൧൨. സമ്പന്നസീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧. ദ്വാദസമേ സമ്പന്നസീലാതി ഏത്ഥ തിവിധം സമ്പന്നം പരിപുണ്ണസമങ്ഗീമധുരവസേന. തേസു –

‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാരം, സുവാ ഭുഞ്ജന്തി കോസിയ;

പടിവേദേമി തേ ബ്രഹ്മേ, ന നേ വാരേതുമുസ്സഹേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൧) –

ഏത്ഥ പരിപുണ്ണത്ഥോ സമ്പന്നസദ്ദോ. ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) ഏത്ഥ സമങ്ഗിഭാവത്ഥോ സമ്പന്നസദ്ദോ. ‘‘ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, മഹാപഥവിയാ ഹേട്ഠിമതലം സമ്പന്നം – സേയ്യഥാപി ഖുദ്ദമധും അനീലകം, ഏവമസ്സാദ’’ന്തി (പാരാ. ൧൭) ഏത്ഥ മധുരത്ഥോ സമ്പന്നസദ്ദോ. ഇധ പന പരിപുണ്ണത്ഥേപി സമങ്ഗിഭാവേപി വട്ടതി, തസ്മാ സമ്പന്നസീലാതി പരിപുണ്ണസീലാ ഹുത്വാതിപി, സീലസമങ്ഗിനോ ഹുത്വാതിപി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ‘‘പരിപുണ്ണസീലാ’’തി ഇമിനാ അത്ഥേന ഖേത്തദോസവിഗമേന ഖേത്തപാരിപൂരി വിയ പരിപുണ്ണം നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഖേത്തദോസവിഗമേന ഖേത്തപാരിപൂരി വിയ സീലദോസവിഗമേന സീലപാരിപൂരി വുത്താ’’തി. ‘‘സീലസമങ്ഗിനോ’’തി ഇമിനാ പന അത്ഥേന സീലേന സമങ്ഗീഭൂതാ സമോധാനഗതാ സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ വിഹരഥാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ദ്വീഹി കാരണേഹി സമ്പന്നസീലതാ ഹോതി സീലവിപത്തിയാ ആദീനവദസ്സനേന, സീലസമ്പത്തിയാ ആനിസംസദസ്സനേന ച. തദുഭയമ്പി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൦-൨൧) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ‘‘സമ്പന്നസീലാ’’തി ഏത്താവതാ കിര ഭഗവാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ’’തി ഇമിനാ ജേട്ഠകസീലം ദസ്സേതീതിആദിനാ ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. കിമസ്സ ഉത്തരി കരണീയന്തി ഏവം സമ്പന്നസീലാനം വിഹരതം തുമ്ഹാകം കിന്തി സിയാ ഉത്തരി കാതബ്ബം, പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ചേതി അത്ഥോ.

ഏവം ‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥാ’’തിആദിനാ സമ്പാദനൂപായേന സദ്ധിം സീലസമ്പദായ ഭിക്ഖൂ നിയോജേന്തോ അനേകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം കത്വാ ദേസനം ആരഭിത്വാ ഇദാനി യസ്മാ ഏകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന പവത്തിതാപി ഭഗവതോ ദേസനാ അനേകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാവ ഹോതി സബ്ബസാധാരണത്താ, തസ്മാ തം ഏകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ചരതോ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അഭിജ്ഝായതി ഏതായാതി അഭിജ്ഝാ, പരഭണ്ഡാഭിജ്ഝായനലക്ഖണസ്സ ലോഭസ്സേതം അധിവചനം. ബ്യാപജ്ജതി പൂതിഭവതി ചിത്തം ഏതേനാതി ബ്യാപാദോ, ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ ഏകൂനവീസതിആഘാതവത്ഥുവിസയസ്സ ദോസസ്സേതം അധിവചനം. ഉഭിന്നമ്പി ‘‘തത്ഥ കതമോ കാമച്ഛന്ദോ? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമപിപാസാ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാന’’ന്തി (ധ. സ. ൧൧൫൯), തഥാ ‘‘ലോഭോ ലുബ്ഭനാ ലുബ്ഭിതത്തം സാരാഗോ സാരജ്ജനാ സാരജ്ജിതത്തം അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂല’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൩൯൧), ‘‘ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൪൧൮, ൧൨൩൭) ച വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ. വിഗതോ ഹോതീതി അയഞ്ച അഭിജ്ഝാ, അയഞ്ച ബ്യാപാദോ വിഗതോ ഹോതി അപഗതോ, പഹീനോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ ച ബ്യാപാദനീവരണസ്സ ച പഹാനം ദസ്സിതം ഹോതി.

ഥിനമിദ്ധന്തി ഥിനഞ്ചേവ മിദ്ധഞ്ച. തേസു ചിത്തസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ ഥിനം, ആലസിയസ്സേതം അധിവചനം, വേദനാദീനം തിണ്ണം ഖന്ധാനം അകമ്മഞ്ഞതാ മിദ്ധം, പചലായികഭാവസ്സേതം അധിവചനം. ഉഭിന്നമ്പി ‘‘തത്ഥ കതമം ഥിനം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ. തത്ഥ കതമം മിദ്ധം? യാ കായസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓനാഹോ പരിയോനാഹോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൬൨-൧൧൬൩) നയേന വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ.

ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചന്തി ഉദ്ധച്ചഞ്ചേവ കുക്കുച്ചഞ്ച. തത്ഥ ഉദ്ധച്ചം നാമ ചിത്തസ്സ ഉദ്ധതാകാരോ, കുക്കുച്ചം നാമ അകതകല്യാണസ്സ കതപാപസ്സ തപ്പച്ചയാ വിപ്പടിസാരോ. ഉഭിന്നമ്പി ‘‘തത്ഥ കതമം ഉദ്ധച്ചം? യം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധച്ചം അവൂപസമോ ചേതസോ വിക്ഖേപോ ഭന്തത്തം ചിത്തസ്സാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൬൫) വിത്ഥാരോ. ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണം, അകതം കുസലം, അകതം ഭീരുത്താനം; കതം പാപം, കതം ലുദ്ദം, കതം കിബ്ബിസ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪൮; നേത്തി. ൧൨൦) പവത്തിആകാരോ വേദിതബ്ബോ.

വിചികിച്ഛാതി ബുദ്ധാദീസു സംസയോ. തസ്സാ ‘‘സത്ഥരി കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൯൧൫), ‘‘തത്ഥ കതമാ വിചികിച്ഛാ? യാ കങ്ഖാ കങ്ഖായനാ കങ്ഖായിതത്തം വിമതി വിചികിച്ഛാ ദ്വേള്ഹകം ദ്വേധാപഥോ സംസയോ അനേകംസഗ്ഗാഹോ ആസപ്പനാ പരിസപ്പനാ അപരിയോഗാഹനാ ഛമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൦൦൮) ച നയേന വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാദീനം വിഗമവസേന ച പഹാനവസേന ച തേസം വിക്ഖമ്ഭനമേവ വേദിതബ്ബം. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി. ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം ഉപസന്തചിത്തോ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി. വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി (വിഭ. ൫൦൮).

തത്ഥ യഥാ നീവരണാനം പഹാനം ഹോതി, തം വേദിതബ്ബം. കഥഞ്ച നേസം പഹാനം ഹോതി? കാമച്ഛന്ദസ്സ താവ അസുഭനിമിത്തേ യോനിസോമനസികാരേന പഹാനം ഹോതി, സുഭനിമിത്തേ അയോനിസോമനസികാരേനസ്സ ഉപ്പത്തി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്തം. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

ഏവം സുഭനിമിത്തേ അയോനിസോമനസികാരേന ഉപ്പജ്ജന്തസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ തപ്പടിപക്ഖതോ അസുഭനിമിത്തേ യോനിസോമനസികാരേന പഹാനം ഹോതി. തത്ഥ അസുഭനിമിത്തം നാമ അസുഭമ്പി അസുഭാരമ്മണമ്പി, യോനിസോമനസികാരോ നാമ ഉപായമനസികാരോ, പഥമനസികാരോ, അനിച്ചേ അനിച്ചന്തി വാ, ദുക്ഖേ ദുക്ഖന്തി വാ, അനത്തനി അനത്താതി വാ, അസുഭേ അസുഭന്തി വാ മനസികാരോ. തം തത്ഥ ബഹുലം പവത്തയതോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അസുഭനിമിത്തം. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ അനുപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

അപിച ഛ ധമ്മാ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – അസുഭനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ, അസുഭഭാവനാനുയോഗോ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി. ദസവിധഞ്ഹി അസുഭനിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സപി കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി, ഭാവേന്തസ്സപി, ഇന്ദ്രിയേസു പിഹിതദ്വാരസ്സപി ചതുന്നം പഞ്ചന്നം ആലോപാനം ഓകാസേ സതി ഉദകം പിവിത്വാ യാപനസീലതായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോപി. തേന വുത്തം –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩);

അസുഭകമ്മികതിസ്സത്ഥേരസദിസേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സപി കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു ദസഅസുഭനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

പടിഘനിമിത്തേ ആയോനിസോമനസികാരേന ബ്യാപാദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി. തത്ഥ പടിഘമ്പി പടിഘനിമിത്തം, പടിഘാരമ്മണമ്പി പടിഘനിമിത്തം. അയോനിസോമനസികാരോ സബ്ബത്ഥ ഏകലക്ഖണോ ഏവ. തം തസ്മിം നിമിത്തേ ബഹുലം പവത്തയതോ ബ്യാപാദോ ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പടിഘനിമിത്തം. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ബ്യാപാദസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ബ്യാപാദസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

മേത്തായ പന ചേതോവിമുത്തിയാ യോനിസോമനസികാരേനസ്സ പഹാനം ഹോതി. തത്ഥ ‘‘മേത്താ’’തി വുത്തേ അപ്പനാപി ഉപചാരോപി വട്ടതി, ‘‘ചേതോവിമുത്തീ’’തി പന അപ്പനാവ. യോനിസോമനസികാരോ വുത്തലക്ഖണോവ. തം തത്ഥ ബഹുലം പവത്തയതോ ബ്യാപാദോ പഹീയതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മേത്താചേതോവിമുത്തി. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ബ്യാപാദസ്സ അനുപ്പാദായ ഉപ്പന്നസ്സ വാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

അപിച ഛ ധമ്മാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – മേത്താനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ, മേത്താഭാവനാ, കമ്മസ്സകതാപച്ചവേക്ഖണാ, പടിസങ്ഖാനബഹുലതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി. ഓധിസകാനോധിസകദിസാഫരണാനഞ്ഹി അഞ്ഞതരവസേന മേത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സപി ബ്യാപാദോ പഹീയതി, ഓധിസോ അനോധിസോ ദിസാഫരണവസേന മേത്തം ഭാവേന്തസ്സപി ബ്യാപാദോ പഹീയതി, ‘‘ത്വം ഏതസ്സ കുദ്ധോ കിം കരിസ്സസി, കിമസ്സ സീലാദീനി വിനാസേതും സക്ഖിസ്സസി നനു ത്വം അത്തനോ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോ കമ്മേനേവ ഗമിസ്സസി, പരസ്സ കുജ്ഝനം നാമ വീതച്ചികങ്ഗാരതത്തഅയസലാകഗൂഥാദീനി ഗഹേത്വാ പരം പഹരിതുകാമതാ വിയ ഹോതി. ഏസോപി തവ കുദ്ധോ കിം കരിസ്സതി, കിം തേ സീലാദീനി വിനാസേതും സക്ഖിസ്സതി ഏസ അത്തനോ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോ കമ്മേനേവ ഗമിസ്സതി, അപ്പടിച്ഛിതപഹേണകം വിയ, പടിവാതം ഖിത്തരജോമുട്ഠി വിയ ച ഏതസ്സേവ ഏസ കോധോ മത്ഥകേ പതിസ്സതീ’’തി ഏവം അത്തനോ ച പരസ്സ ചാതി ഉഭയേസം കമ്മസ്സകതം പച്ചവേക്ഖതോപി, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പടിസങ്ഖാനേ ഠിതസ്സപി, അസ്സഗുത്തത്ഥേരസദിസേ മേത്താഭാവനാരതേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി ബ്യാപാദോ പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു മേത്താനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

അരതിആദീസു അയോനിസോമനസികാരേന ഥിനമിദ്ധസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി. അരതി നാമ ഉക്കണ്ഠിതതാ, തന്ദീ നാമ കായാലസിയം, വിജമ്ഭിതാ നാമ കായവിനമനാ, ഭത്തസമ്മദോ നാമ ഭത്തമുച്ഛാ ഭത്തപരിളാഹോ, ചേതസോ ലീനത്തം നാമ ചിത്തസ്സ ലീനാകാരോ. ഇമേസു അരതിആദീസു അയോനിസോമനസികാരം ബഹുലം പവത്തയതോ ഥിനമിദ്ധം ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അരതി തന്ദീ വിജമ്ഭിതാ ഭത്തസമ്മദോ ചേതസോ ലീനത്തം. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഥിനമിദ്ധസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഥിനമിദ്ധസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

ആരമ്ഭധാതുആദീസു പന യോനിസോമനസികാരേന ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനം ഹോതി. ആരമ്ഭധാതു നാമ പഠമാരമ്ഭവീരിയം, നിക്കമധാതു നാമ കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തതായ തതോ ബലവതരം, പരക്കമധാതു നാമ പരം പരം ഠാനം അക്കമനതോ തതോപി ബലവതരം. ഇമസ്മിം തിപ്പഭേദേ വീരിയേ യോനിസോമനസികാരം ബഹുലം പവത്തയതോ ഥിനമിദ്ധം പഹീയതി. തേനാഹ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്ഭധാതു, നിക്കമധാതു, പരക്കമധാതു. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഥിനമിദ്ധസ്സ അനുപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

അപിച ഛ ധമ്മാ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി, അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ – ഇരിയാപഥസമ്പരിവത്തനതാ, ആലോകസഞ്ഞാമനസികാരോ, അബ്ഭോകാസവാസോ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി. ആഹരഹത്ഥകഭുത്തവമിതകതത്ഥവട്ടകഅലംസാടകകാകമാസകഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ ഹി സമണധമ്മം കരോതോ ഥിനമിദ്ധം മഹാഹത്ഥീ വിയ ഓത്ഥരന്തം ആഗച്ഛതി, ചതുപഞ്ചആലോപഓകാസം പന ഠപേത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ യാപനസീലസ്സ ഭിക്ഖുനോ തം ന ഹോതി. ഏവം അതിഭോജനേ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തസ്സപി ഥിനമിദ്ധം പഹീയതി. യസ്മിം ഇരിയാപഥേ ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമതി, തതോ അഞ്ഞം പരിവത്തേന്തസ്സപി, രത്തിം ചന്ദാലോകം ദീപാലോകം ഉക്കാലോകം ദിവാ സൂരിയാലോകം മനസികരോന്തസ്സപി, അബ്ഭോകാസേ വസന്തസ്സപി മഹാകസ്സപത്ഥേരസദിസേ വിഗതഥിനമിദ്ധേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സപി ഥിനമിദ്ധം പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു ധുതങ്ഗനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

ചേതസോ അവൂപസമേ അയോനിസോമനസികാരേന ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി. അവൂപസമോ നാമ അവൂപസന്താകാരോ, അത്ഥതോ തം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമേവ. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരം ബഹുലം പവത്തയതോ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ചേതസോ അവൂപസമോ. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

സമാധിസങ്ഖാതേ പന ചേതസോ വൂപസമേ യോനിസോമനസികാരേനസ്സ പഹാനം ഹോതി. തേനാഹ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ചേതസോ വൂപസമോ. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ അനുപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

അപിച ഛ ധമ്മാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – ബഹുസ്സുതതാ, പരിപുച്ഛകതാ, വിനയേ പകതഞ്ഞുതാ, വുഡ്ഢസേവിതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി. ബാഹുസച്ചേനപി ഹി ഏകം വാ ദ്വേ വാ തയോ വാ ചത്താരോ വാ പഞ്ച വാ നികായേ പാളിവസേന ച അത്ഥവസേന ച ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സപി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതി, കപ്പിയാകപ്പിയപരിപുച്ഛാബഹുലസ്സപി, വിനയപഞ്ഞത്തിയം ചിണ്ണവസീഭാവതായ പകതഞ്ഞുനോപി, വുഡ്ഢേ മഹല്ലകത്ഥേരേ ഉപസങ്കമന്തസ്സപി, ഉപാലിത്ഥേരസദിസേ വിനയധരേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സപി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു കപ്പിയാകപ്പിയനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

വിചികിച്ഛാട്ഠാനിയേസു ധമ്മേസു അയോനിസോമനസികാരേന വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദോ ഹോതി. വിചികിച്ഛാട്ഠാനിയാ ധമ്മാ നാമ പുനപ്പുനം വിചികിച്ഛായ കാരണത്താ വിചികിച്ഛാവ. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരം ബഹുലം പവത്തയതോ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, വിചികിച്ഛാട്ഠാനിയാ ധമ്മാ. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നായ വാ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നായ വാ വിചികിച്ഛായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

കുസലാദിധമ്മേസു പന യോനിസോമനസികാരേന വിചികിച്ഛായ പഹാനം ഹോതി. തേനാഹ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കുസലാകുസലാ ധമ്മാ, സാവജ്ജാനവജ്ജാ ധമ്മാ, സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബാ ധമ്മാ, ഹീനപണീതാ ധമ്മാ, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ ധമ്മാ. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നായ വാ വിചികിച്ഛായ അനുപ്പാദായ, ഉപ്പന്നായ വാ വിചികിച്ഛായ പഹാനായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

അപിച ഛ ധമ്മാ വിചികിച്ഛായ പഹാനായ സംവത്തന്തി ബഹുസ്സുതതാ, പരിപുച്ഛകതാ, വിനയേ പകതഞ്ഞുതാ, അധിമോക്ഖബഹുലതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി. ബാഹുസച്ചവസേനപി ഹി ഏകം വാ…പേ… പഞ്ച വാ നികായേ പാളിവസേന ച അത്ഥവസേന ച ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സപി വിചികിച്ഛാ പഹീയതി, തീണി രതനാനി ആരബ്ഭ കുസലാദിഭേദേസു ധമ്മേസു പരിപുച്ഛാബഹുലസ്സപി, വിനയേ ചിണ്ണവസീഭാവസ്സപി, തീസു രതനേസു ഓകപ്പനീയ, സദ്ധാസങ്ഖാത, അധിമോക്ഖബഹുലസ്സപി, സദ്ധാധിമുത്തേ വക്കലിത്ഥേരസദിസേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സപി വിചികിച്ഛാ പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു തിണ്ണം രതനാനം ഗുണനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ വിചികിച്ഛായ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

ഏത്ഥ ച യഥാവുത്തേഹി തേഹി തേഹി ധമ്മേഹി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹീനാനം ഇമേസം നീവരണാനം കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ താവ അരഹത്തമഗ്ഗേന അച്ചന്തപ്പഹാനം ഹോതി, തഥാ ഥിനമിദ്ധനീവരണസ്സ ഉദ്ധച്ചനീവരണസ്സ ച. ബ്യാപാദനീവരണസ്സ പന കുക്കുച്ചനീവരണസ്സ ച അനാഗാമിമഗ്ഗേന, വിചികിച്ഛാനീവരണസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന അച്ചന്തപ്പഹാനം ഹോതി. തസ്മാ തേസം തഥാ പഹാനായ ഉപകാരധമ്മേ ദസ്സേതും ‘‘ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. ഇദമേവ വാ യഥാവുത്തം അഭിജ്ഝാദീനം നീവരണാനം പഹാനം, യസ്മാ ഹീനവീരിയതായ കുസീതേന, അനുപട്ഠിതസ്സതിതായ മുട്ഠസ്സതിനാ, അപടിപ്പസ്സദ്ധദരഥതായ സാരദ്ധകായേന, അസമാഹിതതായ വിക്ഖിത്തചിത്തേന ന കദാചിപി തേ സക്കാ നിബ്ബത്തേതും, പഗേവ ഇതരം, തസ്മാ യഥാ പടിപന്നസ്സ സോ അഭിജ്ഝാദീനം വിഗമോ പഹാനം സമ്ഭവതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തസ്സത്ഥോ – തേസം നീവരണാനം പഹാനായ സബ്ബേസമ്പി വാ സംകിലേസധമ്മാനം സമുച്ഛിന്ദനത്ഥായ വീരിയം ആരദ്ധം ഹോതി, പഗ്ഗഹിതം അസിഥിലപ്പവത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. ആരദ്ധത്താ ഏവ ച അന്തരാ സങ്കോചസ്സ അനാപജ്ജനതോ അസല്ലീനം.

ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാതി ന കേവലഞ്ച വീരിയമേവ, സതിപി ആരമ്മണാഭിമുഖഭാവേന ഉപട്ഠിതാ ഹോതി, തഥാ ഉപട്ഠിതത്താ ഏവ ച ചിരകതചിരഭാസിതാനം സരണസമത്ഥതായ അസമ്മുട്ഠാ. പസ്സദ്ധോതി കായചിത്തദരഥപ്പസ്സമ്ഭനേന കായോപിസ്സ പസ്സദ്ധോ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ നാമകായേ പസ്സദ്ധേ രൂപകായോപിസ്സ പസ്സദ്ധോ ഏവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘നാമകായോ രൂപകായോ’’തി അവിസേസേത്വാ ‘‘പസ്സദ്ധോ കായോ’’തി വുത്തം. അസാരദ്ധോതി സോ ച പസ്സദ്ധത്താ ഏവ അസാരദ്ധോ, വിഗതദരഥോതി വുത്തം ഹോതി. സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗന്തി ചിത്തമ്പിസ്സ സമ്മാ ആഹിതം സുട്ഠു ഠപിതം അപ്പിതം വിയ ഹോതി, സമാഹിതത്താ ഏവ ച ഏകഗ്ഗം അചലം നിപ്ഫന്ദനം നിരിഞ്ജനന്തി.

ഏത്താവതാ ഝാനമഗ്ഗാനം പുബ്ബഭാഗപടിപദാ കഥിതാ. തേനേവാഹ –

‘‘ചരമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ ആതാപീ ഓത്താപീ സതതം സമിതം ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോതി വുച്ചതീ’’തി (ഇതിവു. ൧൧൦).

തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവ.

ഗാഥാസു യതം ചരേതി യതമാനോ ചരേയ്യ, ചങ്കമനാദിവസേന ഗമനം കപ്പേന്തോപി ‘‘അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൬൫൧-൬൬൨; വിഭ. ൩൯൦) നയേന വുത്തസമ്മപ്പധാനവീരിയവസേന യതന്തോ ഘടേന്തോ വായമന്തോ യഥാ അകുസലാ ധമ്മാ പഹീയന്തി, കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ഏവം ഗമനം കപ്പേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. കേചി പന ‘‘യത’’ന്തി ഏതസ്സ സംയതോതി അത്ഥം വദന്തി. തിട്ഠേതി തിട്ഠേയ്യ ഠാനം കപ്പേയ്യ. അച്ഛേതി നിസീദേയ്യ. സയേതി നിപജ്ജേയ്യ. യതമേനം പസാരയേതി ഏതം പസാരേതബ്ബം ഹത്ഥപാദാദിം യതം യതമാനോ യഥാവുത്തവീരിയസമങ്ഗീയേവ ഹുത്വാ പസാരേയ്യ, സബ്ബത്ഥ പമാദം വിജഹേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി യഥാ പടിപജ്ജന്തോ യതം യതമാനോ നാമ ഹോതി, തം പടിപദം ദസ്സേതും ‘‘ഉദ്ധ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉദ്ധന്തി ഉപരി. തിരിയന്തി തിരിയതോ, പുരത്ഥിമദിസാദിവസേന സമന്തതോ ദിസാഭാഗേസൂതി അത്ഥോ. അപാചീനന്തി ഹേട്ഠാ. യാവതാ ജഗതോ ഗതീതി യത്തകാ സത്തസങ്ഖാരഭേദസ്സ ലോകസ്സ പവത്തി, തത്ഥ സബ്ബത്ഥാതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ അനവസേസതോ സമ്മസനഞാണസ്സ വിസയം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി. സമവേക്ഖിതാതി സമ്മാ ഹേതുനാ ഞായേന അവേക്ഖിതാ, അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സകോതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മാനന്തി സത്തസുഞ്ഞാനം. ഖന്ധാനന്തി രൂപാദീനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം. ഉദയബ്ബയന്തി ഉദയഞ്ച വയഞ്ച. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഉപരി തിരിയം അധോതി തിസങ്ഗഹേ സബ്ബസ്മിം ലോകേ അതീതാദിഭേദഭിന്നാനം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധസങ്ഖാതാനം സബ്ബേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം അനിച്ചതാദിസമ്മസനാധിഗതേന ഉദയബ്ബയഞാണേന പഞ്ചവീസതിയാ ആകാരേഹി ഉദയം, പഞ്ചവീസതിയാ ആകാരേഹി വയഞ്ച സമവേക്ഖിതാ സമനുപസ്സിതാ ഭവേയ്യാതി.

ചേതോസമഥസാമീചിന്തി ചിത്തസംകിലേസാനം അച്ചന്തവൂപസമനതോ ചേതോസമഥസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അനുച്ഛവികപടിപദം ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം. സിക്ഖമാനന്തി പടിപജ്ജമാനം ഭാവേന്തം ഞാണപരമ്പരം നിബ്ബത്തേന്തം. സദാതി സബ്ബകാലം, രത്തിഞ്ചേവ ദിവാ ച. സതന്തി ചതുസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതായ സതിയാ സതോകാരിം. സതതം പഹിതത്തോതി സബ്ബകാലം പഹിതത്തോ നിബ്ബാനം പടിപേസിതത്തോതി തഥാവിധം ഭിക്ഖും ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ആഹു ആചിക്ഖന്തി കഥേന്തി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ദ്വാദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.