നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

ഖുദ്ദകപാഠ-അട്ഠകഥാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി;

ധമ്മം സരണം ഗച്ഛാമി;

സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛാമീതി.

അയം സരണഗമനനിദ്ദേസോ ഖുദ്ദകാനം ആദി.

ഇമസ്സ ദാനി അത്ഥം പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകട്ഠകഥായ വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും ഇദം വുച്ചതി –

ഉത്തമം വന്ദനേയ്യാനം, വന്ദിത്വാ രതനത്തയം;

ഖുദ്ദകാനം കരിസ്സാമി, കേസഞ്ചി അത്ഥവണ്ണനം.

ഖുദ്ദകാനം ഗമ്ഭീരത്താ, കിഞ്ചാപി അതിദുക്കരാ;

വണ്ണനാ മാദിസേനേസാ, അബോധന്തേന സാസനം.

അജ്ജാപി തു അബ്ബോച്ഛിന്നോ, പുബ്ബാചരിയനിച്ഛയോ;

തഥേവ ച ഠിതം യസ്മാ, നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം.

തസ്മാഹം കാതുമിച്ഛാമി, അത്ഥസംവണ്ണനം ഇമം;

സാസനഞ്ചേവ നിസ്സായ, പോരാണഞ്ച വിനിച്ഛയം.

സദ്ധമ്മബഹുമാനേന, നാത്തുക്കംസനകമ്യതാ;

നാഞ്ഞേസം വമ്ഭനത്ഥായ, തം സുണാഥ സമാഹിതാതി.

ഖുദ്ദകവവത്ഥാനം

തത്ഥ ‘‘ഖുദ്ദകാനം കരിസ്സാമി, കേസഞ്ചി അത്ഥവണ്ണന’’ന്തി വുത്തത്താ ഖുദ്ദകാനി താവ വവത്ഥപേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമി. ഖുദ്ദകാനി നാമ ഖുദ്ദകനികായസ്സ ഏകദേസോ, ഖുദ്ദകനികായോ നാമ പഞ്ചന്നം നികായാനം ഏകദേസോ. പഞ്ച നികായാ നാമ –

ദീഘമജ്ഝിമസംയുത്ത, അങ്ഗുത്തരികഖുദ്ദകാ;

നികായാ പഞ്ച ഗമ്ഭീരാ, ധമ്മതോ അത്ഥതോ ചിമേ.

തത്ഥ ബ്രഹ്മജാലസുത്താദീനി ചതുത്തിംസ സുത്താനി ദീഘനികായോ. മൂലപരിയായസുത്താദീനി ദിയഡ്ഢസതം ദ്വേ ച സുത്താനി മജ്ഝിമനികായോ. ഓഘതരണസുത്താദീനി സത്ത സുത്തസഹസ്സാനി സത്ത ച സുത്തസതാനി ദ്വാസട്ഠി ച സുത്താനി സംയുത്തനികായോ. ചിത്തപരിയാദാനസുത്താദീനി നവ സുത്തസഹസ്സാനി പഞ്ച ച സുത്തസതാനി സത്തപഞ്ഞാസഞ്ച സുത്താനി അങ്ഗുത്തരനികായോ. ഖുദ്ദകപാഠോ, ധമ്മപദം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, സുത്തനിപാതോ, വിമാനവത്ഥു, പേതവത്ഥു, ഥേരഗാഥാ, ഥേരീഗാഥാ, ജാതകം, നിദ്ദേസോ, പടിസമ്ഭിദാ, അപദാനം, ബുദ്ധവംസോ, ചരിയാപിടകം, വിനയാഭിധമ്മപിടകാനി, ഠപേത്വാ വാ ചത്താരോ നികായേ അവസേസം ബുദ്ധവചനം ഖുദ്ദകനികായോ.

കസ്മാ പനേസ ഖുദ്ദകനികായോതി വുച്ചതി? ബഹൂനം ഖുദ്ദകാനം ധമ്മക്ഖന്ധാനം സമൂഹതോ നിവാസതോ ച. സമൂഹനിവാസാ ഹി ‘‘നികായോ’’തി വുച്ചന്തി. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകനികായമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ചിത്തം, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ (സം. നി. ൩.൧൦൦). പോണികനികായോ, ചിക്ഖല്ലികനികായോ’’തി ഏവമാദീനി ചേത്ഥ സാധകാനി സാസനതോ ലോകതോ ച. അയമസ്സ ഖുദ്ദകനികായസ്സ ഏകദേസോ. ഇമാനി സുത്തന്തപിടകപരിയാപന്നാനി അത്ഥതോ വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതുഞ്ച അധിപ്പേതാനി ഖുദ്ദകാനി, തേസമ്പി ഖുദ്ദകാനം സരണസിക്ഖാപദദ്വത്തിംസാകാരകുമാരപഞ്ഹമങ്ഗലസുത്ത- രതനസുത്തതിരോകുട്ടനിധികണ്ഡമേത്തസുത്താനം വസേന നവപ്പഭേദോ ഖുദ്ദകപാഠോ ആദി ആചരിയപരമ്പരായ വാചനാമഗ്ഗം ആരോപിതവസേന ന ഭഗവതാ വുത്തവസേന. ഭഗവതാ ഹി വുത്തവസേന –

‘‘അനേകജാതിസംസാരം, സന്ധാവിസ്സം അനിബ്ബിസം;

ഗഹകാരം ഗവേസന്തോ, ദുക്ഖാ ജാതി പുനപ്പുനം.

‘‘ഗഹകാരക ദിട്ഠോസി, പുന ഗേഹം ന കാഹസി;

സബ്ബാ തേ ഫാസുകാ ഭഗ്ഗാ, ഗഹകൂടം വിസങ്ഖതം;

വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തം, തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി. (ധ. പ. ൧൫൩-൧൫൪) –

ഇദം ഗാഥാദ്വയം സബ്ബസ്സാപി ബുദ്ധവചനസ്സ ആദി. തഞ്ച മനസാവ വുത്തവസേന, ന വചീഭേദം കത്വാ വുത്തവസേന. വചീഭേദം പന കത്വാ വുത്തവസേന –

‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ,

ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ;

അഥസ്സ കങ്ഖാ വപയന്തി സബ്ബാ,

യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മ’’ന്തി. (ഉദാ. ൧; മഹാവ. ൧) –

അയം ഗാഥാ ആദി. തസ്മാ യ്വായം നവപ്പഭേദോ ഖുദ്ദകപാഠോ ഇമേസം ഖുദ്ദകാനം ആദി, തസ്സ ആദിതോ പഭുതി അത്ഥസംവണ്ണനം ആരഭിസ്സാമി.

നിദാനസോധനം

തസ്സ ചായമാദി ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മം സരണം ഗച്ഛാമി, സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി. തസ്സായം അത്ഥവണ്ണനായ മാതികാ –

‘‘കേന കത്ഥ കദാ കസ്മാ, ഭാസിതം സരണത്തയം;

കസ്മാ ചിധാദിതോ വുത്ത, മവുത്തമപി ആദിതോ.

‘‘നിദാനസോധനം കത്വാ, ഏവമേത്ഥ തതോ പരം;

ബുദ്ധം സരണഗമനം, ഗമകഞ്ച വിഭാവയേ.

‘‘ഭേദാഭേദം ഫലഞ്ചാപി, ഗമനീയഞ്ച ദീപയേ;

ധമ്മം സരണമിച്ചാദി, ദ്വയേപേസ നയോ മതോ.

‘‘അനുപുബ്ബവവത്ഥാനേ, കാരണഞ്ച വിനിദ്ദിസേ;

സരണത്തയമേതഞ്ച, ഉപമാഹി പകാസയേ’’തി.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ ഇദം സരണത്തയം കേന ഭാസിതം, കത്ഥ ഭാസിതം, കദാ ഭാസിതം, കസ്മാ ഭാസിതം അവുത്തമപിചാദിതോ തഥാഗതേന കസ്മാ ഇധാദിതോ വുത്തന്തി പഞ്ച പഞ്ഹാ.

തേസം വിസ്സജ്ജനാ കേന ഭാസിതന്തി ഭഗവതാ ഭാസിതം, ന സാവകേഹി, ന ഇസീഹി, ന ദേവതാഹി. കത്ഥാതി ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ. കദാതി ആയസ്മന്തേ യസേ സദ്ധിം സഹായകേഹി അരഹത്തം പത്തേ ഏകസട്ഠിയാ അരഹന്തേസു ബഹുജനഹിതായ ലോകേ ധമ്മദേസനം കരോന്തേസു. കസ്മാതി പബ്ബജ്ജത്ഥഞ്ച ഉപസമ്പദത്ഥഞ്ച. യഥാഹ –

‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബാജേതബ്ബോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ. പഠമം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദാപേത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കാരാപേത്വാ ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദാപേത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദാപേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ ‘ഏവം വദേഹീ’തി വത്തബ്ബോ ‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മം സരണം ഗച്ഛാമി, സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛാമീ’’’തി (മഹാവ. ൩൪).

കസ്മാ ചിധാദിതോ വുത്തന്തി ഇദഞ്ച നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം തീഹി പിടകേഹി സങ്ഗണ്ഹിത്വാ വാചനാമഗ്ഗം ആരോപേന്തേഹി പുബ്ബാചരിയേഹി യസ്മാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ദേവമനുസ്സാ ഉപാസകഭാവേന വാ പബ്ബജിതഭാവേന വാ സാസനം ഓതരന്തി, തസ്മാ സാസനോതാരസ്സ മഗ്ഗഭൂതത്താ ഇധ ഖുദ്ദകപാഠേ ആദിതോ വുത്തന്തി ഞാതബ്ബം.

കതം നിദാനസോധനം.

൧. സരണത്തയവണ്ണനാ

ബുദ്ധവിഭാവനാ

ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘ബുദ്ധം സരണഗമനം, ഗമകഞ്ച വിഭാവയേ’’തി, തത്ഥ സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണനിമിത്താനുത്തരവിമോക്ഖാധിഗമപരിഭാവിതം ഖന്ധസന്താനമുപാദായ, പഞ്ഞത്തിതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം വാ സച്ചാഭിസമ്ബോധിമുപാദായ പഞ്ഞത്തിതോ സത്തവിസേസോ ബുദ്ധോ. യഥാഹ –

‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, ബലേസു ച വസീഭാവ’’ന്തി (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൧).

അയം താവ അത്ഥതോ ബുദ്ധവിഭാവനാ.

ബ്യഞ്ജനതോ പന ‘‘ബുജ്ഝിതാതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാതി ബുദ്ധോ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘ബുദ്ധോതി കേനട്ഠേന ബുദ്ധോ? ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ, സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോ, സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോ, അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോ, വികസിതായ ബുദ്ധോ, ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, നിരുപക്കിലേസസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതരാഗോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതദോസോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതമോഹോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തനിക്കിലേസോതി ബുദ്ധോ, ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ബുദ്ധോ, ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ബുദ്ധോ, അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭാ ബുദ്ധോ. ബുദ്ധോതി നേതം നാമം മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം, വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം ബുദ്ധോ’’തി (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൨).

ഏത്ഥ ച യഥാ ലോകേ അവഗന്താ അവഗതോതി വുച്ചതി, ഏവം ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ. യഥാ പണ്ണസോസാ വാതാ പണ്ണസുസാതി വുച്ചന്തി, ഏവം ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ. സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോതി സബ്ബധമ്മബുജ്ഝനസമത്ഥായ ബുദ്ധിയാ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോതി സബ്ബധമ്മബോധനസമത്ഥായ ബുദ്ധിയാ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോതി അഞ്ഞേന അബോധിതോ സയമേവ ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. വികസിതായ ബുദ്ധോതി നാനാഗുണവികസനതോ പദുമമിവ വികസനട്ഠേന ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോതി ഏവമാദീഹി ചിത്തസങ്കോചകരധമ്മപഹാനതോ നിദ്ദാക്ഖയവിബുദ്ധോ പുരിസോ വിയ സബ്ബകിലേസനിദ്ദാക്ഖയവിബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ബുദ്ധോതി ബുദ്ധിയത്ഥാനം ഗമനത്ഥപരിയായതോ യഥാ മഗ്ഗം ഗതോപി പുരിസോ ഗതോതി വുച്ചതി, ഏവം ഏകായനമഗ്ഗം ഗതത്താപി ബുദ്ധോതി വുച്ചതീതി ദസ്സേതും വുത്തം. ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ബുദ്ധോതി ന പരേഹി ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോ, കിന്തു സയമേവ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭാ ബുദ്ധോതി ബുദ്ധി ബുദ്ധം ബോധോതി പരിയായവചനമേതം. തത്ഥ യഥാ നീലരത്തഗുണയോഗതോ ‘‘നീലോ പടോ, രത്തോ പടോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം ബുദ്ധിഗുണയോഗതോ ബുദ്ധോതി ഞാപേതും വുത്തം ഹോതി. തതോ പരം ബുദ്ധോതി നേതം നാമന്തി ഏവമാദി അത്ഥമനുഗതാ അയം പഞ്ഞത്തീതി ബോധനത്ഥം വുത്തന്തി ഏവരൂപേന നയേന സബ്ബേസം പദാനം ബുദ്ധസദ്ദസ്സ സാധനസമത്ഥോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അയം ബ്യഞ്ജനതോപി ബുദ്ധവിഭാവനാ.

സരണഗമനഗമകവിഭാവനാ

ഇദാനി സരണഗമനാദീസു ഹിംസതീതി സരണം, സരണഗതാനം തേനേവ സരണഗമനേന ഭയം സന്താസം ദുക്ഖം ദുഗ്ഗതിം പരിക്കിലേസം ഹിംസതി വിധമതി നീഹരതി നിരോധേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഹിതേ പവത്തനേന അഹിതാ ച നിവത്തനേന സത്താനം ഭയം ഹിംസതീതി ബുദ്ധോ, ഭവകന്താരാ ഉത്തരണേന അസ്സാസദാനേന ച ധമ്മോ, അപ്പകാനമ്പി കാരാനം വിപുലഫലപടിലാഭകരണേന സങ്ഘോ. തസ്മാ ഇമിനാപി പരിയായേന തം രതനത്തയം സരണം. തപ്പസാദതഗ്ഗരുതാഹി വിഹതവിദ്ധംസിതകിലേസോ തപ്പരായണതാകാരപ്പവത്തോ അപരപ്പച്ചയോ വാ ചിത്തുപ്പാദോ സരണഗമനം. തംസമങ്ഗീ സത്തോ തം സരണം ഗച്ഛതി, വുത്തപ്പകാരേന ചിത്തുപ്പാദേന ‘‘ഏസ മേ സരണം, ഏസ മേ പരായണ’’ന്തി ഏവമേതം ഉപേതീതി അത്ഥോ. ഉപേന്തോ ച ‘‘ഏതേ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമ, ധമ്മഞ്ച, ഉപാസകേ നോ ഭഗവാ ധാരേതൂ’’തി തപുസ്സഭല്ലികാദയോ വിയ സമാദാനേന വാ, ‘‘സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫൪) മഹാകസ്സപാദയോ വിയ സിസ്സഭാവൂപഗമനേന വാ, ‘‘ഏവം വുത്തേ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ തിക്ഖത്തും ഉദാനം ഉദാനേസി ‘നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. നമോ തസ്സ…പേ… സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’’തി (മ. നി. ൨.൩൮൮) ബ്രഹ്മായുആദയോ വിയ തപ്പോണത്തേന വാ, കമ്മട്ഠാനാനുയോഗിനോ വിയ അത്തസന്നിയ്യാതനേന വാ, അരിയപുഗ്ഗലാ വിയ സരണഗമനുപക്കിലേസസമുച്ഛേദേന വാതി അനേകപ്പകാരം വിസയതോ കിച്ചതോ ച ഉപേതി.

അയം സരണഗമനസ്സ ഗമകസ്സ ച വിഭാവനാ.

ഭേദാഭേദഫലദീപനാ

ഇദാനി ‘‘ഭേദാഭേദം ഫലഞ്ചാപി, ഗമനീയഞ്ച ദീപയേ’’തി വുത്താനം ഭേദാദീനം അയം ദീപനാ, ഏവം സരണഗതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദുവിധോ സരണഗമനഭേദോ – സാവജ്ജോ ച അനവജ്ജോ ച. അനവജ്ജോ കാലകിരിയായ, സാവജ്ജോ അഞ്ഞസത്ഥരി വുത്തപ്പകാരപ്പവത്തിയാ, തസ്മിഞ്ച വുത്തപ്പകാരവിപരീതപ്പവത്തിയാ. സോ ദുവിധോപി പുഥുജ്ജനാനമേവ. ബുദ്ധഗുണേസു അഞ്ഞാണസംസയമിച്ഛാഞാണപ്പവത്തിയാ അനാദരാദിപ്പവത്തിയാ ച തേസം സരണം സംകിലിട്ഠം ഹോതി. അരിയപുഗ്ഗലാ പന അഭിന്നസരണാ ചേവ അസംകിലിട്ഠസരണാ ച ഹോന്തി. യഥാഹ ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൧.൨൭൬; മ. നി. ൩.൧൨൮; വിഭ. ൮൦൯). പുഥുജ്ജനാ തു യാവദേവ സരണഭേദം ന പാപുണന്തി, താവദേവ അഭിന്നസരണാ. സാവജ്ജോവ നേസം സരണഭേദോ, സംകിലേസോ ച അനിട്ഠഫലദോ ഹോതി. അനവജ്ജോ അവിപാകത്താ അഫലോ, അഭേദോ പന ഫലതോ ഇട്ഠമേവ ഫലം ദേതി.

യഥാഹ –

‘‘യേകേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

തത്ര ച യേ സരണഗമനുപക്കിലേസസമുച്ഛേദേന സരണം ഗതാ, തേ അപായം ന ഗമിസ്സന്തി. ഇതരേ പന സരണഗമനേന ന ഗമിസ്സന്തീതി ഏവം ഗാഥായ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

അയം താവ ഭേദാഭേദഫലദീപനാ.

ഗമനീയദീപനാ

ഗമനീയദീപനായം ചോദകോ ആഹ – ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ഏത്ഥ യോ ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛതി, ഏസ ബുദ്ധം വാ ഗച്ഛേയ്യ സരണം വാ, ഉഭയഥാപി ച ഏകസ്സ വചനം നിരത്ഥകം. കസ്മാ? ഗമനകിരിയായ കമ്മദ്വയാഭാവതോ. ന ഹേത്ഥ ‘‘അജം ഗാമം നേതീ’’തിആദീസു വിയ ദ്വികമ്മകത്തം അക്ഖരചിന്തകാ ഇച്ഛന്തി.

‘‘ഗച്ഛതേവ പുബ്ബം ദിസം, ഗച്ഛതി പച്ഛിമം ദിസ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൫൯; ൩.൮൭) വിയ സാത്ഥകമേവാതി ചേ? ന, ബുദ്ധസരണാനം സമാനാധികരണഭാവസ്സാനധിപ്പേതതോ. ഏതേസഞ്ഹി സമാനാധികരണഭാവേ അധിപ്പേതേ പടിഹതചിത്തോപി ബുദ്ധം ഉപസങ്കമന്തോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ സിയാ. യഞ്ഹി തം ബുദ്ധോതി വിസേസിതം സരണം, തമേവേസ ഗതോതി. ‘‘ഏതം ഖോ സരണം ഖേമം, ഏതം സരണമുത്തമ’’ന്തി (ധ. പ. ൧൯൨) വചനതോ സമാനാധികരണത്തമേവാതി ചേ? ന, തത്ഥേവ തബ്ഭാവതോ. തത്ഥേവ ഹി ഗാഥാപദേ ഏതം ബുദ്ധാദിരതനത്തയം സരണഗതാനം ഭയഹരണത്തസങ്ഖാതേ സരണഭാവേ അബ്യഭിചരണതോ ‘‘ഖേമമുത്തമഞ്ച സരണ’’ന്തി അയം സമാനാധികരണഭാവോ അധിപ്പേതോ, അഞ്ഞത്ഥ തു ഗമിസമ്ബന്ധേ സതി സരണഗമനസ്സ അപ്പസിദ്ധിതോ അനധിപ്പേതോതി അസാധകമേതം. ‘‘ഏതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി ഏത്ഥ ഗമിസമ്ബന്ധേപി സരണഗമനപസിദ്ധിതോ സമാനാധികരണത്തമേവാതി ചേ? ന പുബ്ബേ വുത്തദോസപ്പസങ്ഗതോ. തത്രാപി ഹി സമാനാധികരണഭാവേ സതി ഏതം ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘസരണം പടിഹതചിത്തോപി ആഗമ്മ സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചേയ്യാതി ഏവം പുബ്ബേ വുത്തദോസപ്പസങ്ഗോ ഏവ സിയാ, ന ച നോ ദോസേന അത്ഥി അത്ഥോതി അസാധകമേതം. യഥാ ‘‘മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൯) ഏത്ഥ ഭഗവതോ കല്യാണമിത്തസ്സ ആനുഭാവേന പരിമുച്ചമാനാ സത്താ ‘‘കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ പരിമുച്ചന്തീ’’തി വുത്താ. ഏവമിധാപി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘസ്സ സരണസ്സാനുഭാവേന മുച്ചമാനോ ‘‘ഏതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി വുത്തോതി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം സബ്ബഥാപി ന ബുദ്ധസ്സ ഗമനീയത്തം യുജ്ജതി, ന സരണസ്സ, ന ഉഭയേസം, ഇച്ഛിതബ്ബഞ്ച ഗച്ഛാമീതി നിദ്ദിട്ഠസ്സ ഗമകസ്സ ഗമനീയം, തതോ വത്തബ്ബാ ഏത്ഥ യുത്തീതി. വുച്ചതേ –

ബുദ്ധോയേവേത്ഥ ഗമനീയോ, ഗമനാകാരദസ്സനത്ഥം തു തം സരണവചനം, ബുദ്ധം സരണന്തി ഗച്ഛാമി. ഏസ മേ സരണം, ഏസ മേ പരായണം, അഘസ്സ, താതാ, ഹിതസ്സ ച വിധാതാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഏതം ഗച്ഛാമി ഭജാമി സേവാമി പയിരുപാസാമി, ഏവം വാ ജാനാമി ബുജ്ഝാമീതി. യേസഞ്ഹി ധാതൂനം ഗതിഅത്ഥോ ബുദ്ധിപി തേസം അത്ഥോതി. ഇതി-സദ്ദസ്സ അപ്പയോഗാ അയുത്തമിതി ചേ? തം ന. തത്ഥ സിയാ – യദി ചേത്ഥ ഏവമത്ഥോ ഭവേയ്യ, തതോ ‘‘അനിച്ചം രൂപം അനിച്ചം രൂപന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൩.൫൫, ൮൫) വിയ ഇതി-സദ്ദോ പയുത്തോ സിയാ, ന ച പയുത്തോ, തസ്മാ അയുത്തമേതന്തി. തഞ്ച ന, കസ്മാ? തദത്ഥസമ്ഭവാ. ‘‘യോ ച ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ച സരണം ഗതോ’’തി ഏവമാദീസു (ധ. പ. ൧൯൦) വിയ ഇധാപി ഇതി-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ സമ്ഭവതി, ന ച വിജ്ജമാനത്ഥസമ്ഭവാ ഇതി-സദ്ദാ സബ്ബത്ഥ പയുജ്ജന്തി, അപ്പയുത്തസ്സാപേത്ഥ പയുത്തസ്സ വിയ ഇതി-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ അഞ്ഞേസു ച ഏവംജാതികേസു, തസ്മാ അദോസോ ഏവ സോതി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തീഹി സരണഗമനേഹി പബ്ബജ്ജ’’ന്തിആദീസു (മഹാവ. ൩൪) സരണസ്സേവ ഗമനീയതോ യം വുത്തം ‘‘ഗമനാകാരദസ്സനത്ഥം തു സരണവചന’’ന്തി, തം ന യുത്തമിതി ചേ. തം നായുത്തം. കസ്മാ? തദത്ഥസമ്ഭവാ ഏവ. തത്രാപി ഹി തസ്സ അത്ഥോ സമ്ഭവതി, യതോ പുബ്ബസദിസമേവ അപ്പയുത്തോപി പയുത്തോ വിയ വേദിതബ്ബോ. ഇതരഥാ ഹി പുബ്ബേ വുത്തദോസപ്പസങ്ഗോ ഏവ സിയാ, തസ്മാ യഥാനുസിട്ഠമേവ ഗഹേതബ്ബം.

അയം ഗമനീയദീപനാ.

ധമ്മസങ്ഘസരണവിഭാവനാ

ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘ധമ്മം സരണമിച്ചാദി, ദ്വയേപേസ നയോ മതോ’’തി ഏത്ഥ വുച്ചതേ – യ്വായം ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥവണ്ണനാനയോ വുത്തോ, ‘‘ധമ്മം സരണം ഗച്ഛാമി, സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ഏതസ്മിമ്പി പദദ്വയേ ഏസോവ വേദിതബ്ബോ. തത്രാപി ഹി ധമ്മസങ്ഘാനം അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച വിഭാവനമത്തമേവ അസദിസം, സേസം വുത്തസദിസമേവ. യതോ യദേവേത്ഥ അസദിസം, തം വുച്ചതേ – മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി ധമ്മോതി ഏകേ. ഭാവിതമഗ്ഗാനം സച്ഛികതനിബ്ബാനാനഞ്ച അപായേസു അപതനഭാവേന ധാരണതോ പരമസ്സാസവിധാനതോ ച മഗ്ഗവിരാഗാ ഏവ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ധമ്മോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, അഗ്ഗപ്പസാദസുത്തഞ്ചേവ സാധകം. വുത്തഞ്ചേത്ഥ ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി ഏവമാദി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦).

ചതുബ്ബിധഅരിയമഗ്ഗസമങ്ഗീനം ചതുസാമഞ്ഞഫലസമധിവാസിതഖന്ധസന്താനാനഞ്ച പുഗ്ഗലാനം സമൂഹോ ദിട്ഠിസീലസങ്ഘാതേന സംഹതത്താ സങ്ഘോ. വുത്തഞ്ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആനന്ദ, യേ വോ മയാ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ ദേസിതാ, സേയ്യഥിദം, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, പസ്സസി നോ ത്വം, ആനന്ദ, ഇമേസു ധമ്മേസു ദ്വേപി ഭിക്ഖൂ നാനാവാദേ’’തി (മ. നി. ൩.൪൩).

അയഞ്ഹി പരമത്ഥസങ്ഘോ സരണന്തി ഗമനീയോ. സുത്തേ ച ‘‘ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪, ൧൮൧) വുത്തോ. ഏതം പന സരണം ഗതസ്സ അഞ്ഞസ്മിമ്പി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ വാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ വാ ബുദ്ധപ്പമുഖേ വാ സങ്ഘേ സമ്മുതിസങ്ഘേ വാ ചതുവഗ്ഗാദിഭേദേ ഏകപുഗ്ഗലേപി വാ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതേ വന്ദനാദികിരിയായ സരണഗമനം നേവ ഭിജ്ജതി ന സംകിലിസ്സതി, അയമേത്ഥ വിസേസോ. വുത്താവസേസന്തു ഇമസ്സ ദുതിയസ്സ ച സരണഗമനസ്സ ഭേദാഭേദാദിവിധാനം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം താവ ‘‘ധമ്മം സരണമിച്ചാദി, ദ്വയേപേസ നയോ മതോ’’തി ഏതസ്സ വണ്ണനാ.

അനുപുബ്ബവവത്ഥാനകാരണനിദ്ദേസോ

ഇദാനി അനുപുബ്ബവവത്ഥാനേ, കാരണഞ്ച വിനിദ്ദിസേതി ഏത്ഥ ഏതേസു ച തീസു സരണവചനേസു സബ്ബസത്താനം അഗ്ഗോതി കത്വാ പഠമം ബുദ്ധോ, തപ്പഭവതോ തദുപദേസിതതോ ച അനന്തരം ധമ്മോ, തസ്സ ധമ്മസ്സ ആധാരകതോ തദാസേവനതോ ച അന്തേ സങ്ഘോ. സബ്ബസത്താനം വാ ഹിതേ നിയോജകോതി കത്വാ പഠമം ബുദ്ധോ, തപ്പഭവതോ സബ്ബസത്തഹിതത്താ അനന്തരം ധമ്മോ, ഹിതാധിഗമായ പടിപന്നോ അധിഗതഹിതോ ചാതി കത്വാ അന്തേ സങ്ഘോ സരണഭാവേന വവത്ഥപേത്വാ പകാസിതോതി ഏവം അനുപുബ്ബവവത്ഥാനേ കാരണഞ്ച വിനിദ്ദിസേ.

ഉപമാപകാസനാ

ഇദാനി യമ്പി വുത്തം ‘‘സരണത്തയമേതഞ്ച, ഉപമാഹി പകാസയേ’’തി, തമ്പി വുച്ചതേ – ഏത്ഥ പന പുണ്ണചന്ദോ വിയ ബുദ്ധോ, ചന്ദകിരണനികരോ വിയ തേന ദേസിതോ ധമ്മോ, പുണ്ണചന്ദകിരണസമുപ്പാദിതപീണിതോ ലോകോ വിയ സങ്ഘോ. ബാലസൂരിയോ വിയ ബുദ്ധോ, തസ്സ രസ്മിജാലമിവ വുത്തപ്പകാരോ ധമ്മോ, തേന വിഹതന്ധകാരോ ലോകോ വിയ സങ്ഘോ. വനദാഹകപുരിസോ വിയ ബുദ്ധോ, വനദഹനഗ്ഗി വിയ കിലേസവനദഹനോ ധമ്മോ, ദഡ്ഢവനത്താ ഖേത്തഭൂതോ വിയ ഭൂമിഭാഗോ ദഡ്ഢകിലേസത്താ പുഞ്ഞക്ഖേത്തഭൂതോ സങ്ഘോ. മഹാമേഘോ വിയ ബുദ്ധോ, സലിലവുട്ഠി വിയ ധമ്മോ, വുട്ഠിനിപാതൂപസമിതരേണു വിയ ജനപദോ ഉപസമിതകിലേസരേണു സങ്ഘോ. സുസാരഥി വിയ ബുദ്ധോ, അസ്സാജാനീയവിനയൂപായോ വിയ ധമ്മോ, സുവിനീതസ്സാജാനീയസമൂഹോ വിയ സങ്ഘോ. സബ്ബദിട്ഠിസല്ലുദ്ധരണതോ സല്ലകത്തോ വിയ ബുദ്ധോ, സല്ലുദ്ധരണൂപായോ വിയ ധമ്മോ, സമുദ്ധടസല്ലോ വിയ ജനോ സമുദ്ധടദിട്ഠിസല്ലോ സങ്ഘോ. മോഹപടലസമുപ്പാടനതോ വാ സാലാകിയോ വിയ ബുദ്ധോ, പടലസമുപ്പാടനുപായോ വിയ ധമ്മോ, സമുപ്പാടിതപടലോ വിപ്പസന്നലോചനോ വിയ ജനോ സമുപ്പാടിതമോഹപടലോ വിപ്പസന്നഞാണലോചനോ സങ്ഘോ. സാനുസയകിലേസബ്യാധിഹരണസമത്ഥതായ വാ കുസലോ വേജ്ജോ വിയ ബുദ്ധോ, സമ്മാ പയുത്തഭേസജ്ജമിവ ധമ്മോ, ഭേസജ്ജപയോഗേന സമുപസന്തബ്യാധി വിയ ജനസമുദായോ സമുപസന്തകിലേസബ്യാധാനുസയോ സങ്ഘോ.

അഥ വാ സുദേസകോ വിയ ബുദ്ധോ, സുമഗ്ഗോ വിയ ഖേമന്തഭൂമി വിയ ച ധമ്മോ, മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ഖേമന്തഭൂമിപ്പത്തോ വിയ സങ്ഘോ. സുനാവികോ വിയ ബുദ്ധോ, നാവാ വിയ ധമ്മോ, പാരപ്പത്തോ സമ്പത്തികോ വിയ ജനോ സങ്ഘോ. ഹിമവാ വിയ ബുദ്ധോ, തപ്പഭവോസധമിവ ധമ്മോ, ഓസധൂപഭോഗേന നിരാമയോ വിയ ജനോ സങ്ഘോ. ധനദോ വിയ ബുദ്ധോ, ധനം വിയ ധമ്മോ, യഥാധിപ്പായം ലദ്ധധനോ വിയ ജനോ സമ്മാലദ്ധഅരിയധനോ സങ്ഘോ. നിധിദസ്സനകോ വിയ ബുദ്ധോ, നിധി വിയ ധമ്മോ, നിധിപ്പത്തോ വിയ ജനോ സങ്ഘോ.

അപിച അഭയദോ വിയ വീരപുരിസോ ബുദ്ധോ, അഭയമിവ ധമ്മോ, സമ്പത്താഭയോ വിയ ജനോ അച്ചന്തസബ്ബഭയോ സങ്ഘോ. അസ്സാസകോ വിയ ബുദ്ധോ, അസ്സാസോ വിയ ധമ്മോ, അസ്സത്ഥജനോ വിയ സങ്ഘോ. സുമിത്തോ വിയ ബുദ്ധോ, ഹിതൂപദേസോ വിയ ധമ്മോ, ഹിതൂപയോഗേന പത്തസദത്ഥോ വിയ ജനോ സങ്ഘോ. ധനാകരോ വിയ ബുദ്ധോ, ധനസാരോ വിയ ധമ്മോ, ധനസാരൂപഭോഗോ വിയ ജനോ സങ്ഘോ. രാജകുമാരന്ഹാപകോ വിയ ബുദ്ധോ, സീസന്ഹാനസലിലം വിയ ധമ്മോ, സുന്ഹാതരാജകുമാരവഗ്ഗോ വിയ സദ്ധമ്മസലിലസുന്ഹാതോ സങ്ഘോ. അലങ്കാരകാരകോ വിയ ബുദ്ധോ, അലങ്കാരോ വിയ ധമ്മോ, അലങ്കതരാജപുത്തഗണോ വിയ സദ്ധമ്മാലങ്കതോ സങ്ഘോ. ചന്ദനരുക്ഖോ വിയ ബുദ്ധോ, തപ്പഭവഗന്ധോ വിയ ധമ്മോ, ചന്ദനുപഭോഗേന സന്തപരിളാഹോ വിയ ജനോ സദ്ധമ്മൂപഭോഗേന സന്തപരിളാഹോ സങ്ഘോ. ദായജ്ജസമ്പദാനകോ വിയ പിതാ ബുദ്ധോ, ദായജ്ജം വിയ ധമ്മോ, ദായജ്ജഹരോ പുത്തവഗ്ഗോ വിയ സദ്ധമ്മദായജ്ജഹരോ സങ്ഘോ. വികസിതപദുമം വിയ ബുദ്ധോ, തപ്പഭവമധു വിയ ധമ്മോ, തദുപഭോഗീഭമരഗണോ വിയ സങ്ഘോ. ഏവം സരണത്തയമേതഞ്ച, ഉപമാഹി പകാസയേ.

ഏത്താവതാ ച യാ പുബ്ബേ ‘‘കേന കത്ഥ കദാ കസ്മാ, ഭാസിതം സരണത്തയ’’ന്തിആദീഹി ചതൂഹി ഗാഥാഹി അത്ഥവണ്ണനായ മാതികാ നിക്ഖിത്താ, സാ അത്ഥതോ പകാസിതാ ഹോതീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകപാഠ-അട്ഠകഥായ

സരണത്തയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സിക്ഖാപദപാഠമാതികാ

ഏവം സരണഗമനേഹി സാസനോതാരം ദസ്സേത്വാ സാസനം ഓതിണ്ണേന ഉപാസകേന വാ പബ്ബജിതേന വാ യേസു സിക്ഖാപദേസു പഠമം സിക്ഖിതബ്ബം, താനി ദസ്സേതും നിക്ഖിത്തസ്സ സിക്ഖാപദപാഠസ്സ ഇദാനി വണ്ണനത്ഥം അയം മാതികാ –

‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താനേതാനി തം നയം;

വത്വാ കത്വാ വവത്ഥാനം, സാധാരണവിസേസതോ.

‘‘പകതിയാ ച യം വജ്ജം, വജ്ജം പണ്ണത്തിയാ ച യം;

വവത്ഥപേത്വാ തം കത്വാ, പദാനം ബ്യഞ്ജനത്ഥതോ.

‘‘സാധാരണാനം സബ്ബേസം, സാധാരണവിഭാവനം;

അഥ പഞ്ചസു പുബ്ബേസു, വിസേസത്ഥപ്പകാസതോ.

‘‘പാണാതിപാതപഭുതി-ഹേകതാനാനതാദിതോ;

ആരമ്മണാദാനഭേദാ, മഹാസാവജ്ജതോ തഥാ.

‘‘പയോഗങ്ഗസമുട്ഠാനാ, വേദനാമൂലകമ്മതോ;

വിരമതോ ച ഫലതോ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘‘യോജേതബ്ബം തതോ യുത്തം, പച്ഛിമേസ്വപി പഞ്ചസു;

ആവേണികഞ്ച വത്തബ്ബം, ഞേയ്യാ ഹീനാദിതാപി ചാ’’തി.

തത്ഥ ഏതാനി പാണാതിപാതാവേരമണീതിആദീനി ദസ സിക്ഖാപദാനി ഭഗവതാ ഏവ വുത്താനി, ന സാവകാദീഹി. താനി ച സാവത്ഥിയം വുത്താനി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ ആയസ്മന്തം രാഹുലം പബ്ബാജേത്വാ കപിലവത്ഥുതോ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തേന സാമണേരാനം സിക്ഖാപദവവത്ഥാപനത്ഥം. വുത്തം ഹേതം –

‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ കപിലവത്ഥുസ്മിം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന …പേ… അഥ ഖോ സാമണേരാനം ഏതദഹോസി – ‘കതി നു ഖോ അമ്ഹാകം സിക്ഖാപദാനി, കത്ഥ ച അമ്ഹേഹി സിക്ഖിതബ്ബ’’’ന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാമണേരാനം ദസ സിക്ഖാപദാനി, തേസു ച സാമണേരേഹി സിക്ഖിതും, പാണാതിപാതാവേരമണീ…പേ… ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ വേരമണീ’’തി (മഹാവ. ൧൦൫).

താനേതാനി ‘‘സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൯൩; മ. നി. ൨.൨൪; വിഭ. ൫൦൮) സുത്താനുസാരേന സരണഗമനേസു ച ദസ്സിതപാഠാനുസാരേന ‘‘പാണാതിപാതാ വേരമണിസിക്ഖാപദം സമാദിയാമീ’’തി ഏവം വാചനാമഗ്ഗം ആരോപിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏവം താവ ‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താനേതാനി തം നയം വത്വാ’’തി സോ നയോ ദട്ഠബ്ബോ.

സാധാരണവിസേസവവത്ഥാനം

ഏത്ഥ ച ആദിതോ ദ്വേ ചതുത്ഥപഞ്ചമാനി ഉപാസകാനം സാമണേരാനഞ്ച സാധാരണാനി നിച്ചസീലവസേന. ഉപോസഥസീലവസേന പന ഉപാസകാനം സത്തമട്ഠമം ചേകം അങ്ഗം കത്വാ സബ്ബപച്ഛിമവജ്ജാനി സബ്ബാനിപി സാമണേരേഹി സാധാരണാനി, പച്ഛിമം പന സാമണേരാനമേവ വിസേസഭൂതന്തി ഏവം സാധാരണവിസേസതോ വവത്ഥാനം കാതബ്ബം. പുരിമാനി ചേത്ഥ പഞ്ച ഏകന്തഅകുസലചിത്തസമുട്ഠാനത്താ പാണാതിപാതാദീനം പകതിവജ്ജതോ വേരമണിയാ, സേസാനി പണ്ണത്തിവജ്ജതോതി ഏവം പകതിയാ ച യം വജ്ജം, വജ്ജം പണ്ണത്തിയാ ച യം, തം വവത്ഥപേതബ്ബം.

സാധാരണവിഭാവനാ

യസ്മാ ചേത്ഥ ‘‘വേരമണിസിക്ഖാപദം സമാദിയാമീ’’തി ഏതാനി സബ്ബസാധാരണാനി പദാനി, തസ്മാ ഏതേസം പദാനം ബ്യഞ്ജനതോ ച അത്ഥതോ ച അയം സാധാരണവിഭാവനാ വേദിതബ്ബാ –

തത്ഥ ബ്യഞ്ജനതോ താവ വേരം മണതീതി വേരമണീ, വേരം പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതീതി അത്ഥോ. വിരമതി വാ ഏതായ കരണഭൂതായ വേരമ്ഹാ പുഗ്ഗലോതി, വികാരസ്സ വേകാരം കത്വാ വേരമണീ. തേനേവ ചേത്ഥ ‘‘വേരമണിസിക്ഖാപദം വിരമണിസിക്ഖാപദ’’ന്തി ദ്വിധാ സജ്ഝായം കരോന്തി. സിക്ഖിതബ്ബാതി സിക്ഖാ, പജ്ജതേ അനേനാതി പദം. സിക്ഖായ പദം സിക്ഖാപദം, സിക്ഖായ അധിഗമൂപായോതി അത്ഥോ. അഥ വാ മൂലം നിസ്സയോ പതിട്ഠാതി വുത്തം ഹോതി. വേരമണീ ഏവ സിക്ഖാപദം വേരമണിസിക്ഖാപദം, വിരമണിസിക്ഖാപദം വാ ദുതിയേന നയേന. സമ്മാ ആദിയാമി സമാദിയാമി, അവീതിക്കമനാധിപ്പായേന അഖണ്ഡകാരിതായ അച്ഛിദ്ദകാരിതായ അസബലകാരിതായ ച ആദിയാമീതി വുത്തം ഹോതി.

അത്ഥതോ പന വേരമണീതി കാമാവചരകുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതി, സാ പാണാതിപാതാ വിരമന്തസ്സ ‘‘യാ തസ്മിം സമയേ പാണാതിപാതാ ആരതി വിരതി പടിവിരതി വേരമണീ അകിരിയാ അകരണം അനജ്ഝാപത്തി വേലാഅനതിക്കമോ സേതുഘാതോ’’തി ഏവമാദിനാ (വിഭ. ൭൦൪) നയേന വിഭങ്ഗേ വുത്താ. കാമഞ്ചേസാ വേരമണീ നാമ ലോകുത്തരാപി അത്ഥി, ഇധ പന സമാദിയാമീതി വുത്തത്താ സമാദാനവസേന പവത്താരഹാ, തസ്മാ സാ ന ഹോതീതി കാമാവചരകുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതീതി വുത്താ.

സിക്ഖാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ സമ്പത്തവിരതിസീലം ലോകികാ വിപസ്സനാ രൂപാരൂപഝാനാനി അരിയമഗ്ഗോ ച സിക്ഖാതി അധിപ്പേതാ. യഥാഹ –

‘‘കതമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം…പേ… തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ.

‘‘കതമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ? യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… പഞ്ചമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ.

‘‘കതമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ? യസ്മിം സമയേ അരൂപപത്തിയാ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഹഗതം…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ.

‘‘കതമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ? യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ’’തി (വിഭ. ൭൧൨-൭൧൩).

ഏതാസു സിക്ഖാസു യായ കായചി സിക്ഖായ പദം അധിഗമൂപായോ, അഥ വാ മൂലം നിസ്സയോ പതിട്ഠാതി സിക്ഖാപദം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ ബഹുലീകരോന്തോ’’തി ഏവമാദി (സം. നി. ൫.൧൮൨). ഏവമേത്ഥ സാധാരണാനം പദാനം സാധാരണാ ബ്യഞ്ജനതോ അത്ഥതോ ച വിഭാവനാ കാതബ്ബാ.

പുരിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഇദാനി യം വുത്തം – ‘‘അഥ പഞ്ചസു പുബ്ബേസു, വിസേസത്ഥപ്പകാസതോ…പേ… വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ’’തി, തത്ഥേതം വുച്ചതി – പാണാതിപാതോതി ഏത്ഥ താവ പാണോതി ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പടിബദ്ധാ ഖന്ധസന്തതി, തം വാ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ സത്തോ. തസ്മിം പന പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ തസ്സ പാണസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. അദിന്നാദാനന്തി ഏത്ഥ അദിന്നന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, യത്ഥ പരോ യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജന്തോ അദണ്ഡാരഹോ അനുപവജ്ജോ ച ഹോതി, തസ്മിം പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ ഏവ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. അബ്രഹ്മചരിയന്തി അസേട്ഠചരിയം, ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിമേഥുനപ്പടിസേവനാ കായദ്വാരപ്പവത്താ അസദ്ധമ്മപ്പടിസേവനട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ അബ്രഹ്മചരിയം. മുസാവാദോതി ഏത്ഥ മുസാതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജനകോ വചീപയോഗോ കായപയോഗോ വാ, വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനമേവ അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ മിച്ഛാചേതനാ മുസാവാദോ. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ പന സുരാതി പഞ്ച സുരാ – പിട്ഠസുരാ, പൂവസുരാ, ഓദനസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താ ചാതി. മേരയമ്പി പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോ, ഗുളാസവോ, മധ്വാസവോ, സമ്ഭാരസംയുത്തോ ചാതി പഞ്ചവിധം. മജ്ജന്തി തദുഭയമേവ മദനിയട്ഠേന മജ്ജം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അത്ഥി മദനിയം, യേന പീതേന മത്തോ ഹോതി പമത്തോ, ഇദം വുച്ചതി മജ്ജം. പമാദട്ഠാനന്തി യായ ചേതനായ തം പിവതി അജ്ഝോഹരതി, സാ ചേതനാ മദപ്പമാദഹേതുതോ പമാദട്ഠാനന്തി വുച്ചതി, യതോ അജ്ഝോഹരണാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ സുരാമേരയമജ്ജാനം അജ്ഝോഹരണചേതനാ ‘‘സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാന’’ന്തി വേദിതബ്ബാ. ഏവം താവേത്ഥ പാണാതിപാതപ്പഭുതീഹി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഏകതാനാനതാദിവിനിച്ഛയം

ഏകതാനാനതാദിതോതി ഏത്ഥ ആഹ – കിം പന വജ്ഝവധകപ്പയോഗചേതനാദീനം ഏകതായ പാണാതിപാതസ്സ അഞ്ഞസ്സ വാ അദിന്നാദാനാദിനോ ഏകത്തം, നാനതായ നാനത്തം ഹോതി, ഉദാഹു നോതി. കസ്മാ പനേതം വുച്ചതി? യദി താവ ഏകതായ ഏകത്തം, അഥ യദാ ഏകം വജ്ഝം ബഹൂ വധകാ വധേന്തി, ഏകോ വാ വധകോ ബഹുകേ വജ്ഝേ വധേതി, ഏകേന വാ സാഹത്ഥികാദിനാ പയോഗേന ബഹൂ വജ്ഝാ വധീയന്തി, ഏകാ വാ ചേതനാ ബഹൂനം വജ്ഝാനം ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപയോഗം സമുട്ഠാപേതി, തദാ ഏകേന പാണാതിപാതേന ഭവിതബ്ബം. യദി പന നാനതായ നാനത്തം. അഥ യദാ ഏകോ വധകോ ഏകസ്സത്ഥായ ഏകം പയോഗം കരോന്തോ ബഹൂ വജ്ഝേ വധേതി, ബഹൂ വാ വധകാ ദേവദത്തയഞ്ഞദത്തസോമദത്താദീനം ബഹൂനമത്ഥായ ബഹൂ പയോഗേ കരോന്താ ഏകമേവ ദേവദത്തം യഞ്ഞദത്തം സോമദത്തം വാ വധേന്തി, ബഹൂഹി വാ സാഹത്ഥികാദീഹി പയോഗേഹി ഏകോ വജ്ഝോ വധീയതി. ബഹൂ വാ ചേതനാ ഏകസ്സേവ വജ്ഝസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപയോഗം സമുട്ഠാപേന്തി, തദാ ബഹൂഹി പാണാതിപാതേഹി ഭവിതബ്ബം. ഉഭയമ്പി ചേതമയുത്തം. അഥ നേവ ഏതേസം വജ്ഝാദീനം ഏകതായ ഏകത്തം, നാനതായ നാനത്തം, അഞ്ഞഥേവ തു ഏകത്തം നാനത്തഞ്ച ഹോതി, തം വത്തബ്ബം പാണാതിപാതസ്സ, ഏവം സേസാനമ്പീതി.

വുച്ചതേ – തത്ഥ താവ പാണാതിപാതസ്സ ന വജ്ഝവധകാദീനം പച്ചേകമേകതായ ഏകതാ, നാനതായ നാനതാ, കിന്തു വജ്ഝവധകാദീനം യുഗനന്ധമേകതായ ഏകതാ, ദ്വിന്നമ്പി തു തേസം, തതോ അഞ്ഞതരസ്സ വാ നാനതായ നാനതാ. തഥാ ഹി ബഹൂസു വധകേസു ബഹൂഹി സരക്ഖേപാദീഹി ഏകേന വാ ഓപാതഖണനാദിനാ പയോഗേന ബഹൂ വജ്ഝേ വധേന്തേസുപി ബഹൂ പാണാതിപാതാ ഹോന്തി. ഏകസ്മിം വധകേ ഏകേന, ബഹൂഹി വാ പയോഗേഹി തപ്പയോഗസമുട്ഠാപികായ ച ഏകായ, ബഹൂഹി വാ ചേതനാഹി ബഹൂ വജ്ഝേ വധേന്തേപി ബഹൂ പാണാതിപാതാ ഹോന്തി, ബഹൂസു ച വധകേസു യഥാവുത്തപ്പകാരേഹി ബഹൂഹി, ഏകേന വാ പയോഗേന ഏകം വജ്ഝം വധേന്തേസുപി ബഹൂ പാണാതിപാതാ ഹോന്തി. ഏസ നയോ അദിന്നാദാനാദീസുപീതി. ഏവമേത്ഥ ഏകതാനാനതാദിതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ആരമ്മണതോതി പാണാതിപാതോ ചേത്ഥ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണോ. അദിന്നാദാനഅബ്രഹ്മചരിയസുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാനി രൂപധമ്മേസു രൂപായതനാദിഅഞ്ഞതരസങ്ഖാരാരമ്മണാനി. മുസാവാദോ യസ്സ മുസാ ഭണതി, തമാരഭിത്വാ പവത്തനതോ സത്താരമ്മണോ. അബ്രഹ്മചരിയമ്പി സത്താരമ്മണന്തി ഏകേ. അദിന്നാദാനഞ്ച യദാ സത്തോ ഹരിതബ്ബോ ഹോതി, തദാ സത്താരമ്മണന്തി. അപി ചേത്ഥ സങ്ഖാരവസേനേവ സത്താരമ്മണം, ന പണ്ണത്തിവസേനാതി. ഏവമേത്ഥ ആരമ്മണതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ആദാനതോതി പാണാതിപാതാവേരമണിസിക്ഖാപദാദീനി ചേതാനി സാമണേരേന ഭിക്ഖുസന്തികേ സമാദിന്നാനേവ സമാദിന്നാനി ഹോന്തി, ഉപാസകേന പന അത്തനാ സമാദിയന്തേനാപി സമാദിന്നാനി ഹോന്തി, പരസ്സ സന്തികേ സമാദിയന്തേനാപി. ഏകജ്ഝം സമാദിന്നാനിപി സമാദിന്നാനി ഹോന്തി, പച്ചേകം സമാദിന്നാനിപി. കിന്തു നാനം ഏകജ്ഝം സമാദിയതോ ഏകായേവ വിരതി, ഏകാവ ചേതനാ ഹോതി, കിച്ചവസേന പനേതാസം പഞ്ചവിധത്തം വിഞ്ഞായതി. പച്ചേകം സമാദിയതോ പന പഞ്ചേവ വിരതിയോ, പഞ്ച ച ചേതനാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ഏവമേത്ഥ ആദാനതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഭേദതോതി സാമണേരാനഞ്ചേത്ഥ ഏകസ്മിം ഭിന്നേ സബ്ബാനിപി ഭിന്നാനി ഹോന്തി. പാരാജികട്ഠാനിയാനി ഹി താനി തേസം, യം തം വീതിക്കന്തം ഹോതി, തേനേവ കമ്മബദ്ധോ. ഗഹട്ഠാനം പന ഏകസ്മിം ഭിന്നേ ഏകമേവ ഭിന്നം ഹോതി, യതോ തേസം തംസമാദാനേനേവ പുന പഞ്ചങ്ഗികത്തം സീലസ്സ സമ്പജ്ജതി. അപരേ പനാഹു – ‘‘വിസും വിസും സമാദിന്നേസു ഏകസ്മിം ഭിന്നേ ഏകമേവ ഭിന്നം ഹോതി, ‘പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം സീലം സമാദിയാമീ’തി ഏവം പന ഏകതോ സമാദിന്നേസു ഏകസ്മിം ഭിന്നേ സേസാനിപി സബ്ബാനി ഭിന്നാനി ഹോന്തി. കസ്മാ? സമാദിന്നസ്സ അഭിന്നത്താ, യം തം വീതിക്കന്തം, തേനേവ കമ്മബദ്ധോ’’തി. ഏവമേത്ഥ ഭേദതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

മഹാസാവജ്ജതോതി ഗുണവിരഹിതേസു തിരച്ഛാനഗതാദീസു പാണേസു ഖുദ്ദകേ പാണേ പാണാതിപാതോ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാസരീരേ മഹാസാവജ്ജോ. കസ്മാ? പയോഗമഹന്തതായ. പയോഗസമത്തേപി വത്ഥുമഹന്തതായ. ഗുണവന്തേസു പന മനുസ്സാദീസു അപ്പഗുണേ പാണാതിപാതോ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണേ മഹാസാവജ്ജോ. സരീരഗുണാനന്തു സമഭാവേ സതി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജതാ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജതാ ച വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അപി ചേത്ഥ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനമേവ മഹാസാവജ്ജം, ന തഥാ പാണാതിപാതാദയോ. കസ്മാ? മനുസ്സഭൂതസ്സാപി ഉമ്മത്തകഭാവസംവത്തനേന അരിയധമ്മന്തരായകരണതോതി. ഏവമേത്ഥ മഹാസാവജ്ജതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

പയോഗതോതി ഏത്ഥ ച പാണാതിപാതസ്സ സാഹത്ഥികോ, ആണത്തികോ, നിസ്സഗ്ഗിയോ, ഥാവരോ, വിജ്ജാമയോ, ഇദ്ധിമയോതി ഛപ്പയോഗാ. തത്ഥ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ പഹരണം സാഹത്ഥികോ പയോഗോ, സോ ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദതോ ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉദ്ദിസ്സകേ യം ഉദ്ദിസ്സ പഹരതി, തസ്സേവ മരണേന കമ്മുനാ ബജ്ഝതി. ‘‘യോ കോചി മരതൂ’’തി ഏവം അനുദ്ദിസ്സകേ പഹാരപച്ചയാ യസ്സ കസ്സചി മരണേന. ഉഭയഥാപി ച പഹരിതമത്തേ വാ മരതു, പച്ഛാ വാ തേനേവ രോഗേന, പഹരിതക്ഖണേ ഏവ കമ്മുനാ ബജ്ഝതി. മരണാധിപ്പായേന ച പഹാരം ദത്വാ തേന അമതസ്സ പുന അഞ്ഞേന ചിത്തേന പഹാരേ ദിന്നേ പച്ഛാപി യദി പഠമപഹാരേനേവ മരതി, തദാ ഏവ കമ്മുനാ ബദ്ധോ ഹോതി. അഥ ദുതിയപഹാരേന, നത്ഥി പാണാതിപാതോ. ഉഭയേഹി മതേപി പഠമപഹാരേനേവ കമ്മുനാ ബദ്ധോ, ഉഭയേഹിപി അമതേ നേവത്ഥി പാണാതിപാതോ. ഏസ നയോ ബഹുകേഹിപി ഏകസ്സ പഹാരേ ദിന്നേ. തത്രാപി ഹി യസ്സ പഹാരേന മരതി, തസ്സേവ കമ്മബദ്ധോ ഹോതി.

അധിട്ഠഹിത്വാ പന ആണാപനം ആണത്തികോ പയോഗോ. തത്ഥപി സാഹത്ഥികേ പയോഗേ വുത്തനയേനേവ കമ്മബദ്ധോ അനുസ്സരിതബ്ബോ. ഛബ്ബിധോ ചേത്ഥ നിയമോ വേദിതബ്ബോ –

‘‘വത്ഥു കാലോ ച ഓകാസോ, ആവുധം ഇരിയാപഥോ;

കിരിയാവിസേസോതി ഇമേ, ഛ ആണത്തിനിയാമകാ’’തി. (പാചി. അട്ഠ. ൨.൧൭൪);

തത്ഥ വത്ഥൂതി മാരേതബ്ബോ പാണോ. കാലോതി പുബ്ബണ്ഹസായന്ഹാദികാലോ ച, യോബ്ബനഥാവരിയാദികാലോ ച. ഓകാസോതി ഗാമോ വാ നിഗമോ വാ വനം വാ രച്ഛാ വാ സിങ്ഘാടകം വാതി ഏവമാദി. ആവുധന്തി അസി വാ ഉസു വാ സത്തി വാതി ഏവമാദി. ഇരിയാപഥോതി മാരേതബ്ബസ്സ മാരകസ്സ ച ഠാനം വാ നിസജ്ജാ വാതി ഏവമാദി.

കിരിയാവിസേസോതി വിജ്ഝനം വാ ഛേദനം വാ ഭേദനം വാ സങ്ഖമുണ്ഡികം വാതി ഏവമാദി. യദി ഹി വത്ഥും വിസംവാദേത്വാ ‘‘യം മാരേഹീ’’തി ആണത്തോ, തതോ അഞ്ഞം മാരേതി, ആണാപകസ്സ നത്ഥി കമ്മബദ്ധോ. അഥ വത്ഥും അവിസംവാദേത്വാ മാരേതി, ആണാപകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേ ആണത്തസ്സ മാരണക്ഖണേതി ഉഭയേസമ്പി കമ്മബദ്ധോ. ഏസ നയോ കാലാദീസുപി.

മാരണത്ഥന്തു കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ പഹരണനിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗിയോ പയോഗോ. സോപി ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദതോ ദുവിധോ ഏവ, കമ്മബദ്ധോ ചേത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

മാരണത്ഥമേവ ഓപാതഖണനം, അപസ്സേനഉപനിക്ഖിപനം, ഭേസജ്ജവിസയന്താദിപ്പയോജനം വാ ഥാവരോ പയോഗോ. സോപി ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദതോ ദുവിധോ, യതോ തത്ഥപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ കമ്മബദ്ധോ വേദിതബ്ബോ. അയന്തു വിസേസോ – മൂലട്ഠേന ഓപാതാദീസു പരേസം മൂലേന വാ മുധാ വാ ദിന്നേസുപി യദി തപ്പച്ചയാ കോചി മരതി, മൂലട്ഠസ്സേവ കമ്മബദ്ധോ. യദിപി ച തേന അഞ്ഞേന വാ തത്ഥ ഓപാതേ വിനാസേത്വാ ഭൂമിസമേ കതേപി പംസുധോവകാ വാ പംസും ഗണ്ഹന്താ, മൂലഖണകാ വാ മൂലാനി ഖണന്താ ആവാടം കരോന്തി, ദേവേ വാ വസ്സന്തേ കദ്ദമോ ജായതി, തത്ഥ ച കോചി ഓതരിത്വാ വാ ലഗ്ഗിത്വാ വാ മരതി, മൂലട്ഠസ്സേവ കമ്മബദ്ധോ. യദി പന യേന ലദ്ധം, സോ അഞ്ഞോ വാ തം വിത്ഥടതരം ഗമ്ഭീരതരം വാ കരോതി, തപ്പച്ചയാവ കോചി മരതി, ഉഭയേസമ്പി കമ്മബദ്ധോ. യഥാ തു മൂലാനി മൂലേഹി സംസന്ദന്തി, തഥാ തത്ര ഥലേ കതേ മുച്ചതി. ഏവം അപസ്സേനാദീസുപി യാവ തേസം പവത്തി, താവ യഥാസമ്ഭവം കമ്മബദ്ധോ വേദിതബ്ബോ.

മാരണത്ഥം പന വിജ്ജാപരിജപ്പനം വിജ്ജാമയോ പയോഗോ. ദാഠാവുധാദീനം ദാഠാകോടനാദിമിവ മാരണത്ഥം കമ്മവിപാകജിദ്ധിവികാരകരണം ഇദ്ധിമയോ പയോഗോതി. അദിന്നാദാനസ്സ തു ഥേയ്യപസയ്ഹപടിച്ഛന്നപരികപ്പകുസാവഹാരവസപ്പവത്താ സാഹത്ഥികാണത്തികാദയോ പയോഗാ, തേസമ്പി വുത്താനുസാരേനേവ പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. അബ്രഹ്മചരിയാദീനം തിണ്ണമ്പി സാഹത്ഥികോ ഏവ പയോഗോ ലബ്ഭതീതി. ഏവമേത്ഥ പയോഗതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

അങ്ഗതോതി ഏത്ഥ ച പാണാതിപാതസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനി ഭവന്തി – പാണോ ച ഹോതി, പാണസഞ്ഞീ ച, വധകചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, വായമതി, തേന ച മരതീതി. അദിന്നാദാനസ്സാപി പഞ്ചേവ – പരപരിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതി, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞീ ച, ഥേയ്യചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, വായമതി, തേന ച ആദാതബ്ബം ആദാനം ഗച്ഛതീതി. അബ്രഹ്മചരിയസ്സ പന ചത്താരി അങ്ഗാനി ഭവന്തി – അജ്ഝാചരിയവത്ഥു ച ഹോതി, തത്ഥ ച സേവനചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, സേവനപച്ചയാ പയോഗഞ്ച സമാപജ്ജതി, സാദിയതി ചാതി, തഥാ പരേസം ദ്വിന്നമ്പി. തത്ഥ മുസാവാദസ്സ താവ മുസാ ച ഹോതി തം വത്ഥു, വിസംവാദനചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, തജ്ജോ ച വായാമോ, പരവിസംവാദനഞ്ച വിഞ്ഞാപയമാനാ വിഞ്ഞത്തി പവത്തതീതി ചത്താരി അങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനസ്സ പന സുരാദീനഞ്ച അഞ്ഞതരം ഹോതി മദനീയപാതുകമ്യതാചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, തജ്ജഞ്ച വായാമം ആപജ്ജതി, പീതേ ച പവിസതീതി ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനീതി. ഏവമേത്ഥ അങ്ഗതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

സമുട്ഠാനതോതി പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനമുസാവാദാ ചേത്ഥ കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോ ചാതി തിസമുട്ഠാനാ ഹോന്തി. അബ്രഹ്മചരിയം കായചിത്തവസേന ഏകസമുട്ഠാനമേവ. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം കായതോ ച, കായചിത്തതോ ചാതി ദ്വിസമുട്ഠാനന്തി. ഏവമേത്ഥ സമുട്ഠാനതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

വേദനാതോതി ഏത്ഥ ച പാണാതിപാതോ ദുക്ഖവേദനാസമ്പയുത്തോവ. അദിന്നാദാനം തീസു വേദനാസു അഞ്ഞതരവേദനാസമ്പയുത്തം, തഥാ മുസാവാദോ. ഇതരാനി ദ്വേ സുഖായ വാ അദുക്ഖമസുഖായ വാ വേദനായ സമ്പയുത്താനീതി. ഏവമേത്ഥ വേദനാതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

മൂലതോതി പാണാതിപാതോ ചേത്ഥ ദോസമോഹമൂലോ. അദിന്നാദാനമുസാവാദാ ലോഭമോഹമൂലാ വാ ദോസമോഹമൂലാ വാ. ഇതരാനി ദ്വേ ലോഭമോഹമൂലാനീതി. ഏവമേത്ഥ മൂലതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

കമ്മതോതി പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനഅബ്രഹ്മചരിയാനി ചേത്ഥ കായകമ്മമേവ കമ്മപഥപ്പത്താനേവ ച, മുസാവാദോ വചീകമ്മമേവ. യോ പന അത്ഥഭഞ്ജകോ, സോ കമ്മപഥപ്പത്തോ. ഇതരോ കമ്മമേവ. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം കായകമ്മമേവാതി. ഏവമേത്ഥ കമ്മതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

വിരമതോതി ഏത്ഥ ആഹ ‘‘പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തോ കുതോ വിരമതീ’’തി? വുച്ചതേ – സമാദാനവസേന താവ വിരമന്തോ അത്തനോ വാ പരേസം വാ പാണാതിപാതാദിഅകുസലതോ വിരമതി. കിമാരഭിത്വാ? യതോ വിരമതി, തദേവ. സമ്പത്തവസേനാപി വിരമന്തോ വുത്തപ്പകാരാകുസലതോവ. കിമാരഭിത്വാ? പാണാതിപാതാദീനം വുത്താരമ്മണാനേവ. കേചി പന ഭണന്തി ‘‘സുരാമേരയമജ്ജസങ്ഖാതേ സങ്ഖാരേ ആരഭിത്വാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ വിരമതി, സത്തസങ്ഖാരേസു യം പന അവഹരിതബ്ബം ഭഞ്ജിതബ്ബഞ്ച, തം ആരഭിത്വാ അദിന്നാദാനാ മുസാവാദാ ച, സത്തേയേവാരഭിത്വാ പാണാതിപാതാ അബ്രഹ്മചരിയാ ചാ’’തി. തദഞ്ഞേ ‘‘ഏവം സന്തേ ‘അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം കരേയ്യ, യഞ്ച പജഹതി, തം ന ജാനേയ്യാ’തി ഏവംദിട്ഠികാ ഹുത്വാ അനിച്ഛമാനാ യദേവ പജഹതി, തം അത്തനോ പാണാതിപാതാദിഅകുസലമേവാരഭിത്വാ വിരമതീ’’തി വദന്തി. തദയുത്തം. കസ്മാ? തസ്സ പച്ചുപ്പന്നാഭാവതോ ബഹിദ്ധാഭാവതോ ച. സിക്ഖാപദാനഞ്ഹി വിഭങ്ഗപാഠേ ‘‘പഞ്ചന്നം സിക്ഖാപദാനം കതി കുസലാ…പേ… കതി അരണാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘കുസലായേവ, സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ’’തി (വിഭ. ൭൧൬) ഏവം പവത്തമാനേ വിസ്സജ്ജനേ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ’’തി ച ‘‘ബഹിദ്ധാരമ്മണാ’’തി ച ഏവം പച്ചുപ്പന്നബഹിദ്ധാരമ്മണത്തം വുത്തം, തം അത്തനോ പാണാതിപാതാദിഅകുസലം ആരഭിത്വാ വിരമന്തസ്സ ന യുജ്ജതി. യം പന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം കരേയ്യ, യഞ്ച പജഹതി, തം ന ജാനേയ്യാ’’തി. തത്ഥ വുച്ചതേ – ന കിച്ചസാധനവസേന പവത്തേന്തോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം കരോതീതി വാ, യഞ്ച പജഹതി, തം ന ജാനാതീതി വാ വുച്ചതി.

‘‘ആരഭിത്വാന അമതം, ജഹന്തോ സബ്ബപാപകേ;

നിദസ്സനഞ്ചേത്ഥ ഭവേ, മഗ്ഗട്ഠോരിയപുഗ്ഗലോ’’തി.

ഏവമേത്ഥ വിരമതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഫലതോതി സബ്ബേ ഏവ ചേതേ പാണാതിപാതാദയോ ദുഗ്ഗതിഫലനിബ്ബത്തകാ ഹോന്തി, സുഗതിയഞ്ച അനിട്ഠാകന്താമനാപവിപാകനിബ്ബത്തകാ ഹോന്തി, സമ്പരായേ ദിട്ഠധമ്മേ ഏവ ച അവേസാരജ്ജാദിഫലനിബ്ബത്തകാ. അപിച ‘‘യോ സബ്ബലഹുസോ പാണാതിപാതസ്സ വിപാകോ മനുസ്സഭൂതസ്സ അപ്പായുകസംവത്തനികോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൮.൪൦) ഏവമാദിനാ നയേനേത്ഥ ഫലതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

അപി ചേത്ഥ പാണാതിപാതാദിവേരമണീനമ്പി സമുട്ഠാനവേദനാമൂലകമ്മഫലതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. തത്ഥായം വിഞ്ഞാപനാ – സബ്ബാ ഏവ ചേതാ വേരമണിയോ ചതൂഹി സമുട്ഠഹന്തി കായതോ, കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോ ചാതി. സബ്ബാ ഏവ ച സുഖവേദനാസമ്പയുത്താ വാ, അദുക്ഖമസുഖവേദനാസമ്പയുത്താ വാ, അലോഭാദോസമൂലാ വാ അലോഭാദോസാമോഹമൂലാ വാ. ചതസ്സോപി ചേത്ഥ കായകമ്മം, മുസാവാദാവേരമണീ വചീകമ്മം, മഗ്ഗക്ഖണേ ച ചിത്തതോവ സമുട്ഠഹന്തി, സബ്ബാപി മനോകമ്മം.

പാണാതിപാതാ വേരമണിയാ ചേത്ഥ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമ്പന്നതാ ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിതാ ജവസമ്പത്തിതാ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാ ചാരുതാ മുദുതാ സുചിതാ സൂരതാ മഹബ്ബലതാ വിസ്സത്ഥവചനതാ ലോകപിയതാ നേലതാ അഭേജ്ജപരിസതാ അച്ഛമ്ഭിതാ ദുപ്പധംസിതാ പരൂപക്കമേന അമരണതാ അനന്തപരിവാരതാ സുരൂപതാ സുസണ്ഠാനതാ അപ്പാബാധതാ അസോകിതാ പിയേഹി മനാപേഹി സദ്ധിം അവിപ്പയോഗതാ ദീഘായുകതാതി ഏവമാദീനി ഫലാനി.