൨. സിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സിക്ഖാപദപാഠമാതികാ

ഏവം സരണഗമനേഹി സാസനോതാരം ദസ്സേത്വാ സാസനം ഓതിണ്ണേന ഉപാസകേന വാ പബ്ബജിതേന വാ യേസു സിക്ഖാപദേസു പഠമം സിക്ഖിതബ്ബം, താനി ദസ്സേതും നിക്ഖിത്തസ്സ സിക്ഖാപദപാഠസ്സ ഇദാനി വണ്ണനത്ഥം അയം മാതികാ –

‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താനേതാനി തം നയം;

വത്വാ കത്വാ വവത്ഥാനം, സാധാരണവിസേസതോ.

‘‘പകതിയാ ച യം വജ്ജം, വജ്ജം പണ്ണത്തിയാ ച യം;

വവത്ഥപേത്വാ തം കത്വാ, പദാനം ബ്യഞ്ജനത്ഥതോ.

‘‘സാധാരണാനം സബ്ബേസം, സാധാരണവിഭാവനം;

അഥ പഞ്ചസു പുബ്ബേസു, വിസേസത്ഥപ്പകാസതോ.

‘‘പാണാതിപാതപഭുതി-ഹേകതാനാനതാദിതോ;

ആരമ്മണാദാനഭേദാ, മഹാസാവജ്ജതോ തഥാ.

‘‘പയോഗങ്ഗസമുട്ഠാനാ, വേദനാമൂലകമ്മതോ;

വിരമതോ ച ഫലതോ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘‘യോജേതബ്ബം തതോ യുത്തം, പച്ഛിമേസ്വപി പഞ്ചസു;

ആവേണികഞ്ച വത്തബ്ബം, ഞേയ്യാ ഹീനാദിതാപി ചാ’’തി.

തത്ഥ ഏതാനി പാണാതിപാതാവേരമണീതിആദീനി ദസ സിക്ഖാപദാനി ഭഗവതാ ഏവ വുത്താനി, ന സാവകാദീഹി. താനി ച സാവത്ഥിയം വുത്താനി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ ആയസ്മന്തം രാഹുലം പബ്ബാജേത്വാ കപിലവത്ഥുതോ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തേന സാമണേരാനം സിക്ഖാപദവവത്ഥാപനത്ഥം. വുത്തം ഹേതം –

‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ കപിലവത്ഥുസ്മിം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന …പേ… അഥ ഖോ സാമണേരാനം ഏതദഹോസി – ‘കതി നു ഖോ അമ്ഹാകം സിക്ഖാപദാനി, കത്ഥ ച അമ്ഹേഹി സിക്ഖിതബ്ബ’’’ന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാമണേരാനം ദസ സിക്ഖാപദാനി, തേസു ച സാമണേരേഹി സിക്ഖിതും, പാണാതിപാതാവേരമണീ…പേ… ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ വേരമണീ’’തി (മഹാവ. ൧൦൫).

താനേതാനി ‘‘സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൯൩; മ. നി. ൨.൨൪; വിഭ. ൫൦൮) സുത്താനുസാരേന സരണഗമനേസു ച ദസ്സിതപാഠാനുസാരേന ‘‘പാണാതിപാതാ വേരമണിസിക്ഖാപദം സമാദിയാമീ’’തി ഏവം വാചനാമഗ്ഗം ആരോപിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏവം താവ ‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ, വുത്താനേതാനി തം നയം വത്വാ’’തി സോ നയോ ദട്ഠബ്ബോ.

സാധാരണവിസേസവവത്ഥാനം

ഏത്ഥ ച ആദിതോ ദ്വേ ചതുത്ഥപഞ്ചമാനി ഉപാസകാനം സാമണേരാനഞ്ച സാധാരണാനി നിച്ചസീലവസേന. ഉപോസഥസീലവസേന പന ഉപാസകാനം സത്തമട്ഠമം ചേകം അങ്ഗം കത്വാ സബ്ബപച്ഛിമവജ്ജാനി സബ്ബാനിപി സാമണേരേഹി സാധാരണാനി, പച്ഛിമം പന സാമണേരാനമേവ വിസേസഭൂതന്തി ഏവം സാധാരണവിസേസതോ വവത്ഥാനം കാതബ്ബം. പുരിമാനി ചേത്ഥ പഞ്ച ഏകന്തഅകുസലചിത്തസമുട്ഠാനത്താ പാണാതിപാതാദീനം പകതിവജ്ജതോ വേരമണിയാ, സേസാനി പണ്ണത്തിവജ്ജതോതി ഏവം പകതിയാ ച യം വജ്ജം, വജ്ജം പണ്ണത്തിയാ ച യം, തം വവത്ഥപേതബ്ബം.

സാധാരണവിഭാവനാ

യസ്മാ ചേത്ഥ ‘‘വേരമണിസിക്ഖാപദം സമാദിയാമീ’’തി ഏതാനി സബ്ബസാധാരണാനി പദാനി, തസ്മാ ഏതേസം പദാനം ബ്യഞ്ജനതോ ച അത്ഥതോ ച അയം സാധാരണവിഭാവനാ വേദിതബ്ബാ –

തത്ഥ ബ്യഞ്ജനതോ താവ വേരം മണതീതി വേരമണീ, വേരം പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതീതി അത്ഥോ. വിരമതി വാ ഏതായ കരണഭൂതായ വേരമ്ഹാ പുഗ്ഗലോതി, വികാരസ്സ വേകാരം കത്വാ വേരമണീ. തേനേവ ചേത്ഥ ‘‘വേരമണിസിക്ഖാപദം വിരമണിസിക്ഖാപദ’’ന്തി ദ്വിധാ സജ്ഝായം കരോന്തി. സിക്ഖിതബ്ബാതി സിക്ഖാ, പജ്ജതേ അനേനാതി പദം. സിക്ഖായ പദം സിക്ഖാപദം, സിക്ഖായ അധിഗമൂപായോതി അത്ഥോ. അഥ വാ മൂലം നിസ്സയോ പതിട്ഠാതി വുത്തം ഹോതി. വേരമണീ ഏവ സിക്ഖാപദം വേരമണിസിക്ഖാപദം, വിരമണിസിക്ഖാപദം വാ ദുതിയേന നയേന. സമ്മാ ആദിയാമി സമാദിയാമി, അവീതിക്കമനാധിപ്പായേന അഖണ്ഡകാരിതായ അച്ഛിദ്ദകാരിതായ അസബലകാരിതായ ച ആദിയാമീതി വുത്തം ഹോതി.

അത്ഥതോ പന വേരമണീതി കാമാവചരകുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതി, സാ പാണാതിപാതാ വിരമന്തസ്സ ‘‘യാ തസ്മിം സമയേ പാണാതിപാതാ ആരതി വിരതി പടിവിരതി വേരമണീ അകിരിയാ അകരണം അനജ്ഝാപത്തി വേലാഅനതിക്കമോ സേതുഘാതോ’’തി ഏവമാദിനാ (വിഭ. ൭൦൪) നയേന വിഭങ്ഗേ വുത്താ. കാമഞ്ചേസാ വേരമണീ നാമ ലോകുത്തരാപി അത്ഥി, ഇധ പന സമാദിയാമീതി വുത്തത്താ സമാദാനവസേന പവത്താരഹാ, തസ്മാ സാ ന ഹോതീതി കാമാവചരകുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതീതി വുത്താ.

സിക്ഖാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ സമ്പത്തവിരതിസീലം ലോകികാ വിപസ്സനാ രൂപാരൂപഝാനാനി അരിയമഗ്ഗോ ച സിക്ഖാതി അധിപ്പേതാ. യഥാഹ –

‘‘കതമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം…പേ… തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ.

‘‘കതമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ? യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… പഞ്ചമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ.

‘‘കതമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ? യസ്മിം സമയേ അരൂപപത്തിയാ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഹഗതം…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ.

‘‘കതമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ? യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ സിക്ഖാ’’തി (വിഭ. ൭൧൨-൭൧൩).

ഏതാസു സിക്ഖാസു യായ കായചി സിക്ഖായ പദം അധിഗമൂപായോ, അഥ വാ മൂലം നിസ്സയോ പതിട്ഠാതി സിക്ഖാപദം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ ബഹുലീകരോന്തോ’’തി ഏവമാദി (സം. നി. ൫.൧൮൨). ഏവമേത്ഥ സാധാരണാനം പദാനം സാധാരണാ ബ്യഞ്ജനതോ അത്ഥതോ ച വിഭാവനാ കാതബ്ബാ.

പുരിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഇദാനി യം വുത്തം – ‘‘അഥ പഞ്ചസു പുബ്ബേസു, വിസേസത്ഥപ്പകാസതോ…പേ… വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ’’തി, തത്ഥേതം വുച്ചതി – പാണാതിപാതോതി ഏത്ഥ താവ പാണോതി ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പടിബദ്ധാ ഖന്ധസന്തതി, തം വാ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ സത്തോ. തസ്മിം പന പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ തസ്സ പാണസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. അദിന്നാദാനന്തി ഏത്ഥ അദിന്നന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, യത്ഥ പരോ യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജന്തോ അദണ്ഡാരഹോ അനുപവജ്ജോ ച ഹോതി, തസ്മിം പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ ഏവ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. അബ്രഹ്മചരിയന്തി അസേട്ഠചരിയം, ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിമേഥുനപ്പടിസേവനാ കായദ്വാരപ്പവത്താ അസദ്ധമ്മപ്പടിസേവനട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ അബ്രഹ്മചരിയം. മുസാവാദോതി ഏത്ഥ മുസാതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജനകോ വചീപയോഗോ കായപയോഗോ വാ, വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനമേവ അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ മിച്ഛാചേതനാ മുസാവാദോ. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ പന സുരാതി പഞ്ച സുരാ – പിട്ഠസുരാ, പൂവസുരാ, ഓദനസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താ ചാതി. മേരയമ്പി പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോ, ഗുളാസവോ, മധ്വാസവോ, സമ്ഭാരസംയുത്തോ ചാതി പഞ്ചവിധം. മജ്ജന്തി തദുഭയമേവ മദനിയട്ഠേന മജ്ജം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അത്ഥി മദനിയം, യേന പീതേന മത്തോ ഹോതി പമത്തോ, ഇദം വുച്ചതി മജ്ജം. പമാദട്ഠാനന്തി യായ ചേതനായ തം പിവതി അജ്ഝോഹരതി, സാ ചേതനാ മദപ്പമാദഹേതുതോ പമാദട്ഠാനന്തി വുച്ചതി, യതോ അജ്ഝോഹരണാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ സുരാമേരയമജ്ജാനം അജ്ഝോഹരണചേതനാ ‘‘സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാന’’ന്തി വേദിതബ്ബാ. ഏവം താവേത്ഥ പാണാതിപാതപ്പഭുതീഹി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഏകതാനാനതാദിവിനിച്ഛയം

ഏകതാനാനതാദിതോതി ഏത്ഥ ആഹ – കിം പന വജ്ഝവധകപ്പയോഗചേതനാദീനം ഏകതായ പാണാതിപാതസ്സ അഞ്ഞസ്സ വാ അദിന്നാദാനാദിനോ ഏകത്തം, നാനതായ നാനത്തം ഹോതി, ഉദാഹു നോതി. കസ്മാ പനേതം വുച്ചതി? യദി താവ ഏകതായ ഏകത്തം, അഥ യദാ ഏകം വജ്ഝം ബഹൂ വധകാ വധേന്തി, ഏകോ വാ വധകോ ബഹുകേ വജ്ഝേ വധേതി, ഏകേന വാ സാഹത്ഥികാദിനാ പയോഗേന ബഹൂ വജ്ഝാ വധീയന്തി, ഏകാ വാ ചേതനാ ബഹൂനം വജ്ഝാനം ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപയോഗം സമുട്ഠാപേതി, തദാ ഏകേന പാണാതിപാതേന ഭവിതബ്ബം. യദി പന നാനതായ നാനത്തം. അഥ യദാ ഏകോ വധകോ ഏകസ്സത്ഥായ ഏകം പയോഗം കരോന്തോ ബഹൂ വജ്ഝേ വധേതി, ബഹൂ വാ വധകാ ദേവദത്തയഞ്ഞദത്തസോമദത്താദീനം ബഹൂനമത്ഥായ ബഹൂ പയോഗേ കരോന്താ ഏകമേവ ദേവദത്തം യഞ്ഞദത്തം സോമദത്തം വാ വധേന്തി, ബഹൂഹി വാ സാഹത്ഥികാദീഹി പയോഗേഹി ഏകോ വജ്ഝോ വധീയതി. ബഹൂ വാ ചേതനാ ഏകസ്സേവ വജ്ഝസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപയോഗം സമുട്ഠാപേന്തി, തദാ ബഹൂഹി പാണാതിപാതേഹി ഭവിതബ്ബം. ഉഭയമ്പി ചേതമയുത്തം. അഥ നേവ ഏതേസം വജ്ഝാദീനം ഏകതായ ഏകത്തം, നാനതായ നാനത്തം, അഞ്ഞഥേവ തു ഏകത്തം നാനത്തഞ്ച ഹോതി, തം വത്തബ്ബം പാണാതിപാതസ്സ, ഏവം സേസാനമ്പീതി.

വുച്ചതേ – തത്ഥ താവ പാണാതിപാതസ്സ ന വജ്ഝവധകാദീനം പച്ചേകമേകതായ ഏകതാ, നാനതായ നാനതാ, കിന്തു വജ്ഝവധകാദീനം യുഗനന്ധമേകതായ ഏകതാ, ദ്വിന്നമ്പി തു തേസം, തതോ അഞ്ഞതരസ്സ വാ നാനതായ നാനതാ. തഥാ ഹി ബഹൂസു വധകേസു ബഹൂഹി സരക്ഖേപാദീഹി ഏകേന വാ ഓപാതഖണനാദിനാ പയോഗേന ബഹൂ വജ്ഝേ വധേന്തേസുപി ബഹൂ പാണാതിപാതാ ഹോന്തി. ഏകസ്മിം വധകേ ഏകേന, ബഹൂഹി വാ പയോഗേഹി തപ്പയോഗസമുട്ഠാപികായ ച ഏകായ, ബഹൂഹി വാ ചേതനാഹി ബഹൂ വജ്ഝേ വധേന്തേപി ബഹൂ പാണാതിപാതാ ഹോന്തി, ബഹൂസു ച വധകേസു യഥാവുത്തപ്പകാരേഹി ബഹൂഹി, ഏകേന വാ പയോഗേന ഏകം വജ്ഝം വധേന്തേസുപി ബഹൂ പാണാതിപാതാ ഹോന്തി. ഏസ നയോ അദിന്നാദാനാദീസുപീതി. ഏവമേത്ഥ ഏകതാനാനതാദിതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ആരമ്മണതോതി പാണാതിപാതോ ചേത്ഥ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണോ. അദിന്നാദാനഅബ്രഹ്മചരിയസുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാനി രൂപധമ്മേസു രൂപായതനാദിഅഞ്ഞതരസങ്ഖാരാരമ്മണാനി. മുസാവാദോ യസ്സ മുസാ ഭണതി, തമാരഭിത്വാ പവത്തനതോ സത്താരമ്മണോ. അബ്രഹ്മചരിയമ്പി സത്താരമ്മണന്തി ഏകേ. അദിന്നാദാനഞ്ച യദാ സത്തോ ഹരിതബ്ബോ ഹോതി, തദാ സത്താരമ്മണന്തി. അപി ചേത്ഥ സങ്ഖാരവസേനേവ സത്താരമ്മണം, ന പണ്ണത്തിവസേനാതി. ഏവമേത്ഥ ആരമ്മണതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ആദാനതോതി പാണാതിപാതാവേരമണിസിക്ഖാപദാദീനി ചേതാനി സാമണേരേന ഭിക്ഖുസന്തികേ സമാദിന്നാനേവ സമാദിന്നാനി ഹോന്തി, ഉപാസകേന പന അത്തനാ സമാദിയന്തേനാപി സമാദിന്നാനി ഹോന്തി, പരസ്സ സന്തികേ സമാദിയന്തേനാപി. ഏകജ്ഝം സമാദിന്നാനിപി സമാദിന്നാനി ഹോന്തി, പച്ചേകം സമാദിന്നാനിപി. കിന്തു നാനം ഏകജ്ഝം സമാദിയതോ ഏകായേവ വിരതി, ഏകാവ ചേതനാ ഹോതി, കിച്ചവസേന പനേതാസം പഞ്ചവിധത്തം വിഞ്ഞായതി. പച്ചേകം സമാദിയതോ പന പഞ്ചേവ വിരതിയോ, പഞ്ച ച ചേതനാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ഏവമേത്ഥ ആദാനതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഭേദതോതി സാമണേരാനഞ്ചേത്ഥ ഏകസ്മിം ഭിന്നേ സബ്ബാനിപി ഭിന്നാനി ഹോന്തി. പാരാജികട്ഠാനിയാനി ഹി താനി തേസം, യം തം വീതിക്കന്തം ഹോതി, തേനേവ കമ്മബദ്ധോ. ഗഹട്ഠാനം പന ഏകസ്മിം ഭിന്നേ ഏകമേവ ഭിന്നം ഹോതി, യതോ തേസം തംസമാദാനേനേവ പുന പഞ്ചങ്ഗികത്തം സീലസ്സ സമ്പജ്ജതി. അപരേ പനാഹു – ‘‘വിസും വിസും സമാദിന്നേസു ഏകസ്മിം ഭിന്നേ ഏകമേവ ഭിന്നം ഹോതി, ‘പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം സീലം സമാദിയാമീ’തി ഏവം പന ഏകതോ സമാദിന്നേസു ഏകസ്മിം ഭിന്നേ സേസാനിപി സബ്ബാനി ഭിന്നാനി ഹോന്തി. കസ്മാ? സമാദിന്നസ്സ അഭിന്നത്താ, യം തം വീതിക്കന്തം, തേനേവ കമ്മബദ്ധോ’’തി. ഏവമേത്ഥ ഭേദതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

മഹാസാവജ്ജതോതി ഗുണവിരഹിതേസു തിരച്ഛാനഗതാദീസു പാണേസു ഖുദ്ദകേ പാണേ പാണാതിപാതോ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാസരീരേ മഹാസാവജ്ജോ. കസ്മാ? പയോഗമഹന്തതായ. പയോഗസമത്തേപി വത്ഥുമഹന്തതായ. ഗുണവന്തേസു പന മനുസ്സാദീസു അപ്പഗുണേ പാണാതിപാതോ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണേ മഹാസാവജ്ജോ. സരീരഗുണാനന്തു സമഭാവേ സതി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജതാ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജതാ ച വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അപി ചേത്ഥ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനമേവ മഹാസാവജ്ജം, ന തഥാ പാണാതിപാതാദയോ. കസ്മാ? മനുസ്സഭൂതസ്സാപി ഉമ്മത്തകഭാവസംവത്തനേന അരിയധമ്മന്തരായകരണതോതി. ഏവമേത്ഥ മഹാസാവജ്ജതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

പയോഗതോതി ഏത്ഥ ച പാണാതിപാതസ്സ സാഹത്ഥികോ, ആണത്തികോ, നിസ്സഗ്ഗിയോ, ഥാവരോ, വിജ്ജാമയോ, ഇദ്ധിമയോതി ഛപ്പയോഗാ. തത്ഥ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ പഹരണം സാഹത്ഥികോ പയോഗോ, സോ ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദതോ ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉദ്ദിസ്സകേ യം ഉദ്ദിസ്സ പഹരതി, തസ്സേവ മരണേന കമ്മുനാ ബജ്ഝതി. ‘‘യോ കോചി മരതൂ’’തി ഏവം അനുദ്ദിസ്സകേ പഹാരപച്ചയാ യസ്സ കസ്സചി മരണേന. ഉഭയഥാപി ച പഹരിതമത്തേ വാ മരതു, പച്ഛാ വാ തേനേവ രോഗേന, പഹരിതക്ഖണേ ഏവ കമ്മുനാ ബജ്ഝതി. മരണാധിപ്പായേന ച പഹാരം ദത്വാ തേന അമതസ്സ പുന അഞ്ഞേന ചിത്തേന പഹാരേ ദിന്നേ പച്ഛാപി യദി പഠമപഹാരേനേവ മരതി, തദാ ഏവ കമ്മുനാ ബദ്ധോ ഹോതി. അഥ ദുതിയപഹാരേന, നത്ഥി പാണാതിപാതോ. ഉഭയേഹി മതേപി പഠമപഹാരേനേവ കമ്മുനാ ബദ്ധോ, ഉഭയേഹിപി അമതേ നേവത്ഥി പാണാതിപാതോ. ഏസ നയോ ബഹുകേഹിപി ഏകസ്സ പഹാരേ ദിന്നേ. തത്രാപി ഹി യസ്സ പഹാരേന മരതി, തസ്സേവ കമ്മബദ്ധോ ഹോതി.

അധിട്ഠഹിത്വാ പന ആണാപനം ആണത്തികോ പയോഗോ. തത്ഥപി സാഹത്ഥികേ പയോഗേ വുത്തനയേനേവ കമ്മബദ്ധോ അനുസ്സരിതബ്ബോ. ഛബ്ബിധോ ചേത്ഥ നിയമോ വേദിതബ്ബോ –

‘‘വത്ഥു കാലോ ച ഓകാസോ, ആവുധം ഇരിയാപഥോ;

കിരിയാവിസേസോതി ഇമേ, ഛ ആണത്തിനിയാമകാ’’തി. (പാചി. അട്ഠ. ൨.൧൭൪);

തത്ഥ വത്ഥൂതി മാരേതബ്ബോ പാണോ. കാലോതി പുബ്ബണ്ഹസായന്ഹാദികാലോ ച, യോബ്ബനഥാവരിയാദികാലോ ച. ഓകാസോതി ഗാമോ വാ നിഗമോ വാ വനം വാ രച്ഛാ വാ സിങ്ഘാടകം വാതി ഏവമാദി. ആവുധന്തി അസി വാ ഉസു വാ സത്തി വാതി ഏവമാദി. ഇരിയാപഥോതി മാരേതബ്ബസ്സ മാരകസ്സ ച ഠാനം വാ നിസജ്ജാ വാതി ഏവമാദി.

കിരിയാവിസേസോതി വിജ്ഝനം വാ ഛേദനം വാ ഭേദനം വാ സങ്ഖമുണ്ഡികം വാതി ഏവമാദി. യദി ഹി വത്ഥും വിസംവാദേത്വാ ‘‘യം മാരേഹീ’’തി ആണത്തോ, തതോ അഞ്ഞം മാരേതി, ആണാപകസ്സ നത്ഥി കമ്മബദ്ധോ. അഥ വത്ഥും അവിസംവാദേത്വാ മാരേതി, ആണാപകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേ ആണത്തസ്സ മാരണക്ഖണേതി ഉഭയേസമ്പി കമ്മബദ്ധോ. ഏസ നയോ കാലാദീസുപി.

മാരണത്ഥന്തു കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ പഹരണനിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗിയോ പയോഗോ. സോപി ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദതോ ദുവിധോ ഏവ, കമ്മബദ്ധോ ചേത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

മാരണത്ഥമേവ ഓപാതഖണനം, അപസ്സേനഉപനിക്ഖിപനം, ഭേസജ്ജവിസയന്താദിപ്പയോജനം വാ ഥാവരോ പയോഗോ. സോപി ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദതോ ദുവിധോ, യതോ തത്ഥപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ കമ്മബദ്ധോ വേദിതബ്ബോ. അയന്തു വിസേസോ – മൂലട്ഠേന ഓപാതാദീസു പരേസം മൂലേന വാ മുധാ വാ ദിന്നേസുപി യദി തപ്പച്ചയാ കോചി മരതി, മൂലട്ഠസ്സേവ കമ്മബദ്ധോ. യദിപി ച തേന അഞ്ഞേന വാ തത്ഥ ഓപാതേ വിനാസേത്വാ ഭൂമിസമേ കതേപി പംസുധോവകാ വാ പംസും ഗണ്ഹന്താ, മൂലഖണകാ വാ മൂലാനി ഖണന്താ ആവാടം കരോന്തി, ദേവേ വാ വസ്സന്തേ കദ്ദമോ ജായതി, തത്ഥ ച കോചി ഓതരിത്വാ വാ ലഗ്ഗിത്വാ വാ മരതി, മൂലട്ഠസ്സേവ കമ്മബദ്ധോ. യദി പന യേന ലദ്ധം, സോ അഞ്ഞോ വാ തം വിത്ഥടതരം ഗമ്ഭീരതരം വാ കരോതി, തപ്പച്ചയാവ കോചി മരതി, ഉഭയേസമ്പി കമ്മബദ്ധോ. യഥാ തു മൂലാനി മൂലേഹി സംസന്ദന്തി, തഥാ തത്ര ഥലേ കതേ മുച്ചതി. ഏവം അപസ്സേനാദീസുപി യാവ തേസം പവത്തി, താവ യഥാസമ്ഭവം കമ്മബദ്ധോ വേദിതബ്ബോ.

മാരണത്ഥം പന വിജ്ജാപരിജപ്പനം വിജ്ജാമയോ പയോഗോ. ദാഠാവുധാദീനം ദാഠാകോടനാദിമിവ മാരണത്ഥം കമ്മവിപാകജിദ്ധിവികാരകരണം ഇദ്ധിമയോ പയോഗോതി. അദിന്നാദാനസ്സ തു ഥേയ്യപസയ്ഹപടിച്ഛന്നപരികപ്പകുസാവഹാരവസപ്പവത്താ സാഹത്ഥികാണത്തികാദയോ പയോഗാ, തേസമ്പി വുത്താനുസാരേനേവ പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. അബ്രഹ്മചരിയാദീനം തിണ്ണമ്പി സാഹത്ഥികോ ഏവ പയോഗോ ലബ്ഭതീതി. ഏവമേത്ഥ പയോഗതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

അങ്ഗതോതി ഏത്ഥ ച പാണാതിപാതസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനി ഭവന്തി – പാണോ ച ഹോതി, പാണസഞ്ഞീ ച, വധകചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, വായമതി, തേന ച മരതീതി. അദിന്നാദാനസ്സാപി പഞ്ചേവ – പരപരിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതി, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞീ ച, ഥേയ്യചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, വായമതി, തേന ച ആദാതബ്ബം ആദാനം ഗച്ഛതീതി. അബ്രഹ്മചരിയസ്സ പന ചത്താരി അങ്ഗാനി ഭവന്തി – അജ്ഝാചരിയവത്ഥു ച ഹോതി, തത്ഥ ച സേവനചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, സേവനപച്ചയാ പയോഗഞ്ച സമാപജ്ജതി, സാദിയതി ചാതി, തഥാ പരേസം ദ്വിന്നമ്പി. തത്ഥ മുസാവാദസ്സ താവ മുസാ ച ഹോതി തം വത്ഥു, വിസംവാദനചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, തജ്ജോ ച വായാമോ, പരവിസംവാദനഞ്ച വിഞ്ഞാപയമാനാ വിഞ്ഞത്തി പവത്തതീതി ചത്താരി അങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനസ്സ പന സുരാദീനഞ്ച അഞ്ഞതരം ഹോതി മദനീയപാതുകമ്യതാചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, തജ്ജഞ്ച വായാമം ആപജ്ജതി, പീതേ ച പവിസതീതി ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനീതി. ഏവമേത്ഥ അങ്ഗതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

സമുട്ഠാനതോതി പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനമുസാവാദാ ചേത്ഥ കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോ ചാതി തിസമുട്ഠാനാ ഹോന്തി. അബ്രഹ്മചരിയം കായചിത്തവസേന ഏകസമുട്ഠാനമേവ. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം കായതോ ച, കായചിത്തതോ ചാതി ദ്വിസമുട്ഠാനന്തി. ഏവമേത്ഥ സമുട്ഠാനതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

വേദനാതോതി ഏത്ഥ ച പാണാതിപാതോ ദുക്ഖവേദനാസമ്പയുത്തോവ. അദിന്നാദാനം തീസു വേദനാസു അഞ്ഞതരവേദനാസമ്പയുത്തം, തഥാ മുസാവാദോ. ഇതരാനി ദ്വേ സുഖായ വാ അദുക്ഖമസുഖായ വാ വേദനായ സമ്പയുത്താനീതി. ഏവമേത്ഥ വേദനാതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

മൂലതോതി പാണാതിപാതോ ചേത്ഥ ദോസമോഹമൂലോ. അദിന്നാദാനമുസാവാദാ ലോഭമോഹമൂലാ വാ ദോസമോഹമൂലാ വാ. ഇതരാനി ദ്വേ ലോഭമോഹമൂലാനീതി. ഏവമേത്ഥ മൂലതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

കമ്മതോതി പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനഅബ്രഹ്മചരിയാനി ചേത്ഥ കായകമ്മമേവ കമ്മപഥപ്പത്താനേവ ച, മുസാവാദോ വചീകമ്മമേവ. യോ പന അത്ഥഭഞ്ജകോ, സോ കമ്മപഥപ്പത്തോ. ഇതരോ കമ്മമേവ. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം കായകമ്മമേവാതി. ഏവമേത്ഥ കമ്മതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

വിരമതോതി ഏത്ഥ ആഹ ‘‘പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തോ കുതോ വിരമതീ’’തി? വുച്ചതേ – സമാദാനവസേന താവ വിരമന്തോ അത്തനോ വാ പരേസം വാ പാണാതിപാതാദിഅകുസലതോ വിരമതി. കിമാരഭിത്വാ? യതോ വിരമതി, തദേവ. സമ്പത്തവസേനാപി വിരമന്തോ വുത്തപ്പകാരാകുസലതോവ. കിമാരഭിത്വാ? പാണാതിപാതാദീനം വുത്താരമ്മണാനേവ. കേചി പന ഭണന്തി ‘‘സുരാമേരയമജ്ജസങ്ഖാതേ സങ്ഖാരേ ആരഭിത്വാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ വിരമതി, സത്തസങ്ഖാരേസു യം പന അവഹരിതബ്ബം ഭഞ്ജിതബ്ബഞ്ച, തം ആരഭിത്വാ അദിന്നാദാനാ മുസാവാദാ ച, സത്തേയേവാരഭിത്വാ പാണാതിപാതാ അബ്രഹ്മചരിയാ ചാ’’തി. തദഞ്ഞേ ‘‘ഏവം സന്തേ ‘അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം കരേയ്യ, യഞ്ച പജഹതി, തം ന ജാനേയ്യാ’തി ഏവംദിട്ഠികാ ഹുത്വാ അനിച്ഛമാനാ യദേവ പജഹതി, തം അത്തനോ പാണാതിപാതാദിഅകുസലമേവാരഭിത്വാ വിരമതീ’’തി വദന്തി. തദയുത്തം. കസ്മാ? തസ്സ പച്ചുപ്പന്നാഭാവതോ ബഹിദ്ധാഭാവതോ ച. സിക്ഖാപദാനഞ്ഹി വിഭങ്ഗപാഠേ ‘‘പഞ്ചന്നം സിക്ഖാപദാനം കതി കുസലാ…പേ… കതി അരണാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘കുസലായേവ, സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ’’തി (വിഭ. ൭൧൬) ഏവം പവത്തമാനേ വിസ്സജ്ജനേ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ’’തി ച ‘‘ബഹിദ്ധാരമ്മണാ’’തി ച ഏവം പച്ചുപ്പന്നബഹിദ്ധാരമ്മണത്തം വുത്തം, തം അത്തനോ പാണാതിപാതാദിഅകുസലം ആരഭിത്വാ വിരമന്തസ്സ ന യുജ്ജതി. യം പന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം കരേയ്യ, യഞ്ച പജഹതി, തം ന ജാനേയ്യാ’’തി. തത്ഥ വുച്ചതേ – ന കിച്ചസാധനവസേന പവത്തേന്തോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം കരോതീതി വാ, യഞ്ച പജഹതി, തം ന ജാനാതീതി വാ വുച്ചതി.

‘‘ആരഭിത്വാന അമതം, ജഹന്തോ സബ്ബപാപകേ;

നിദസ്സനഞ്ചേത്ഥ ഭവേ, മഗ്ഗട്ഠോരിയപുഗ്ഗലോ’’തി.

ഏവമേത്ഥ വിരമതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഫലതോതി സബ്ബേ ഏവ ചേതേ പാണാതിപാതാദയോ ദുഗ്ഗതിഫലനിബ്ബത്തകാ ഹോന്തി, സുഗതിയഞ്ച അനിട്ഠാകന്താമനാപവിപാകനിബ്ബത്തകാ ഹോന്തി, സമ്പരായേ ദിട്ഠധമ്മേ ഏവ ച അവേസാരജ്ജാദിഫലനിബ്ബത്തകാ. അപിച ‘‘യോ സബ്ബലഹുസോ പാണാതിപാതസ്സ വിപാകോ മനുസ്സഭൂതസ്സ അപ്പായുകസംവത്തനികോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൮.൪൦) ഏവമാദിനാ നയേനേത്ഥ ഫലതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

അപി ചേത്ഥ പാണാതിപാതാദിവേരമണീനമ്പി സമുട്ഠാനവേദനാമൂലകമ്മഫലതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. തത്ഥായം വിഞ്ഞാപനാ – സബ്ബാ ഏവ ചേതാ വേരമണിയോ ചതൂഹി സമുട്ഠഹന്തി കായതോ, കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോ ചാതി. സബ്ബാ ഏവ ച സുഖവേദനാസമ്പയുത്താ വാ, അദുക്ഖമസുഖവേദനാസമ്പയുത്താ വാ, അലോഭാദോസമൂലാ വാ അലോഭാദോസാമോഹമൂലാ വാ. ചതസ്സോപി ചേത്ഥ കായകമ്മം, മുസാവാദാവേരമണീ വചീകമ്മം, മഗ്ഗക്ഖണേ ച ചിത്തതോവ സമുട്ഠഹന്തി, സബ്ബാപി മനോകമ്മം.

പാണാതിപാതാ വേരമണിയാ ചേത്ഥ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമ്പന്നതാ ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിതാ ജവസമ്പത്തിതാ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാ ചാരുതാ മുദുതാ സുചിതാ സൂരതാ മഹബ്ബലതാ വിസ്സത്ഥവചനതാ ലോകപിയതാ നേലതാ അഭേജ്ജപരിസതാ അച്ഛമ്ഭിതാ ദുപ്പധംസിതാ പരൂപക്കമേന അമരണതാ അനന്തപരിവാരതാ സുരൂപതാ സുസണ്ഠാനതാ അപ്പാബാധതാ അസോകിതാ പിയേഹി മനാപേഹി സദ്ധിം അവിപ്പയോഗതാ ദീഘായുകതാതി ഏവമാദീനി ഫലാനി.

അദിന്നാദാനാ വേരമണിയാ മഹദ്ധനതാ പഹൂതധനധഞ്ഞതാ അനന്തഭോഗതാ അനുപ്പന്നഭോഗുപ്പത്തിതാ ഉപ്പന്നഭോഗഥാവരതാ ഇച്ഛിതാനം ഭോഗാനം ഖിപ്പപ്പടിലാഭിതാ രാജചോരുദകഗ്ഗിഅപ്പിയദായാദേഹി അസാധാരണഭോഗതാ അസാധാരണധനപ്പടിലാഭിതാ ലോകുത്തമതാ നത്ഥികഭാവസ്സ അജാനനതാ സുഖവിഹാരിതാതി ഏവമാദീനി.

അബ്രഹ്മചരിയാ വേരമണിയാ വിഗതപച്ചത്ഥികതാ സബ്ബജനപിയതാ അന്നപാനവത്ഥസയനാദീനം ലാഭിതാ സുഖസയനതാ സുഖപ്പടിബുജ്ഝനതാ അപായഭയവിനിമുത്തതാ ഇത്ഥിഭാവപ്പടിലാഭസ്സ വാ നപുംസകഭാവപ്പടിലാഭസ്സ വാ അഭബ്ബതാ അക്കോധനതാ പച്ചക്ഖകാരിതാ അപതിതക്ഖന്ധതാ അനധോമുഖതാ ഇത്ഥിപുരിസാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപിയതാ പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയതാ പരിപുണ്ണലക്ഖണതാ നിരാസങ്കതാ അപ്പോസ്സുക്കതാ സുഖവിഹാരിതാ അകുതോഭയതാ പിയവിപ്പയോഗാഭാവതാതി ഏവമാദീനി.

മുസാവാദാ വേരമണിയാ വിപ്പസന്നിന്ദ്രിയതാ വിസ്സട്ഠമധുരഭാണിതാ സമസിതസുദ്ധദന്തതാ നാതിഥൂലതാ നാതികിസതാ നാതിരസ്സതാ നാതിദീഘതാ സുഖസമ്ഫസ്സതാ ഉപ്പലഗന്ധമുഖതാ സുസ്സൂസകപരിജനതാ ആദേയ്യവചനതാ കമലുപ്പലസദിസമുദുലോഹിതതനുജിവ്ഹതാ അനുദ്ധതതാ അചപലതാതി ഏവമാദീനി.

സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ വേരമണിയാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു സബ്ബകിച്ചകരണീയേസു ഖിപ്പം പടിജാനനതാ സദാ ഉപട്ഠിതസതിതാ അനുമ്മത്തകതാ ഞാണവന്തതാ അനലസതാ അജളതാ അനേലമൂഗതാ അമത്തതാ അപ്പമത്തതാ അസമ്മോഹതാ അച്ഛമ്ഭിതാ അസാരമ്ഭിതാ അനുസ്സങ്കിതാ സച്ചവാദിതാ അപിസുണാഫരുസാസമ്ഫപലാപവാദിതാ രത്തിന്ദിവമതന്ദിതതാ കതഞ്ഞുതാ കതവേദിതാ അമച്ഛരിതാ ചാഗവന്തതാ സീലവന്തതാ ഉജുതാ അക്കോധനതാ ഹിരിമനതാ ഓത്തപ്പിതാ ഉജുദിട്ഠികതാ മഹാപഞ്ഞതാ മേധാവിതാ പണ്ഡിതതാ അത്ഥാനത്ഥകുസലതാതി ഏവമാദീനി ഫലാനി. ഏവമേത്ഥ പാണാതിപാതാദിവേരമണീനം സമുട്ഠാനവേദനാമൂലകമ്മഫലതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

പച്ഛിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഇദാനി യം വുത്തം –

‘‘യോജേതബ്ബം തതോ യുത്തം, പച്ഛിമേസ്വപി പഞ്ചസു;

ആവേണികഞ്ച വത്തബ്ബം, ഞേയ്യാ ഹീനാദിതാപി ചാ’’തി.

തസ്സായം അത്ഥവണ്ണനാ – ഏതിസ്സാ പുരിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനായ യം യുജ്ജതി, തം തതോ ഗഹേത്വാ പച്ഛിമേസ്വപി പഞ്ചസു സിക്ഖാപദേസു യോജേതബ്ബം. തത്ഥായം യോജനാ – യഥേവ ഹി പുരിമസിക്ഖാപദേസു ആരമ്മണതോ ച സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം രൂപായതനാദിഅഞ്ഞതരസങ്ഖാരാരമ്മണം, തഥാ ഇധ വികാലഭോജനം. ഏതേന നയേന സബ്ബേസം ആരമ്മണഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ആദാനതോ ച യഥാ പുരിമാനി സാമണേരേന വാ ഉപാസകേന വാ സമാദിയന്തേന സമാദിന്നാനി ഹോന്തി, തഥാ ഏതാനിപി. അങ്ഗതോപി യഥാ തത്ഥ പാണാതിപാതാദീനം അങ്ഗഭേദോ വുത്തോ, ഏവമിധാപി വികാലഭോജനസ്സ ചത്താരി അങ്ഗാനി – വികാലോ, യാവകാലികം, അജ്ഝോഹരണം, അനുമ്മത്തകതാതി. ഏതേനാനുസാരേന സേസാനമ്പി അങ്ഗവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച തത്ഥ സമുട്ഠാനതോ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം കായതോ ച കായചിത്തതോ ചാതി ദ്വിസമുട്ഠാനം, ഏവമിധ വികാലഭോജനം. ഏതേന നയേന സബ്ബേസം സമുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. യഥാ ച തത്ഥ വേദനാതോ അദിന്നാദാനം തീസു വേദനാസു അഞ്ഞതരവേദനാസമ്പയുത്തം, തഥാ ഇധ വികാലഭോജനം. ഏതേന നയേന സബ്ബേസം വേദനാസമ്പയോഗോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച തത്ഥ അബ്രഹ്മചരിയം ലോഭമോഹമൂലം, ഏവമിധ വികാലഭോജനം. അപരാനി ച ദ്വേ ഏതേന നയേന സബ്ബേസം മൂലഭേദോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച തത്ഥ പാണാതിപാതാദയോ കായകമ്മം, ഏവമിധാപി വികാലഭോജനാദീനി. ജാതരൂപരജതപ്പടിഗ്ഗഹണം പന കായകമ്മം വാ സിയാ വചീകമ്മം വാ കായദ്വാരാദീഹി പവത്തിസബ്ഭാവപരിയായേന, ന കമ്മപഥവസേന. വിരമതോതി യഥാ ച തത്ഥ വിരമന്തോ അത്തനോ വാ പരേസം വാ പാണാതിപാതാദിഅകുസലതോ വിരമതി, ഏവമിധാപി വികാലഭോജനാദിഅകുസലതോ, കുസലതോപി വാ ഏകതോ. യഥാ ച പുരിമാ പഞ്ച വേരമണിയോ ചതുസമുട്ഠാനാ കായതോ, കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോ ചാതി, സബ്ബാ സുഖവേദനാസമ്പയുത്താ വാ അദുക്ഖമസുഖവേദനാസമ്പയുത്താ വാ, അലോഭാദോസമൂലാ വാ അലോഭാദോസാമോഹമൂലാ വാ, സബ്ബാ ച നാനപ്പകാരഇട്ഠഫലനിബ്ബത്തകാ, തഥാ ഇധാപീതി.

‘‘യോജേതബ്ബം തതോ യുത്തം, പച്ഛിമേസ്വപി പഞ്ചസു;

ആവേണികഞ്ച വത്തബ്ബം, ഞേയ്യാ ഹീനാദിതാപി ചാ’’തി. –

ഏത്ഥ പന വികാലഭോജനന്തി മജ്ഝന്ഹികവീതിക്കമേ ഭോജനം. ഏതഞ്ഹി അനുഞ്ഞാതകാലേ വീതിക്കന്തേ ഭോജനം, തസ്മാ ‘‘വികാലഭോജന’’ന്തി വുച്ചതി, തതോ വികാലഭോജനാ. നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനന്തി ഏത്ഥ നച്ചം നാമ യംകിഞ്ചി നച്ചം, ഗീതന്തി യംകിഞ്ചി ഗീതം, വാദിതന്തി യംകിഞ്ചി വാദിതം. വിസൂകദസ്സനന്തി കിലേസുപ്പത്തിപച്ചയതോ കുസലപക്ഖഭിന്ദനേന വിസൂകാനം ദസ്സനം, വിസൂകഭൂതം വാ ദസ്സനം വിസൂകദസ്സനം. നച്ചാ ച ഗീതാ ച വാദിതാ ച വിസൂകദസ്സനാ ച നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ. വിസൂകദസ്സനഞ്ചേത്ഥ ബ്രഹ്മജാലേ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം വിസൂകദസ്സനമനുയുത്താ വിഹരന്തി, സേയ്യഥിദം, നച്ചം ഗീതം വാദിതം പേക്ഖം അക്ഖാനം പാണിസ്സരം വേതാലം കുമ്ഭഥൂണം സോഭനകം ചണ്ഡാലം വംസം ധോവനം ഹത്ഥിയുദ്ധം അസ്സയുദ്ധം മഹിംസയുദ്ധം ഉസഭയുദ്ധം അജയുദ്ധം മേണ്ഡയുദ്ധം കുക്കുടയുദ്ധം വട്ടകയുദ്ധം ദണ്ഡയുദ്ധം മുട്ഠിയുദ്ധം നിബ്ബുദ്ധം ഉയ്യോധികം ബലഗ്ഗം സേനാബ്യൂഹം അനീകദസ്സനം ഇതി വാ, ഇതി ഏവരൂപാ വിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ സമണോ ഗോതമോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൨).

അഥ വാ യഥാവുത്തേനത്ഥേന നച്ചഗീതവാദിതാനി ഏവ വിസൂകാനി നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകാനി, തേസം ദസ്സനം നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനം, തസ്മാ നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ. ‘‘ദസ്സനസവനാ’’തി വത്തബ്ബേ യഥാ ‘‘സോ ച ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠികോ വിപരീതദസ്സനോ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൧.൩൦൮) അചക്ഖുദ്വാരപ്പവത്തമ്പി വിസയഗ്ഗഹണം ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം സവനമ്പി ‘‘ദസ്സന’’ന്ത്വേവ വുത്തം. ദസ്സനകമ്യതായ ഉപസങ്കമിത്വാ പസ്സതോ ഏവ ചേത്ഥ വീതിക്കമോ ഹോതി. ഠിതനിസിന്നസയനോകാസേ പന ആഗതം ഗച്ഛന്തസ്സ വാ ആപാഥഗതം പസ്സതോ സിയാ സംകിലേസോ, ന വീതിക്കമോ. ധമ്മൂപസംഹിതമ്പി ചേത്ഥ ഗീതം ന വട്ടതി, ഗീതൂപസംഹിതോ പന ധമ്മോ വട്ടതീതി വേദിതബ്ബോ.

മാലാദീനി ധാരണാദീഹി യഥാസങ്ഖ്യം യോജേതബ്ബാനി. തത്ഥ മാലാതി യംകിഞ്ചി പുപ്ഫജാതം. വിലേപനന്തി യംകിഞ്ചി വിലേപനത്ഥം പിസിത്വാ പടിയത്തം. അവസേസം സബ്ബമ്പി വാസചുണ്ണധൂപനാദികം ഗന്ധജാതം ഗന്ധോ. തം സബ്ബമ്പി മണ്ഡനവിഭൂസനത്ഥം ന വട്ടതി, ഭേസജ്ജത്ഥന്തു വട്ടതി, പൂജനത്ഥഞ്ച അഭിഹടം സാദിയതോ ന കേനചി പരിയായേന ന വട്ടതി. ഉച്ചാസയനന്തി പമാണാതിക്കന്തം വുച്ചതി. മഹാസയനന്തി അകപ്പിയസയനം അകപ്പിയത്ഥരണഞ്ച. തദുഭയമ്പി സാദിയതോ ന കേനചി പരിയായേന വട്ടതി. ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം. രജതന്തി കഹാപണോ, ലോഹമാസകദാരുമാസകജതുമാസകാദി യം യം തത്ഥ തത്ഥ വോഹാരം ഗച്ഛതി, തദുഭയമ്പി ജാതരൂപരജതം. തസ്സ യേന കേനചി പകാരേന സാദിയനം പടിഗ്ഗഹോ നാമ, സോ ന യേന കേനചി പരിയായേന വട്ടതീതി ഏവം ആവേണികം വത്തബ്ബം.

ദസപി ചേതാനി സിക്ഖാപദാനി ഹീനേന ഛന്ദേന ചിത്തവീരിയവീമംസാഹി വാ സമാദിന്നാനി ഹീനാനി, മജ്ഝിമേഹി മജ്ഝിമാനി, പണീതേഹി പണീതാനി. തണ്ഹാദിട്ഠിമാനേഹി വാ ഉപക്കിലിട്ഠാനി ഹീനാനി, അനുപക്കിലിട്ഠാനി മജ്ഝിമാനി, തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹിതാനി പണീതാനി. ഞാണവിപ്പയുത്തേന വാ കുസലചിത്തേന സമാദിന്നാനി ഹീനാനി, സസങ്ഖാരികഞാണസമ്പയുത്തേന മജ്ഝിമാനി, അസങ്ഖാരികേന പണീതാനീതി ഏവം ഞേയ്യാ ഹീനാദിതാപി ചാതി.

ഏത്താവതാ ച യാ പുബ്ബേ ‘‘യേന യത്ഥ യദാ യസ്മാ’’തിആദീഹി ഛഹി ഗാഥാഹി സിക്ഖാപദപാഠസ്സ വണ്ണനത്ഥം മാതികാ നിക്ഖിത്താ, സാ അത്ഥതോ പകാസിതാ ഹോതീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകപാഠ-അട്ഠകഥായ

സിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.