപതാ നാതിദീഘതാ നാതിരസ്സതാ നാതികിസതാ നാതിഥൂലതാ നാതികാളതാ നച്ചോദാതതാതി വുത്തം ഹോതി. ആധിപച്ചന്തി അധിപതിഭാവോ, ഖത്തിയമഹാസാലാദിഭാവേന സാമികഭാവോതി അത്ഥോ. പരിവാരോതി അഗാരികാനം സജനപരിജനസമ്പത്തി, അനഗാരികാനം പരിസസമ്പത്തി, ആധിപച്ചഞ്ച പരിവാരോ ച ആധിപച്ചപരിവാരോ. ഏത്ഥ ച സുവണ്ണതാദീഹി സരീരസമ്പത്തി, ആധിപച്ചേന ഭോഗസമ്പത്തി, പരിവാരേന സജനപരിജനസമ്പത്തി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീതി യം തം ‘‘യം യദേവാഭിപത്ഥേന്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം, തത്ഥ ഇദമ്പി താവ പഠമം ഓധിസോ വുത്തസുവണ്ണതാദി സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീതി വേദിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

ദ്വാദസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൨. ഏവമിമായ ഗാഥായ പുഞ്ഞാനുഭാവേന ലഭിതബ്ബം രജ്ജസമ്പത്തിതോ ഓരം ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തദുഭയരജ്ജസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘പദേസരജ്ജ’’ന്തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ പദേസരജ്ജന്തി ഏകദീപമ്പി സകലം അപാപുണിത്വാ പഥവിയാ ഏകമേകസ്മിം പദേസേ രജ്ജം. ഇസ്സരഭാവോ ഇസ്സരിയം, ഇമിനാ ദീപചക്കവത്തിരജ്ജം ദസ്സേതി. ചക്കവത്തിസുഖം പിയന്തി ഇട്ഠം കന്തം മനാപം ചക്കവത്തിസുഖം. ഇമിനാ ചാതുരന്തചക്കവത്തിരജ്ജം ദസ്സേതി. ദേവേസു രജ്ജം ദേവരജ്ജം, ഏതേന മന്ധാതാദീനമ്പി മനുസ്സാനം ദേവരജ്ജം ദസ്സിതം ഹോതി. അപി ദിബ്ബേസൂതി ഇമിനാ യേ തേ ദിവി ഭവത്താ ‘‘ദിബ്ബാ’’തി വുച്ചന്തി, തേസു ദിബ്ബേസു കായേസു ഉപ്പന്നാനമ്പി ദേവരജ്ജം ദസ്സേതി. സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീതി യം തം ‘‘യം യദേവാഭിപത്ഥേന്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം, തത്ഥ ഇദമ്പി ദുതിയം ഓധിസോ പദേസരജ്ജാദി സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീതി വേദിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

തേരസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൩. ഏവമിമായ ഗാഥായ പുഞ്ഞാനുഭാവേന ലഭിതബ്ബം ദേവമനുസ്സരജ്ജസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി വുത്തം സമ്പത്തിം സമാസതോ പുരക്ഖത്വാ നിബ്ബാനസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘മാനുസ്സികാ ച സമ്പത്തീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തസ്സായം പദവണ്ണനാ – മനുസ്സാനം അയന്തി മാനുസ്സീ, മാനുസ്സീ ഏവ മാനുസ്സികാ. സമ്പജ്ജനം സമ്പത്തി. ദേവാനം ലോകോ ദേവലോകോ. തസ്മിം ദേവലോകേ. യാതി അനവസേസപരിയാദാനം, രമന്തി ഏതായ അജ്ഝത്തം ഉപ്പന്നായ ബഹിദ്ധാ വാ ഉപകരണഭൂതായാതി രതി, സുഖസ്സ സുഖവത്ഥുനോ ചേതം അധിവചനം. യാതി അനിയതവചനം ചസദ്ദോ പുബ്ബസമ്പത്തിയാ സഹ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. നിബ്ബാനംയേവ നിബ്ബാനസമ്പത്തി.

അയം പന അത്ഥവണ്ണനാ – യാ ഏസാ ‘‘സുവണ്ണതാ’’തിആദീഹി പദേഹി മാനുസ്സികാ ച സമ്പത്തി ദേവലോകേ ച യാ രതി വുത്താ, സാ ച സബ്ബാ, യാ ചായമപരാ സദ്ധാനുസാരിഭാവാദിവസേന പത്തബ്ബാ നിബ്ബാനസമ്പത്തി, സാ ചാതി ഇദം തതിയമ്പി ഓധിസോ സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീതി.

അഥ വാ യാ പുബ്ബേ സുവണ്ണതാദീഹി അവുത്താ ‘‘സൂരാ സതിമന്തോ ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി ഏവമാദിനാ (അ. നി. ൯.൨൧) നയേന നിദ്ദിട്ഠാ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയാദിഭേദാ ച മാനുസ്സികാ സമ്പത്തി, അപരാ ദേവലോകേ ച യാ ഝാനാദിരതി, യാ ച യഥാവുത്തപ്പകാരാ നിബ്ബാനസമ്പത്തി ചാതി ഇദമ്പി തതിയം ഓധിസോ സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീതി. ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ.

ചുദ്ദസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൪. ഏവമിമായ ഗാഥായ പുഞ്ഞാനുഭാവേന ലഭിതബ്ബം സദ്ധാനുസാരീഭാവാദിവസേന പത്തബ്ബം നിബ്ബാനസമ്പത്തിമ്പി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേവിജ്ജഉഭതോഭാഗവിമുത്തഭാവവസേനപി പത്തബ്ബം തമേവ തസ്സ ഉപായഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘മിത്തസമ്പദമാഗമ്മാ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തസ്സായം പദവണ്ണനാ – സമ്പജ്ജതി ഏതായ ഗുണവിഭൂതിം പാപുണാതീതി സമ്പദാ, മിത്തോ ഏവ സമ്പദാ മിത്തസമ്പദാ, തം മിത്തസമ്പദം. ആഗമ്മാതി നിസ്സായ. യോനിസോതി ഉപായേന. പയുഞ്ജതോതി യോഗാനുട്ഠാനം കരോതോ. വിജാനാതി ഏതായാതി വിജ്ജാ, വിമുച്ചതി ഏതായ, സയം വാ വിമുച്ചതീതി വിമുത്തി, വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച വിജ്ജാവിമുത്തിയോ, വിജ്ജാവിമുത്തീസു വസീഭാവോ വിജ്ജാവിമുത്തിവസീഭാവോ.

അയം പന അത്ഥവണ്ണനാ – യ്വായം മിത്തസമ്പദമാഗമ്മ സത്ഥാരം വാ അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം നിസ്സായ തതോ ഓവാദഞ്ച അനുസാസനിഞ്ച ഗഹേത്വാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തിയാ യോനിസോ പയുഞ്ജതോ പുബ്ബേനിവാസാദീസു തീസു വിജ്ജാസു ‘‘തത്ഥ കതമാ വിമുത്തി? ചിത്തസ്സ ച അധിമുത്തി നിബ്ബാനഞ്ചാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൮൧) ഏവം ആഗതായ അട്ഠസമാപത്തിനിബ്ബാനഭേദായ വിമുത്തിയാ ച തഥാ തഥാ അദന്ധായിതത്തേന വസീഭാവോ, ഇദമ്പി ചതുത്ഥം ഓധിസോ സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീതി.

പന്നരസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൫. ഏവമിമായ ഗാഥായ പുബ്ബേ കഥിതവിജ്ജാവിമുത്തിവസീഭാവഭാഗിയപുഞ്ഞാനുഭാവേന ലഭിതബ്ബം തേവിജ്ജഉഭതോഭാഗവിമുത്തഭാവവസേനപി പത്തബ്ബം നിബ്ബാനസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ വിജ്ജാവിമുത്തിവസീഭാവപ്പത്താ തേവിജ്ജാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താപി സബ്ബേ പടിസമ്ഭിദാദിഗുണവിഭൂതിം ലഭന്തി, ഇമായ പുഞ്ഞസമ്പദായ ച തസ്സാ ഗുണവിഭൂതിയാ പദട്ഠാനവസേന തഥാ തഥാ സാപി ലബ്ഭതി, തസ്മാ തമ്പി ദസ്സേന്തോ ‘‘പടിസമ്ഭിദാ വിമോക്ഖാ ചാ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

‘‘യതോ സമ്മാ കതേന യാ ചായം ധമ്മത്ഥനിരുത്തിപടിഭാനേസു പഭേദഗതാ പഞ്ഞാ പടിസമ്ഭിദാ’’തി വുച്ചതി, യേ ചിമേ ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൧൨൯; ൩.൩൩൯) നയേന അട്ഠ വിമോക്ഖാ, യാ ചായം ഭഗവതോ സാവകേഹി പത്തബ്ബാ സാവകസമ്പത്തിസാധികാ സാവകപാരമീ, യാ ച സയമ്ഭുഭാവസാധികാ പച്ചേകബോധി, യാ ച സബ്ബസത്തുത്തമഭാവസാധികാ ബുദ്ധഭൂമി, ഇദമ്പി പഞ്ചമം ഓധിസോ സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീതി വേദിതബ്ബം.

സോളസമഗാഥാവണ്ണനാ

൧൬. ഏവം ഭഗവാ യം തം ‘‘യം യദേവാഭിപത്ഥേന്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം, തം ഇമാഹി പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി ഓധിസോ ഓധിസോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സബ്ബമേവിദം സബ്ബകാമദദനിധിസഞ്ഞിതം പുഞ്ഞസമ്പദം പസംസന്തോ ‘‘ഏവം മഹത്ഥികാ ഏസാ’’തി ഇമായ ഗാഥായ ദേസനം നിട്ഠപേസി.

തസ്സായം പദവണ്ണനാ – ഏവന്തി അതീതത്ഥനിദസ്സനം. മഹന്തോ അത്ഥോ അസ്സാതി മഹത്ഥികാ, മഹതോ അത്ഥായ സംവത്തതീതി വുത്തം ഹോതി, മഹിദ്ധികാതിപി പാഠോ. ഏസാതി ഉദ്ദേസവചനം, തേന ‘‘യസ്സ ദാനേന സീലേനാ’’തി ഇതോ പഭുതി യാവ ‘‘കയിരാഥ ധീരോ പുഞ്ഞാനീ’’തി വുത്തം പുഞ്ഞസമ്പദം ഉദ്ദിസതി. യദിദന്തി അഭിമുഖകരണത്ഥേ നിപാതോ, തേന ഏസാതി ഉദ്ദിട്ഠം നിദ്ദിസിതും യാ ഏസാതി അഭിമുഖം കരോതി. പുഞ്ഞാനം സമ്പദാ പുഞ്ഞസമ്പദാ. തസ്മാതി കാരണവചനം. ധീരാതി ധിതിമന്തോ. പസംസന്തീതി വണ്ണയന്തി. പണ്ഡിതാതി പഞ്ഞാസമ്പന്നാ. കതപുഞ്ഞതന്തി കതപുഞ്ഞഭാവം.

അയം പന അത്ഥവണ്ണനാ – ഇതി ഭഗവാ സുവണ്ണതാദിം ബുദ്ധഭൂമിപരിയോസാനം പുഞ്ഞസമ്പദാനുഭാവേന അധിഗന്തബ്ബമത്ഥം വണ്ണയിത്വാ ഇദാനി തമേവത്ഥം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സേന്തോ തേനേവത്ഥേന യഥാവുത്തപ്പകാരായ പുഞ്ഞസമ്പദായ മഹത്ഥികത്തം ഥുനന്തോ ആഹ – ഏവം മഹതോ അത്ഥസ്സ ആവഹനേന മഹത്ഥികാ ഏസാ, യദിദം മയാ ‘‘യസ്സ ദാനേന സീലേനാ’’തിആദിനാ നയേന ദേസിതാ പുഞ്ഞസമ്പദാ, തസ്മാ മാദിസാ സത്താനം ഹിതസുഖാവഹായ ധമ്മദേസനായ അകിലാസുതായ യഥാഭൂതഗുണേന ച ധീരാ പണ്ഡിതാ ‘‘അസാധാരണമഞ്ഞേസം, അചോരാഹരണോ നിധീ’’തിആദീഹി ഇധ വുത്തേഹി ച, അവുത്തേഹി ച ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനം ഭായിത്ഥ, സുഖസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, അധിവചനം, യദിദം പുഞ്ഞാനീ’’തിആദീഹി (അ. നി. ൭.൬൨; ഇതിവു. ൨൨; നേത്തി. ൧൨൧) വചനേഹി അനേകാകാരവോകാരം കതപുഞ്ഞതം പസംസന്തി, ന പക്ഖപാതേനാതി.

ദേസനാപരിയോസാനേ സോ ഉപാസകോ ബഹുജനേന സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, രഞ്ഞോ ച പസേനദികോസലസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി, രാജാ അതിവിയ തുട്ഠോ ഹുത്വാ ‘‘സാധു, ഗഹപതി, സാധു ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, മാദിസേഹിപി അനാഹരണീയം നിധിം നിധേസീ’’തി സംരാധേത്വാ മഹതിം പൂജമകാസീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകപാഠ-അട്ഠകഥായ

നിധികണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.