൪. കുമാരപഞ്ഹവണ്ണനാ

അട്ഠുപ്പത്തി

ഇദാനി ഏകം നാമ കിന്തി ഏവമാദീനം കുമാരപഞ്ഹാനം അത്ഥവണ്ണനാക്കമോ അനുപ്പത്തോ. തേസം അട്ഠുപ്പത്തിം ഇധ നിക്ഖേപപ്പയോജനഞ്ച വത്വാ വണ്ണനം കരിസ്സാമ –

അട്ഠുപ്പത്തി താവ നേസം സോപാകോ നാമ ഭഗവതോ മഹാസാവകോ അഹോസി. തേനായസ്മതാ ജാതിയാ സത്തവസ്സേനേവ അഞ്ഞാ ആരാധിതാ, തസ്സ ഭഗവാ പഞ്ഹബ്യാകരണേന ഉപസമ്പദം അനുഞ്ഞാതുകാമോ അത്തനാ അധിപ്പേതത്ഥാനം പഞ്ഹാനം ബ്യാകരണസമത്ഥതം പസ്സന്തോ ‘‘ഏകം നാമ കി’’ന്തി ഏവമാദിനാ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. സോ ബ്യാകാസി. തേന ച ബ്യാകരണേന ഭഗവതോ ചിത്തം ആരാധേസി. സാവ തസ്സായസ്മതോ ഉപസമ്പദാ അഹോസി.

അയം തേസം അട്ഠുപ്പത്തി.

നിക്ഖേപപ്പയോജനം

യസ്മാ പന സരണഗമനേഹി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘാനുസ്സതിവസേന ചിത്തഭാവനാ, സിക്ഖാപദേഹി സീലഭാവനാ, ദ്വത്തിംസാകാരേന ച കായഭാവനാ പകാസിതാ, തസ്മാ ഇദാനി നാനപ്പകാരതോ പഞ്ഞാഭാവനാമുഖദസ്സനത്ഥം ഇമേ പഞ്ഹബ്യാകരണാ ഇധ നിക്ഖിത്താ. യസ്മാ വാ സീലപദട്ഠാനോ സമാധി, സമാധിപദട്ഠാനാ ച പഞ്ഞാ; യഥാഹ – ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨), തസ്മാ സിക്ഖാപദേഹി സീലം ദ്വത്തിംസാകാരേന തംഗോചരം സമാധിഞ്ച ദസ്സേത്വാ സമാഹിതചിത്തസ്സ നാനാധമ്മപരിക്ഖാരായ പഞ്ഞായ പഭേദദസ്സനത്ഥം ഇധ നിക്ഖിത്താതിപി വിഞ്ഞാതബ്ബാ.

ഇദം തേസം ഇധ നിക്ഖേപപ്പയോജനം.

പഞ്ഹവണ്ണനാ

ഏകം നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഇദാനി തേസം അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി – ഏകം നാമ കിന്തി ഭഗവാ യസ്മിം ഏകധമ്മസ്മിം ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ അനുപുബ്ബേന ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, യസ്മിം ചായമായസ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ അനുപുബ്ബേന ദുക്ഖസ്സന്തമകാസി, തം ധമ്മം സന്ധായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി ഥേരോ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ വിസ്സജ്ജേതി. ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി (സം. നി. ൫.൮) ഏവമാദീനി ചേത്ഥ സുത്താനി ഏവം വിസ്സജ്ജനയുത്തിസമ്ഭവേ സാധകാനി. ഏത്ഥ യേനാഹാരേന സബ്ബേ സത്താ ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി വുച്ചന്തി, സോ ആഹാരോ തം വാ നേസം ആഹാരട്ഠിതികത്തം ‘‘ഏകം നാമ കി’’ന്തി പുട്ഠേന ഥേരേന നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. തഞ്ഹി ഭഗവതാ ഇധ ഏകന്തി അധിപ്പേതം, ന തു സാസനേ ലോകേ വാ അഞ്ഞം ഏകം നാമ നത്ഥീതി ഞാപേതും വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ഏകധമ്മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ സമ്മാ വിരജ്ജമാനോ സമ്മാ വിമുച്ചമാനോ സമ്മാ പരിയന്തദസ്സാവീ സമ്മത്തം അഭിസമേച്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമസ്മിം ഏകധമ്മേ? സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ. ഇമസ്മിം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകധമ്മേ ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘ഏകോ പഞ്ഹോ ഏകോ ഉദ്ദേസോ ഏകം വേയ്യാകരണ’ന്തി ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൭).

ആഹാരട്ഠിതികാതി ചേത്ഥ യഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്തം. തത്ഥ അയോനിസോ മനസികാരബഹുലീകാരോ, അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദായാ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൫.൨൩൨) പച്ചയോ ആഹാരോതി വുച്ചതി, ഏവം പച്ചയം ആഹാരസദ്ദേന ഗഹേത്വാ പച്ചയട്ഠിതികാ ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി വുത്താ. ചത്താരോ പന ആഹാരേ സന്ധായ – ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി വുച്ചമാനേ ‘‘അസഞ്ഞസത്താ ദേവാ അഹേതുകാ അനാഹാരാ അഫസ്സകാ അവേദനകാ’’തി വചനതോ (വിഭ. ൧൦൧൭) ‘‘സബ്ബേ’’തി വചനമയുത്തം ഭവേയ്യ.

തത്ഥ സിയാ – ഏവമ്പി വുച്ചമാനേ ‘‘കതമേ ധമ്മാ സപച്ചയാ? പഞ്ചക്ഖന്ധാ – രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (ധ. സ. ൧൦൮൯) വചനതോ ഖന്ധാനംയേവ പച്ചയട്ഠിതികത്തം യുത്തം, സത്താനന്തു അയുത്തമേവേതം വചനം ഭവേയ്യാതി. ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം. കസ്മാ? സത്തേസു ഖന്ധോപചാരസിദ്ധിതോ. സത്തേസു ഹി ഖന്ധോപചാരോ സിദ്ധോ. കസ്മാ? ഖന്ധേ ഉപാദായ പഞ്ഞാപേതബ്ബതോ. കഥം? ഗേഹേ ഗാമോപചാരോ വിയ. സേയ്യഥാപി ഹി ഗേഹാനി ഉപാദായ പഞ്ഞാപേതബ്ബത്താ ഗാമസ്സ ഏകസ്മിമ്പി ദ്വീസു തീസുപി വാ ഗേഹേസു ദഡ്ഢേസു ‘‘ഗാമോ ദഡ്ഢോ’’തി ഏവം ഗേഹേ ഗാമോപചാരോ സിദ്ധോ, ഏവമേവ ഖന്ധേസു പച്ചയട്ഠേന ആഹാരട്ഠിതികേസു ‘‘സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി അയം ഉപചാരോ സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ. പരമത്ഥതോ ച ഖന്ധേസു ജായമാനേസു ജീയമാനേസു മീയമാനേസു ച ‘‘ഖണേ ഖണേ ത്വം ഭിക്ഖു ജായസേ ച ജീയസേ ച മീയസേ ചാ’’തി വദതാ ഭഗവതാ തേസു സത്തേസു ഖന്ധോപചാരോ സിദ്ധോതി ദസ്സിതോ ഏവാതി വേദിതബ്ബോ. യതോ യേന പച്ചയാഖ്യേന ആഹാരേന സബ്ബേ സത്താ തിട്ഠന്തി, സോ ആഹാരോ തം വാ നേസം ആഹാരട്ഠിതികത്തം ഏകന്തി വേദിതബ്ബം. ആഹാരോ ഹി ആഹാരട്ഠിതികത്തം വാ അനിച്ചതാകാരണതോ നിബ്ബിദാട്ഠാനം ഹോതി. അഥ തേസു സബ്ബസത്തസഞ്ഞിതേസു സങ്ഖാരേസു അനിച്ചതാദസ്സനേന നിബ്ബിന്ദമാനോ അനുപുബ്ബേന ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, പരമത്ഥവിസുദ്ധിം പാപുണാതി. യഥാഹ –

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൭൭);

ഏത്ഥ ച ‘‘ഏകം നാമ കി’’ന്തി ച ‘‘കിഹാ’’തി ച ദുവിധോ പാഠോ, തത്ഥ സീഹളാനം കിഹാതി പാഠോ. തേ ഹി ‘‘കി’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘കിഹാ’’തി വദന്തി. കേചി ഭണന്തി ‘‘ഹ-ഇതി നിപാതോ, ഥേരിയാനമ്പി അയമേവ പാഠോ’’തി ഉഭയഥാപി പന ഏകോവ അത്ഥോ. യഥാ രുച്ചതി, തഥാ പഠിതബ്ബം. യഥാ പന ‘‘സുഖേന ഫുട്ഠോ അഥ വാ ദുഖേന (ധ. പ. ൮൩), ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതീ’’തി ഏവമാദീസു കത്ഥചി ദുഖന്തി ച കത്ഥചി ദുക്ഖന്തി ച വുച്ചതി, ഏവം കത്ഥചി ഏകന്തി, കത്ഥചി ഏക്കന്തി വുച്ചതി. ഇധ പന ഏകം നാമാതി അയമേവ പാഠോ.

ദ്വേ നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഏവം ഇമിനാ പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരദ്ധചിത്തോ സത്ഥാ പുരിമനയേനേവ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛതി ദ്വേ നാമ കിന്തി? ഥേരോ ദ്വേതി പച്ചനുഭാസിത്വാ ‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തി ധമ്മാധിട്ഠാനായ ദേസനായ വിസ്സജ്ജേതി. തത്ഥ ആരമ്മണാഭിമുഖം നമനതോ, ചിത്തസ്സ ച നതിഹേതുതോ സബ്ബമ്പി അരൂപം ‘‘നാമ’’ന്തി വുച്ചതി. ഇധ പന നിബ്ബിദാഹേതുത്താ സാസവധമ്മമേവ അധിപ്പേതം രുപ്പനട്ഠേന ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ, സബ്ബഞ്ച തദുപാദായ പവത്തമാനം രൂപം ‘‘രൂപ’’ന്തി വുച്ചതി, തം സബ്ബമ്പി ഇധാധിപ്പേതം. അധിപ്പായവസേനേവ ചേത്ഥ ‘‘ദ്വേ നാമ നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തി വുത്തം, ന അഞ്ഞേസം ദ്വിന്നമഭാവതോ. യഥാഹ –

‘‘ദ്വീസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു ദ്വീസു? നാമേ ച രൂപേ ച. ഇമേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘ദ്വേ പഞ്ഹാ, ദ്വേ ഉദ്ദേസാ, ദ്വേ വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൭).

ഏത്ഥ ച നാമരൂപമത്തദസ്സനേന അത്തദിട്ഠിം പഹായ അനത്താനുപസ്സനാമുഖേനേവ നിബ്ബിന്ദമാനോ അനുപുബ്ബേന ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, പരമത്ഥവിസുദ്ധിം പാപുണാതീതി വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ –

‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൭൯);

തീണി നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഇദാനി ഇമിനാപി പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരദ്ധചിത്തോ സത്ഥാ പുരിമനയേനേവ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛതി തീണി നാമ കിന്തി? ഥേരോ തീണീതി പച്ചനുഭാസിത്വാ പുന ബ്യാകരിതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ ലിങ്ഗാനുരൂപം സങ്ഖ്യം ദസ്സേന്തോ ‘‘തിസ്സോ വേദനാ’’തി വിസ്സജ്ജേതി. അഥ വാ ‘‘യാ ഭഗവതാ ‘തിസ്സോ വേദനാ’തി വുത്താ, ഇമാസമത്ഥമഹം തീണീതി പച്ചേമീ’’തി ദസ്സേന്തോ ആഹാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അനേകമുഖാ ഹി ദേസനാ പടിസമ്ഭിദാപഭേദേന ദേസനാവിലാസപ്പത്താനം. കേചി പനാഹു ‘‘തീണീതി അധികപദമിദ’’ന്തി. പുരിമനയേനേവ ചേത്ഥ ‘‘തിസ്സോ വേദനാ’’തി വുത്തം, ന അഞ്ഞേസം തിണ്ണമഭാവതോ. യഥാഹ –

‘‘തീസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു തീസു? തീസു വേദനാസു. ഇമേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘തയോ പഞ്ഹാ, തയോ ഉദ്ദേസാ, തീണി വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൭).

ഏത്ഥ ച ‘‘യംകിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിന്തി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൯) വുത്തസുത്താനുസാരേന വാ. –

‘‘യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദ, ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോ;

അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, അദ്ദക്ഖി നം അനിച്ചതോ’’തി. (ഇതിവു. ൫൩) –

ഏവം ദുക്ഖദുക്ഖതാവിപരിണാമദുക്ഖതാസങ്ഖാരദുക്ഖതാനുസാരേന വാ തിസ്സന്നം വേദനാനം ദുക്ഖഭാവദസ്സനേന സുഖസഞ്ഞം പഹായ ദുക്ഖാനുപസ്സനാമുഖേന നിബ്ബിന്ദമാനോ അനുപുബ്ബേന ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, പരമത്ഥവിസുദ്ധിം പാപുണാതീതി വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ –

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൭൮);

ചത്താരി നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഏവം ഇമിനാപി പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരദ്ധചിത്തോ സത്ഥാ പുരിമനയേനേവ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛതി ചത്താരി നാമ കിന്തി? തത്ഥ ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ ബ്യാകരണപക്ഖേ കത്ഥചി പുരിമനയേനേവ ചത്താരോ ആഹാരാ അധിപ്പേതാ. യഥാഹ –

‘‘ചതൂസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു ചതൂസു? ചതൂസു ആഹാരേസു. ഇമേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘ചത്താരോ പഞ്ഹാ ചത്താരോ ഉദ്ദേസാ ചത്താരി വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൭).

കത്ഥചി യേസു സുഭാവിതചിത്തോ അനുപുബ്ബേന ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, താനി ചത്താരി സതിപട്ഠാനാനി. യഥാഹ കജങ്ഗലാ ഭിക്ഖുനീ –

‘‘ചതൂസു, ആവുസോ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ സുഭാവിതചിത്തോ സമ്മാ പരിയന്തദസ്സാവീ സമ്മത്തം അഭിസമേച്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു ചതൂസു? ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു. ഇമേസു ഖോ, ആവുസോ, ചതൂസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ സുഭാവിതചിത്തോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘ചത്താരോ പഞ്ഹാ ചത്താരോ ഉദ്ദേസാ ചത്താരി വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൮).

ഇധ പന യേസം ചതുന്നം അനുബോധപ്പടിവേധതോ ഭവതണ്ഹാഛേദോ ഹോതി, യസ്മാ താനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി അധിപ്പേതാനി. യസ്മാ വാ ഇമിനാ പരിയായേന ബ്യാകതം സുബ്യാകതമേവ ഹോതി, തസ്മാ ഥേരോ ചത്താരീതി പച്ചനുഭാസിത്വാ ‘‘അരിയസച്ചാനീ’’തി വിസ്സജ്ജേതി. തത്ഥ ചത്താരീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. അരിയസച്ചാനീതി അരിയാനി സച്ചാനി, അവിതഥാനി അവിസംവാദകാനീതി അത്ഥോ. യഥാഹ –

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി, തസ്മാ അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൭).

യസ്മാ വാ സദേവകേന ലോകേന അരണീയതോ അഭിഗമനീയതോതി വുത്തം ഹോതി, വായമിതബ്ബട്ഠാനസഞ്ഞിതേ അയേ വാ ഇരിയനതോ, അനയേ വാ ന ഇരിയനതോ, സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയഅരിയധമ്മസമായോഗതോ വാ അരിയസമ്മതാ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാ ഏതാനി പടിവിജ്ഝന്തി, തസ്മാപി ‘‘അരിയസച്ചാനീ’’തി വുച്ചന്തി. യഥാഹ –

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനി…പേ… ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, അരിയാ ഇമാനി പടിവിജ്ഝന്തി, തസ്മാ അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തീ’’തി.

അപിച അരിയസ്സ ഭഗവതോ സച്ചാനീതിപി അരിയസച്ചാനി. യഥാഹ –

‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ തഥാഗതോ അരിയോ, തസ്മാ അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൮).

അഥ വാ ഏതേസം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ അരിയഭാവസിദ്ധിതോപി അരിയസച്ചാനി. യഥാഹ –

‘‘ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൩).

അയമേതേസം പദത്ഥോ. ഏതേസം പന അരിയസച്ചാനം അനുബോധപ്പടിവേധതോ ഭവതണ്ഹാഛേദോ ഹോതി. യഥാഹ –

‘‘തയിദം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാ അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം, ഉച്ഛിന്നാ ഭവതണ്ഹാ, ഖീണാ ഭവനേത്തി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൧).

പഞ്ച നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഇമിനാപി പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരദ്ധചിത്തോ സത്ഥാ പുരിമനയേനേവ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛതി പഞ്ച നാമ കിന്തി? ഥേരോ പഞ്ചാതി പച്ചനുഭാസിത്വാ ‘‘ഉപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി വിസ്സജ്ജേതി. തത്ഥ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഉപാദാനജനിതാ ഉപാദാനജനകാ വാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. യംകിഞ്ചി രൂപം, വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണഞ്ച സാസവാ ഉപാദാനിയാ, ഏതേസമേതം അധിവചനം. പുബ്ബനയേനേവ ചേത്ഥ ‘‘പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി വുത്തം, ന അഞ്ഞേസം പഞ്ചന്നമഭാവതോ. യഥാഹ –

‘‘പഞ്ചസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു പഞ്ചസു? പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. ഇമേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘പഞ്ച പഞ്ഹാ, പഞ്ച ഉദ്ദേസാ, പഞ്ച വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൭).

ഏത്ഥ ച പഞ്ചക്ഖന്ധേ ഉദയബ്ബയവസേന സമ്മസന്തോ വിപസ്സനാമതം ലദ്ധാ അനുപുബ്ബേന നിബ്ബാനാമതം സച്ഛികരോതി. യഥാഹ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

ഛ നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഏവം ഇമിനാപി പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരദ്ധചിത്തോ സത്ഥാ പുരിമനയേനേവ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛതി ‘‘ഛ നാമ കി’’ന്തി? ഥേരോ ഛഇതി പച്ചനുഭാസിത്വാ ‘അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനീ’തി വിസ്സജ്ജേതി. തത്ഥ ഛഇതി ഗണനപരിച്ഛേദോ, അജ്ഝത്തേ നിയുത്താനി, അത്താനം വാ അധികത്വാ പവത്താനി അജ്ഝത്തികാനി. ആയതനതോ, ആയസ്സ വാ തനനതോ, ആയതസ്സ വാ സംസാരദുക്ഖസ്സ നയനതോ ആയതനാനി, ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായമനാനമേതം അധിവചനം. പുബ്ബനയേന ചേത്ഥ ‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനീ’’തി വുത്തം, ന അഞ്ഞേസം ഛന്നമഭാവതോ. യഥാഹ –

‘‘ഛസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു ഛസു? ഛസു അജ്ഝത്തികേസു ആയതനേസു. ഇമേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘ഛ പഞ്ഹാ ഛ ഉദ്ദേസാ ഛ വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൭).

ഏത്ഥ ച ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, ‘‘സുഞ്ഞോ ഗാമോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൩൮) വചനതോ സുഞ്ഞതോ പുബ്ബുളകമരീചികാദീനി വിയ അചിരട്ഠിതികതോ തുച്ഛതോ വഞ്ചനതോ ച സമനുപസ്സം നിബ്ബിന്ദമാനോ അനുപുബ്ബേന ദുക്ഖസ്സന്തം കത്വാ മച്ചുരാജസ്സ അദസ്സനം ഉപേതി. യഥാഹ –

‘‘യഥാ പുബ്ബുളകം പസ്സേ, യഥാ പസ്സേ മരീചികം;

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൭൦);

സത്ത നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഇമിനാപി പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരദ്ധചിത്തോ സത്ഥാ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛതി സത്ത നാമ കിന്തി? ഥേരോ കിഞ്ചാപി മഹാപഞ്ഹബ്യാകരണേ സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ വുത്താ, അപിച ഖോ പന യേസു ധമ്മേസു സുഭാവിതചിത്തോ ഭിക്ഖു ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി വിസ്സജ്ജേതി. അയമ്പി ചത്ഥോ ഭഗവതാ അനുമതോ ഏവ. യഥാഹ –

‘‘പണ്ഡിതാ ഗഹപതയോ കജങ്ഗലികാ ഭിക്ഖുനീ, മഹാപഞ്ഞാ ഗഹപതയോ കജങ്ഗലികാ ഭിക്ഖുനീ, മഞ്ചേപി തുമ്ഹേ ഗഹപതയോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ, അഹമ്പി ചേതം ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യം, യഥാ തം കജങ്ഗലികായ ഭിക്ഖുനിയാ ബ്യാകത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൮).

തായ ച ഏവം ബ്യാകതം –

‘‘സത്തസു, ആവുസോ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ സുഭാവിതചിത്തോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു സത്തസു? സത്തസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു. ഇമേസു ഖോ, ആവുസോ, സത്തസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ സുഭാവിതചിത്തോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘സത്ത പഞ്ഹാ സത്ത ഉദ്ദേസാ സത്ത വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൮).

ഏവമയമത്ഥോ ഭഗവതാ അനുമതോ ഏവാതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ സത്താതി ഊനാധികനിവാരണഗണനപരിച്ഛേദോ. ബോജ്ഝങ്ഗാതി സതിആദീനം ധമ്മാനമേതം അധിവചനം. തത്രായം പദത്ഥോ – ഏതായ ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദി- അനേകുപദ്ദവപ്പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപ്പസ്സദ്ധിസമാധുപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ ബോധി, കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി. യഥാവുത്തപ്പകാരായ വാ ഏതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോപി ബോധി. ഇതി തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗഭൂതത്താ ബോജ്ഝങ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനി വിയ, തസ്സ വാ ബോധീതി ലദ്ധവോഹാരസ്സ അരിയസാവകസ്സ അങ്ഗഭൂതത്താപി ബോജ്ഝങ്ഗാ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ.

അപിച ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാതി കേനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗാ? ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, അനുബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, പടിബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, സമ്ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി (പടി. മ. ൨.൧൭) ഇമിനാപി പടിസമ്ഭിദായം വുത്തേന വിധിനാ ബോജ്ഝങ്ഗാനം ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമിമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ ബഹുലീകരോന്തോ ന ചിരസ്സേവ ഏകന്തനിബ്ബിദാദിഗുണപടിലാഭീ ഹോതി, തേന ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീതി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൦൧).

അട്ഠ നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഏവം ഇമിനാപി പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരദ്ധചിത്തോ സത്ഥാ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛതി അട്ഠ നാമ കിന്തി? ഥേരോ കിഞ്ചാപി മഹാപഞ്ഹബ്യാകരണേ അട്ഠ ലോകധമ്മാ വുത്താ, അപിച ഖോ പന യേസു ധമ്മേസു സുഭാവിതചിത്തോ ഭിക്ഖു ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘അരിയാനി അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തി അവത്വാ യസ്മാ അട്ഠങ്ഗവിനിമുത്തോ മഗ്ഗോ നാമ നത്ഥി, അട്ഠങ്ഗമത്തമേവ തു മഗ്ഗോ, തസ്മാ തമത്ഥം സാധേന്തോ ദേസനാവിലാസേന അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി വിസ്സജ്ജേതി. ഭഗവതാപി ചായമത്ഥോ ദേസനാനയോ ച അനുമതോ ഏവ. യഥാഹ –

‘‘പണ്ഡിതാ ഗഹപതയോ കജങ്ഗലികാ ഭിക്ഖുനീ…പേ… അഹമ്പി ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യം, യഥാ തം കജങ്ഗലികായ ഭിക്ഖുനിയാ ബ്യാകത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൮).

തായ ച ഏവം ബ്യാകതം –

‘‘അട്ഠസു, ആവുസോ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ സുഭാവിതചിത്തോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘അട്ഠ പഞ്ഹാ, അട്ഠ ഉദ്ദേസാ, അട്ഠ വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം ഭഗവതാ, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൮).

ഏവമയം അത്ഥോ ച ദേസനാനയോ ച ഭഗവതാ അനുമതോ ഏവാതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ അരിയോതി നിബ്ബാനത്ഥികേഹി അഭിഗന്തബ്ബോ, അപിച ആരകാ കിലേസേഹി വത്തനതോ, അരിയഭാവകരണതോ, അരിയഫലപടിലാഭതോ ചാപി അരിയോതി വേദിതബ്ബോ. അട്ഠ അങ്ഗാനി അസ്സാതി അട്ഠങ്ഗികോ. സ്വായം ചതുരങ്ഗികാ വിയ സേനാ, പഞ്ചങ്ഗികം വിയ ച തൂരിയം അങ്ഗവിനിബ്ഭോഗേന അനുപലബ്ഭസഭാവതോ അങ്ഗമത്തമേവാതി വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗതി ഇമിനാ നിബ്ബാനം, സയം വാ മഗ്ഗതി, കിലേസേ മാരേന്തോ വാ ഗച്ഛതീതി മഗ്ഗോ.

ഏവമട്ഠപ്പഭേദഞ്ചിമം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ ഭിക്ഖു അവിജ്ജം ഭിന്ദതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതി, തേന ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീതി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സാലിസൂകം വാ യവസൂകം വാ സമ്മാ പണിഹിതം ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ അക്കന്തം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഭേച്ഛതി, ലോഹിതം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? സമ്മാ പണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, സൂകസ്സ, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ വത ഭിക്ഖു സമ്മാ പണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ സമ്മാ പണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജം ഭേച്ഛതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’’തി (അ. നി. ൧.൪൨).

നവ നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഇമിനാപി പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരദ്ധചിത്തോ സത്ഥാ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛതി നവ നാമ കിന്തി? ഥേരോ നവഇതി പച്ചനുഭാസിത്വാ ‘‘സത്താവാസാ’’തി വിസ്സജ്ജേതി. തത്ഥ നവാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. സത്താതി ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പടിബദ്ധേ ഖന്ധേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്താ പാണിനോ പണ്ണത്തി വാ. ആവാസാതി ആവസന്തി ഏതേസൂതി ആവാസാ, സത്താനം ആവാസാ സത്താവാസാ. ഏസ ദേസനാമഗ്ഗോ, അത്ഥതോ പന നവവിധാനം സത്താനമേതം അധിവചനം. യഥാഹ –

‘‘സന്താവുസോ, സത്താ നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ ഏകച്ചേ ച ദേവാ ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ, അയം പഠമോ സത്താവാസോ. സന്താവുസോ, സത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി, ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ, പഠമാഭിനിബ്ബത്താ, അയം ദുതിയോ സത്താവാസോ. സന്താവുസോ, സത്താ ഏകത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി, ദേവാ ആഭസ്സരാ, അയം തതിയോ സത്താവാസോ. സന്താവുസോ, സത്താ ഏകത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി, ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ, അയം ചതുത്ഥോ സത്താവാസോ. സന്താവുസോ, സത്താ അസഞ്ഞിനോ അപ്പടിസംവേദിനോ, സേയ്യഥാപി, ദേവാ അസഞ്ഞസത്താ, അയം പഞ്ചമോ സത്താവാസോ. സന്താവുസോ, സത്താ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ, അയം ഛട്ഠോ സത്താവാസോ. സന്താവുസോ, സത്താ…പേ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാ, അയം സത്തമോ സത്താവാസോ. സന്താവുസോ, സത്താ…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാ, അയം അട്ഠമോ സത്താവാസോ. സന്താവുസോ, സത്താ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാ, അയം നവമോ സത്താവാസോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൧).

പുരിമനയേനേവ ചേത്ഥ ‘‘നവ സത്താവാസാ’’തി വുത്തം, ന അഞ്ഞേസം നവന്നമഭാവതോ. യഥാഹ –

‘‘നവസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു നവസു? നവസു സത്താവാസേസു. ഇമേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘നവ പഞ്ഹാ, നവ ഉദ്ദേസാ, നവ വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൭).

ഏത്ഥ ച ‘‘നവ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ. കതമേ നവ? നവ സത്താവാസാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൯) വചനതോ നവസു സത്താവാസേസു ഞാതപരിഞ്ഞായ ധുവസുഭസുഖത്തഭാവദസ്സനം പഹായ സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജമത്തദസ്സനേന നിബ്ബിന്ദമാനോ തീരണപരിഞ്ഞായ അനിച്ചാനുപസ്സനേന വിരജ്ജമാനോ ദുക്ഖാനുപസ്സനേന വിമുച്ചമാനോ അനത്താനുപസ്സനേന സമ്മാ പരിയന്തദസ്സാവീ പഹാനപരിഞ്ഞായ സമ്മത്തമഭിസമേച്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. തേനേതം വുത്തം –

‘‘നവസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു നവസു? നവസു സത്താവാസേസൂ’’തി (അ. നി. ൧൦.൨൭).

ദസ നാമ കിന്തിപഞ്ഹവണ്ണനാ

ഏവം ഇമിനാപി പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരദ്ധചിത്തോ സത്ഥാ ഉത്തരിം പഞ്ഹം പുച്ഛതി ദസ നാമ കിന്തി? തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ ഇതോ അഞ്ഞത്ര വേയ്യാകരണേസു ദസ അകുസലകമ്മപഥാ വുത്താ. യഥാഹ –

‘‘ദസസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമേസു ദസസു? ദസസു അകുസലകമ്മപഥേസു. ഇമേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ…പേ. … ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. ‘ദസ പഞ്ഹാ ദസ ഉദ്ദേസാ ദസ വേയ്യാകരണാനീ’തി ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൭).

ഇധ പന യസ്മാ അയമായസ്മാ അത്താനം അനുപനേത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകാതുകാമോ, യസ്മാ വാ ഇമിനാ പരിയായേന ബ്യാകതം സുബ്യാകതമേവ ഹോതി, തസ്മാ യേഹി ദസഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ അരഹാതി പവുച്ചതി, തേസം അധിഗമം ദീപേന്തോ ദസഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ അരഹാതി പവുച്ചതീതി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ വിസ്സജ്ജേതി. യതോ ഏത്ഥ യേഹി ദസഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ അരഹാതി പവുച്ചതി, താനി ദസങ്ഗാനി ‘‘ദസ നാമ കി’’ന്തി പുട്ഠേന ഥേരേന നിദ്ദിട്ഠാനീതി വേദിതബ്ബാനി. താനി ച ദസ –

‘‘അസേഖോ അസേഖോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി, കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു അസേഖോ ഹോതീതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസേഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാസങ്കപ്പേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖായ സമ്മാവാചായ സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാകമ്മന്തേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാആജീവേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാവായാമേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖായ സമ്മാസതിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാസമാധിനാ സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാഞാണേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖായ സമ്മാവിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസേഖോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧൧). –

ഏവമാദീസു സുത്തേസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകപാഠ-അട്ഠകഥായ

കുമാരപഞ്ഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.