൩. ദ്വത്തിംസാകാരവണ്ണനാ

പദസമ്ബന്ധവണ്ണനാ

ഇദാനി യദിദം ഏവം ദസഹി സിക്ഖാപദേഹി പരിസുദ്ധപയോഗസ്സ സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ കുലപുത്തസ്സ ആസയപരിസുദ്ധത്ഥം ചിത്തഭാവനത്ഥഞ്ച അഞ്ഞത്ര ബുദ്ധുപ്പാദാ അപ്പവത്തപുബ്ബം സബ്ബതിത്ഥിയാനം അവിസയഭൂതം തേസു തേസു സുത്തന്തേസു –

‘‘ഏകധമ്മോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ മഹതോ സംവേഗായ സംവത്തതി. മഹതോ അത്ഥായ സംവത്തതി. മഹതോ യോഗക്ഖേമായ സംവത്തതി. മഹതോ സതിസമ്പജഞ്ഞായ സംവത്തതി. ഞാണദസ്സനപ്പടിലാഭായ സംവത്തതി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതി. വിജ്ജാവിമുത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തതി. കതമോ ഏകധമ്മോ? കായഗതാ സതി. അമതം തേ, ഭിക്ഖവേ, ന പരിഭുഞ്ജന്തി, യേ കായഗതാസതിം ന പരിഭുഞ്ജന്തി. അമതം തേ, ഭിക്ഖവേ, പരിഭുഞ്ജന്തി, യേ കായഗതാസതിം പരിഭുഞ്ജന്തി. അമതം തേസം, ഭിക്ഖവേ, അപരിഭുത്തം പരിഭുത്തം, പരിഹീനം അപരിഹീനം, വിരദ്ധം ആരദ്ധം, യേസം കായഗതാ സതി ആരദ്ധാ’’തി. (അ. നി. ൧.൫൬൪-൫൭൦) –

ഏവം ഭഗവതാ അനേകാകാരേന പസംസിത്വാ –

‘‘കഥം ഭാവിതാ, ഭിക്ഖവേ, കായഗതാസതി കഥം ബഹുലീകതാ മഹബ്ബലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൫൪) –

ആദിനാ നയേന ആനാപാനപബ്ബം ഇരിയാപഥപബ്ബം ചതുസമ്പജഞ്ഞപബ്ബം പടികൂലമനസികാരപബ്ബം ധാതുമനസികാരപബ്ബം നവ സിവഥികപബ്ബാനീതി ഇമേസം ചുദ്ദസന്നം പബ്ബാനം വസേന കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനം നിദ്ദിട്ഠം. തസ്സ ഭാവനാനിദ്ദേസോ അനുപ്പത്തോ. തത്ഥ യസ്മാ ഇരിയാപഥപബ്ബം ചതുസമ്പജഞ്ഞപബ്ബം ധാതുമനസികാരപബ്ബന്തി ഇമാനി തീണി വിപസ്സനാവസേന വുത്താനി. നവ സിവഥികപബ്ബാനി വിപസ്സനാഞാണേസുയേവ ആദീനവാനുപസ്സനാവസേന വുത്താനി. യാപി ചേത്ഥ ഉദ്ധുമാതകാദീസു സമാധിഭാവനാ ഇച്ഛേയ്യ, സാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരതോ അസുഭഭാവനാനിദ്ദേസേ പകാസിതാ ഏവ. ആനാപാനപബ്ബം പന പടികൂലമനസികാരപബ്ബഞ്ചേതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ സമാധിവസേന വുത്താനി. തേസു ആനാപാനപബ്ബം ആനാപാനസ്സതിവസേന വിസും കമ്മട്ഠാനംയേവ. യം പനേതം –

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തം പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതി ‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ, ലോമാ…പേ… മുത്ത’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൫൪).

ഏവം തത്ഥ തത്ഥ മത്ഥലുങ്ഗം അട്ഠിമിഞ്ജേന സങ്ഗഹേത്വാ ദേസിതം കായഗതാസതികോട്ഠാസഭാവനാപരിയായം ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം ആരദ്ധം, തസ്സായം അത്ഥവണ്ണനാ –

തത്ഥ അത്ഥീതി സംവിജ്ജന്തി. ഇമസ്മിന്തി യ്വായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തോ പൂരോ നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോതി വുച്ചതി, തസ്മിം. കായേതി സരീരേ. സരീരഞ്ഹി അസുചിസഞ്ചയതോ, കുച്ഛിതാനം വാ കേസാദീനഞ്ചേവ ചക്ഖുരോഗാദീനഞ്ച രോഗസതാനം ആയഭൂതതോ കായോതി വുച്ചതി. കേസാ…പേ… മുത്തന്തി ഏതേ കേസാദയോ ദ്വത്തിംസാകാരാ, തത്ഥ ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ അത്ഥി ലോമാ’’തി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തേന കിം കഥിതം ഹോതി? ഇമസ്മിം പാദതലാ പട്ഠായ ഉപരി, കേസമത്ഥകാ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ, തചതോ പട്ഠായ പരിതോതി ഏത്തകേ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സബ്ബാകാരേനാപി വിചിനന്തോ ന കോചി കിഞ്ചി മുത്തം വാ മണിം വാ വേളുരിയം വാ അഗരും വാ ചന്ദനം വാ കുങ്കുമം വാ കപ്പൂരം വാ വാസചുണ്ണാദിം വാ അണുമത്തമ്പി സുചിഭാവം പസ്സതി, അഥ ഖോ പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛം അസ്സിരികദസ്സനം നാനപ്പകാരം കേസലോമാദിഭേദം അസുചിമേവ പസ്സതീതി.

അയം താവേത്ഥ പദസമ്ബന്ധതോ വണ്ണനാ.

അസുഭഭാവനാ

അസുഭഭാവനാവസേന പനസ്സ ഏവം വണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ – ഏവമേതസ്മിം പാണാതിപാതാവേരമണിസിക്ഖാപദാദിഭേദേ സീലേ പതിട്ഠിതേന പയോഗസുദ്ധേന ആദികമ്മികേന കുലപുത്തേന ആസയസുദ്ധിയാ അധിഗമനത്ഥം ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനഭാവനാനുയോഗമനുയുഞ്ജിതുകാമേന പഠമം താവസ്സ ആവാസകുലലാഭഗണകമ്മദ്ധാനഞാതിഗന്ഥരോഗഇദ്ധിപലിബോധേന കിത്തിപലിബോധേന വാ സഹ ദസ പലിബോധാ ഹോന്തി. അഥാനേന ആവാസകുലലാഭഗണഞാതികിത്തീസു സങ്ഗപ്പഹാനേന, കമ്മദ്ധാനഗന്ഥേസു അബ്യാപാരേന, രോഗസ്സ തികിച്ഛായാതി ഏവം തേ ദസ പലിബോധാ ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബാ, അഥാനേന ഉപച്ഛിന്നപലിബോധേന അനുപച്ഛിന്നനേക്ഖമ്മാഭിലാസേന കോടിപ്പത്തസല്ലേഖവുത്തിതം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകമ്പി വിനയാചാരം അപ്പജഹന്തേന ആഗമാധിഗമസമന്നാഗതോ തതോ അഞ്ഞതരങ്ഗസമന്നാഗതോ വാ കമ്മട്ഠാനദായകോ ആചരിയോ വിനയാനുരൂപേന വിധിനാ ഉപഗന്തബ്ബോ, വത്തസമ്പദായ ച ആരാധിതചിത്തസ്സ തസ്സ അത്തനോ അധിപ്പായോ നിവേദേതബ്ബോ. തേന തസ്സ നിമിത്തജ്ഝാസയചരിയാധിമുത്തിഭേദം ഞത്വാ യദി ഏതം കമ്മട്ഠാനമനുരൂപം, അഥ യസ്മിം വിഹാരേ അത്തനാ വസതി, യദി തസ്മിംയേവ സോപി വസിതുകാമോ ഹോതി, തതോ സങ്ഖേപതോ കമ്മട്ഠാനം ദാതബ്ബം. അഥ അഞ്ഞത്ര വസിതുകാമോ ഹോതി, തതോ പഹാതബ്ബപരിഗ്ഗഹേതബ്ബാദികഥനവസേന സപുരേക്ഖാരം രാഗചരിതാനുകുലാദികഥനവസേന സപ്പഭേദം വിത്ഥാരേന കഥേതബ്ബം. തേന തം സപുരേക്ഖാരം സപ്പഭേദം കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ആചരിയം ആപുച്ഛിത്വാ യാനി താനി –

‘‘മഹാവാസം നവാവാസം, ജരാവാസഞ്ച പന്ഥനിം;

സോണ്ഡിം പണ്ണഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച, ഫലം പത്ഥിതമേവ ച.

‘‘നഗരം ദാരുനാ ഖേത്തം, വിസഭാഗേന പട്ടനം;

പച്ചന്തസീമാസപ്പായം, യത്ഥ മിത്തോ ന ലബ്ഭതി.

‘‘അട്ഠാരസേതാനി ഠാനാനി, ഇതി വിഞ്ഞായ പണ്ഡിതോ;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, മഗ്ഗം സപ്പടിഭയം യഥാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൫൨) –

ഏവം അട്ഠാരസ സേനാസനാനി പരിവജ്ജേതബ്ബാനീതി വുച്ചന്തി. താനി വജ്ജേത്വാ, യം തം –

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം നാതിദൂരം ഹോതി, നച്ചാസന്നം, ഗമനാഗമനസമ്പന്നം, ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം, രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം. തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേന ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി? തസ്സ, തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനിം കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧). –

ഏവം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം സേനാസനം വുത്തം. തഥാരൂപം സേനാസനം ഉപഗമ്മ കതസബ്ബകിച്ചേന കാമേസു ആദീനവം, നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ ധമ്മസുധമ്മതായ സങ്ഘസുപ്പടിപന്നതായ ച അനുസ്സരണേന ചിത്തം പസാദേത്വാ യം തം –

‘‘വചസാ മനസാ ചേവ, വണ്ണസണ്ഠാനതോ ദിസാ;

ഓകാസതോ പരിച്ഛേദാ, സത്തധുഗ്ഗഹണം വിദൂ’’തി. –

ഏവം സത്തവിധം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം; അനുപുബ്ബതോ, നാതിസീഘതോ, നാതിസണികതോ, വിക്ഖേപപ്പടിബാഹനതോ, പണ്ണത്തിസമതിക്കമതോ, അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ, അപ്പനാതോ, തയോ ച സുത്തന്താതി ഏവം ദസവിധം മനസികാരകോസല്ലഞ്ച വുത്തം. തം അപരിച്ചജന്തേന ദ്വത്തിംസാകാരഭാവനാ ആരഭിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി ആരഭതോ സബ്ബാകാരേന ദ്വത്തിംസാകാരഭാവനാ സമ്പജ്ജതി നോ അഞ്ഞഥാ.

തത്ഥ ആദിതോവ തചപഞ്ചകം താവ ഗഹേത്വാ അപി തേപിടകേന ‘‘കേസാ ലോമാ’’തിആദിനാ നയേന അനുലോമതോ, തസ്മിം പഗുണീഭൂതേ ‘‘തചോ ദന്താ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന പടിലോമതോ, തസ്മിമ്പി പഗുണീഭൂതേ തദുഭയനയേനേവ അനുലോമപ്പടിലോമതോ ബഹി വിസടവിതക്കവിച്ഛേദനത്ഥം പാളിപഗുണീഭാവത്ഥഞ്ച വചസാ കോട്ഠാസസഭാവപരിഗ്ഗഹത്ഥം മനസാ ച അദ്ധമാസം ഭാവേതബ്ബം. വചസാ ഹിസ്സ ഭാവനാ ബഹി വിസടവിതക്കേ വിച്ഛിന്ദിത്വാ മനസാ ഭാവനായ പാളിപഗുണതായ ച പച്ചയോ ഹോതി, മനസാ ഭാവനാ അസുഭവണ്ണലക്ഖണാനം അഞ്ഞതരവസേന പരിഗ്ഗഹസ്സ, അഥ തേനേവ നയേന വക്കപഞ്ചകം അദ്ധമാസം, തതോ തദുഭയമദ്ധമാസം, തതോ പപ്ഫാസപഞ്ചകമദ്ധമാസം, തതോ തം പഞ്ചകത്തയമ്പി അദ്ധമാസം, അഥ അന്തേ അവുത്തമ്പി മത്ഥലുങ്ഗം പഥവീധാതുആകാരേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഭാവനത്ഥം ഇധ പക്ഖിപിത്വാ മത്ഥലുങ്ഗപഞ്ചകം അദ്ധമാസം, തതോ പഞ്ചകചതുക്കമ്പി അദ്ധമാസം, അഥ മേദഛക്കമദ്ധമാസം, തതോ മേദഛക്കേന സഹ പഞ്ചകചതുക്കമ്പി അദ്ധമാസം, അഥ മുത്തഛക്കമദ്ധമാസം, തതോ സബ്ബമേവ ദ്വത്തിംസാകാരമദ്ധമാസന്തി ഏവം ഛ മാസേ വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദതോ വവത്ഥപേന്തേന ഭാവേതബ്ബം. ഏതം മജ്ഝിമപഞ്ഞം പുഗ്ഗലം സന്ധായ വുത്തം. മന്ദപഞ്ഞേന തു യാവജീവം ഭാവേതബ്ബം തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ന ചിരേനേവ ഭാവനാ സമ്പജ്ജതീതി.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘കഥം പനായമിമം ദ്വത്തിംസാകാരം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതീ’’തി? അയഞ്ഹി ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന തചപഞ്ചകാദിവിഭാഗതോ ദ്വത്തിംസാകാരം ഭാവേന്തോ കേസാ താവ വണ്ണതോ കാളകാതി വവത്ഥപേതി, യാദിസകാ വാനേന ദിട്ഠാ ഹോന്തി. സണ്ഠാനതോ ദീഘവട്ടലികാ തുലാദണ്ഡമിവാതി വവത്ഥപേതി. ദിസതോ പന യസ്മാ ഇമസ്മിം കായേ നാഭിതോ ഉദ്ധം ഉപരിമാ ദിസാ അധോ ഹേട്ഠിമാതി വുച്ചതി, തസ്മാ ഇമസ്സ കായസ്സ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതാതി വവത്ഥപേതി. ഓകാസതോ നലാടന്തകണ്ണചൂളികഗലവാടകപരിച്ഛിന്നേ സീസചമ്മേ ജാതാതി. തത്ഥ യഥാ വമ്മികമത്ഥകേ ജാതാനി കുണ്ഠതിണാനി ന ജാനന്തി ‘‘മയം വമ്മികമത്ഥകേ ജാതാനീ’’തി; നപി വമ്മികമത്ഥകോ ജാനാതി ‘‘മയി കുണ്ഠതിണാനി ജാതാനീ’’തി; ഏവമേവ ന കേസാ ജാനന്തി ‘‘മയം സീസചമ്മേ ജാതാ’’തി, നപി സീസചമ്മം ജാനാതി ‘‘മയി കേസാ ജാതാ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ അചേതനാ അബ്യാകതാ സുഞ്ഞാ പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപ്പടികൂലാ, ന സത്തോ ന പുഗ്ഗലോതി വവത്ഥപേതി. പരിച്ഛേദതോതി ദുവിധോ പരിച്ഛേദോ സഭാഗവിസഭാഗവസേന. തത്ഥ കേസാ ഹേട്ഠാ പതിട്ഠിതചമ്മതലേന തത്ഥ വീഹഗ്ഗമത്തം പവിസിത്വാ പതിട്ഠിതേന അത്തനോ മൂലതലേന ച ഉപരി ആകാസേന തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാതി ഏവം സഭാഗപരിച്ഛേദതോ, കേസാ ന അവസേസഏകതിംസാകാരാ. അവസേസാ ഏകതിംസാ ന കേസാതി ഏവം വിസഭാഗപരിച്ഛേദതോ ച വവത്ഥപേതി. ഏവം താവ കേസേ വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

അവസേസേസു ലോമാ വണ്ണതോ യേഭുയ്യേന നീലവണ്ണാതി വവത്ഥപേതി, യാദിസകാ വാനേന ദിട്ഠാ ഹോന്തി. സണ്ഠാനതോ ഓണതചാപസണ്ഠാനാ, ഉപരി വങ്കതാലഹീരസണ്ഠാനാ വാ, ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ, ഓകാസതോ ഹത്ഥതലപാദതലേ ഠപേത്വാ യേഭുയ്യേന അവസേസസരീരചമ്മേ ജാതാതി.

തത്ഥ യഥാ പുരാണഗാമട്ഠാനേ ജാതാനി ദബ്ബതിണാനി ന ജാനന്തി ‘‘മയം പുരാണഗാമട്ഠാനേ ജാതാനീ’’തി, ന ച പുരാണഗാമട്ഠാനം ജാനാതി ‘‘മയി ദബ്ബതിണാനി ജാതാനീ’’തി, ഏവമേവ ന ലോമാ ജാനന്തി ‘‘മയം സരീരചമ്മേ ജാതാ’’തി, നപി സരീരചമ്മം ജാനാതി ‘‘മയി ലോമാ ജാതാ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ അചേതനാ അബ്യാകതാ സുഞ്ഞാ പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടികൂലാ, ന സത്തോ ന പുഗ്ഗലോതി വവത്ഥപേതി. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ പതിട്ഠിതചമ്മതലേന തത്ഥ ലിക്ഖാമത്തം പവിസിത്വാ പതിട്ഠിതേന അത്തനോ മൂലേന ച ഉപരി ആകാസേന തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാതി വവത്ഥപേതി. അയമേതേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം ലോമേ വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം നഖാ യസ്സ പരിപുണ്ണാ, തസ്സ വീസതി. തേ സബ്ബേപി വണ്ണതോ മംസവിനിമുത്തോകാസേ സേതാ, മംസസമ്ബന്ധേ തമ്ബവണ്ണാതി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ യഥാസകപതിട്ഠിതോകാസസണ്ഠാനാ, യേഭുയ്യേന മധുകഫലട്ഠികസണ്ഠാനാ, മച്ഛസകലികസണ്ഠാനാ വാതി വവത്ഥപേതി. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ, ഓകാസതോ അങ്ഗുലീനം അഗ്ഗേസു പതിട്ഠിതാതി.

തത്ഥ യഥാ നാമ ഗാമദാരകേഹി ദണ്ഡകഗ്ഗേസു മധുകഫലട്ഠികാ ഠപിതാ ന ജാനന്തി ‘‘മയം ദണ്ഡകഗ്ഗേസു ഠപിതാ’’തി, നപി ദണ്ഡകാ ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹേസു മധുകഫലട്ഠികാ ഠപിതാ’’തി; ഏവമേവ നഖാ ന ജാനന്തി ‘‘മയം അങ്ഗുലീനം അഗ്ഗേസു പതിട്ഠിതാ’’തി, നപി അങ്ഗുലിയോ ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹാകം അഗ്ഗേസു നഖാ പതിട്ഠിതാ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ അചേതനാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി വവത്ഥപേതി. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ മൂലേ ച അങ്ഗുലിമംസേന, തത്ഥ പതിട്ഠിതതലേന വാ ഉപരി അഗ്ഗേ ച ആകാസേന, ഉഭതോപസ്സേസു അങ്ഗുലീനം ഉഭതോകോടിചമ്മേന പരിച്ഛിന്നാതി വവത്ഥപേതി. അയമേതേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം നഖേ വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം ദന്താ യസ്സ പരിപുണ്ണാ, തസ്സ ദ്വത്തിംസ. തേ സബ്ബേപി വണ്ണതോ സേതവണ്ണാതി വവത്ഥപേതി. യസ്സ സമസണ്ഠിതാ ഹോന്തി, തസ്സ ഖരപത്തച്ഛിന്നസങ്ഖപടലമിവ സമഗന്ഥിതസേതകുസുമമകുളമാലാ വിയ ച ഖായന്തി. യസ്സ വിസമസണ്ഠിതാ, തസ്സ ജിണ്ണആസനസാലാപീഠകപടിപാടി വിയ നാനാസണ്ഠാനാതി സണ്ഠാനതോ വവത്ഥപേതി. തേസഞ്ഹി ഉഭയദന്തപന്തിപരിയോസാനേസു ഹേട്ഠതോ ഉപരിതോ ച ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ അട്ഠ ദന്താ ചതുകോടികാ ചതുമൂലികാ ആസന്ദികസണ്ഠാനാ, തേസം ഓരതോ തേനേവ കമേന സന്നിവിട്ഠാ അട്ഠ ദന്താ തികോടികാ തിമൂലികാ സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാ. തേസമ്പി ഓരതോ തേനേവ കമേന ഹേട്ഠതോ ഉപരിതോ ച ഏകമേകം കത്വാ ചത്താരോ ദന്താ ദ്വികോടികാ ദ്വിമൂലികാ യാനകൂപത്ഥമ്ഭിനീസണ്ഠാനാ. തേസമ്പി ഓരതോ തേനേവ കമേന സന്നിവിട്ഠാ ചത്താരോ ദാഠാദന്താ ഏകകോടികാ ഏകമൂലികാ മല്ലികാമകുളസണ്ഠാനാ. തതോ ഉഭയദന്തപന്തിവേമജ്ഝേ ഹേട്ഠാ ചത്താരോ ഉപരി ചത്താരോ കത്വാ അട്ഠ ദന്താ ഏകകോടികാ ഏകമൂലികാ തുമ്ബബീജസണ്ഠാനാ. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതാ. ഓകാസതോ ഉപരിമാ ഉപരിമഹനുകട്ഠികേ അധോകോടികാ, ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമഹനുകട്ഠികേ ഉദ്ധംകോടികാ ഹുത്വാ പതിട്ഠിതാതി.

തത്ഥ യഥാ നവകമ്മികപുരിസേന ഹേട്ഠാ സിലാതലേ പതിട്ഠാപിതാ ഉപരിമതലേ പവേസിതാ ഥമ്ഭാ ന ജാനന്തി ‘‘മയം ഹേട്ഠാസിലാതലേ പതിട്ഠാപിതാ, ഉപരിമതലേ പവേസിതാ’’തി, ന ഹേട്ഠാസിലാതലം ജാനാതി ‘‘മയി ഥമ്ഭാ പതിട്ഠാപിതാ’’തി, ന ഉപരിമതലം ജാനാതി ‘‘മയി ഥമ്ഭാ പവിട്ഠാ’’തി; ഏവമേവ ദന്താ ന ജാനന്തി ‘‘മയം ഹേട്ഠാഹനുകട്ഠികേ പതിട്ഠിതാ, ഉപരിമഹനുകട്ഠികേ പവിട്ഠാ’’തി, നാപി ഹേട്ഠാഹനുകട്ഠികം ജാനാതി ‘‘മയി ദന്താ പതിട്ഠിതാ’’തി, ന ഉപരിമഹനുകട്ഠികം ജാനാതി ‘‘മയി ദന്താ പവിട്ഠാ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ ഹനുകട്ഠികൂപേന ഹനുകട്ഠികം പവിസിത്വാ പതിട്ഠിതേന അത്തനോ മൂലതലേന ച ഉപരി ആകാസേന തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാതി വവത്ഥപേതി. അയമേതേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം ദന്തേ വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം അന്തോസരീരേ നാനാകുണപസഞ്ചയപ്പടിച്ഛാദകം തചോ വണ്ണതോ സേതോതി വവത്ഥപേതി. സോ ഹി യദിപി ഛവിരാഗരഞ്ജിതത്താ കാളകോദാതാദിവണ്ണവസേന നാനാവണ്ണോ വിയ ദിസ്സതി, തഥാപി സഭാഗവണ്ണേന സേതോ ഏവ. സോ പനസ്സ സേതഭാവോ അഗ്ഗിജാലാഭിഘാതപഹരണപഹാരാദീഹി വിദ്ധംസിതായ ഛവിയാ പാകടോ ഹോതി. സണ്ഠാനതോ സങ്ഖേപേന കഞ്ചുകസണ്ഠാനോ, വിത്ഥാരേന നാനാസണ്ഠാനോതി. തഥാ ഹി പാദങ്ഗുലിത്തചോ കോസകാരകകോസസണ്ഠാനോ, പിട്ഠിപാദത്തചോ പുടബദ്ധൂപാഹനസണ്ഠാനോ, ജങ്ഘത്തചോ ഭത്തപുടകതാലപണ്ണസണ്ഠാനോ, ഊരുത്തചോ തണ്ഡുലഭരിതദീഘത്ഥവികസണ്ഠാനോ, ആനിസദത്തചോ ഉദകപൂരിതപടപരിസ്സാവനസണ്ഠാനോ, പിട്ഠിത്തചോ ഫലകോനദ്ധചമ്മസണ്ഠാനോ, കുച്ഛിത്തചോ വീണാദോണികോനദ്ധചമ്മസണ്ഠാനോ, ഉരത്തചോ യേഭുയ്യേന ചതുരസ്സസണ്ഠാനോ, ദ്വിബാഹുത്തചോ തൂണീരോനദ്ധചമ്മസണ്ഠാനോ, പിട്ഠിഹത്ഥത്തചോ ഖുരകോസസണ്ഠാനോ ഫണകത്ഥവികസണ്ഠാനോ വാ, ഹത്ഥങ്ഗുലിത്തചോ കുഞ്ചികാകോസസണ്ഠാനോ, ഗീവത്തചോ ഗലകഞ്ചുകസണ്ഠാനോ, മുഖത്തചോ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദകിമികുലാവകസണ്ഠാനോ, സീസത്തചോ പത്തത്ഥവികസണ്ഠാനോതി.

തചപരിഗ്ഗണ്ഹകേന ച യോഗാവചരേന ഉത്തരോട്ഠതോ പട്ഠായ തചസ്സ മംസസ്സ ച അന്തരേന ചിത്തം പേസേന്തേന പഠമം താവ മുഖത്തചോ വവത്ഥപേതബ്ബോ, തതോ സീസത്തചോ, അഥ ബഹിഗീവത്തചോ, തതോ അനുലോമേന പടിലോമേന ച ദക്ഖിണഹത്ഥത്തചോ. അഥ തേനേവ കമേന വാമഹത്ഥത്തചോ, തതോ പിട്ഠിത്തചോ, അഥ ആനിസദത്തചോ, തതോ അനുലോമേന പടിലോമേന ച ദക്ഖിണപാദത്തചോ, അഥ വാമപാദത്തചോ, തതോ വത്ഥിഉദരഹദയഅബ്ഭന്തരഗീവത്തചോ, തതോ ഹേട്ഠിമഹനുകത്തചോ, അഥ അധരോട്ഠത്തചോ. ഏവം യാവ പുന ഉപരി ഓട്ഠത്തചോതി. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതോ. ഓകാസതോ സകലസരീരം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതോതി.

തത്ഥ യഥാ അല്ലചമ്മപരിയോനദ്ധായ പേളായ ന അല്ലചമ്മം ജാനാതി ‘‘മയാ പേളാ പരിയോനദ്ധാ’’തി, നപി പേളാ ജാനാതി ‘‘അഹം അല്ലചമ്മേന പരിയോനദ്ധാ’’തി; ഏവമേവ ന തചോ ജാനാതി ‘‘മയാ ഇദം ചാതുമഹാഭൂതികം സരീരം ഓനദ്ധ’’ന്തി, നപി ഇദം ചാതുമഹാഭൂതികം സരീരം ജാനാതി ‘‘അഹം തചേന ഓനദ്ധ’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. കേവലം തു –

‘‘അല്ലചമ്മപടിച്ഛന്നോ, നവദ്വാരോ മഹാവണോ;

സമന്തതോ പഗ്ഘരതി, അസുചിപൂതിഗന്ധിയോ’’തി.

പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ മംസേന തത്ഥ പതിട്ഠിതതലേന വാ ഉപരി ഛവിയാ പരിച്ഛിന്നോതി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം തചം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ നവപേസിസതപ്പഭേദം മംസം വണ്ണതോ രത്തം പാലിഭദ്ദകപുപ്ഫസന്നിഭന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ നാനാസണ്ഠാനന്തി. തഥാ ഹി തത്ഥ ജങ്ഘമംസം താലപത്തപുടഭത്തസണ്ഠാനം, അവികസിതകേതകീമകുളസണ്ഠാനന്തിപി കേചി. ഊരുമംസം സുധാപിസനനിസദപോതകസണ്ഠാനം, ആനിസദമംസം ഉദ്ധനകോടിസണ്ഠാനം, പിട്ഠിമംസം താലഗുളപടലസണ്ഠാനം, ഫാസുകദ്വയമംസം വംസമയകോട്ഠകുച്ഛിപദേസമ്ഹി തനുമത്തികാലേപസണ്ഠാനം, ഥനമംസം വട്ടേത്വാ അവക്ഖിത്തദ്ധമത്തികാപിണ്ഡസണ്ഠാനം, ദ്വേബാഹുമംസം നങ്ഗുട്ഠസീസപാദേ ഛേത്വാ നിച്ചമ്മം കത്വാ ഠപിതമഹാമൂസികസണ്ഠാനം, മംസസൂനകസണ്ഠാനന്തിപി ഏകേ. ഗണ്ഡമംസം ഗണ്ഡപ്പദേസേ ഠപിതകരഞ്ജബീജസണ്ഠാനം, മണ്ഡൂകസണ്ഠാനന്തിപി ഏകേ. ജിവ്ഹാമംസം നുഹീപത്തസണ്ഠാനം, നാസാമംസം ഓമുഖനിക്ഖിത്തപണ്ണകോസസണ്ഠാനം, ൦.അക്ഖികൂപമംസം അദ്ധപക്കഉദുമ്ബരസണ്ഠാനം, സീസമംസം പത്തപചനകടാഹതനുലേപസണ്ഠാനന്തി. മംസപരിഗ്ഗണ്ഹകേന ച യോഗാവചരേന ഏതാനേവ ഓളാരികമംസാനി സണ്ഠാനതോ വവത്ഥപേതബ്ബാനി. ഏവഞ്ഹി വവത്ഥാപയതോ സുഖുമാനി മംസാനി ഞാണസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീതി. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ സാധികാനി തീണി അട്ഠിസതാനി അനുലിമ്പിത്വാ ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ ഥൂലമത്തികാനുലിത്തായ ഭിത്തിയാ ന ഥൂലമത്തികാ ജാനാതി ‘‘മയാ ഭിത്തി അനുലിത്താ’’തി, നപി ഭിത്തി ജാനാതി ‘‘അഹം ഥൂലമത്തികായ അനുലിത്താ’’തി, ഏവമേവം ന നവപേസിസതപ്പഭേദം മംസം ജാനാതി ‘‘മയാ അട്ഠിസതത്തയം അനുലിത്ത’’ന്തി, നപി അട്ഠിസതത്തയം ജാനാതി ‘‘അഹം നവപേസിസതപ്പഭേദേന മംസേന അനുലിത്ത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. കേവലം തു –

‘‘നവപേസിസതാ മംസാ, അനുലിത്താ കളേവരം;

നാനാകിമികുലാകിണ്ണം, മീള്ഹട്ഠാനംവ പൂതിക’’ന്തി.

പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ അട്ഠിസങ്ഘാടേന തത്ഥ പതിട്ഠിതതലേന വാ ഉപരി തചേന തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം മംസം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ നവസതപ്പഭേദാ ന്ഹാരൂ വണ്ണതോ സേതാതി വവത്ഥപേതി, മധുവണ്ണാതിപി ഏകേ. സണ്ഠാനതോ നാനാസണ്ഠാനാതി. തഥാ ഹി തത്ഥ മഹന്താ മഹന്താ ന്ഹാരൂ കന്ദലമകുളസണ്ഠാനാ, തതോ സുഖുമതരാ സൂകരവാഗുരരജ്ജുസണ്ഠാനാ, തതോ അണുകതരാ പൂതിലതാസണ്ഠാനാ, തതോ അണുകതരാ സീഹളമഹാവീണാതന്തിസണ്ഠാനാ, തതോ അണുകതരാ ഥൂലസുത്തകസണ്ഠാനാ, ഹത്ഥപിട്ഠിപാദപിട്ഠീസു ന്ഹാരൂ സകുണപാദസണ്ഠാനാ, സീസേ ന്ഹാരൂ ഗാമദാരകാനം സീസേ ഠപിതവിരളതരദുകൂലസണ്ഠാനാ, പിട്ഠിയാ ന്ഹാരൂ തേമേത്വാ ആതപേ പസാരിതമച്ഛജാലസണ്ഠാനാ, അവസേസാ ഇമസ്മിം സരീരേ തംതംഅങ്ഗപച്ചങ്ഗാനുഗതാ ന്ഹാരൂ സരീരേ പടിമുക്കജാലകഞ്ചുകസണ്ഠാനാതി. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ. തേസു ച ദക്ഖിണകണ്ണചൂളികതോ പട്ഠായ പഞ്ച കണ്ഡരനാമകാ മഹാന്ഹാരൂ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച വിനന്ധമാനാ വാമപസ്സം ഗതാ, വാമകണ്ണചൂളികതോ പട്ഠായ പഞ്ച പുരതോ ച പച്ഛതോ ച വിനന്ധമാനാ ദക്ഖിണപസ്സം ഗതാ, ദക്ഖിണഗലവാടകതോ പട്ഠായ പഞ്ച പുരതോ ച പച്ഛതോ ച വിനന്ധമാനാ വാമപസ്സം ഗതാ, വാമഗലവാടകതോ പട്ഠായ പഞ്ച പുരതോ ച പച്ഛതോ ച വിനന്ധമാനാ ദക്ഖിണപസ്സം ഗതാ, ദക്ഖിണഹത്ഥം വിനന്ധമാനാ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച പഞ്ച പഞ്ചാതി ദസ കണ്ഡരനാമകാ ഏവ മഹാന്ഹാരൂ ആരുള്ഹാ. തഥാ വാമഹത്ഥം, ദക്ഖിണപാദം, വാമപാദഞ്ചാതി ഏവമേതേ സട്ഠി മഹാന്ഹാരൂ സരീരധാരകാ സരീരനിയാമകാതിപി വവത്ഥപേതി. ഓകാസതോ സകലസരീരേ അട്ഠിചമ്മാനം അട്ഠിമംസാനഞ്ച അന്തരേ അട്ഠീനി ആബന്ധമാനാ ഠിതാതി.

തത്ഥ യഥാ വല്ലിസന്താനബദ്ധേസു കുട്ടദാരൂസു ന വല്ലിസന്താനാ ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹേഹി കുട്ടദാരൂനി ആബദ്ധാനീ’’തി, നപി കുട്ടദാരൂനി ജാനന്തി ‘‘മയം വല്ലിസന്താനേഹി ആബദ്ധാനീ’’തി; ഏവമേവ ന ന്ഹാരൂ ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹേഹി തീണി അട്ഠിസതാനി ആബദ്ധാനീ’’തി, നപി തീണി അട്ഠിസതാനി ജാനന്തി ‘‘മയം ന്ഹാരൂഹി ആബദ്ധാനീ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. കേവലം തു –

‘‘നവന്ഹാരുസതാ ഹോന്തി, ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ;

ബന്ധന്തി അട്ഠിസങ്ഘാടം, അഗാരമിവ വല്ലിയോ’’തി.

പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ തീഹി അട്ഠിസതേഹി തത്ഥ പതിട്ഠിതതലേഹി വാ ഉപരി തചമംസേഹി തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാതി വവത്ഥപേതി. അയമേതേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം ന്ഹാരൂ വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ ദ്വത്തിംസദന്തട്ഠികാനം വിസും ഗഹിതത്താ സേസാനി ചതുസട്ഠി ഹത്ഥട്ഠികാനി ചതുസട്ഠി പാദട്ഠികാനി ചതുസട്ഠി മുദുകട്ഠികാനി മംസനിസ്സിതാനി ദ്വേ പണ്ഹികട്ഠീനി ഏകേകസ്മിം പാദേ ദ്വേ ദ്വേ ഗോപ്ഫകട്ഠികാനി ദ്വേ ജങ്ഘട്ഠികാനി ഏകം ജണ്ണുകട്ഠി ഏകം ഊരുട്ഠി ദ്വേ കടിട്ഠീനി അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകട്ഠീനി ചതുവീസതി ഫാസുകട്ഠീനി ചുദ്ദസ ഉരട്ഠീനി ഏകം ഹദയട്ഠി ദ്വേ അക്ഖകട്ഠീനി ദ്വേ പിട്ഠിബാഹട്ഠീനി ദ്വേ ബാഹട്ഠീനി ദ്വേ ദ്വേ അഗ്ഗബാഹട്ഠീനി സത്ത ഗീവട്ഠീനി ദ്വേ ഹനുകട്ഠീനി ഏകം നാസികട്ഠി ദ്വേ അക്ഖിട്ഠീനി ദ്വേ കണ്ണട്ഠീനി ഏകം നലാടട്ഠി ഏകം മുദ്ധട്ഠി നവ സീസകപാലട്ഠീനീതി ഏവമാദിനാ നയേന വുത്തപ്പഭേദാനി അട്ഠീനി സബ്ബാനേവ വണ്ണതോ സേതാനീതി വവത്ഥപേതി.

സണ്ഠാനതോ നാനാസണ്ഠാനാനി. തഥാ ഹി തത്ഥ അഗ്ഗപാദങ്ഗുലിയട്ഠീനി കതകബീജസണ്ഠാനാനി, തദനന്തരാനി അങ്ഗുലീനം മജ്ഝപബ്ബട്ഠീനി അപരിപുണ്ണപനസട്ഠിസണ്ഠാനാനി, മൂലപബ്ബട്ഠീനി പണവസണ്ഠാനാനി, മോരസകലിസണ്ഠാനാനീതിപി ഏകേ. പിട്ഠിപാദട്ഠീനി കോട്ടിതകന്ദലകന്ദരാസിസണ്ഠാനാനി പണ്ഹികട്ഠീനി ഏകട്ഠിതാലഫലബീജസണ്ഠാനാനി, ഗോപ്ഫകട്ഠീനി ഏകതോബദ്ധകീളാഗോളകസണ്ഠാനാനി, ജങ്ഘട്ഠികേസു ഖുദ്ദകം ധനുദണ്ഡസണ്ഠാനം, മഹന്തം ഖുപ്പിപാസാമിലാതധമനിപിട്ഠിസണ്ഠാനം, ജങ്ഘട്ഠികസ്സ ഗോപ്ഫകട്ഠികേസു പതിട്ഠിതട്ഠാനം അപനീതതചഖജ്ജൂരീകളീരസണ്ഠാനം, ജങ്ഘട്ഠികസ്സ ജണ്ണുകട്ഠികേ പതിട്ഠിതട്ഠാനം മുദിങ്ഗമത്ഥകസണ്ഠാനം ജണ്ണുകട്ഠി ഏകപസ്സതോ ഘട്ടിതഫേണസണ്ഠാനം, ഊരുട്ഠീനി ദുത്തച്ഛിതവാസിഫരസുദണ്ഡസണ്ഠാനാനി, ഊരുട്ഠികസ്സ കടട്ഠികേ പതിട്ഠിതട്ഠാനം സുവണ്ണകാരാനം അഗ്ഗിജാലനകസലാകാബുന്ദിസണ്ഠാനം, തപ്പതിട്ഠിതോകാസോ അഗ്ഗച്ഛിന്നപുന്നാഗഫലസണ്ഠാനോ, കടിട്ഠീനി ദ്വേപി ഏകാബദ്ധാനി ഹുത്വാ കുമ്ഭകാരേഹി കതചുല്ലിസണ്ഠാനാനി, താപസഭിസികാസണ്ഠാനാനീതിപി ഏകേ. ആനിസദട്ഠീനി ഹേട്ഠാമുഖഠപിതസപ്പഫണസണ്ഠാനാനി, സത്തട്ഠട്ഠാനേസു ഛിദ്ദാവഛിദ്ദാനി അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകട്ഠീനി അബ്ഭന്തരതോ ഉപരൂപരി ഠപിതസീസകപട്ടവേഠകസണ്ഠാനാനി, ബാഹിരതോ വട്ടനാവലിസണ്ഠാനാനി, തേസം അന്തരന്തരാ കകചദന്തസദിസാനി ദ്വേ തീണി കണ്ടകാനി ഹോന്തി, ചതുവീസതിയാ ഫാസുകട്ഠീസു പരിപുണ്ണാനി പരിപുണ്ണസീഹളദാത്തസണ്ഠാനാനി, അപരിപുണ്ണാനി അപരിപുണ്ണസീഹളദാത്തസണ്ഠാനാനി, സബ്ബാനേവ ഓദാതകുക്കുടസ്സ പസാരിതപക്ഖദ്വയസണ്ഠാനാനീതിപി ഏകേ. ചുദ്ദസ ഉരട്ഠീനി ജിണ്ണസന്ദമാനികഫലകപന്തിസണ്ഠാനാനി, ഹദയട്ഠി ദബ്ബിഫണസണ്ഠാനം, അക്ഖകട്ഠീനി ഖുദ്ദകലോഹവാസിദണ്ഡസണ്ഠാനാനി, തേസം ഹേട്ഠാ അട്ഠി അദ്ധചന്ദസണ്ഠാനം, പിട്ഠിബാഹട്ഠീനി ഫരസുഫണസണ്ഠാനാനി, ഉപഡ്ഢച്ഛിന്നസീഹളകുദാലസണ്ഠാനാനീതിപി ഏകേ. ബാഹട്ഠീനി ആദാസദണ്ഡസണ്ഠാനാനി, മഹാവാസിദണ്ഡസണ്ഠാനാനീതിപി ഏകേ. അഗ്ഗബാഹട്ഠീനി യമകതാലകന്ദസണ്ഠാനാനി, മണിബന്ധട്ഠീനി ഏകതോ അല്ലിയാപേത്വാ ഠപിതസീസകപട്ടവേഠകസണ്ഠാനാനി, പിട്ഠിഹത്ഥട്ഠീനി കോട്ടിതകന്ദലകന്ദരാസിസണ്ഠാനാനി, ഹത്ഥങ്ഗുലിമൂലപബ്ബട്ഠീനി പണവസണ്ഠാനാനി, മജ്ഝപബ്ബട്ഠീനി അപരിപുണ്ണപനസട്ഠിസണ്ഠാനാനി, അഗ്ഗപബ്ബട്ഠീനി കതകബീജസണ്ഠാനാനി, സത്ത ഗീവട്ഠീനി ദണ്ഡേ വിജ്ഝിത്വാ പടിപാടിയാ ഠപിതവംസകളീരഖണ്ഡസണ്ഠാനാനി, ഹേട്ഠിമഹനുകട്ഠി കമ്മാരാനം അയോകൂടയോത്തകസണ്ഠാനം, ഉപരിമഹനുകട്ഠി അവലേഖനസത്ഥകസണ്ഠാനം, അക്ഖിനാസകൂപട്ഠീനി അപനീതമിഞ്ജതരുണതാലട്ഠിസണ്ഠാനാനി, നലാടട്ഠി അധോമുഖഠപിതഭിന്നസങ്ഖകപാലസണ്ഠാനം, കണ്ണചൂളികട്ഠീനി ന്ഹാപിതഖുരകോസസണ്ഠാനാനി, നലാടകണ്ണചൂളികാനം ഉപരി പട്ടബന്ധനോകാസേ അട്ഠിബഹലഘടപുണ്ണപടപിലോതികഖണ്ഡസണ്ഠാനം, മുദ്ധനട്ഠി മുഖച്ഛിന്നവങ്കനാളികേരസണ്ഠാനം, സീസട്ഠീനി സിബ്ബേത്വാ ഠപിതജജ്ജരാലാബുകടാഹസണ്ഠാനാനീതി. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാനി.

ഓകാസതോ അവിസേസേന സകലസരീരേ ഠിതാനി, വിസേസേന തു സീസട്ഠീനി ഗീവട്ഠികേസു പതിട്ഠിതാനി, ഗീവട്ഠീനി പിട്ഠികണ്ടകട്ഠീസു പതിട്ഠിതാനി, പിട്ഠികണ്ടകട്ഠീനി കടിട്ഠീസു പതിട്ഠിതാനി, കടിട്ഠീനി ഊരുട്ഠികേസു പതിട്ഠിതാനി, ഉരുട്ഠീനി ജണ്ണുകട്ഠികേസു, ജണ്ണുകട്ഠീനി ജങ്ഘട്ഠികേസു, ജങ്ഘട്ഠീനി ഗോപ്ഫകട്ഠികേസു, ഗോപ്ഫകട്ഠീനി പിട്ഠിപാദട്ഠികേസു പതിട്ഠിതാനി, പിട്ഠിപാദട്ഠികാനി ച ഗോപ്ഫകട്ഠീനി ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതാനി, ഗോപ്ഫകട്ഠീനി ജങ്ഘട്ഠീനി…പേ… ഗീവട്ഠീനി സീസട്ഠീനി ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതാനീതി ഏതേനാനുസാരേന അവസേസാനിപി അട്ഠീനി വേദിതബ്ബാനി.

തത്ഥ യഥാ ഇട്ഠകഗോപാനസിചയാദീസു ന ഉപരിമാ ഇട്ഠകാദയോ ജാനന്തി ‘‘മയം ഹേട്ഠിമേസു പതിട്ഠിതാ’’തി, നപി ഹേട്ഠിമാ ജാനന്തി ‘‘മയം ഉപരിമാനി ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതാ’’തി; ഏവമേവ ന സീസട്ഠികാനി ജാനന്തി ‘‘മയം ഗീവട്ഠികേസു പതിട്ഠിതാനീ’’തി…പേ… ന ഗോപ്ഫകട്ഠികാനി ജാനന്തി ‘‘മയം പിട്ഠിപാദട്ഠികേസു പതിട്ഠിതാനീ’’തി, നപി പിട്ഠിപാദട്ഠികാനി ജാനന്തി ‘‘മയം ഗോപ്ഫകട്ഠീനി ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതാനീ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. കേവലം തു ഇമാനി സാധികാനി തീണി അട്ഠിസതാനി നവഹി ന്ഹാരുസതേഹി നവഹി ച മംസപേസിസതേഹി ആബദ്ധാനുലിത്താനി, ഏകഘനചമ്മപരിയോനദ്ധാനി, സത്തരസഹരണീസഹസ്സാനുഗതസിനേഹസിനേഹിതാനി, നവനവുതിലോമകൂപസഹസ്സപരിസ്സവമാനസേദജല്ലികാനി അസീതികിമികുലാനി, കായോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതാനി, യം സഭാവതോ ഉപപരിക്ഖന്തോ യോഗാവചരോ ന കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം പസ്സതി, കേവലം തു ന്ഹാരുസമ്ബന്ധം നാനാകുണപസങ്കിണ്ണം അട്ഠിസങ്ഘാടമേവ പസ്സതി. യം ദിസ്വാ ദസബലസ്സ പുത്തഭാവം ഉപേതി. യഥാഹ –

‘‘പടിപാടിയട്ഠീനി ഠിതാനി കോടിയാ,

അനേകസന്ധിയമിതോ ന കേഹിചി;

ബദ്ധോ നഹാരൂഹി ജരായ ചോദിതോ,

അചേതനോ കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമോ.

‘‘കുണപം കുണപേ ജാതം, അസുചിമ്ഹി ച പൂതിനി;

ദുഗ്ഗന്ധേ ചാപി ദുഗ്ഗന്ധം, ഭേദനമ്ഹി ച വയധമ്മം.

‘‘അട്ഠിപുടേ അട്ഠിപുടോ, നിബ്ബത്തോ പൂതിനി പൂതികായമ്ഹി;

തമ്ഹി ച വിനേഥ ഛന്ദം, ഹേസ്സഥ പുത്താ ദസബലസ്സാ’’തി ച.

പരിച്ഛേദതോ അന്തോ അട്ഠിമിഞ്ജേന ഉപരിതോ മംസേന അഗ്ഗേ മൂലേ ച അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാനീതി വവത്ഥപേതി. അയമേതേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം അട്ഠീനി വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ യഥാവുത്തപ്പഭേദാനം അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരഗതം അട്ഠിമിഞ്ജം വണ്ണതോ സേതന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ അത്തനോ ഓകാസസണ്ഠാനന്തി. സേയ്യഥിദം – മഹന്തമഹന്താനം അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരഗതം സേദേത്വാ വട്ടേത്വാ മഹന്തേസു വംസനളകപബ്ബേസു പക്ഖിത്തമഹാവേത്തങ്കുരസണ്ഠാനം, ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനം അബ്ഭന്തരഗതം സേദേത്വാ വട്ടേത്വാ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകേസു വംസനളകപബ്ബേസു പക്ഖിത്തതനുവേത്തങ്കുരസണ്ഠാനന്തി. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരേ പതിട്ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ വേളുനളകാദീനം അന്തോഗതാനി ദധിഫാണിതാനി ന ജാനന്തി ‘‘മയം വേളുനളകാദീനം അന്തോഗതാനീ’’തി, നപി വേളുനളകാദയോ ജാനന്തി ‘‘ദധിഫാണിതാനി അമ്ഹാകം അന്തോഗതാനീ’’തി; ഏവമേവ ന അട്ഠിമിഞ്ജം ജാനാതി ‘‘അഹം അട്ഠീനം അന്തോഗത’’ന്തി, നപി അട്ഠീനി ജാനന്തി ‘‘അട്ഠിമിഞ്ജം അമ്ഹാകം അന്തോഗത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരതലേഹി അട്ഠിമിഞ്ജഭാഗേന ച പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം അട്ഠിമിഞ്ജം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരസ്സ അബ്ഭന്തരേ ദ്വിഗോളകപ്പഭേദം വക്കം വണ്ണതോ മന്ദരത്തം പാളിഭദ്ദകട്ഠിവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഗാമദാരകാനം സുത്താവുതകീളാഗോളകസണ്ഠാനം, ഏകവണ്ടസഹകാരദ്വയസണ്ഠാനന്തിപി ഏകേ. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ഗലവാടകാ വിനിക്ഖന്തേന ഏകമൂലേന ഥോകം ഗന്ത്വാ ദ്വിധാ ഭിന്നേന ഥൂലന്ഹാരുനാ വിനിബദ്ധം ഹുത്വാ ഹദയമംസം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ വണ്ടൂപനിബദ്ധം സഹകാരദ്വയം ന ജാനാതി ‘‘അഹം വണ്ടേന ഉപനിബദ്ധ’’ന്തി, നപി വണ്ടം ജാനാതി ‘‘മയാ സഹകാരദ്വയം ഉപനിബദ്ധ’’ന്തി; ഏവമേവ ന വക്കം ജാനാതി ‘‘അഹം ഥൂലന്ഹാരുനാ ഉപനിബദ്ധ’’ന്തി, നപി ഥൂലന്ഹാരു ജാനാതി ‘‘മയാ വക്കം ഉപനിബദ്ധ’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ വക്കം വക്കഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം വക്കം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഹദയം വണ്ണതോ രത്തം രത്തപദുമപത്തപിട്ഠിവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ബാഹിരപത്താനി അപനേത്വാ അധോമുഖഠപിതപദുമമകുളസണ്ഠാനം, തഞ്ച അഗ്ഗച്ഛിന്നപുന്നാഗഫലമിവ വിവടേകപസ്സം ബഹി മട്ഠം അന്തോ കോസാതകീഫലസ്സ അബ്ഭന്തരസദിസം. പഞ്ഞാബഹുലാനം ഥോകം വികസിതം, മന്ദപഞ്ഞാനം മകുളിതമേവ. യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച പവത്തന്തി, തം അപനേത്വാ അവസേസമംസപിണ്ഡസങ്ഖാതഹദയബ്ഭന്തരേ അദ്ധപസതമത്തം ലോഹിതം സണ്ഠാതി, തം രാഗചരിതസ്സ രത്തം, ദോസചരിതസ്സ കാളകം, മോഹചരിതസ്സ മംസധോവനോദകസദിസം, വിതക്കചരിതസ്സ കുലത്ഥയൂസവണ്ണം, സദ്ധാചരിതസ്സ കണികാരപുപ്ഫവണ്ണം, പഞ്ഞാചരിതസ്സ അച്ഛം വിപ്പസന്നമനാവിലം, നിദ്ധോതജാതിമണി വിയ ജുതിമന്തം ഖായതി. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ സരീരബ്ഭന്തരേ ദ്വിന്നം ഥനാനം മജ്ഝേ പതിട്ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ ദ്വിന്നം വാതപാനകവാടകാനം മജ്ഝേ ഠിതോ അഗ്ഗളത്ഥമ്ഭകോ ന ജാനാതി ‘‘അഹം ദ്വിന്നം വാതപാനകവാടകാനം മജ്ഝേ ഠിതോ’’തി, നപി വാതപാനകവാടകാനി ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹാകം മജ്ഝേ അഗ്ഗളത്ഥമ്ഭകോ ഠിതോ’’തി; ഏവമേവം ന ഹദയം ജാനാതി ‘‘അഹം ദ്വിന്നം ഥനാനം മജ്ഝേ ഠിത’’ന്തി, നപി ഥനാനി ജാനന്തി ‘‘ഹദയം അമ്ഹാകം മജ്ഝേ ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ ഹദയം ഹദയഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം ഹദയം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരസ്സ അബ്ഭന്തരേ യകനസഞ്ഞിതം യമകമംസപിണ്ഡം വണ്ണതോ രത്തം രത്തകുമുദബാഹിരപത്തപിട്ഠിവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഏകമൂലം ഹുത്വാ അഗ്ഗേ യമകം കോവിളാരപത്തസണ്ഠാനം, തഞ്ച ദന്ധാനം ഏകംയേവ ഹോതി മഹന്തം, പഞ്ഞവന്താനം ദ്വേ വാ തീണി വാ ഖുദ്ദകാനീതി. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ദ്വിന്നം ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ദക്ഖിണപസ്സം നിസ്സായ ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ പിഠരകപസ്സേ ലഗ്ഗാ മംസപേസി ന ജാനാതി ‘‘അഹം പിഠരകപസ്സേ ലഗ്ഗാ’’തി, നപി പിഠരകപസ്സം ജാനാതി ‘‘മയി മംസപേസി ലഗ്ഗാ’’തി; ഏവമേവ ന യകനം ജാനാതി ‘‘അഹം ദ്വിന്നം ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ദക്ഖിണപസ്സം നിസ്സായ ഠിത’’ന്തി, നപി ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ദക്ഖിണപസ്സം ജാനാതി ‘‘മം നിസ്സായ യകനം ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ പന യകനം യകനഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം യകനം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ പടിച്ഛന്നാപടിച്ഛന്നഭേദതോ ദുവിധം കിലോമകം വണ്ണതോ സേതം ദുകൂലപിലോതികവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ അത്തനോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ പടിച്ഛന്നകിലോമകം ഹദയഞ്ച വക്കഞ്ച പരിവാരേത്വാ, അപ്പടിച്ഛന്നകിലോമകം സകലസരീരേ ചമ്മസ്സ ഹേട്ഠതോ മംസം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ പിലോതികായ പലിവേഠിതേ മംസേ ന പിലോതികാ ജാനാതി ‘‘മയാ മംസം പലിവേഠിത’’ന്തി, നപി മംസം ജാനാതി ‘‘അഹം പിലോതികായ പലിവേഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന കിലോമകം ജാനാതി ‘‘മയാ ഹദയവക്കാനി സകലസരീരേ ച ചമ്മസ്സ ഹേട്ഠതോ മംസം പലിവേഠിത’’ന്തി. നപി ഹദയവക്കാനി സകലസരീരേ ച മംസം ജാനാതി ‘‘അഹം കിലോമകേന പലിവേഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ മംസേന ഉപരി ചമ്മേന തിരിയം കിലോമകഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം കിലോമകം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരസ്സ അബ്ഭന്തരേ പിഹകം വണ്ണതോ നീലം മീലാതനിഗ്ഗുണ്ഡീപുപ്ഫവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ യേഭുയ്യേന സത്തങ്ഗുലപ്പമാണം അബന്ധനം കാളവച്ഛകജിവ്ഹാസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ഹദയസ്സ വാമപസ്സേ ഉദരപടലസ്സ മത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിതം, യമ്ഹി പഹരണപഹാരേന ബഹി നിക്ഖന്തേ സത്താനം ജീവിതക്ഖയോ ഹോതീതി.

തത്ഥ യഥാ കോട്ഠകമത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിതാ ന ഗോമയപിണ്ഡി ജാനാതി ‘‘അഹം കോട്ഠകമത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിതാ’’തി, നപി കോട്ഠകമത്ഥകപസ്സം ജാനാതി ‘‘ഗോമയപിണ്ഡി മം നിസ്സായ ഠിതാ’’തി; ഏവമേവ ന പിഹകം ജാനാതി ‘‘അഹം ഉദരപടലസ്സ മത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിത’’ന്തി, നപി ഉദരപടലസ്സ മത്ഥകപസ്സം ജാനാതി ‘‘പിഹകം മം നിസ്സായ ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ പിഹകം പിഹകഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം പിഹകം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരസ്സ അബ്ഭന്തരേ ദ്വത്തിംസമംസഖണ്ഡപ്പഭേദം പപ്ഫാസം വണ്ണതോ രത്തം നാതിപരിപക്കഉദുമ്ബരവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ വിസമച്ഛിന്നപൂവസണ്ഠാനം, ഛദനിട്ഠകഖണ്ഡപുഞ്ജസണ്ഠാനന്തിപി ഏകേ. തദേതം അബ്ഭന്തരേ അസിതപീതാദീനം അഭാവേ ഉഗ്ഗതേന കമ്മജതേജുസ്മനാ അബ്ഭാഹതത്താ സങ്ഖാദിതപലാലപിണ്ഡമിവ നിരസം നിരോജം ഹോതി. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ സരീരബ്ഭന്തരേ ദ്വിന്നം ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ഹദയഞ്ച യകനഞ്ച ഉപരി ഛാദേത്വാ ഓലമ്ബന്തം ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ ജിണ്ണകോട്ഠബ്ഭന്തരേ ലമ്ബമാനോ സകുണകുലാവകോ ന ജാനാതി ‘‘അഹം ജിണ്ണകോട്ഠബ്ഭന്തരേ ലമ്ബമാനോ ഠിതോ’’തി, നപി ജിണ്ണകോട്ഠബ്ഭന്തരം ജാനാതി ‘‘സകുണകുലാവകോ മയി ലമ്ബമാനോ ഠിതോ’’തി; ഏവമേവ ന പപ്ഫാസം ജാനാതി ‘‘അഹം സരീരബ്ഭന്തരേ ദ്വിന്നം ഥനാനം അന്തരേ ലമ്ബമാനം ഠിത’’ന്തി, നപി സരീരബ്ഭന്തരേ ദ്വിന്നം ഥനാനം അന്തരം ജാനാതി ‘‘മയി പപ്ഫാസം ലമ്ബമാനം ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ പപ്ഫാസം പപ്ഫാസഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം പപ്ഫാസം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം അന്തോസരീരേ പുരിസസ്സ ദ്വത്തിംസഹത്ഥം, ഇത്ഥിയാ അട്ഠവീസതിഹത്ഥം, ഏകവീസതിയാ ഠാനേസു ഓഭഗ്ഗം അന്തം വണ്ണതോ സേതം സക്ഖരസുധാവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ സീസം ഛിന്ദിത്വാ ലോഹിതദോണിയം സംവേല്ലേത്വാ ഠപിതധമ്മനിസണ്ഠാനം. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ ഉപരി ഗലവാടകേ ഹേട്ഠാ ച കരീസമഗ്ഗേ വിനിബന്ധത്താ ഗലവാടകകരീസമഗ്ഗപരിയന്തേ സരീരബ്ഭന്തരേ ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ ലോഹിതദോണിയം ഠപിതം ഛിന്നസീസം ധമ്മനികളേവരം ന ജാനാതി ‘‘അഹം ലോഹിതദോണിയം ഠിത’’ന്തി, നപി ലോഹിതദോണി ജാനാതി ‘‘മയി ഛിന്നസീസം ധമ്മനികളേവരം ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന അന്തം ജാനാതി ‘‘അഹം സരീരബ്ഭന്തരേ ഠിത’’ന്തി, നപി സരീരബ്ഭന്തരം ജാനാതി ‘‘മയി അന്തം ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ അന്തം അന്തഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം അന്തം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം അന്തോസരീരേ അന്തന്തരേ അന്തഗുണം വണ്ണതോ സേതം ദകസീതലികമൂലവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ദകസീതലികമൂലസണ്ഠാനമേവാതി, ഗോമുത്തസണ്ഠാനന്തിപി ഏകേ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ കുദാലഫരസുകമ്മാദീനി കരോന്താനം യന്താകഡ്ഢനകാലേ യന്തസുത്തകമിവ യന്തഫലകാനി അന്തഭോഗേ ഏകതോ അഗ്ഗളന്തേ ആബന്ധിത്വാ പാദപുഞ്ഛനരജ്ജുമണ്ഡലകസ്സ അന്തരാ തം സിബ്ബിത്വാ ഠിതരജ്ജുകാ വിയ ഏകവീസതിയാ അന്തഭോഗാനം അന്തരാ ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ പാദപുഞ്ഛനരജ്ജുമണ്ഡലകം സിബ്ബിത്വാ ഠിതരജ്ജുകാ ന ജാനാതി ‘‘മയാ പാദപുഞ്ഛനരജ്ജുമണ്ഡലകം സിബ്ബിത’’ന്തി, നപി പാദപുഞ്ഛനരജ്ജുമണ്ഡലകം ജാനാതി ‘‘രജ്ജുകാ മം സിബ്ബിത്വാ ഠിതാ’’തി, ഏവമേവ അന്തഗുണം ന ജാനാതി ‘‘അഹം അന്തം ഏകവീസതിഭോഗബ്ഭന്തരേ ആബന്ധിത്വാ ഠിത’’ന്തി, നപി അന്തം ജാനാതി ‘‘അന്തഗുണം മം ആബന്ധിത്വാ ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ അന്തഗുണം അന്തഗുണഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം അന്തഗുണം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം അന്തോസരീരേ ഉദരിയം വണ്ണതോ അജ്ഝോഹടാഹാരവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ പരിസ്സാവനേ സിഥിലബദ്ധതണ്ഡുലസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ഉദരേ ഠിതന്തി. ഉദരം നാമ ഉഭതോ നിപ്പീളിയമാനസ്സ അല്ലസാടകസ്സ മജ്ഝേ സഞ്ജാതഫോടകസദിസം അന്തപടലം, ബഹി മട്ഠം, അന്തോ മംസകസമ്ബുപലിവേഠിതം, കിലിട്ഠപാവാരപുപ്ഫസദിസം, കുഥിതപനസഫലസ്സ അബ്ഭന്തരസദിസന്തിപി ഏകേ. തത്ഥ തക്കോലകാ ഗണ്ഡുപ്പാദകാതാലഹീരകാസൂചിമുഖകാപടതന്തുസുത്തകാതി ഏവമാദിദ്വത്തിംസകുലപ്പഭേദാ കിമയോ ആകുലബ്യാകുലാ സണ്ഡസണ്ഡചാരിനോ ഹുത്വാ നിവസന്തി, യേ പാനഭോജനാദിമ്ഹി അവിജ്ജമാനേ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ വിരവന്താ ഹദയമംസം അഭിതുദന്തി പാനഭോജനാദീനി അജ്ഝോഹരണവേലായഞ്ച ഉദ്ധംമുഖാ ഹുത്വാ പഠമജ്ഝോഹടേ ദ്വേ തയോ ആലോപേ തുരിതതുരിതാ വിലുമ്പന്തി. യം ഏതേസം കിമീനം പസൂതിഘരം വച്ചകുടി ഗിലാനസാലാ സുസാനഞ്ച ഹോതി, യത്ഥ സേയ്യഥാപി നാമ ചണ്ഡാലഗാമദ്വാരേ ചന്ദനികായ സരദസമയേ ഥൂലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകേന ആവൂള്ഹം മുത്തകരീസചമ്മട്ഠിന്ഹാരുഖണ്ഡഖേളസിങ്ഘാണികാലോഹിതപ്പഭുതിനാനാകുണപജാതം നിപതിത്വാ കദ്ദമോദകാലുളിതം സഞ്ജാതകിമികുലാകുലം ഹുത്വാ ദ്വീഹതീഹച്ചയേന സൂരിയാതപസന്താപവേഗകുഥിതം ഉപരി ഫേണപുപ്ഫുളകേ മുഞ്ചന്തം അഭിനീലവണ്ണം പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛം ഉപഗന്തും വാ ദട്ഠും വാ അനരഹരൂപതം ആപജ്ജിത്വാ തിട്ഠതി, പഗേവ ഘായിതും വാ സായിതും വാ; ഏവമേവ നാനപ്പകാരപാനഭോജനാദി ദന്തമുസലസംചുണ്ണിതം ജിവ്ഹാഹത്ഥസമ്പരിവത്തിതം ഖേളലാലാപലിബുദ്ധം തങ്ഖണവിഗതവണ്ണഗന്ധരസാദിസമ്പദം കോലിയഖലിസുവാനവമഥുസദിസം നിപതിത്വാ പിത്തസേമ്ഹവാതപലിവേഠിതം ഹുത്വാ ഉദരഗ്ഗിസന്താപവേഗകുഥിതം കിമികുലാകുലം ഉപരൂപരി ഫേണപുപ്ഫുളകാനി മുഞ്ചന്തം പരമകസമ്ബുദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛഭാവമാപജ്ജിത്വാ തിട്ഠതി. യം സുത്വാപി പാനഭോജനാദീസു അമനുഞ്ഞതാ സണ്ഠാതി, പഗേവ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാ. യത്ഥ ച പതിതം പാനഭോജനാദി പഞ്ചധാ വിവേകം ഗച്ഛതി, ഏകം ഭാഗം പാണകാ ഖാദന്തി, ഏകം ഭാഗം ഉദരഗ്ഗി ഝാപേതി, ഏകോ ഭാഗോ മുത്തം ഹോതി, ഏകോ ഭാഗോ കരീസം ഹോതി, ഏകോ ഭാഗോ രസഭാവം ആപജ്ജിത്വാ സോണിതമംസാദീനി ഉപബ്രൂഹയതീതി.

തത്ഥ യഥാ പരമജേഗുച്ഛായ സുവാനദോണിയാ ഠിതോ സുവാനവമഥു ന ജാനാതി ‘‘അഹം സുവാനദോണിയാ ഠിതോ’’തി; നപി സുവാനദോണി ജാനാതി ‘‘മയി സുവാനവമഥു ഠിതോ’’തി. ഏവമേവ ന ഉദരിയം ജാനാതി ‘‘അഹം ഇമസ്മിം പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛേ ഉദരേ ഠിത’’ന്തി; നപി ഉദരം ജാനാതി ‘‘മയി ഉദരിയം ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ ഉദരിയം ഉദരിയഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം ഉദരിയം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം അന്തോസരീരേ കരീസം വണ്ണതോ യേഭുയ്യേന അജ്ഝോഹടാഹാരവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനം, ദിസതോ ഹേട്ഠിമായ ദിസായ ജാതം, ഓകാസതോ പക്കാസയേ ഠിതന്തി. പക്കാസയോ നാമ ഹേട്ഠാ നാഭിപിട്ഠികണ്ടകമൂലാനം അന്തരേ അന്താവസാനേ ഉബ്ബേധേന അട്ഠങ്ഗുലമത്തോ വംസനളകബ്ഭന്തരസദിസോ പദേസോ, യത്ഥ സേയ്യഥാപി നാമ ഉപരിഭൂമിഭാഗേ പതിതം വസ്സോദകം ഓഗളിത്വാ ഹേട്ഠാഭൂമിഭാഗം പൂരേത്വാ തിട്ഠതി, ഏവമേവ യംകിഞ്ചി ആമാസയേ പതിതം പാനഭോജനാദികം ഉദരഗ്ഗിനാ ഫേണുദ്ദേഹകം പക്കം പക്കം സണ്ഹകരണിയാ പിട്ഠമിവ സണ്ഹഭാവം ആപജ്ജിത്വാ അന്തബിലേന ഓഗളിത്വാ ഓമദ്ദിത്വാ വംസനളകേ പക്ഖിത്തപണ്ഡുമത്തികാ വിയ സന്നിചിതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

തത്ഥ യഥാ വംസനളകേ ഓമദ്ദിത്വാ പക്ഖിത്തപണ്ഡുമത്തികാ ന ജാനാതി ‘‘അഹം വംസനളകേ ഠിതാ’’തി, നപി വംസനളകോ ജാനാതി ‘‘മയി പണ്ഡുമത്തികാ ഠിതാ’’തി; ഏവമേവ ന കരീസം ജാനാതി ‘‘അഹം പക്കാസയേ ഠിത’’ന്തി, നപി പക്കാസയോ ജാനാതി ‘‘മയി കരീസം ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ കരീസം കരീസഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം കരീസം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ സീസകടാഹബ്ഭന്തരേ മത്ഥലുങ്ഗം വണ്ണതോ സേതം അഹിഛത്തകപിണ്ഡിവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. പക്കുഥിതദുദ്ധവണ്ണന്തിപി ഏകേ. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ സീസകടാഹസ്സ അബ്ഭന്തരേ ചത്താരോ സിബ്ബിനിമഗ്ഗേ നിസ്സായ സമോധായ ഠപിതാ ചത്താരോ പിട്ഠപിണ്ഡികാ വിയ സമോഹിതം ചതുമത്ഥലുങ്ഗപിണ്ഡപ്പഭേദം ഹുത്വാ ഠിതന്തി.

തത്ഥ യഥാ പുരാണലാബുകടാഹേ പക്ഖിത്തപിട്ഠപിണ്ഡി പക്കുഥിതദുദ്ധം വാ ന ജാനാതി ‘‘അഹം പുരാണലാബുകടാഹേ ഠിത’’ന്തി, നപി പുരാണലാബുകടാഹം ജാനാതി ‘‘മയി പിട്ഠപിണ്ഡി പക്കുഥിതദുദ്ധം വാ ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന മത്ഥലുങ്ഗം ജാനാതി ‘‘അഹം സീസകടാഹബ്ഭന്തരേ ഠിത’’ന്തി, നപി സീസകടാഹബ്ഭന്തരം ജാനാതി ‘‘മയി മത്ഥലുങ്ഗം ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ മത്ഥലുങ്ഗം മത്ഥലുങ്ഗഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം മത്ഥലുങ്ഗം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ ബദ്ധാബദ്ധഭേദതോ ദുവിധമ്പി പിത്തം വണ്ണതോ ബഹലമധുകതേലവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. അബദ്ധപിത്തം മിലാതബകുലപുപ്ഫവണ്ണന്തിപി ഏകേ. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ അബദ്ധപിത്തം കേസലോമനഖദന്താനം മംസവിനിമുത്തട്ഠാനം ഥദ്ധസുക്ഖചമ്മഞ്ച വജ്ജേത്വാ ഉദകമിവ തേലബിന്ദു അവസേസസരീരം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം, യമ്ഹി കുപിതേ അക്ഖീനി പീതകാനി ഹോന്തി ഭമന്തി, ഗത്തം കമ്പതി കണ്ഡൂയതി. ബദ്ധപിത്തം ഹദയപപ്ഫാസാനമന്തരേ യകനമംസം നിസ്സായ പതിട്ഠിതേ മഹാകോസാതകികോസകസദിസേ പിത്തകോസകേ ഠിതം, യമ്ഹി കുപിതേ സത്താ ഉമ്മത്തകാ ഹോന്തി, വിപല്ലത്ഥചിത്താ ഹിരോത്തപ്പം ഛഡ്ഡേത്വാ അകത്തബ്ബം കരോന്തി, അഭാസിതബ്ബം ഭാസന്തി, അചിന്തിതബ്ബം ചിന്തേന്തി.

തത്ഥ യഥാ ഉദകം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം തേലം ന ജാനാതി ‘‘അഹം ഉദകം ബ്യാപേത്വാ ഠിത’’ന്തി, നപി ഉദകം ജാനാതി ‘‘തേലം മം ബ്യാപേത്വാ ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന അബദ്ധപിത്തം ജാനാതി ‘‘അഹം സരീരം ബ്യാപേത്വാ ഠിത’’ന്തി, നപി സരീരം ജാനാതി ‘‘അബദ്ധപിത്തം മം ബ്യാപേത്വാ ഠിത’’ന്തി. യഥാ ച കോസാതകികോസകേ ഠിതം വസ്സോദകം ന ജാനാതി ‘‘അഹം കോസാതകികോസകേ ഠിത’’ന്തി, നപി കോസാതകികോസകോ ജാനാതി ‘‘മയി വസ്സോദകം ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന ബദ്ധപിത്തം ജാനാതി ‘‘അഹം പിത്തകോസകേ ഠിത’’ന്തി, നപി പിത്തകോസകോ ജാനാതി ‘‘മയി ബദ്ധപിത്തം ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ പിത്തം പിത്തഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം പിത്തം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരബ്ഭന്തരേ ഏകപത്തപൂരപ്പമാണം സേമ്ഹം വണ്ണതോ സേതം കച്ഛകപണ്ണരസവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ഉദരപടലേ ഠിതന്തി. യം പാനഭോജനാദിഅജ്ഝോഹരണകാലേ സേയ്യഥാപി നാമ ഉദകേ സേവാലപണകം കട്ഠേ വാ കഥലേ വാ പതന്തേ ഛിജ്ജിത്വാ ദ്വിധാ ഹുത്വാ പുന അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ തിട്ഠതി, ഏവമേവ പാനഭോജനാദിമ്ഹി നിപതന്തേ ഛിജ്ജിത്വാ ദ്വിധാ ഹുത്വാ പുന അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ തിട്ഠതി, യമ്ഹി ച മന്ദീഭൂതേ പക്കമിവ ഗണ്ഡം പൂതികമിവ കുക്കുടണ്ഡം ഉദരപടലം പരമജേഗുച്ഛകുണപഗന്ധം ഹോതി. തതോ ഉഗ്ഗതേന ച ഗന്ധേന ഉഗ്ഗാരോപി മുഖമ്പി ദുഗ്ഗന്ധം പൂതികുണപസദിസം ഹോതി, സോ ച പുരിസോ ‘‘അപേഹി ദുഗ്ഗന്ധം വായസീ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, യഞ്ച അഭിവഡ്ഢിതം ബഹലത്തമാപന്നം പടികുജ്ജനഫലകമിവ വച്ചകുടിയാ ഉദരപടലബ്ഭന്തരേ ഏവ കുണപഗന്ധം സന്നിരുമ്ഭിത്വാ തിട്ഠതി.

തത്ഥ യഥാ ചന്ദനികായ ഉപരിഫേണപടലം ന ജാനാതി ‘‘അഹം ചന്ദനികായ ഠിത’’ന്തി, നപി ചന്ദനികാ ജാനാതി ‘‘മയി ഫേണപടലം ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന സേമ്ഹം ജാനാതി ‘‘അഹം ഉദരപടലേ ഠിത’’ന്തി, നപി ഉദരപടലം ജാനാതി ‘‘മയി സേമ്ഹം ഠിതന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ സേമ്ഹം സേമ്ഹഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം സേമ്ഹം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ പുബ്ബോ വണ്ണതോ പണ്ഡുപലാസവണ്ണോതി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനോ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതോ. ഓകാസതോ പുബ്ബസ്സ ഓകാസോ നാമ നിബദ്ധോ നത്ഥി. യത്ഥ പുബ്ബോ സന്നിചിതോ തിട്ഠേയ്യ, യത്ര യത്ര ഖാണുകണ്ടകപ്പഹരണഗ്ഗിജാലാദീഹി അഭിഹതേ സരീരപ്പദേസേ ലോഹിതം സണ്ഠഹിത്വാ പച്ചതി, ഗണ്ഡപിളകാദയോ വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ര തത്ര തിട്ഠതി.

തത്ഥ യഥാ രുക്ഖസ്സ തത്ഥ തത്ഥ ഫരസുധാരാദീഹി പഹതപ്പദേസേ അവഗളിത്വാ ഠിതോ നിയ്യാസോ ന ജാനാതി ‘‘അഹം രുക്ഖസ്സ പഹതപ്പദേസേ ഠിതോ’’തി, നപി രുക്ഖസ്സ പഹതപ്പദേസോ ജാനാതി ‘‘മയി നിയ്യാസോ ഠിതോ’’തി; ഏവമേവ ന പുബ്ബോ ജാനാതി ‘‘അഹം സരീരസ്സ തത്ഥ തത്ഥ ഖാണുകണ്ടകാദീഹി അഭിഹതപ്പദേസേ ഗണ്ഡപിളകാദീനം ഉട്ഠിതപ്പദേസേ വാ ഠിതോ’’തി, നപി സരീരപ്പദേസോ ജാനാതി ‘‘മയി പുബ്ബോ ഠിതോ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ പുബ്ബോ പുബ്ബഭാഗേന പരിച്ഛിന്നോതി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം പുബ്ബം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ സന്നിചിതലോഹിതം സംസരണലോഹിതന്തി ഏവം ദുവിധേ ലോഹിതേ സന്നിചിതലോഹിതം താവ വണ്ണതോ ബഹലകുഥിതലാഖാരസവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി, സംസരണലോഹിതം അച്ഛലാഖാരസവണ്ണന്തി. സണ്ഠാനതോ സബ്ബമ്പി അത്തനോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ സന്നിചിതലോഹിതം ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം, സംസരണലോഹിതം ദ്വീസുപീതി. ഓകാസതോ സംസരണലോഹിതം കേസലോമനഖദന്താനം മംസവിനിമുത്തട്ഠാനഞ്ചേവ ഥദ്ധസുക്ഖചമ്മഞ്ച വജ്ജേത്വാ ധമനിജാലാനുസാരേന സബ്ബം ഉപാദിന്നകസരീരം ഫരിത്വാ ഠിതം. സന്നിചിതലോഹിതം യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗം പൂരേത്വാ ഏകപത്തപൂരണമത്തം വക്കഹദയപപ്ഫാസാനം ഉപരി ഥോകം ഥോകം ബിന്ദും പാതേന്തം വക്കഹദയയകനപപ്ഫാസേ തേമേന്തം ഠിതം, യമ്ഹി വക്കഹദയാദീനി അതേമേന്തേ സത്താ പിപാസിതാ ഹോന്തി.

തത്ഥ യഥാ ജജ്ജരകപാലേ ഠിതം ഉദകം ഹേട്ഠാ ലേഡ്ഡുഖണ്ഡാദീനി തേമേന്തം ന ജാനാതി ‘‘അഹം ജജ്ജരകപാലേ ഠിതം ഹേട്ഠാ ലേഡ്ഡുഖണ്ഡാദീനി തേമേമീ’’തി, നപി ജജ്ജരകപാലം ഹേട്ഠാ ലേഡ്ഡുഖണ്ഡാദീനി വാ ജാനന്തി ‘‘മയി ഉദകം ഠിതം, അമ്ഹേ വാ തേമേന്തം ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന ലോഹിതം ജാനാതി ‘‘അഹം യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേ വക്കഹദയാദീനി തേമേന്തം ഠിത’’ന്തി, നപി യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗട്ഠാനം വക്കഹദയാദീനി വാ ജാനന്തി ‘‘മയി ലോഹിതം ഠിതം, അമ്ഹേ വാ തേമേന്തം ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ ലോഹിതം ലോഹിതഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം ലോഹിതം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ സേദോ വണ്ണതോ പസന്നതിലതേലവണ്ണോതി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനോ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതോ. ഓകാസതോ സേദസ്സ ഓകാസോ നാമ നിബദ്ധോ നത്ഥി, യത്ഥ സേദോ ലോഹിതം വിയ സദാ തിട്ഠേയ്യ. യസ്മാ വാ യദാ അഗ്ഗിസന്താപസൂരിയസന്താപഉതുവികാരാദീഹി സരീരം സന്തപതി, അഥ ഉദകതോ അബ്ബൂള്ഹമത്തവിസമച്ഛിന്നഭിസമുളാലകുമുദനാലകലാപഉദകമിവ സബ്ബകേസലോമകൂപവിവരേഹി പഗ്ഘരതി. തസ്മാ തേസം കേസലോമകൂപവിവരാനം വസേന തം സണ്ഠാനതോ വവത്ഥപേതി. ‘‘സേദപരിഗ്ഗണ്ഹകേന ച യോഗാവചരേന കേസലോമകൂപവിവരേ പൂരേത്വാ ഠിതവസേനേവ സേദോ മനസികാതബ്ബോ’’തി വുത്തം പുബ്ബാചരിയേഹി.

തത്ഥ യഥാ ഭിസമുളാലകുമുദനാലകലാപവിവരേഹി പഗ്ഘരന്തം ഉദകം ന ജാനാതി ‘‘അഹം ഭിസമുളാലകുമുദനാലകലാപവിവരേഹി പഗ്ഘരാമീ’’തി, നപി ഭിസമുളാലകുമുദനാലകലാപവിവരാ ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹേഹി ഉദകം പഗ്ഘരതീ’’തി; ഏവമേവ ന സേദോ ജാനാതി ‘‘അഹം കേസലോമകൂപവിവരേഹി പഗ്ഘരാമീ’’തി, നപി കേസലോമകൂപവിവരാ ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹേഹി സേദോ പഗ്ഘരതീ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ സേദോ സേദഭാഗേന പരിച്ഛിന്നോതി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം സേദം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ ചമ്മമംസന്തരേ മേദോ വണ്ണതോ ഫാലിതഹലിദ്ദിവണ്ണോതി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനോ. തഥാ ഹി സുഖിനോ ഥൂലസരീരസ്സ ചമ്മമംസന്തരേ ഫരിത്വാ ഠിതോ ഹലിദ്ദിരത്തദുകൂലപിലോതികസണ്ഠാനോ, കിസസരീരസ്സ ജങ്ഘമംസഊരുമംസപിട്ഠികണ്ടകനിസ്സിതപിട്ഠിമംസഉദരപടലമംസാനി നിസ്സായ സംവേല്ലിത്വാ ഠപിതഹലിദ്ദിരത്തദുകൂലപിലോതികഖണ്ഡസണ്ഠാനോ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതോ. ഓകാസതോ ഥൂലസരീരസ്സ സകലസരീരം ഫരിത്വാ കിസസ്സ ജങ്ഘാമംസാദീനി നിസ്സായ ഠിതോ, യോ സിനേഹസങ്ഖാതോപി ഹുത്വാ പരമജേഗുച്ഛത്താ ന മത്ഥകതേലത്ഥം ന ഗണ്ഡൂസതേലത്ഥം ന ദീപജാലനത്ഥം സങ്ഗയ്ഹതി.

തത്ഥ യഥാ മംസപുഞ്ജം നിസ്സായ ഠിതാ ഹലിദ്ദിരത്തദുകൂലപിലോതികാ ന ജാനാതി ‘‘അഹം മംസപുഞ്ജം നിസ്സായ ഠിതാ’’തി, നപി മംസപുഞ്ജോ ജാനാതി ‘‘ഹലിദ്ദിരത്തദുകൂലപിലോതികാ മം നിസ്സായ ഠിതാ’’തി; ഏവമേവ ന മേദോ ജാനാതി ‘‘അഹം സകലസരീരം ജങ്ഘാദീസു വാ മംസം നിസ്സായ ഠിതോ’’തി, നപി സകലസരീരം ജാനാതി ജങ്ഘാദീസു വാ മംസം ‘‘മേദോ മം നിസ്സായ ഠിതോ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ മേദോ ഹേട്ഠാ മംസേന, ഉപരി ചമ്മേന, സമന്തതോ മേദഭാഗേന പരിച്ഛിന്നോതി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം മേദം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ അസ്സു വണ്ണതോ പസന്നതിലതേലവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ അക്ഖികൂപകേസു ഠിതന്തി. ന ചേതം പിത്തകോസകേ പിത്തമിവ അക്ഖികൂപകേസു സദാ സന്നിചിതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, കിന്തു യദാ സോമനസ്സജാതാ സത്താ മഹാഹസിതം ഹസന്തി, ദോമനസ്സജാതാ രോദന്തി പരിദേവന്തി, തഥാരൂപം വിസമാഹാരം വാ ഹരന്തി, യദാ ച തേസം അക്ഖീനി ധൂമരജപംസുകാദീഹി അഭിഹഞ്ഞന്തി, തദാ ഏതേഹി സോമനസ്സദോമനസ്സവിസമാഹാരാദീഹി സമുട്ഠഹിത്വാ അസ്സു അക്ഖികൂപകേസു പൂരേത്വാ തിട്ഠതി പഗ്ഘരതി ച. ‘‘അസ്സുപരിഗ്ഗണ്ഹകേന ച യോഗാവചരേന അക്ഖികൂപകേ പൂരേത്വാ ഠിതവസേനേവ തം മനസികാതബ്ബ’’ന്തി പുബ്ബാചരിയാ വണ്ണയന്തി.

തത്ഥ യഥാ മത്ഥകച്ഛിന്നതരുണതാലട്ഠികൂപകേസു ഠിതം ഉദകം ന ജാനാതി ‘‘അഹം മത്ഥകച്ഛിന്നതരുണതാലട്ഠികൂപകേസു ഠിത’’ന്തി, നപി മത്ഥകച്ഛിന്നതരുണതാലട്ഠികൂപകാ ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹേസു ഉദകം ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന അസ്സു ജാനാതി ‘‘അഹം അക്ഖികൂപകേസു ഠിത’’ന്തി, നപി അക്ഖികൂപകാ ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹേസു അസ്സു ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ അസ്സു അസ്സുഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം അസ്സും വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ വിലീനസിനേഹസങ്ഖാതാ വസാ വണ്ണതോ ആചാമേ ആസിത്തതേലവണ്ണാതി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനാ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ. ഓകാസതോ ഹത്ഥതലഹത്ഥപിട്ഠിപാദതലപാദപിട്ഠിനാസാപുടനലാടഅംസകൂടേസു ഠിതാതി. ന ചേസാ ഏതേസു ഓകാസേസു സദാ വിലീനാ ഏവ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, കിന്തു യദാ അഗ്ഗിസന്താപസൂരിയസന്താപഉതുവിസഭാഗധാതുവിസഭാഗേഹി തേ പദേസാ ഉസ്മാജാതാ ഹോന്തി, തദാ തത്ഥ വിലീനാവ ഹുത്വാ പസന്നസലിലാസു ഉദകസോണ്ഡികാസു നീഹാരോ വിയ സരതി.

തത്ഥ യഥാ ഉദകസോണ്ഡിയോ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതോ നീഹാരോ ന ജാനാതി ‘‘അഹം ഉദകസോണ്ഡിയോ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതോ’’തി, നപി ഉദകസോണ്ഡിയോ ജാനന്തി ‘‘നീഹാരോ അമ്ഹേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതോ’’തി; ഏവമേവ ന വസാ ജാനാതി ‘‘അഹം ഹത്ഥതലാദീനി അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതാ’’തി, നപി ഹത്ഥതലാദീനി ജാനന്തി ‘‘വസാ അമ്ഹേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതാ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ വസാ വസാഭാഗേന പരിച്ഛിന്നാതി വവത്ഥപേതി. അയമേതിസ്സാ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം വസം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ മുഖസ്സബ്ഭന്തരേ ഖേളോ വണ്ണതോ സേതോ ഫേണവണ്ണോതി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനോതി, സമുദ്ദഫേണസണ്ഠാനോതിപി ഏകേ. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതോ. ഓകാസതോ ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരോഹിത്വാ ജിവ്ഹായ ഠിതോതി. ന ചേസോ ഏത്ഥ സദാ സന്നിചിതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, കിന്തു യദാ സത്താ തഥാരൂപം ആഹാരം പസ്സന്തി വാ സരന്തി വാ, ഉണ്ഹതിത്തകടുകലോണമ്ബിലാനം വാ കിഞ്ചി മുഖേ ഠപേന്തി. യദാ ച തേസം ഹദയം ആഗിലായതി, കിസ്മിഞ്ചിദേവ വാ ജിഗുച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ ഖേളോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരോഹിത്വാ ജിവ്ഹായ സണ്ഠാതി. അഗ്ഗജിവ്ഹായ ചേസ ഖേളോ തനുകോ ഹോതി, മൂലജിവ്ഹായ ബഹലോ, മുഖേ പക്ഖിത്തഞ്ച പുഥുകം വാ തണ്ഡുലം വാ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി ഖാദനീയം നദിപുലിനേ ഖതകൂപസലിലമിവ പരിക്ഖയമഗച്ഛന്തോവ സദാ തേമനസമത്ഥോ ഹോതി.

തത്ഥ യഥാ നദിപുലിനേ ഖതകൂപതലേ സണ്ഠിതം ഉദകം ന ജാനാതി ‘‘അഹം കൂപതലേ സണ്ഠിത’’ന്തി, നപി കൂപതലം ജാനാതി ‘‘മയി ഉദകം ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന ഖേളോ ജാനാതി ‘‘അഹം ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരോഹിത്വാ ജിവ്ഹാതലേ സണ്ഠിതോ’’തി, നപി ജിവ്ഹാതലം ജാനാതി ‘‘മയി ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരോഹിത്വാ ഖേളോ സണ്ഠിതോ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ ഖേളോ ഖേളഭാഗേന പരിച്ഛിന്നോതി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം ഖേളം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം സരീരേ സിങ്ഘാണികാ വണ്ണതോ സേതാ തരുണതാലമിഞ്ജവണ്ണാതി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനാ, സേദേത്വാ സേദേത്വാ നാസാപുടേ നിരന്തരം പക്ഖിത്തവേത്തങ്കുരസണ്ഠാനാതിപി ഏകേ. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതാ. ഓകാസതോ നാസാപുടേ പൂരേത്വാ ഠിതാതി. ന ചേസാ ഏത്ഥ സദാ സന്നിചിതാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, കിന്തു സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസോ പദുമിനിപത്തേ ദധിം ബന്ധിത്വാ ഹേട്ഠാ പദുമിനിപത്തം കണ്ടകേന വിജ്ഝേയ്യ, അഥ തേന ഛിദ്ദേന ദധിപിണ്ഡം ഗളിത്വാ ബഹി പപതേയ്യ; ഏവമേവ യദാ സത്താ രോദന്തി, വിസഭാഗാഹാരഉതുവസേന വാ സഞ്ജാതധാതുക്ഖോഭാ ഹോന്തി, തദാ അന്തോസീസതോ പൂതിസേമ്ഹഭാവം ആപന്നം മത്ഥലുങ്ഗം ഗളിത്വാ താലുമത്ഥകവിവരേന ഓതരിത്വാ നാസാപുടേ പൂരേത്വാ തിട്ഠതി.

തത്ഥ യഥാ സിപ്പികായ പക്ഖിത്തം പൂതിദധി ന ജാനാതി ‘‘അഹം സിപ്പികായ ഠിത’’ന്തി, നപി സിപ്പികാ ജാനാതി ‘‘മയി പൂതികം ദധി ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന സിങ്ഘാണികാ ജാനാതി ‘‘അഹം നാസാപുടേസു ഠിതാ’’തി, നപി നാസാപുടാ ജാനന്തി ‘‘അമ്ഹേസു സിങ്ഘാണികാ ഠിതാ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ സിങ്ഘാണികാ സിങ്ഘാണികഭാഗേന പരിച്ഛിന്നാതി വവത്ഥപേതി. അയമേതിസ്സാ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം സിങ്ഘാണികം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം അന്തോസരീരേ ലസികാതി സരീരസന്ധീനം അബ്ഭന്തരേ പിച്ഛിലകുണപം. സാ വണ്ണതോ കണികാരനിയ്യാസവണ്ണാതി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനാ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ. ഓകാസതോ അട്ഠിസന്ധീനം അബ്ഭഞ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ അസീതിസതസന്ധീനം അബ്ഭന്തരേ ഠിതാതി. യസ്സ ചേസാ മന്ദാ ഹോതി, തസ്സ ഉട്ഠഹന്തസ്സ നിസീദന്തസ്സ അഭിക്കമന്തസ്സ പടിക്കമന്തസ്സ സമിഞ്ജന്തസ്സ പസാരേന്തസ്സ അട്ഠികാനി കടകടായന്തി, അച്ഛരികാസദ്ദം കരോന്തോ വിയ വിചരതി, ഏകയോജനദ്വിയോജനമത്തമ്പി അദ്ധാനം ഗതസ്സ വായോധാതു കുപ്പതി, ഗത്താനി ദുക്ഖന്തി യസ്സ പന ചേസാ ബഹുകാ ഹോതി, തസ്സ ഉട്ഠാനനിസജ്ജാദീസു ന അട്ഠീനി കടകടായന്തി, ദീഘമ്പി അദ്ധാനം ഗതസ്സ ന വായോധാതു കുപ്പതി, ന ഗത്താനി ദുക്ഖന്തി.

തത്ഥ യഥാ അബ്ഭഞ്ജനതേലം ന ജാനാതി ‘‘അഹം അക്ഖം അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഠിത’’ന്തി, നപി അക്ഖോ ജാനാതി ‘‘മം തേലം അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഠിത’’ന്തി; ഏവമേവ ന ലസികാ ജാനാതി ‘‘അഹം അസീതിസതസന്ധിയോ അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഠിതാ’’തി, നപി അസീതിസതസന്ധിയോ ജാനന്തി ‘‘ലസികാ അമ്ഹേ അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഠിതാ’’തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ ലസികാ ലസികഭാഗേന പരിച്ഛിന്നാതി വവത്ഥപേതി. അയമേതിസ്സാ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം ലസികം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തതോ പരം അന്തോസരീരേ മുത്തം വണ്ണതോ മാസഖാരോദകവണ്ണന്തി വവത്ഥപേതി. സണ്ഠാനതോ ഉദകം പൂരേത്വാ അധോമുഖഠപിതഉദകകുമ്ഭഅന്തരഗതഉദകസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഹേട്ഠിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ വത്ഥിസ്സബ്ഭന്തരേ ഠിതന്തി. വത്ഥി നാമ വത്ഥിപുടോ വുച്ചതി, യത്ഥ സേയ്യഥാപി നാമ ചന്ദനികായ പക്ഖിത്തേ അമുഖേ പേളാഘടേ ചന്ദനികാരസോ പവിസതി, ന ചസ്സ പവിസനമഗ്ഗോ പഞ്ഞായതി; ഏവമേവ സരീരതോ മുത്തം പവിസതി, ന ചസ്സ പവിസനമഗ്ഗോ പഞ്ഞായതി നിക്ഖമനമഗ്ഗോ ഏവ തു പാകടോ ഹോതി, യമ്ഹി ച മുത്തസ്സ ഭരിതേ ‘‘പസ്സാവം കരോമാ’’തി സത്താനം ആയൂഹനം ഹോതി. തത്ഥ യഥാ ചന്ദനികായ പക്ഖിത്തേ അമുഖേ പേളാഘടേ ഠിതോ ചന്ദനികാരസോ ന ജാനാതി ‘‘അഹം അമുഖേ പേളാഘടേ ഠിതോ’’തി, നപി പേളാഘടോ ജാനാതി ‘‘മയി ചന്ദനികാരസോ ഠിതോ’’തി; ഏവമേവ മുത്തം ന ജാനാതി ‘‘അഹം വത്ഥിമ്ഹി ഠിത’’ന്തി, നപി വത്ഥി ജാനാതി ‘‘മയി മുത്തം ഠിത’’ന്തി. ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണവിരഹിതാ ഹി ഏതേ ധമ്മാ…പേ… ന പുഗ്ഗലോതി. പരിച്ഛേദതോ വത്ഥിഅബ്ഭന്തരേന ചേവ മുത്തഭാഗേന ച പരിച്ഛിന്നന്തി വവത്ഥപേതി. അയമേതസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോ ഏവാതി ഏവം മുത്തം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി. ഏവമയം ഇമം ദ്വത്തിംസാകാരം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥപേതി.

തസ്സേവം ഇമം ദ്വത്തിംസാകാരം വണ്ണാദിവസേന വവത്ഥപേന്തസ്സ തം തം ഭാവനാനുയോഗം ആഗമ്മ കേസാദയോ പഗുണാ ഹോന്തി, കോട്ഠാസഭാവേന ഉപട്ഠഹന്തി. തതോ പഭുതി സേയ്യഥാപി നാമ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ ദ്വത്തിംസവണ്ണാനം പുപ്ഫാനം ഏകസുത്തഗന്ഥിതം മാലം ഓലോകേന്തസ്സ സബ്ബപുപ്ഫാനി അപുബ്ബാപരിയമിവ പാകടാനി ഹോന്തി; ഏവമേവ ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ’’തി ഇമം കായം സതിയാ ഓലോകേന്തസ്സ സബ്ബേ തേ ധമ്മാ അപുബ്ബാപരിയമിവ പാകടാ ഹോന്തി. കേസേസു ആവജ്ജിതേസു അസണ്ഠഹമാനാവ സതി യാവ മുത്തം, താവ പവത്തതി. തതോ പഭുതി തസ്സ ആഹിണ്ഡന്താ മനുസ്സതിരച്ഛാനാദയോ ച സത്താകാരം വിജഹിത്വാ കോട്ഠാസരാസിവസേനേവ ഉപട്ഠഹന്തി, തേഹി ച അജ്ഝോഹരിയമാനം പാനഭോജനാദി കോട്ഠാസരാസിമ്ഹി പക്ഖിപ്പമാനമിവ ഉപട്ഠാതീതി.

ഏത്ഥാഹ ‘‘അഥാനേന തതോ പരം കിം കാതബ്ബ’’ന്തി? വുച്ചതേ – തദേവ നിമിത്തം ആസേവിതബ്ബം ഭാവേതബ്ബം ബഹുലീകാതബ്ബം സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേതബ്ബം. കഥം പനായം തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേതീതി? അയഞ്ഹി തം കേസാദീനം കോട്ഠാസഭാവേന ഉപട്ഠാനനിമിത്തം ആസേവതി, സതിയാ അല്ലിയതി ഭജതി ഉപഗച്ഛതി, സതിഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേതി. തത്ഥ ലദ്ധം വാ സതിം വഡ്ഢേന്തോ തം ഭാവേതീതി വുച്ചതി. ബഹുലീകരോതീതി പുനപ്പുനം സതിസമ്പയുത്തം വിതക്കവിചാരബ്ഭാഹതം കരോതി. സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേതീതി യഥാ സുട്ഠു വവത്ഥിതം ഹോതി, ന പുന അന്തരധാനം ഗച്ഛതി, തഥാ തം സതിയാ വവത്ഥപേതി, ഉപധാരേതി ഉപനിബന്ധതി.

അഥ വാ യം പുബ്ബേ അനുപുബ്ബതോ, നാതിസീഘതോ, നാതിസണികതോ, വിക്ഖേപപ്പഹാനതോ, പണ്ണത്തിസമതിക്കമനതോ, അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ, ലക്ഖണതോ, തയോ ച സുത്തന്താതി ഏവം ദസവിധം മനസികാരകോസല്ലം വുത്തം. തത്ഥ അനുപുബ്ബതോ മനസികരോന്തോ ആസേവതി, നാതിസീഘതോ നാതിസണികതോ ച മനസികരോന്തോ ഭാവേതി, വിക്ഖേപപ്പഹാനതോ മനസികരോന്തോ ബഹുലീ കരോതി, പണ്ണത്തിസമതിക്കമനാദിതോ മനസികരോന്തോ സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥാഹ ‘‘കഥം പനായം അനുപുബ്ബാദിവസേന ഏതേ ധമ്മേ മനസി കരോതീ’’തി? വുച്ചതേ – അയഞ്ഹി കേസേ മനസി കരിത്വാ തദനന്തരം ലോമേ മനസി കരോതി, ന നഖേ. തഥാ ലോമേ മനസി കരിത്വാ തദനന്തരം നഖേ മനസി കരോതി, ന ദന്തേ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. കസ്മാ? ഉപ്പടിപാടിയാ ഹി മനസികരോന്തോ സേയ്യഥാപി നാമ അകുസലോ പുരിസോ ദ്വത്തിംസപദം നിസ്സേണിം ഉപ്പടിപാടിയാ ആരോഹന്തോ കിലന്തകായോ തതോ നിസ്സേണിതോ പപതതി, ന ആരോഹനം സമ്പാദേതി; ഏവമേവ ഭാവനാസമ്പത്തിവസേന അധിഗന്തബ്ബസ്സ അസ്സാദസ്സ അനധിഗമനതോ കിലന്തചിത്തോ ദ്വത്തിംസാകാരഭാവനാതോ പപതതി, ന ഭാവനം സമ്പാദേതീതി.

അനുപുബ്ബതോ മനസികരോന്തോപി ച കേസാ ലോമാതി നാതിസീഘതോപി മനസി കരോതി. അതിസീഘതോ ഹി മനസികരോന്തോ സേയ്യഥാപി നാമ അദ്ധാനം ഗച്ഛന്തോ പുരിസോ സമവിസമരുക്ഖഥലനിന്നദ്വേധാപഥാദീനി മഗ്ഗനിമിത്താനി ഉപലക്ഖേതും ന സക്കോതി, തതോ ന മഗ്ഗകുസലോ ഹോതി, അദ്ധാനഞ്ച പരിക്ഖയം നേതി; ഏവമേവ വണ്ണസണ്ഠാനാദീനി ദ്വത്തിംസാകാരനിമിത്താനി ഉപലക്ഖേതും ന സക്കോതി, തതോ ന ദ്വത്തിംസാകാരേ കുസലോ ഹോതി, കമ്മട്ഠാനഞ്ച പരിക്ഖയം നേതി.

യഥാ ച നാതിസീഘതോ, ഏവം നാതിസണികതോപി മനസി കരോതി. അതിസണികതോ ഹി മനസികരോന്തോ സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസോ അദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപന്നോ അന്തരാമഗ്ഗേ രുക്ഖപബ്ബതതളാകാദീസു വിലമ്ബമാനോ ഇച്ഛിതപ്പദേസം അപാപുണന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ സീഹബ്യഗ്ഘാദീഹി അനയബ്യസനം പാപുണാതി; ഏവമേവ ദ്വത്തിംസാകാരഭാവനാസമ്പദം അപാപുണന്തോ ഭാവനാവിച്ഛേദേന അന്തരായേവ കാമവിതക്കാദീഹി അനയബ്യസനം പാപുണാതി.

നാതിസണികതോ മനസികരോന്തോപി ച വിക്ഖേപപ്പഹാനതോപി മനസി കരോതി. വിക്ഖേപപ്പഹാനതോ നാമ യഥാ അഞ്ഞേസു നവകമ്മാദീസു ചിത്തം ന വിക്ഖിപതി, തഥാ മനസി കരോതി. ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപമാനചിത്തോ ഹി കേസാദീസ്വേവ അസമാഹിതചേതോവിതക്കോ ഭാവനാസമ്പദം അപാപുണിത്വാ അന്തരാവ അനയബ്യസനം ആപജ്ജതി തക്കസിലാഗമനേ ബോധിസത്തസ്സ സഹായകാ വിയ. അവിക്ഖിപമാനചിത്തോ പന കേസാദീസ്വേവ സമാഹിതചേതോവിതക്കോ ഭാവനാസമ്പദം പാപുണാതി ബോധിസത്തോ വിയ തക്കസിലരജ്ജസമ്പദന്തി. തസ്സേവം വിക്ഖേപപ്പഹാനതോ മനസികരോതോ അധികാരചരിയാധിമുത്തീനം വസേന തേ ധമ്മാ അസുഭതോ വാ വണ്ണതോ വാ സുഞ്ഞതോ വാ ഉപട്ഠഹന്തി.

അഥ പണ്ണത്തിസമതിക്കമനതോ തേ ധമ്മേ മനസി കരോതി. പണ്ണത്തിസമതിക്കമനതോതി കേസാ ലോമാതി ഏവമാദിവോഹാരം സമതിക്കമിത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ യഥൂപട്ഠിതാനം അസുഭാദീനംയേവ വസേന മനസി കരോതി. കഥം? യഥാ അരഞ്ഞനിവാസൂപഗതാ മനുസ്സാ അപരിചിതഭൂമിഭാഗത്താ ഉദകട്ഠാനസഞ്ജാനനത്ഥം സാഖാഭങ്ഗാദിനിമിത്തം കത്വാ തദനുസാരേന ഗന്ത്വാ ഉദകം പരിഭുഞ്ജന്തി, യദാ പന പരിചിതഭൂമിഭാഗാ ഹോന്തി, അഥ തം നിമിത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ അമനസികത്വാവ ഉദകട്ഠാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം പരിഭുഞ്ജന്തി, ഏവമേവായം കേസാ ലോമാതിആദിനാ തംതംവോഹാരസ്സ വസേന പഠമം തേ ധമ്മേ മനസാകാസി, തേസു ധമ്മേസു അസുഭാദീനം അഞ്ഞതരവസേന ഉപട്ഠഹന്തേസു തം വോഹാരം സമതിക്കമിത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ അസുഭാദിതോവ മനസി കരോതി.

ഏത്ഥാഹ ‘‘കഥം പനസ്സ ഏതേ ധമ്മാ അസുഭാദിതോ ഉപട്ഠഹന്തി, കഥം വണ്ണതോ, കഥം സുഞ്ഞതോ വാ, കഥഞ്ചായമേതേ അസുഭതോ മനസി കരോതി, കഥം വണ്ണതോ, കഥം സുഞ്ഞതോ വാ’’തി? കേസാ താവസ്സ വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധാസയോകാസവസേന പഞ്ചധാ അസുഭതോ ഉപട്ഠഹന്തി, പഞ്ചധാ ഏവ അയമേതേ അസുഭതോ മനസി കരോതി. സേയ്യഥിദം – കേസാ നാമേതേ വണ്ണതോ അസുഭാ പരമപ്പടികൂലജേഗുച്ഛാ. തഥാ ഹി മനുസ്സാ ദിവാ പാനഭോജനേ പതിതം കേസവണ്ണം വാകം വാ സുത്തം വാ ദിസ്വാ കേസസഞ്ഞായ മനോരമമ്പി പാനഭോജനം ഛഡ്ഡേന്തി വാ ജിഗുച്ഛന്തി വാ. സണ്ഠാനതോപി അസുഭാ. തഥാ ഹി രത്തിം പാനഭോജനേ പതിതം കേസസണ്ഠാനം വാകം വാ സുത്തം വാ ഫുസിത്വാ കേസസഞ്ഞായ മനോരമമ്പി പാനഭോജനം ഛഡ്ഡേന്തി വാ ജിഗുച്ഛന്തി വാ. ഗന്ധതോപി അസുഭാ. തഥാ ഹി തേലമക്ഖനപുപ്ഫധൂമാദിസങ്ഖാരേഹി വിരഹിതാനം കേസാനം ഗന്ധോ പരമജേഗുച്ഛോ ഹോതി, അഗ്ഗീസു പക്ഖിത്തസ്സ കേസസ്സ ഗന്ധം ഘായിത്വാ സത്താ നാസികം പിധേന്തി, മുഖമ്പി വികുജ്ജേന്തി. ആസയതോപി അസുഭാ. തഥാ ഹി നാനാവിധേന മനുസ്സാസുചിനിസ്സന്ദേന സങ്കാരട്ഠാനേ തണ്ഡുലേയ്യകാദീനി വിയ പിത്തസേമ്ഹപുബ്ബലോഹിതനിസ്സന്ദേന തേ ആചിതാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ഗമിതാതി. ഓകാസതോപി അസുഭാ. തഥാ ഹി സങ്കാരട്ഠാനേ വിയ തണ്ഡുലേയ്യകാദീനി പരമജേഗുച്ഛേ ലോമാദിഏകതിംസകുണപരാസിമത്ഥകേ മനുസ്സാനം സീസപലിവേഠകേ അല്ലചമ്മേ ജാതാതി. ഏസ നയോ ലോമാദീസു. ഏവം താവ അയമേതേ ധമ്മേ അസുഭതോ ഉപട്ഠഹന്തേ അസുഭതോ മനസി കരോതി.

യദി പനസ്സ വണ്ണതോ ഉപട്ഠഹന്തി, അഥ കേസാ നീലകസിണവസേന ഉപട്ഠഹന്തി. തഥാ ലോമാ ദന്താ ഓദാതകസിണവസേനാതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. തംതംകസിണവസേനേവ അയമേതേ മനസി കരോതി, ഏവം വണ്ണതോ ഉപട്ഠഹന്തേ വണ്ണതോ മനസി കരോതി. യദി പനസ്സ സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠഹന്തി, അഥ കേസാ ഘനവിനിബ്ഭോഗവവത്ഥാനേന ഓജട്ഠമകസമൂഹവസേന ഉപട്ഠഹന്തി. തഥാ ലോമാദയോ, യഥാ ഉപട്ഠഹന്തി. അയമേതേ തഥേവ മനസി കരോതി. ഏവം സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠഹന്തേ സുഞ്ഞതോ മനസി കരോതി.

ഏവം മനസികരോന്തോ അയമേതേ ധമ്മേ അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ മനസി കരോതി. അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോതി അസുഭാദീനം അഞ്ഞതരവസേന ഉപട്ഠിതേ കേസേ മുഞ്ചിത്വാ ലോമേ മനസികരോന്തോ സേയ്യഥാപി നാമ ജലൂകാ നങ്ഗുട്ഠേന ഗഹിതപ്പദേസേ സാപേക്ഖാവ ഹുത്വാ തുണ്ഡേന അഞ്ഞം പദേസം ഗണ്ഹാതി, ഗഹിതേ ച തസ്മിം ഇതരം മുഞ്ചതി, ഏവമേവ കേസേസു സാപേക്ഖോവ ഹുത്വാ ലോമേ മനസി കരോതി, ലോമേസു ച പതിട്ഠിതേ മനസികാരേ കേസേ മുഞ്ചതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏവം ഹിസ്സ അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ മനസികരോതോ അസുഭാദീസു അഞ്ഞതരവസേന തേ ധമ്മാ ഉപട്ഠഹന്താ അനവസേസതോ ഉപട്ഠഹന്തി, പാകടതരൂപട്ഠാനാ ച ഹോന്തി.

അഥ യസ്സ തേ ധമ്മാ അസുഭതോ ഉപട്ഠഹന്തി, പാകടതരൂപട്ഠാനാ ച ഹോന്തി, തസ്സ സേയ്യഥാപി നാമ മക്കടോ ദ്വത്തിംസതാലകേ താലവനേ ബ്യാധേന പരിപാതിയമാനോ ഏകരുക്ഖേപി അസണ്ഠഹന്തോ പരിധാവിത്വാ യദാ നിവത്തോ ഹോതി കിലന്തോ, അഥ ഏകമേവ ഘനതാലപണ്ണപരിവേഠിതം താലസുചിം നിസ്സായ തിട്ഠതി; ഏവമേവ ചിത്തമക്കടോ ദ്വത്തിംസകോട്ഠാസകേ ഇമസ്മിം കായേ തേനേവ യോഗിനാ പരിപാതിയമാനോ ഏകകോട്ഠാസകേപി അസണ്ഠഹന്തോ പരിധാവിത്വാ യദാ അനേകാരമ്മണവിധാവനേ അഭിലാസാഭാവേന നിവത്തോ ഹോതി കിലന്തോ. അഥ യ്വാസ്സ കേസാദീസു ധമ്മോ പഗുണതരോ ചരിതാനുരൂപതരോ വാ, യത്ഥ വാ പുബ്ബേ കതാധികാരോ ഹോതി, തം നിസ്സായ ഉപചാരവസേന തിട്ഠതി. അഥ തമേവ നിമിത്തം പുനപ്പുനം തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കരിത്വാ യഥാക്കമം പഠമം ഝാനം ഉപ്പാദേതി, തത്ഥ പതിട്ഠായ വിപസ്സനമാരഭിത്വാ അരിയഭൂമിം പാപുണാതി.

യസ്സ പന തേ ധമ്മാ വണ്ണതോ ഉപട്ഠഹന്തി, തസ്സാപി സേയ്യഥാപി നാമ മക്കടോ…പേ… അഥ യ്വാസ്സ കേസാദീസു ധമ്മോ പഗുണതരോ ചരിതാനുരൂപതരോ വാ, യത്ഥ വാ പുബ്ബേ കതാധികാരോ ഹോതി, തം നിസ്സായ ഉപചാരവസേന തിട്ഠതി. അഥ തമേവ നിമിത്തം പുനപ്പുനം തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കരിത്വാ യഥാക്കമം നീലകസിണവസേന പീതകസിണവസേന വാ പഞ്ചപി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ഉപ്പാദേതി, തേസഞ്ച യത്ഥ കത്ഥചി പതിട്ഠായ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അരിയഭൂമിം പാപുണാതി.

യസ്സ പന തേ ധമ്മാ സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠഹന്തി, സോ ലക്ഖണതോ മനസി കരോതി, ലക്ഖണതോ മനസികരോന്തോ തത്ഥ ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേന ഉപചാരജ്ഝാനം പാപുണാതി. അഥ മനസികരോന്തോ തേ ധമ്മേ അനിച്ചദുക്ഖാനത്തസുത്തത്തയവസേന മനസി കരോതി. അയമസ്സ വിപസ്സനാനയോ. സോ ഇമം വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ യഥാക്കമഞ്ച പടിപജ്ജിത്വാ അരിയഭൂമിം പാപുണാതീതി.

ഏത്താവതാ ച യം വുത്തം – ‘‘കഥം പനായം അനുപുബ്ബാദിവസേന ഏതേ ധമ്മേ മനസി കരോതീ’’തി, തം ബ്യാകതം ഹോതി. യഞ്ചാപി വുത്തം – ‘‘ഭാവനാവസേന പനസ്സ ഏവം വണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ’’തി, തസ്സത്ഥോ പകാസിതോ ഹോതീതി.

പകിണ്ണകനയോ

ഇദാനി ഇമസ്മിംയേവ ദ്വത്തിംസാകാരേ വണ്ണനാപരിചയപാടവത്ഥം അയം പകിണ്ണകനയോ വേദിതബ്ബോ –

‘‘നിമിത്തതോ ലക്ഖണതോ, ധാതുതോ സുഞ്ഞതോപി ച;

ഖന്ധാദിതോ ച വിഞ്ഞേയ്യോ, ദ്വത്തിംസാകാരനിച്ഛയോ’’തി.

തത്ഥ നിമിത്തതോതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേ ഇമസ്മിം ദ്വത്തിംസാകാരേ സട്ഠിസതം നിമിത്താനി ഹോന്തി, യേസം വസേന യോഗാവചരോ ദ്വത്തിംസാകാരം കോട്ഠാസതോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. സേയ്യഥിദം – കേസസ്സ വണ്ണനിമിത്തം, സണ്ഠാനനിമിത്തം, ദിസാനിമിത്തം, ഓകാസനിമിത്തം, പരിച്ഛേദനിമിത്തന്തി പഞ്ച നിമിത്താനി ഹോന്തി. ഏവം ലോമാദീസു.

ലക്ഖണതോതി ദ്വത്തിംസാകാരേ അട്ഠവീസതിസതം ലക്ഖണാനി ഹോന്തി, യേസം വസേന യോഗാവചരോ ദ്വത്തിംസാകാരം ലക്ഖണതോ മനസി കരോതി. സേയ്യഥിദം – കേസസ്സ ഥദ്ധലക്ഖണം, ആബന്ധനലക്ഖണം, ഉണ്ഹത്തലക്ഖണം, സമുദീരണലക്ഖണന്തി ചത്താരി ലക്ഖണാനി ഹോന്തി. ഏവം ലോമാദീസു.

ധാതുതോതി ദ്വത്തിംസാകാരേ ‘‘ഛധാതുരോ, ഭിക്ഖവേ, അയം പുരിസപുഗ്ഗലോ’’തി (മ. നി. ൩.൩൪൩-൩൪൪) ഏത്ഥ വുത്താസു ധാതൂസു അട്ഠവീസതിസതം ധാതുയോ ഹോന്തി, യാസം വസേന യോഗാവചരോ ദ്വത്തിംസാകാരം ധാതുതോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. സേയ്യഥിദം – യാ കേസേ ഥദ്ധതാ, സാ പഥവീധാതു; യാ ആബന്ധനതാ, സാ ആപോധാതു; യാ പരിപാചനതാ, സാ തേജോധാതു; യാ വിത്ഥമ്ഭനതാ, സാ വായോധാതൂതി ചതസ്സോ ധാതുയോ ഹോന്തി. ഏവം ലോമാദീസു.

സുഞ്ഞതോതി ദ്വത്തിംസാകാരേ അട്ഠവീസതിസതം സുഞ്ഞതാ ഹോന്തി, യാസം വസേന യോഗാവചരോ ദ്വത്തിംസാകാരം സുഞ്ഞതോ വിപസ്സതി. സേയ്യഥിദം – കേസേ താവ പഥവീധാതു ആപോധാത്വാദീഹി സുഞ്ഞാ, തഥാ ആപോധാത്വാദയോ പഥവീധാത്വാദീഹീതി ചതസ്സോ സുഞ്ഞതാ ഹോന്തി. ഏവം ലോമാദീസു.

ഖന്ധാദിതോതി ദ്വത്തിംസാകാരേ കേസാദീസു ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗയ്ഹമാനേസു ‘‘കേസാ കതി ഖന്ധാ ഹോന്തി, കതി ആയതനാനി, കതി ധാതുയോ, കതി സച്ചാനി, കതി സതിപട്ഠാനാനീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ഏവഞ്ചസ്സ വിജാനതോ തിണകട്ഠസമൂഹോ വിയ കായോ ഖായതി. യഥാഹ –

‘‘നത്ഥി സത്തോ നരോ പോസോ, പുഗ്ഗലോ നൂപലബ്ഭതി;

സുഞ്ഞഭൂതോ അയം കായോ, തിണകട്ഠസമൂപമോ’’തി.

അഥസ്സ യാ സാ –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ താദിനോ;

അമാനുസീ രതി ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ’’തി. –

ഏവം അമാനുസീ രതി വുത്താ, സാ അദൂരതരാ ഹോതി. തതോ യം തം –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൩-൩൭൪) –

ഏവം വിപസ്സനാമയം പീതിപാമോജ്ജാമതം വുത്തം. തം അനുഭവന്തോ ന ചിരേനേവ അരിയജനസേവിതം അജരാമരം നിബ്ബാനാമതം സച്ഛികരോതീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകപാഠ-അട്ഠകഥായ

ദ്വത്തിംസാകാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.